ლევან თოიძე – როგორ შეიქმნა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი

(ქვემოთ შემოგთავაზებთ ტექსტს ლევან თოიძის წიგნისა – როგორ შეიქმნა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი, თბილისი, „მეცნიერება“, 1991; ეს წიგნი მეტად საინტერესო, საყურადღებო და სასარგებლოა როგორც ამ თემით დაინტერესებული მკითხველებისთვის, ისე საქართველოს სამართლიანი ეროვნული ინტერესების დასაცავად)

(ნაწილი I)


თ ა ვ ი   პ ი რ ვ ე ლ ი

ქართველ და ოს ხალხთა ურთიერთობის ისტორიიდან 
(1917–1920 წწ.) 

ჩვენს ისტორიოგრაფიაში ბოლო დრომდე თითქმის დამკვიდრებული იყო აზრი, რომ ამიერკავკასიის კომისარიატისა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის არსებობის პერიოდისათვის დამახასიათებელი იყო ქართველთა მიერ ეროვნულ უმცირესობათა უფლებების შელახვა, მათი განუსაზღვრელი [უფრო სწორად: შეუზღუდავი, უსაზღვრო – ი. ხ.] ჩაგვრა. ამის შესახებ ბევრს წერდნენ ქართველი და არაქართველი ბოლშევიკები, ქართველი და არაქართველი საბჭოთა ისტორიკოსები. ამასვე ამტკიცებდა ი. ბ. სტალინი, რომელიც გაზეთ პრავდაში 1921 წლის 10 თებერვალს გამოქვეყნებულ სტატიაში – „პარტიის მორიგ ამოცანებზე ნაციონალურ საკითხში. თეზისები რკპ (ბ) X ყრილობისათვის, დამტკიცებული პარტიის ცენტრალური კომიტეტის მიერ“ – აღნიშნავდა: „...კერძო საკუთრებაზე და კლასობრივ უთანასწორობაზე დაფუძნებულ ახალ ნაციონალურ სახელმწიფოებს არ შეუძლიათ არსებობა:

ა) თუ თავიანთ ეროვნულ უმცირესობებს არ დაჩაგრავენ (პოლონეთი, რომელიც ჩაგრავს ბელორუსებს, ებრაელებს, ლიტველებს, უკრაინელებს; საქართველო, რომელიც ჩაგრავს ოსებს, აფხაზებს, სომხებს; იუგოსლავია, რომელიც ჩაგრავს ხორვატებს, ბოსნიელებს და სხვა);

ბ) თუ მეზობლების ხარჯზე თავიანთ ტერიტორიას არ გააფართოებენ, რაც იწვევს კონფლიქტებსა და ომებს (პოლონეთი ლიტვის, უკრაინის, რუსეთის წინააღმდეგ; იუგოსლავია – ბულგარეთის წინააღმდეგ; საქართველო – სომხეთის, თურქეთის წინააღმდეგ და სხვა);

გ) თუ არ დაემორჩილებიან „დიდ“ იმპერიალისტურ სახელმწიფოებს ფინანსურ, ეკონომიკურ და სამხედრო დარგებში“ (ი. ბ. ს ტ ა ლ ი ნ ი, თხზულებანი, ტ. 5, გვ. 19). ამ თეზისების საბოლოო რედაქტირებაში მონაწილეობა მიიღო ვ. ი. ლენინმაც (იქვე, გვ. 443, მე-5 შენიშვნა).

მაშასადამე, ი. ბ. სტალინსაც მიაჩნდა, რომ დამოუკიდებელ საქართველოში იჩაგრებოდნენ ოსები, აფხაზები, სომხები და მას ბუნებრივადაც თვლიდა, რადგან კერძო საკუთრებასა და კლასობრივ უთანასწორობაზე დაფუძნებულ ახალ ეროვნულ სახელმწიფოებს (მათ შორის საქართველოსაც), მისი აზრით, არ შეეძლოთ ეროვნული უთანასწორობისა და ეროვნული ჩაგვრის მოსპობა. მისივე აზრით, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა მეზობლების – სომხეთისა და თურქეთის  ხ ა რ ჯ ზ ე ცდილობდა თავისი ტერიტორიის გაფართოებას. რა დავარქვათ ამას, განსაკუთრებით უკანასკნელ დებულებას? ისტორიის უცოდინარობა თუ სხვა რამ მიზნით განპირობებული პოლიტიკური სვლა? მკითხველი თვითონ განსჯის.

ერთი კი ცხადია. გადაუდებელ ამოცანად უნდა მივიჩნიოთ ამ პრობლემის ღრმა და ობიექტური კვლევა, მისი საფუძვლიანი შესწავლა სიმართლისა და მხოლოდ სიმართლის დადგენის მიზნით. სიმართლისა, რომელსაც დაგვიჯერებს ქართველიც, რუსიც, აფხაზიც, ოსიც და სხვა. დღეს არც ერთი არ გვიჯერებს. ეს კი რამდენადმე ჩვენი (ისტორიკოსების) ბრალიც არის. ჩვენი ისტორიოგრაფია ხომ გარკვეული პოლიტიკური მოსაზრების გამო საკითხს, უმთავრესად, ცალმხრივად აშუქებდა, რითაც სცოდავდა ისტორიის და არა მარტო ისტორიის წინაშე. ჩვენ ხომ 1918–1920 წლებში ქართველებსა და არაქართველებს შორის წარმოქმნილ კონფლიქტებს მხოლოდ და მხოლოდ კლასობრივი ბრძოლის კუთხითა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის ეროვნული პოლიტიკის კრიტიკის ნიშნით განვიხილავდით (იყო, რასაკვირველია, გამონაკლისებიც). სამხრეთ ოსეთის შეიარაღებულ გამოსვლებში, მაგალითად, ჩვენ მხოლოდ და მხოლოდ საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების, ოსთა ეროვნული უფლებების გაფართოების, მათი ნორმალური სოციალურ-ეკონომიკური და კულტურული განვითარებისათვის სამართლიან ბრძოლას ვხედავდით. ყურადღება არ ექცეოდა იმას, რომ აჯანყებულთა მესვეურები ფაქტობრივად საქართველოს ამ განუყოფელი ნაწილის საქართველოდან ჩამოცილებას მოითხოვდნენ და ასეთ საფრთხეს რეალურადაც ქმნიდნენ. წარმოიდგინეთ რა დღეში ჩავარდებოდა საქართველო, თუ მასში მოსახლე სხვა ეროვნული უმცირესობებიც მსგავს მოთხოვნებს წამოაყენებდნენ და შეისრულებდნენ კიდეც. სხვას ეს, შეიძლება, ეროვნული საკითხის დემოკრატიულ გადაწყვეტად, ერთა თვითგამორკვევის უფლების იდეალურ განხორციელებად მიეჩნია. საქართველოსთვის კი ეს დიდი უსამართლობა და ფაქტობრივად დაღუპვა იქნებოდა. უსამართლობა იქნებოდა იმიტომ, რომ საქართველოს მის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ეროვნულ უმცირესობათა მიწები არ დაუპყრია, სხვისთვის კი არ წაურთმევია, არამედ, სხვადასხვა დროს თვით ეროვნული უმცირესობები დასახლდნენ ამ ისტორიულ ქართულ მიწებზე, რაც რიგი პოლიტიკური, ეკონომიკური და საერთაშორისო ფაქტორებით იყო განპირობებული (აფხაზეთისა და აფხაზების პრობლემა, ცხადია, სხვა კუთხით უნდა განვიხილოთ, რადგან აფხაზები საქართველოს უძველესი ბინადარნი არიან).

არაქართველებით დასახლებული ქართული ტერიტორიების საქართველოდან ჩამოცილება და სხვა სახელმწიფოებთან შეერთება დანაშაული იქნებოდა და არა ერთა თვითგამორკვევის უფლების იდეალური რეალიზაცია. სწორედ ეს მიიყვანდა საქართველოს დაღუპვამდე.

ამიტომ ეროვნულ უმცირესობათაგან არავინ უნდა იკადროს, თუ გნებავთ, არავინ უნდა გაბედოს ქართული მიწების ბედის ცალმხრივი, თავისი სურვილისდა მიხედვით გადაწყვეტა, სხვა სახელმწიფოებთან მათი შეერთების მცდელობა. და თუ ვინმე მაინც იკადრებს, მას სწორედ რომ საკადრისი პასუხი უნდა გაეცეს. ეს უნდა იყოს საქართველოში მცხოვრებ არაქართულ მოსახლეობასთან ქართველი ხალხის ურთიერთობის ამოსავალი წერტილი. ეროვნულ უმცირესობათა მხრივ ქართული მიწების სხვა სახელმწიფოებისათვის გადაცემის მოთხოვნის გამართლება არ შეიძლება არც კლასობრივ-პოლიტიკური, არც ეკონომიკური, არც მორალურ-ზნეობრივი (განსაკუთრებით, მადლისა და ამაგის დაფასების) და არანაირი თვალსაზრისით.

ეროვნულმა უმცირესობამ, ქართული ენისა და კულტურისადმი პატივისცემასთან ერთად, ბუნებრივია, უნდა იზრუნოს თავისი სოციალურ-ეკონომიკური აღორძინების, ეროვნული თვითმყოფადობის შენარჩუნებისა და ეროვნული კულტურის განვითარებისათვის. ამაში მას ხელი უნდა შეუწყოს ყველამ, უწინარეს ყოვლისა, თვით ქართველმა ხალხმა, მისმა მთავრობამ. ქართველ ხალხს ამ მხრივ, ალბათ, ნაკლებად მოეძებნება სასაყვედურო. ავიღოთ თუნდაც საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის არსებობის პერიოდი, რომელსაც ჩვენი ისტორიოგრაფია ეროვნულ უმცირესობათადმი ქართველი ხალხისა და მისი მთავრობის დამოკიდებულების თვალსაზრისით ერთობ ოდიოზურად წარმოაჩენს. დავიმოწმოთ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კონსტიტუცია, რომლის მეთოთხმეტე თავი – „ეროვნულ უმცირესობათა უფლებები“ – 9 მუხლს შეიცავს:

მ უ ხ ლ ი 129

არ შეიძლება შეიზღუდოს საქართველოს რესპუბლიკის რომელიმე ეროვნული უმცირესობის თავისუფალი სოციალურ-ეკონომიური და კულტურული განვითარება, განსაკუთრებით მისი დედა-ენით სწავლა-აღზრდა და ეროვნულ-კულტურულ საქმეთა შინაური მართვა-გამგეობა.

ყველას აქვს უფლება სწეროს, ჰბეჭდოს და ილაპარაკოს დედა-ენაზე.

მ უ ხ ლ ი 130

ეროვნულ უმცირესობისაგან შემდგარი ადგილობრივი თვითმმართველოს ერთეულებს (თემი, ერობა, ქალაქი) უფლება აქვთ შეერთდნენ და დააარსონ ეროვნული კავშირი თავის კულტურულ-განმანათლებელი საქმეების უკეთ მოსაწყობად და გასაძღოლად კონსტიტუციისა და კანონის ფარგალში.

ეროვნულ უმცირესობას, რომელსაც ასეთი თვითმმართველობის ორგანოები არ მოეპოვება, შეუძლია ამის გარეშეც შეადგინოს ეროვნული კავშირი ამ მუხლში აღნიშნული უფლებითა და კომპტენციით.

ეროვნულ კავშირში შესვლა ხდება სალაპარაკო ენის მიხედვით.

ეროვნულ უმცირესობათა კულტურულ-განმანათლებელ საჭიროებათა დასაკმაყოფილებლად სახელმწიფო და თვითმმართველობათა ბიუჯეტიდან გადაიდება ფინანსური საშუალებები პროპორციულად მცხოვრებთა რაოდენობისა.

მ უ ხ ლ ი 131

არ შეიძლება შეიზღუდოს ვისიმე პოლიტიკური და მოქალაქეობრივი უფლება ეროვნულ კავშირში მონაწილეობისათვის.

მ უ ხ ლ ი 132

ყოველ ეროვნულ კავშირს შეუძლია აღძრას და დაიცვას სასამართლოს წინაშე ის საქმე, რომელიც ეხება კონსტიტუციითა და კანონით მინიჭებულ ეროვნულ უმცირესობის უფლების დარღვევას.

მ უ ხ ლ ი 133

საქართველოს რესპუბლიკის ყოველ მოქალაქეს თანასწორი უფლება აქვს მიიღოს სახელმწიფო, სამოქალაქო, სამხედრო და საქალაქო თუ საერობო სამახური.

მ უ ხ ლ ი 134

ეროვნულად ნარევი ადგილობრივი მმართველობა ვალდებულია სწავლა-განათლებისათვის გადადებული თანხით დააარსოს საკმაო რიცხვი სკოლების და კულტურულ-განმანათლებელ დაწესებულებისა მოქალაქეთა ეროვნულ შემადგენლობის პროპორციის მიხედვით.

მ უ ხ ლ ი 135

ეროვნულ უმცირესობის სკოლაში სწავლება იწარმოებს ბავშვის სალაპარაკო ენაზე.

მ უ ხ ლ ი 136

ადგილობრივ მმართველობის ფარგლებში, სადაც ერთი რომელიმე ეროვნული უმცირესობა აღემატება ყველა მოქალაქეთა 20 %-ს, ამ ეროვნულ უმცირესობის მოთხოვნათა მსჯელობა და საქმის წარმოება სახელმწიფო და საზოგადოებრივ დაწესებულებაში შემოღებულ უნდა იქნეს სახელმწიფო ენასთან ერთად მის დედა-ენაზედაც.

მ უ ხ ლ ი 137

არაქართველ დეპუტატს, რომელმაც სახელმწიფო ენა საკმაოდ არ იცის, შეუძლია პარლამენტში სიტყვა წარმოსთქვას დედა-ენით, რომლის სწორ თარგმანს წინასწარ წარუდგენს პარლამენტის პრეზიდიუმს.

დაწვრილებით წესს განსაზღვრავს კანონი“ (საქართველოს კონსტიტუცია, მიღებული საქართველოს დამფუძნებელი კრების მიერ 1921 წლის თებერვლის 21, ბათომი, 1921, გვ. 36–37).

ციტირებულ მუხლთა შინაარსი უთუოდ მიგვანიშნებს, რომ საქმე გვაქვს ცივილიზებული ხალხისა და ქვეყნის კონსტიტუციასთან, რომლისთვისაც უცხოა ეროვნულ უმცირესობათა ინტერესების შელახვა. აქ აშკარად ჩანს კონსტიტუციის შემოქმედთა ზრუნვა ეროვნულ უმცირესობათა სოციალურ-ეკონომიკური და ეროვნულ-კულტურული განვითარებისათვის.

შეიძლება გვითხრან, ეს მხოლოდ კონსტიტუციაში ჩაწერეს ასე, თორემ პრაქტიკულად კონსტიტუციას არავინ იცავდა და სინამდვილეში ქართველები ეროვნულ უმცირესობებს ჩაგრავდნენო. კონსტიტუციის დაცვისათვის მართლაც აღარ დარჩა დიდი დრო დამოუკიდებელ საქართველოს, რადგანაც იგი 25 თებერვლამდე მხოლოდ რამდენიმე დღით ადრე მიიღეს. ხოლო რაც შეეხება ეროვნულ უმცირესობებისადმი ქართველთა იმდროინდელ დამოკიდებულებას, ამას ქვემოთ ოსების მაგალითზე დავინახავთ.

ოსები საქართველოში ჩრდილოეთიდან ჩამოვიდნენ. საუკუნეთა მანძილზე ოსთა მასა თანდათანობით იკავებდა ქართულ მიწებს და ალაგ-ალაგ ოსთა კომპაქტურ დასახლებებსაც ქმნიდა. საქართველოს ტერიტორიაზე ოსთა ჩამოსახლების თეზისი საკამათო არ უნდა იყოს. კამათი შეიძლება მხოლოდ იმაზე, თუ პირველად როდის, რომელ საუკუნეში და რა რაოდენობით დაიკავეს ოსებმა ქართული მიწები (ამ საკითხზე დაწვრილებით იხ. ჯ. გვასალია «К вопросу переселения осетин в Картли». – წიგნში: Библиотека общества Руставели. გამომცემლობა „სარანგი“, 1990, თბ., გვ. 29–39; მისივე, ქართველი და ოსი ხალხების ურთიერთობის საკითხისათვის, საქ. მეცნ. აკად. „მაცნე“, ისტორიის სერია, 1990, # 3, გვ. 7–16).

ოსთა მიერ დაკავებული ქართული მიწები ქართული ეთნოსის ერთ-ერთი უძველესი კერა იყო. ქართული ეთნოსი აქ ჩამოყალიბდა და ვითარდებოდა ჯერ კიდევ ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნეებიდან, რა დროიდანაც შეიძლება საქართველოს ტერიტორიაზე ეთნო-კულტურული პროცესებისათვის თვალის მიდევნება (იხ. ა პ ო ლ ო ნ ს ი ლ ა გ ა ძ ე, შ ო თ ა ბ ა დ რ ი ძ ე, როდემდე კატილინა?!. – გაზ. „სახალხო განათლება“, 1989 წლის 25 ოქტომბერი).

საქართველოში დასახლებულო ოსები საუკუნეების მანძილზე საერთო ქართული ცხოვრებით ცხოვრობდნენ. ემორჩილებოდნენ საქართვერლოში მოქმედ კანონებს, საქართველოს ლხინი თუ გასაჭირი, ძირითადად, მათი ლხინიც და გასაჭირიც იყო. ყოფითს საკითხებზე ყველა დროისა და ხალხისათვის დამახასიათებელ ცალკეულ უთანხმოებებს, რასაც, უნდა ვიგულისხმოთ, ვერც ოსები და ქართველები ასცდებოდნენ, იშვიათად თუ მიუღიათ ეროვნული შეფერილობა. სადავო საკითხები უომრად წყდებოდა. ამ საერთო ვითარებას ვერ ცვლიდა ოსი გლეხისა და ქართველი მემამულის ურთიერთდამოკიდებულება, რადგანაც ქართველი მემამულე იმდროინდელი, შეიძლება ითქვას, უკანონო კანონებით მინიჭებულ უფლებებს ერთნაირად იყენებდა როგორც ოსი, ისე ქართველი გლეხების მიმართ. თუმცა არც ის არის სავსებით გამოსარიცხავი, რომ ამ ორი ერის ურთიერთობის ფსიქოლოგიურ ასპექტს გარკვეულ დაღს მაინც ასვამდა საზოგადოებაში სოციალურ-კლასობრივი ასპექტების ასეთი განაწილება: გლეხი – ოსი, მემამულე – ქართველი (ცხადია, იგულისხმება ოსებით დასახლებული შიდა ქართლის რაიონები), ე. ი. ოს გლეხს ქართველი და მემამულე, შესაძლოა, ადეკვატურ ცნებებად წარმოესახებოდა. მაგრამ ამაში ხომ ქართველთა დადანაშაულება საერთოდ აბსურდულია. ქართველ თავადებს ხომ ოსები თავიანთ მამულებზე ძალით არ დაუსახლებიათ. ეს ურთიერთობა ხომ თვით ოსებმა აირჩიეს, იგი ხომ თვით ცხოვრებამ განსაზღვრა. ამიტომ ოსი გლეხები უნდა შერიგებოდნენ იმ ხვედრს (შეურიგდნენ კიდეც), რომელიც მათ ცხოვრებამ არგუნა. სოციალური სამართლიანობისათვის კი მათ ქართველ გლეხებთან ერთად უნდა ებრძოლათ. ოსი გლეხების კლასობრივი მოძრაობის მესვეურებს, უწინარეს ყოვლისა, იმაზე უნდა ეზრუნათ, რომ სოციალური თავისუფლებისათვის მათს ბრძოლას ანტიქართული ხასიათი არ მიეღო. ეს იქნებოდა საკითხის იდეალური გადაწყვეტა.

ოსებს შესაძლებლობა ჰქონდათ საუკუნეების მანძილზე ზიარებოდნენ მდიდარ ქართულ კულტურას (თუმცა ამ შესაძლებლობას ბოლომდე როდი იყენებდნენ), განუწყვეტლივ ეზრუნათ მშობლიური ენის, კულტურის განვითარებისათვის, ეროვნული თვითმყოფადობის შენარჩუნებისათვის, არსად დედამიწის ზურგზე ოსებს მსგავსი შესაძლებლობანი სხვაგან არა ჰქონიათ. არც ის უნდა დაგვავიწყდეს, რომ მათ საკუთარი წვლილი შეჰქონდათ ქვეყნის საერთო განვითარებაში.

ქართველები არასოდეს გამოსულან ოსების მიმართ ძალმომრეობის, მათ წინააღმდეგ ბრძოლის პირველდამწყების როლში. ეს რეალობაა.

ქართველთა და ოსთა საუკუნეობრივი მეგობრობა სერიოზულად შეიალახა 1918–1920 წლებში. სწორედ ამ დროს დაიღვარა სისხლი მათ შორის. ყველამ უწყის, რომ ეს მოხდა არა ქართველთა ინიციატივით. მაშინდელი ჭრილობები დღესაც მოუშუშებელია. ესეც რეალობაა.

აღნიშნულ პერიოდში ქართველთა და ოსთა ურთიერთობას საბჭოური ისტორიოგრაფია არაობიექტურად აშუქებდა. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის წინააღმდეგ შიდა ქართლში მოსახლე ოსთა ბრძოლას იგი ყალბად გაგებული კლასობრივი პოზიციებიდან განიხილავდა. ამ ბრძოლაში დაღვრილი სისხლისათვის პასუხისმგებლობას მხოლოდ და მხოლოდ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობასა და მის შეიარაღებულ ძალებს აკისრებდა. იგივე ითქმის აფხაზების აჯანყების შესახებაც. საქმე ის გახლავთ, რომ აჯანყებული ოსებიცა და აფხაზებიც საბჭოთა ხელისუფლებისათვის იბრძოდნენ. მათ სწამდათ, რომ ეს ხელისუფლება არსებულზე უფრო პროგრესული იყო. ამის უფლებას მათ ვერავინ წაართმევდა. არც ის უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ამ ბრძოლას კომუნიზმის იდეების ფანატიკურად ერთგული ქართველი ბოლშევიკები წარმართავდნენ, არც ის, რომ აფხაზ და ოს მეამბოხეთა შორის ქართველი გლეხებიც ერივნენ. აჯანყებულთა სოციალური და ეროვნული შემადგენლობა სპეციალური შესწავლის საგანი უნდა გახდეს. ამჟამად კი ჩვენი მსჯელობისათვის მთავარი ის არის, რომ აჯანყებულებმა პირველებმა აღმართეს ხელი საქართველოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ. ესეც ისეთი რეალობაა, რომელსაც ვერავინ უარყოფს. ასეთ ვითარებაში განა ამიერკავკასიის კომისარიატს, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობასა და მათს შეიარაღებულ ძალებს აღარა ჰქონდათ თავდაცვის უფლება? ჰქონდათ, რასაკვირველია, გამოიყენეს კიდეც. ამას ის მოჰყვა, რომ ოსთა მიერ დაღვრილ ქართულ სისხლს, შემდეგ ქართველთა მიერ დაღვრილი ოსური სისხლიც მიემატა. არ აღმოჩნდა გონიერი ორგანიზებული ძალა, რომელიც ხალხებს ამ უბედურებას ააცდენდა. თავიდათავი ის იყო, რომ ოსი გლეხების კლასობრივი ბრძოლის ფორმით მოვლენილ დრამატულ (ფაქტობრივად ანტიქართულ) აქციებს მესვეურობდნენ პოლიტიკურ სიბრძნეს მოკლებული პირები, რომლებმაც, უწინარეს ყოვლისა, საკუთარ ხალხს ავნეს.

როგორც ითქვა, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის წინააღმდეგ არაქართული მოსახლეობის აჯანყებებს ჩვენი ისტორიოგრაფია ამ ასპექტით არ განიხილავდა. ეს აჯანყებები სავსებით სამართლიანად შეფასებულია როგორც კლასობრივი ბრძოლის, სამოქალაქო ომის გამოვლენა, რომლის საბოლოო მიზანი იყო სოციალისტური რევოლუციის გამარჯვება. მაგრამ, ამასთან ერთად, ეს აჯანყებები რომ ფაქტობრივად საქართველოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ მიმართული და, ამდენად, გაუმართლებელი იყო, ამის აღიარებას ჩვენი ისტორიოგრაფია ერიდებოდა. ეს იყო პოლიტიკა, რომელიც მიზნად ისახავდა, როგორმე არ გაემწვავებინათ ეროვნული შუღლი, რაც 1918–1920 წლებში დაითესა, როგორმე დაეშოშმინებინათ აჯანყების გამო თავის დროზე რეპრესირებული არაქართული მოსახლეობა. მიზანი კეთილშობილურად ჩაითვლებოდა, თუკი მას მოვლენათა ყოველმხრივი და ობიექტური შეფასების საფუძველზე მიაღწევდნენ, რეპრესიები, თანაც ისეთი მკაცრი, როგორიც, მაგალითად, 1920 წელს აჯანყებული ოსების წინააღმდეგ განახორციელეს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შეიარაღებულმა ძალებმა, ცხადია, არ შეიძლება არ იწვევდეს ისტორიკოსის, უწინარესად, ქართველი და ოსი ისტორიკოსების გულისტკივილს. ვინ ვინ და ისტორიკოსმა კარგად იცის, რომ დაღვრილ სისხლს, მით უფრო თუ ეს ეროვნული კონფლიქტის დროს მოხდა, საუკუნეობით არ ივიწყებენ თაობები.

ამიტომ მთელი ყურადღება ექცეოდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის ლანძღვა-გინებასა და აჯანყებულთა წინააღმდეგ მის მიერ განხორციელებული რეპრესიების დაგმობას. ამ რეპრესიებში კი მხოლოდ და მხოლოდ საქართველოს მთავრობას ამტყუნებდნენ. მცდარი აღმოჩნდა ეს გზა. მან მიზანს ვერ მოაღწია. ზიანი კი დიდი მოგვაყენა. დროა, დიდი ხანია დროა, დაიწეროს მხოლოდ სიმართლე.

ანალოგიური მდგომარეობა გვქონდა წითელი არმიის მიერ 1921 წელს საქართველოში განხორციელებული აქციის შეფასებაშიც. მთელ მსოფლიოს ვარწმუნებდით, რომ 1921 წლის თებერვალ-მარტში საქართველო აღსდგა საკუთარი მთავრობის დასამხობად და საბჭოთა ხელისუფლების დასამყარებლად. ვიშველიებდით დოკუმენტებსაც, რომელთა სანდოობის შესამოწმებლად თავს არავინ იწუხებდა.

ნაცვლად იმისა, რომ დაედასტურებინა წითელი არმიის მიერ დამოუკიდებელი საქართველოს დაპყრობისა და მისი ძალით გასაბჭოების ფაქტი, ჩვენი ისტორიოგრაფია ამკვიდრებდა საქართველოს მშრომელებისათვის წითელი არმიის უანგარო დახმარების, აჯანყებულთა (?!) წინაშე წითელი არმიის მიერ ინტერნაციონალისტური მოვალეობის მოხდისა და საქართველოში წითელი არმიის განმათავისუფლებელი მისიის ყალბ თეზისს. ყოველივე ეს პარტიის პოლიტიკისაგან გამომდინარეობდა. ან კიდევ რამდენი შრომა დაიწერა საბჭოთა საქართველოსადმი საბჭოთა რუსეთის უანგარო დახმარების შესახებ (ფულით, სურსათით, ყველაფრით). არადა ყველასათვის ცნობილი იყო, რომ სამოქალაქო ომისა და უცხოეთის სამხედრო ინტერვენციის შედეგად, დანგრევის პირას მიყვანილ რუსეთს, სხვებისათის უანგარო დახმარება მაშინ (მაგალითად, 1921 წელს) ნამდვილად აღარ შეეძლო. ეს ის პერიოდია, როცა სწორედ რუსეთს გაუჭირდებოდა, ვთქვათ, უკრაინის, ამიერკავკასიისა და სხვა რეგიონთა მატერიალური რესურსების გარეშე. ჩვენ კი საქმეს ისე წარმოვაჩენდით, თითქოს საბჭოთა რუსეთი იმიტომ იპყრობდა ქვეყნებს, რომ შემდეგ თვითონ ერჩინა ისინი. კურიოზულია ნამდვილად.

შედეგად ის მივიღეთ, რომ ზოგიერთებმა მართლა ირწმუნეს ჩვენს მიერვე გაყალბებული ჩვენი ისტორია და ახლა აქეთ გვსაყვედურობენ: ყველაფერში უანგაროდ გეხმარებოდით, ჩვენ გაგაძლებინეთ და არ გვიფასებთო. ამას გვეუბნებიან ცენტრში გამართულ ლიტერატურულ თუ სხვა ფორუმებზე, იგი გვსმენია ზოგიერთთაგან თბილისშიც, სხვაგანაც. უცოდინართა უტაქტობას ნუ გამოვედევნებით, ვაპატიოთ, მაგრამ ძირითადად მათი გამტყუნება არ შეიძლება. ისინი ხომ ისტორიის მკვლევარები არ არიან და ამიტომ იმეორებენ იმას, რასაც ჩვენ თვითონ ათეული წლების მანძილზე ვწერდით და ვასწავლიდით. ცუდი ის არის, რომ მათ საკუთარი ისტორიული ცოდნის გადასინჯვა არ სურთ. მაგალითად, როცა გარდაქმნამ, საჯაროობამ და ეროვნული მოძრაობის არნახულმა აზვირთებამ ისტორიკოსებს ძველი სტერეოტიპების დაძლევა გაუადვილეს და ზოგიერთმა ქართველმა ისტორიკოსმა მართლაც სცადა სანდო დოკუმენტების საფუძველზე მართალი ისტორია დაეწერა, ზემოთ აღნიშნული კატეგორიის ხალხი მაინც ძველი წარმოდგენების ტყვეობაში დარჩა. ამ მხრივ განსაკუთრებით გამოიჩინეს თავი გაზეთ „ლენინსკოე ზნამიას“ ჟურნალისტებმა, რომლებიც 9 აპრილის ტრაგედიის ორგანიზატორთა ქომაგებად და ანტიქართული ისტერიის გამჩაღებლებად მოგვევლინენ. ყველაზე საკვირველი მაინც ის იყო, რომ ჟურნალისტებმა თ. კოსტენკომ, ლ. ლევიტინამ და სხვებმაც, საქართველოს 1918–1921 წლების ისტორიის ცოდნა დაიჩემეს და უცოდინარის თავხედობით შეუტიეს ქართველ მკვლევარებს, რომლებმაც, მართალია, მოგვიანებით, მაგრამ მაინც სცადეს თავიანთი წვლილი შეეტანათ ისტორიული სიმართლის დადგენაში. მოტივი? მავანისა და მავანის ადრინდელ გამოცემულ წიგნებში სხვანაირად წერია და ისაა სწორი, ახლა რასაც წერთ (მაგალითად, 1921 წელს საქართველოს ოკუპაციის შესახებ), სულ ტყუილიაო.

1989 წლის 10 ივნისს გაზეთ „კომუნისტში“ გამოვაქვეყნეთ სტატია „ოკუპაცია, ინტერვენცია, ძალდატანებითი გასაბჭოება თუ...“, რომელშიც მცირეოდენი კომენტარებით გადმოცემული იყო ი. ბ. სტალინის, ლ. დ. ტროცკის, ფ. ე. მახარაძისა და გ. კ. ორჯონიკიძის გამონათქვამები წითელი არმიის მიერ საქართველოში 1921 წელს განხორციელებული აქციის შესახებ. მკითხველს ახსოვს, ი. ბ. სტალინი ამ აქციას ოკუპაციას უწოდებდა, ლ. დ. ტროცკი – ინტერვენციას; ფ. ე. მახარაძე აღნიშნავდა, რომ 1921 წლის თებერვალ-მარტში არათუ არავითარი აჯანყება არ ყოფილა საქართველოში, არამედ ადგილობრივად მომუშავე კომუნისტებმაც კი არაფერი იცოდნენ წითელი არმიის შემოსვლის თაობაზეო; გ. კ. ორჯონიკიძემ აღიარა, რომ 1921 წლის თებერვალში თითქმის მთელი საქართველო აღსდგა ჩვენს (ე. ი. წითელი არმიის) წინააღმდეგო. ამ ოთხი მოღვაწის გამონათქვამები ბრჭყალებში ჩასმული, ყოველგვარი ცვლილებების გარეშე იქნა გამოქვეყნებული. ასე რომ, გამომცემელთან შემოდავებისათვის აღარავითარი საფუძველი არ რჩებოდა. ციტატები ზუსტად იყო მოყვანილი. მაგრამ ლენინსკოეზნამიელებმა ამაზე თვალი დახუჭეს და ციტირებულ დოკუმენტთა სანდოობის შეუმოწმებლად აღნიშნულ პუბლიკაციას „გრუბაია ფალშივკა“ უწოდეს (იყო სხვა ეპითეტებიც). ამ პრობლემაზე პერსონალურად ლენინსკოეზნამიელებთან სპეციალური კამათის გამართვა, ალბათ, დროის დაკარგვა იქნებოდა. მით უფრო, რომ გაზეთ „კომუნიტის“ ფურცლებზე 1989 წლის ნოემბრის პირველ ნახევარში გამოქვეყნებული წერილების სერია სათაურით „მხოლოდ სიმართლე“ სწორედ იმ პოზიციისა და არგუმენტების დოკუმენტურ კრიტიკას ისახავდა მიზნად, რომლებსაც „ლენინსკოე ზნამიაც“ ეფარება. სხვათა შორის, რედაქციასთან მცირე დიალოგის გამართვაც ვცადეთ. ვთხოვეთ გამოეყოთ მაქსიმუმი ერთი საათი, ბოლოს ოცი წუთითაც ვკმაყოფილდებოდით. იმედი გვქონდა, ადვილად დავარწმუნებდით იმაში, რომ დოკუმენტები ზუსტად არის გამოქვეყნებული, სიყალბე არავის ჩაუდენია, და თუ მათ, მართლაც, ჭეშმარიტება აინტერესებთ, მაშინ ჩვენს ხელთ არსებული დოკუმენტების გაცნობის შემდეგ, ვფიქრობდით, პოზიციას შეიცვლიდნენ, ბოდიშსაც მოიხდიდნენ და „კონფლიქტიც“ ამოიწურებოდა, მომავალში იმას მაინც გააკეთებდნენ, რომ ქართველ მკვლევართა შეურაცხმყოფელი სტატიების გამოქვეყნებას მოერიდებოდნენ. ამაოდ დავშვრით. სამართლიანობა მოითხოვს ითქვას, რომ მეტად თავაზიანად მიგვიღეს, მაგრამ თანამშრომლებთან საუბარზე მავანთა და მავანთა „მოუცლელობისა“ თუ თბილისში „არყოფნის“ გამო, რედაქცია ვერაფრით დავითანხმეთ. ისე, მოცლილი კაცი შეურაცხყოფისათვის ოფიციალურ პასუხსაც მოსთხოვდა გაზეთის მესვეურებს, მაგრამ, ალბათ, ესეც უნაყოფო და მიამიტური საქციელი იქნებოდა.

სტატიაში „ველიკორუსების ეროვნული სიამაყის შესახებ“ (1914 წ. /??/) ვ. ი. ლენინი წერდა: „არავინ არის დამნაშავე იმაში, თუ ის მონად დაიბადა; მაგრამ მონა, რომლისთვისაც არა თუ უცხოა მისწრაფება თავისი თავისუფლებისაკენ, არამედ კიდეც ამართლებს და აფერადებს თავის მონობას (მაგალითად, პოლონეთის, უკრაინის და სხვათა ჩახშობას უწოდებს ველიკორუსთა „სამშობლოს დაცვას“), ასეთი მონა არის გულისწყრომის, ათვალწუნებისა და ზიზღის კანონიერი გრძნობის გამომწვევი ტუტუცი და ხეპრე“ (ვ. ი. ლ ე ნ ი ნ ი, თხზულებანი, ტ. 21, გვ. 112–113). ვ. ი. ლენინის ეს გამონათქვამი უმთავრესად, დამპყრობელი ერის რეაქციულ-შოვინისტურ ფრთას ეხება, მისი ადრესატი დაპყრობილ ერებშიც მოიძებნება. ამჯერად ამით დავკმაყოფილდეთ. ჩავთვალოთ, რომ ჩვენს ნაცვლად თვით ვ. ი. ლენინმა გასცა პასუხი იმ კატეგორიის ხალხს, რომელსაც ჩვენ ლენინსკოეზნამიელებსაც მივაკუთვნებთ.

მივუბრუნდეთ ოსთა შეიარაღებულ გამოსვლებს. წინასწარ ვთქვათ, რომ მათს გამომწვევ მიზეზთა შორის ეროვნულ და სოციალურ მოტივებთან ერთად მთავრი ადგილი ეკავა ოს ექსტრემისტთა პოლიტიკურ ავანტიურიზმს, რაც ოსთა მოძრაობას სეპარატისტულ ხასიათს აძლევდა.


1917– 1918 წწ. 

შიდა ქართლში მცხოვრები ოსების ერთ ადმინისტრაციულ ერთეულში გაერთიანებისათვის მოძრაობას 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ მიეცა გასაქანი. თავდაპირველად ცალკე სამაზრო ადმინისტრაციული ერთეულის შექმნას მოითხოვდნენ. ამიერკავკასიის განსაკუთრებული კომიტეტის თავმჯდომარისადმი 1917 წლის 10 აპრილს გაგზავნილ წერილში ნიკოლოზ ზურაბის ძე ჯიოევი სწორედ ასეთ მოთხოვნას აყენებდა. ის აღნიშნავდა:

«В протокол заседания съезда представителей исполнительных комитетов Закавказья внесено мое заявление, как представителя осетинского населения Закавказья, о нежелательности ограничения устройства местных исполнительных комитетов пределами, ныне существующих уездов. Это заявление я уполномочен сделать от имени всего осетинского населения горной полосы Закавказья, отнесенной современным административным делением к Душетскому, Гоийскому, Рачинскому уездам и Владикавказскому округу Терской области, а также уполномочен отметить, что оставлять впредь такое дробление этой полосы не возможно.

Весь этот район, как цельная географическая и этнографическая компактная единица является совершенно обособленным краем, как в отношении устройства поверхности... так и в отношении населения с своеобразными бытовыми условиями, земельными отношениями между собою и к помещикам (из осетинов нет помещиков. Помещиками их являются грузины), видами своего хозяйства (скотоводства и земледелия), а равно и назревшими к данному времени культурно-просветительными задачами.

Представляя одну цельную, неразрывную культурно-экономическую территорию, ее только насильственно, с целью дезорганизации, можно дробить на районы 3 или 4 уездов и нескольких округов. В сущности нет ни малейшего основания к такому дроблению столь компактной культурной единицы. Царская власть была заинтересована в дезорганизации и раздроблении на мелкие части, обособленых районов в целях ослабления развития культурной мощи населения и стравливания двух соседних дружеских народов (имею ввиду докладную записку Наместника Воронцова к Николаю I-му в 1852 г., коим уничтожено сенатское решение, присудившее земли в 5-ти ущельях в полную собственность жителей этих ущелий и вызвало восстание осетин, а равно провокационные стравливания старой властью горцев в 1905–1906 годах). Но в настоящее время, когда все силы Временного правительства и самого народа направлены к осуществлению культурно-просветительных задач, на развитие нравственной мощи народа, о намеренном дроблении культурно-экономических единиц, каковую является горно-осетинский район, не может быть и речи.

Теперь в целях скорейшего осуществления здесь самых лучших начинаний, в целях проведения в жизнь начал свободы и регулирования всей жизни в этом захолустном малопроходимом крае, нужно непременное и скорейшее объединение в одну административную единицу сельских исполнительных комитетов этого района. – Необходимо выделить этот район в особую административную единицу, соответствующую по схеме своей административной организации уезду (ხაზგასმა ჩვენია – ლ. თ.). Эта же полоса при введении земства составит особый земский район» (საქართველოს უახლესი ისტორიის ცენტრალური სახელმწიფო არქივი /შემდგომში – სუიცსა/, ფ. 2080, აღწ. 1, საქ. 648, ფურც. 2–3).

წერილის ავტორის ზოგიერთი არგუმენტი შეიძლება დასაზუსტებელი იყოს, მაგრამ ამჯერად მკითხველის ყურადღება მხოლოდ იმას გვინდა მივაქციოთ, რომ 1917 წლის აპრილში ოსი მოსახლეობისათვის მოითხოვდნენ განსაკუთრებულ (ცალკე) ადმინისტრაციული ს ა მ ა ზ რ ო ერთეულის შექმნას. ისიც უნდა ითქვას, რომ ოსი გლეხური მოსახლეობა მაშინ ჯერ კიდევ არ იყო ჩაბმული ამ მოძრაობაში. საამისოდ მას გარკვეული დრო სჭირდებოდა. ყურადღებას იპყრობს ისიც, რომ ამ წერილში მეფის რუსეთი ოსებსა და ქართველებს შორის (ამ „ორ მეზობელ და მეგობარ ხალხს შორის“) მტრობის ჩამოგდებით დაინტერესებულ ძალად არის მიჩნეული.

გორისა და დუშეთის მაზრებში მცხოვრებ ოსთა პოლიტიკური დონის თაობაზე გარკვეულ წარმოდგენას გვიქმნის შემდეგი დოკუმენტი:

«В Тифлисский губернский Исполнительный Комитет.

Население Южной Горной Осетии, живущее в нагорной полосе Горийского и Душетского уездов, до настоящего времени остается вневоздействия революционных сил; население знает и переворот, но не имеет никакого понятия ни о тех новых началах, которые выдвинула великая революция, ни о тех благодетельных последствиях, которые ожидаются от нее в случае ее благополучного завершения. Население слышало здесь об объявленных гражданских свободах, но составило о них превратное представление, толкуя их или узко, или распространительно; отсюда – уродливые и крайне нежелательные формы проявления взаимоотношения общественных элементов. Причина этому – полное отсутствие пропаганды, отсутствие надлежащего освещения свершающих событий. Правда, в самом начале переворота была сменена старая власть, но на ее место очутились те же служители старого порядка, только под новым названием. В интересах революции необходимо обратить надлежащее внимание на темное население Южной Осетии. Тифлисский Осетинский Комитет, составленный из безусловно реврлюционно-демократических элементов Осетии, и поставивший себе целью пропаганды организацию и подготовку Осетии к восприятию идей великой революции, а также к выборам в учредительное собрание, уполномочил меня просить Тифлисский Губернский Исполнительный Комитет о ходатайстве перед Особым Закавказским Комитетом, чтобы последний снабдил Осетинский Комитет средствами и полномочием для всесторонней работы в осетинской деревне» (სუიცსა, ფ. 1844, აღწ. 1, საქ. 90, ფურც. 14).

უთუოდ აღსანიშნავია ოსური კომიტეტის ზრუნვა მთის ზოლის ოსთა კულტურული და პოლიტიკური დონის ამაღლებისათვის. სწორედ ამ მიზნით გაიგზავნა თბილისიდან 20 კაცი. ეს საქმე რომ ბოლომდე მიეყვანათ, ვინ იცის, იქნებ 1918 წლის მარტის ტრაგედიაც არ დატრიალებულიყო.

1917 წლის 15–17 დეკემბერს ქ. ცხინვალში გაემართა სამხრეთ ოსეთის დელეგატთა მეორე ყრილობა, რომელმაც აირჩია სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭო. მიმდინარე მომენტის შესახებ ყრილობის მიერ მიღებულ რეზოლუციაში ვკითხულობთ:

«Принимая во внимание, что гражданская война окончательно подорвала экономическую жизнь Россиии еще больше усилила анархию и тем способствовала образованию отдельных республик и автономий, что только Учредительное собрание может объединить эти отклонившиеся республики, заключить почетный мир и разрешить наболевшие вопросы революции, съезд постановил: всемерно поддержать Учредительное Собрание и стать в его защиту, если это потребуется. Поручить избираемому Южно-Осетинскому Национальному Совету составить наказ депутатам. В разрешении национального вопроса в Учредительном Собрании держаться общероссийской ориентации; поддержать Краевую власть на Кавказе. Совет должен работать в полном контакте с демократией соседних наций. Съезд находит неотложным проведение в жизнь национализации школы, администрации, суда, войска, выделение Южной Осетии в одну земскую административную единицу (ხაზგასმა ჩვენია – ლ. თ.). Окончательную разработку и проведение в жизнь национальной программы поручить упомянутому выше национальному совету» (სუიცსა, ფ. 1836, აღწ. 1, საქ. 55, ფურც. 5).

ამრიგად, ყრილობამ იმსჯელა სამხრეთ ოსეთისათვის ფართო თვითმმართველობის მინიჭების თაობაზე და დაადგინა, რომ ჩამოყალიბებულიყო იქ საერობო ადმინისტრაციული ერთეული.

ახლად შექმნილმა სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ 1918 წლის 4 იანვარს ოფიციალური ბარათით აცნობა საქართველოს ეროვნულ საბჭოს, რომ იგი უკვე შეუდგა მუშაობას და ამიერიდან ყველა საკითხზე, რომელიც ოს ერს ეხება, ჩვენ მოგვმართეთო. ბარათში ისიც იყო ნათქვამი, რომ სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭო სამხრეთ ოსეთის საქმეთა უმაღლეს ხელმძღვანელ ცენტრს წარმოადგენს (სუიცსა, ფ. 1836, აღწ. 1, საქ. 55, ფურც. 4).

1918 წლის 10 იანვარს კი სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ ამიერკავკასიის კომისარიატს წარუდგინა პროექტი, რომელშიც ნათქვამი იყო, თუ რა ფორმით და რა საზღვრებში უნდა ჩამოყალიბებულიყო სამხრეთ ოსეთის ერობა. დავიმოწმოთ რამდენიმე ადგილი ამ პროექტიდან:

«Опираясь на ясную и определенно выраженную волю Южно-осетинского народа, мы находим, что справедливое осуществление земского дела в Закавказье немыслимо без образования особого уездного административного давления (??) из нагорных частей Рачинского, Горийского Душетского уездов, сплошь занятых южно-осетинским населением».

«...Становится понятным естественное стремление осетин образовать по крайней мере в той полосе, где они живут компактной массой, одну административную единицу, с органами управления, специально для них созданными. Так как эта полоса по пространству... и численности населения вполне удовлетворяет норму, необходимую для образования уездов, то целесообразнее всего выделить всю эту территорию, населенную осетинами, в особую уездную организацию... Только объединив эту однородную по происхождению, языку и культурному развитию массу южно-осетинского населения в один горный уезд или округ с национальной администрацией, возможно провести в учреждениях применение родного осетинского языка».

«...В начале владычества русских в Закавказье интересующая нас нагорная полоса вся составляла один южно-осетинский военно-административный округ, причем в состав этого округа входило и Нарское ущелье, отнесенное потом к Терской области».

«Логический вывод из этих положений – настоятельная необходимость выделения горно-осетинского района в самостоятельную у е з д н у ю земскую единицу... Это будет содействием скорого и в то же время, быть может, безболезненному переходу осетин от патриархально-родового строя и архаических пережитков обычного права к усвоению культурных завоеваний нашей эпохи».

«Если закавказская демократия заинтересована в экономическом развитии горно-осетинского народа она должна всемерно содействовать выделению этого района в особую уездную земскую единицу. Для южно-осетинского народа такое образование самостоятельного осетинского уездного земства упрощает, наконец, проблему национального самоопределения...».

«Создание южно-осетинской уездной административно-земской единицы подсказывается жизненной необходимостью, потому, что при наличности такой единицы возможно 1) построить систему административного управления применительно к психологии осетинского народа, 2) провести последовательно во всех учреждениях применение осетинского языка, 3) заложить прочную основу для культурно-экономического развития горно-осетинского района, 4) в сильной степени упростиь разрешение национального вопроса в условиях южно-осетинской действительности».

«Без Цхинвала горно-осетинское население потеряет естественный выход на плоскость и в значительной степени проиграет в культурно-экономическом отношении» (სუიცსა, ფ. 1818, აღწ. 1, საქ. 113, ფურც. 1–5).

როგორც ეს ვრცელი ამონაწერები მოწმობენ, პროექტის ავტორები მოითხოვდნენ, რომ სამხრეთ ოსეთში შემოეღოთ განსაკუთრებული (ცალკე) სამაზრო ადმინისტრაციული დაყოფა, შექმნილიყო განსაკუთრებული (ცალკე) სამაზრო ორგანიზაცია, მთის მაზრა ან ოკრუგი ეროვნული ადმინისტრაციით, დამოუკიდებელი სამაზრო საერობო ერთეული, დამოუკიდებელი სამაზრო ერობა და სხვა.

ყველა ეს მოთხოვნა, არსებითად, ერთი და იგივეა და შეიძლება ჩამოვაყალიბოთ, როგორც სამხრეთ ოსეთის ცალკე (განსაკუთრებული) სამაზრო საერობო, ადმინისტრაციული ერთეულის შექმნის მოთხოვნა. იმ დროს, 1918 წლის დამდეგს, უფრო შორს არ მიდიოდნენ, ამაზე უფრო ფართო ავტონომიის საკითხს არ აყენებდნენ. ცხინვალს კი თავიდანვე სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში გულისხმობდნენ.

1918 წლის 2–4 მარტს ცხინვალში გაიმართა სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭოს პირველი სესია. იგი საბჭოს თავმჯდომარემ გ. გაგლოევმა გახსნა. ეს ის დრო იყო, როცა თურქეთი წარმატებით უტევდა რუსეთისაგან მიტოვებულ საქართველოს, რომელსაც ჯერ სრული დამოუკიდებლობაც ვერ მიეღო და მტრის მოგერიებაც ძალზე უჭირდა. თავდაცვის ორგანიზაციას აძნელებდა რევოლუციის შედეგად გამწვავებული სოციალური და ეროვნული ურთიერთობებიც. რა პოზიცია დაიკავა ამ საკითხში სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ? მოვუსმინოთ სესიის მონაწილეებს:

«Враг у ворот, он покушается на нашу свободу и мы достойно должны отразить его» (Г. Гаглоев).

«Нам не страшны никакие угрозы извне, свобода наша в безопасности если мы вместо гражданской войны и национальных распрей, все силы наши направим к отражению врага» (П. Ефремидзе).

«Турецкий режим нам не сулит ничего отрадного. Мы попадем в условия более тяжелые, чем при Николае Втором. Поэтому весь Кавказ, как один человек, должен стать на защиту добытой свободы» (тот же Г. Гаглоев).

«Чтобы не упустить революцию и избегнуть рабства – пусть каждый смело идет в полк» (К. Дзебисов).

«Лучше погибнуть в борьбе за свободу, чем влачить позорную жизнь под ярмом рабства» (Г. Дзасохов).

«Рать павших героев зовет нас к победе, к борьбе. Да не допустим турецкую пяту попирать могилы» (А. Кецховели).

დელეგატთა პოზიციას წუნს ვერ დავდებთ. იგი ისეთია საერთო მტრის მოგერიების ამოცანებს რომ შეეფერება. ასეთივე იყო სესიის დადგენილებაც:

«Обьявить во всеуслышание, что осетинский народ, в единении с демократией республики готов, как один человек, восстать на защиту свободы и революции, откуда бы не грозила опасность».

სესიის გადაწყვეტილებით გაგრძელებულ იქნა მუშაობა სამხრეთ ოსეთის პოლკის ფორმირებისათვის. სესიაზე ითქვა, რომ სამხრეთ ოსეთის პოლკი არა მარტო სამხედრო ერთეულია, არამედ რევოლუციური ორგანიზაციაც, რომელიც დაიცავს რევოლუციის მონაპოვარს.

სესიამ მოისმინა გ. გაგლოევის ინფორმაცია სამხრეთ ოსეთსა და ჩრდილო ოსეთს შორის დამაკავშირებელი გზის (перевальная дорога) მშენებლობის მიმდინარეობის შესახებ. მან თქვა: «Совет с самого начала своей деятельности прилагает свои усилия к тому, чтобы голодающая Южная Осетия соединилась с хлебородным Севером, чтобы Север и Юг приобщились к общей культуре». გზის მშენებლობისათვის დაიწყეს ფულის შეგროვებაც. სესიაზე უყურადღებოდ არ დარჩენილა ერობის შემოღების საკითხი, ითქვა: «...Введение земства и выделение всей Южной Осетии в особую административную единицу в стадии своего осуществления» (სუიცსა, ფ. 1818, აღწ. 1, საქ. 118, ფურც. 6–7).

ასე დაიწყო მუშაობა სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ, რომელმაც იმთავითვე აუცილებლად მიიჩნია სამხრეთ ოსეთის ცალკე სამაზრო საერობო ადმინისტრაციული ერთეულის შექმნა, ჩრდილოეთ ოსეთთან სამხრეთ ოსეთის დამაკავშირებელი გზის მშენებლობის დამთავრება, სამხრეთ ოსეთის პოლკის ჩამოყალიბება და სხვა.

მიუხედავად იმისა, რომ სამხრეთ ოსეთის ცალკე ადმინისტრაციული ერთეული ოფიციალურად არ არსებობდა (იგი საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ გაჩნდა მხოლოდ), ჩვეულებრივ საუბარსა და ოფიციალურ დოკუმენტებშიც ოსებით დასახლებული შიდა ქართლის ტერიტორია სამხრეთ ოსეთად მოიხსენებოდა. ამ ტერმინს ვხვდებით არა მარტო სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭოს სახელწოდებაში, მის ოფიციალურ ქაღალდებში (ბლანკი, მიმოწერა და სხვა), არამედ სხვა დაწესებულებების, კერძოდ, თვით საქართველოს ეროვნული საბჭოს მიმართვებშიც. ტერმინს – „სამხრეთ ოსეთი“ რევოლუციამდეც ხმარობდნენ. იაკობ გოგებაშვილის „ბუნების კარში“ ვკითხულობთ: „ოსები არიან მთის ხალხი. მათ უჭირავთ შუა წელი კავკასიონის ქედისა ხევსურეთიდგან დაწყებული სვანეთამდე. ზოგი მათგანი სცხოვრობენ ქედს იქით, ქედის ჩრდილო კალთებზე, ზოგნი – აქეთ, სამხრეთ კალთებზე. ამის გამო ოსეთი ორ ნაწილად განიყოფება: ჩრდილო ოსეთად და სამხრეთ ოსეთად. აქეთა ოსებში თითქმის ყველამ იცის ქართული ენა, და ბევრი ქართული ზნე და ჩვეულება შეთვისებული აქვთ. იქით ოსებში კი უფრო რუსული ენა და ჩვეულებაა გავრცელებული... მაინც ოსეთი ღარიბი ქვეყანაა... სხვაფრივ კი ოსები არიან მხნე და ნიჭიერი ხალხი, საღისა და წარმოსადეგი აგებულების პატრონნი“ (ი ა კ ო ბ გ ო გ ე ბ ა შ ვ ი ლ ი, ბუნების კარი, მესამე და მეოთხე წლისათვის, ოცდამეერთე გამოცემა, თბ., 1912, გვ. 540). და მაინც ტერმინი „სამხრეთ ოსეთი“ პირობითია, რადგან საქართველოში შეიძლება არსებობდეს, და არსებობს კიდეც, ოსებით დასახლებული ტერიტორია და არა ოსეთი.

სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ ერთი შეხედვით საქმიანი, კეთილი ურთიერთობა დაამყარა საქართველოს ეროვნულ საბჭოსთან. ეს უკანასკნელი მიესალმა სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭოს შექმნას, თავის წარმომადგენლებს გზავნიდა ოსთა ყრილობებზე და სხვა.

თითქოს არაფერი ჩანდა ისეთი, რაც ქართველებისა და ოსების საუკუნოებრივ თანადგომას სერიოზულ საფრთხეს შეუქმნიდა და მათს შორის სისხლისღვრას გამოიწვევდა. ეს ასე ჩანდა 1918 წლის მარტის დამდეგსაც, ტრაგედიის დაწყებამდე სულ რამდენიმე დღით ადრე. თუმცა უთანხმოების გარკვეული გამოვლენანი, მაგალითად, ტყით სარგებლობის საკითხებზე წამოჭრილი დავა თუ ცალკეული შეხლა-შემოხლაც კი, ადრიდანვე შეინიშნებოდა.

ცოტა რამ დრინდელი ისტორიიდან: ბატონყმობის გაუქმების შემდეგ საქართველოს გლეხობა, ძირითადად, ორ კატეგორიად – დროებით ვალდებულ გლეხებად და ხიზნებად დაიყო. დროებით ვალდებულმა გლეხებმა მიწა მიიღეს. თითო კომლს 6 დესეტინა ერგო, მაგრამ მათს სრულ გამოსყიდვამდე ისინი ვალდებული იყვნენ მოსავლის ¼ მიწათმფლობელისათვის ეძლიათ. ამასთან განსაკუთრებული კანონის გამოცემამდე ყოფილი მიწათმფლობელის ტყითა და საძოვრებით სარგებლობის წესები ძველებური დარჩა. კანონის გამოცემას მთავრობა აჭიანურებდა, რაც ხელს აძლევდა მემამულეებს. დროებით ვალდებულ გლეხთა მდგომარეობა თანდათან უარესდებოდა უმთავრესად მიწის უკმარისობის გამო. ოჯახთა გაყოფის შედეგად თითოეული კომლის სანადელო მიწებით უზრუნველყოფის ნორმა, მაგალითად, 1907 წლისათვის 1½ დესეტინამდე დავიდა.

სულ სხვა მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ ხიზნები, რომლებიც ფაქტობრივად არამკვიდრ მოსახლეობას წარმოადგენდნენ. დიდი ნაწილი თავისუფალი მიწებისა, რაც ბატონყმობის გაუქმების შედეგად გაჩნდა, სწორედ მათ მიიღეს იჯარით. სახნავ მიწებს ხიზნები ტყის გაჩეხვის ხარჯზე აფართოებდნენ.

ქართლში ჩამოსახლდნენ კავკასიონის ქედზე მცხოვრები ოსები, რომლებმაც დაიკავეს გორისა და დუშეთის მაზრების საგრძნობი ტერიტორია, ადრე რომ უღრანი ტყეებით იყო დაფარული. მიწათმფლობელებიც ყოველ ზომას იღებდნენ ახალმოსულთა (მოიჯარეთა) მოსაზიდად. წახალისების მიზნით ტყით სარგებლობის უფლებებს აძლევდნენ მათ, ეხმარებოდნენ საცხოვრისის მოწყობაშიც. პირველ ხანებში გართულებები არა ჰქონიათ. მოიჯარე უკონტროლოდ სარგებლობდა ტყით და გასამრჯელოსაც წესიერად იხდიდა. გამოხდა ხანი და ბევრი რამ შეიცვალა. მოიჯარეთა მიერ ტყის გაჩეხვა წამგებიანი გახდა მიწათმფლობელისათვის. გამეჩხერებული ტყე თანდათან ძვირდებოდა. მოიჯარეს კი უკვე მძიმედ ეჩვენებოდა იჯარის პირობები. ამ ნიადაგზე ბევრი უთანხმოება წარმოიშვა. მთავრობა იძულებული გახდა ჩარეულიყო საქმეში და 1893 წელს გამოეცა სპეციალიური დებულება, რომელიც ხიზნებს ეხებოდა. იმ მოიჯარეებს, რომლებსაც „წერილობითი ხელშეკრულება“ არ ჰქონდათ გაფორმებული, ხიზნის უფლება მიეცათ. ასეთები კი ბევრნი იყვნენ, რადგან ძველად „წერილობით ხელშეკრულებებს“ არ აფორმებდნენ. თავიანთ მოვალეობებს ორივე მხარე უამისოდაც პირნათლად ასრულებდა. მეფის მთავრობამ განუმტკიცა ხიზნებს მიწით, ტყითა და საძოვრებით სარგებლობის უფლება. შეძლებული ხიზნები ეპატრონებოდნენ იმ მიწებსაც, რომლებიც იჯარით ჰქონდათ მიღებული ადგილობრივ, აბორიგენ დროებით ვალდებულ გლეხებს. ხიზნები თავიანთ შთამომავლობასაც შესყიდულ მიწებზე ასახლებდნენ. გორის მაზრაში ხიზანთა აბსოლუტურ უმრავლესობას ოსები შეადგენდნენ. აქედანვე განსახლდნენ ისინი საქართველოს სხვადასხვა მაზრაში.

ტყით სარგებლობის პრაქტიკა გარკვეულ საბაბს ქმნიდა ქართველთა და ოსთა დაპირისპირებისათვის. მაგალითად, სოფ. ავლევში მცხოვრებ ოსებს, რომლებიც ხიზნის უფლებებით იყვნენ აღჭურვილი, შეეძლოთ უფასოდ ესარგებლათ ტყით. აბორიგენი, ქართველი გლეხები კი ამ უფლებას მოკლებული იყვნენ. ტყის მოვლა-პატრონობისათვის საჭირო თანხის გამონახვის მიზნით, სოფლის აღმასკომმა 1917 წლის ზაფხულში დაადგინა, რომ ტყით სარგებლობისათვის (მაგალითად, შეშის გამოტანისათვის) თითოეულ ქართულ კომლს 5 მანეთი უნდა გადაეხადა, ოსებს კი, როგორც ხიზნებს, გადასახადი არ დააკისრეს. და ეს მაშინ, როცა თვით მიწათმფლობელებსაც აღარ ჰქონდათ უპირატესობა ტყით სარგებლობაში. ქართველთა პროტესტმა ნაყოფი ვერ გამოიღო, რადგან სოფლის აღმასკომში უმრავლესობას ოსები შეადგენდნენ.

მდგომარეობა კიდევ უფრო გართულდა ფრონტიდან ჯარისკაცების დაბრუნების შემდეგ (1918 წლის იანვრიდან). მათ შექმნეს შეიარაღებული რაზმი (დაახლოებით 300 კაცამდე), რომლის აბსოლუტურ უმრავლესობას ოსები შადგენდნენ და დაიწყეს „წესრიგის დამყარება“, რასაც, მართლაც, რომ დიდი უწესრიგობა და ანარქია მოჰყვა გორის მაზრაში. შეიარაღებული ექსტრემისტები, ვითომდა იარაღის ჩამორთმევის მიზნით, თავს ესხმოდნენ მემამულეთა ოჯახებს, ძარცვავდნენ მათ (დაწვრილებით იხ. კ. მ. ამირაჯიბის სტატიები „აგრარული რეფორმა“ და „რევოლუციური წელი სოფლად“. – გაზ. „ვოზროჟდენიე“, 1918 წლის ## 122, 136). სწორედ ამ გამოსვლების თაობაზეა ლაპარაკი სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭოს პირველი სესიის (1918 წლის 2–4 მარტი) შემდეგ საოქმო ჩანაწერში:

«Далее Г. А. Гаглоев выступает с речью об анархии в плоскостных районах Южной Осетии. Вся вина в этом падает на вернувшихся с фронта некоторых солдат. Они выступают против существующих революционных организаций и тем усиливают анархию. Ужасы, творимые ими в Горийском уезде свидетельствуют, что тут перед нами не идейный большевизм, а обречество, грабеж. Необходимо приложить все силы к успокоению умов, разъяснять народу современное положение республики и вообще вести систематическую революционную пропаганду, создать демократические организации в деревнях и тем изолировать преступные элементы от революционной демократии. Необходимо также отобрать имеющееся у ненадежных элементов оружие и образовать крестьянскую красную гвардию» (სუიცსა, ფ. 1818, აღწ. 1, საქ. 113, ფურც. 7).

ამ აღიარებას დიდი მნიშვნელობა აქვს შემდეგ განვითარებულ მოვლენათა სწორი შეფასებისათვის.

მაინც რამ განაპირობა ოსთა და ქართველთა სისხლიანი შეტაკება 1918 წლის მარტში, მაშინ, როცა საქართველოს თურქეთი დაპყრობით ემუქრებოდა? რა მოხდა ისეთი, რომ საერთო მტრის წინააღმდეგ ერთიანი ფრონტით გალაშქრების ნაცვლად ოსებმა ომი გამოუცხადეს თვით საქართველოს?

აქვე ვთქვათ, რომ ბოლშევიკების ხელმძღვანელობით შეიარაღებული გამოსვლები ამ დროს სხვაგანაც ეწყობოდა და მათში მონაწილეობდნენ არა მარტო არაქართველი, არამედ ქართველი გლეხებიც. ამჯერად მხოლოდ ცხინვალის ამბებს შევეხოთ.

რუსეთის მიერ ბედის ანაბარად მიტოვებული საქართველო თურქეთს ვერ გაუმკლავდებოდა. საქართველოს არმია ჯერ კიდევ არ ჰყავდა. შექმნილი იყო მხოლოდ წითელი (სახალხო) გვარდია, რომელიც რასაკვირველია, ვერ მოიგერიებდა მტერს. გაჩაღდა მუშაობა მეფის არმიის ქართველი ჯარისკაცების მობილიზაციისა და მათგან ქართული ჯარის ნაწილების შესაქმნელად. იმედებს ამყარებდნენ ქართულ პოლკებზე. მაგრამ გაირკვა, რომ ზოგიერთი მათგანი ბოლშევიზმის გავლენას განიცდიდა. ამიერკავკასიის კომისარიატი მათ, ცხადია, ვერ დაეყრდნობოდა. უფრო მეტიც, საჭირო გახდა მათი განიარაღება. ამ საქმეს ხელი მოჰკიდა სახალხო გვარდიამ. განიარაღება ხდებოდა 1918 წლის იანვარ-თებერვალში. მთავრობის ორგანოები არასანდო ნაწილებს კი შლიდნენ და იარაღსაც იძენდნენ, მაგრამ უკმაყოფილებას ვერ სპობდნენ. განიარაღებული ჯარისკაცები სოფლებში დაბრუნდნენ და მთავრობის წინააღმდეგ საბრძოლველად ამხედრებდნენ გლეხებს.

განსაკუთრებით გართულდა მდგომარეობა გორის მაზრის ცალკეულ სოფლებში, სადაც გლეხობა აშკარად დაუპირისპირდა მთავრობასა და თავადაზნაურობას. თავადაზნაურობას გლეხობა ფიზიკურად უსწორდებოდა. დახოცეს თავადები ციციშვილები, ვეზირიშვილი და სხვა.

გორის პოლკის განიარაღების შემდეგ, ჯარისკაცები სოფლებში გაიფანტნენ. სახალხო გვარდია გლეხობის განიარაღებას შეუდგა. გვარდიელებმა შეიპყრეს ციციშვილების და ვეზირიშვილის მკვლელი გლეხები და ადგილზევე დახვრიტეს, რამაც კიდევ უფრო გაზარდა გლეხთა უკმაყოფილება. აღმოჩნდნენ დემაგოგები, რომლებიც ავრცელებდნენ ხმებს, რომ სახალხო გვარდია თავადაზნაურობამ მოისყიდა და მის ინტერესებს იცავსო. ამ უკმაყოფილო ელემენტებმა თავი მოიყარეს ცხინვალსა და ჯავაში, სადაც ოსი მოსახლეობა შეუდგა მზადებას გვარდიისათვის წინააღმდეგობის გასაწევად. გვარდია კი ნამდვილად აპირებდა არა მარტო ოსი, არამედ ყველა გლეხის განიარაღებას.

და მაინც განიარაღება არ იყო მთავრი მიზეზი ოსთა შეიარაღებული გამოსვლისა. აქ ერთმანეთში იყო გადახლართული სოციალური, ეროვნული და სეპარატისტული მოტივები. დავიმოწმოთ ადგილები გაზეთ „სახალხო საქმის“ 1918 წლის 30 მარტის ნომერში გამოქვეყნებული რ. ბ-ლის კორესპონდენციიდან „ცხინვალის ამბები“. კორესპონდენტი წერს:

„სურათი ცხინვალის აოხრებისა ამნაირად იშლება ჩვენს თვალწინ:

16 მარტს დილით ცხინვალს მოდის ოსთა დელეგაცია, რომელსაც მოაქვს პაკეტი, დაწერილი გორის აღმასრულებელი კომიტეტის სახელზე.

რადგანაც დელეგატები დაუყოვნებლივ პასუხს თხოულობენ, პაკეტს ხსნიან აქაური ორგანიზაციების წარმომადგენელნი: რაჟდენ გაგუა და პორფილე ეფრემიძე. შიგ ასეთი მოთხოვნილებაა: 1) დაუყოვნებლივ დაგვიყავით მიწები; 2) გორის მაზრიდან გააძევეთ რევოლუციონურ ორგანიზაციაში მომუშავე შემდეგი პირნი: კოსტა კაზიშვილი, სოსიკო გოგინოვი, შაქრო კასრაძე და ილია მაისურაძე; 3) გორის მაზრიდან გააძევეთ ყველა თავადი და აზნაური; 4) მოგვეცით სიტყვისა და კრების თავისუფლება. პასუხისათვის უკანასკნელი ვადა არის იმავ დღის (16 მარტის) ნაშუადღევის 3 საათი.

ცხინვალის მუშათა და გლეხთა საბჭო და აღმასრულებლი კომიტეტი საგონებელში ვარდება: მოთხოვნილებათა მუხლები მათი განხილვის საგანს არ შეადგენს და დროც ასეთი ცოტა აქვთ. მაინც იმართება საბჭოს და კომიტეტის სასწრაფო შეერთებული კრება, თუმცა თითონაც არ იციან რა უნდა გადაწყვიტონ. მართლაც რა გადაწყვიტონ? თავად-აზნაურობის გაძევება მათი საქმე არ არის. რაც შეეხება მიწების დაყოფას, შესაფერი მუშაობა უკვე სწარმოებს თანახმად ახალი მთავრობის მიერ გამოცემული საადგილმამულო დეკრეტისა. სიტყვის და კრების თავისუფლება ხომ უკვე განხორციელებულია?

საბჭოს და კომიტეტის კრებას ჯერ არაფერი არა აქვს დადგენილი, რომ უკვე სამ საათზე მეტია. ამ დროს მთებიდან სროლა იწყება და კრებაც წყდება.

სხვა გზა არ არის და სანდრო კეცხოველის მეთაურობით დელეგაცია მიდის ოსებთან. დელეგაციაში არიან: რაჟდენ გაგუა, პორფილე ეფრემიძე, გრიშა ოქროპირიძე, ალექსი ჩოხელი და ვასო იარალოვი. მათთან ერთად მიდის ოსთაგან გამოგზავნილი დელეგაციის წევრი ჩოჩიევი.

დგვრისის მოედანზე ოსები მაღლიდან სროლით ეგებებიან დელეგაციას, რემელსაც თეთრი ბაირაღები აქვს გამოფენილი. დელეგატები იძულებული არიან თხრილში დაიმალონ. ჩოჩიევი მაინც ახერხებს ოსებთან ასვლას და იმათ გაჩრებას. მათთან ადიან სანდრო კეცხოველი და ვასო იარალოვი. სანდრო მათ არიგებს და ჰპირდება, რაც შესაძლებელია ყველაფერს აგისრულებთო. ამ დროს სანდროს იცნობს ვიღაც გამოქცეული ჯარისკაცი... იგი ლანძღვას დაუწყებს სანდროს, შენ არ იყავი, რომ ქართულ პოლკს იარაღი აჰყარე და ჩვენს ოფიცრებს შეურაცხყოფა მიაყენეო. სანდროს სიკვდილისგან იხსნის ოსი ჩოჩიევი.

მეორე დღეს, 17 მარტს ცხინვალში ამოდის გორის წითელი რაზმი სამაზრო კომისრის გიორგი მაჩაბლის მეთაურობით. იმართება მოლაპარაკება, ოსებს ყველა მოთხოვნილების დაკმაყოფილებას ჰპირდებიან გარდა თავად-აზნაურობის გაძევებისა. ისინი თხოულობენ რომ დაპირება დადასტურებულ იქნას საჯაროდ, მიტინგზე, რომელსაც ნიშნავენ 18 მარტისათვის.

დიდხანს არის დავა იმაზე, თუ სად გაიმართოს მიტინგი. ოსები მიტინგისთვის არჩევენ დგვრისის მოედანს, რომელიც ცხინვალს იქით მდებარეობს, ყორნისის მიმართულებით. მიტინგს მაინცდამაინც ბევრი ხალხი არ ესწრება, რადგანაც ყველანი შეშინებულნი არიან. ოსები თავიანთ მოთხოვნილებებს ადასტურებენ. მათაც ჰპირდებიან დაკმაყოფილებას. გიორგი მაჩაბლის შემდეგ ლაპარაკობს ცხინვალის კომისარი კულუმბეკოვი (ოსი), რომელიც ოსთა მოთხოვნილებებს უფრო მწვავე ხასიათს აძლევს. ამ მიტინგზე მიდიან ტფილისიდან მოსულნი კირილე ნინიძე და გიორგი გაგლოევი. ოსები ახალ მოთხოვნილებას აყენებენ. ისინი თხოულობენ, რომ დაუყოვნებლივ განთავისუფლებულ იქნან ხარებოვი და მთავრობის მამასახლისად ნამყოფი ფილიშვილი, რომლებიც დაპატიმრებული არიან ამასწინათ მოწყობილ ოსთა . . . აჯანყებისათვის (ამჟამად ხარებოვი უკვე განთავისუფლებულია საგუბერნიო კომისრის კ. ჯაფარიძის განკარგულებით და სად იმყოფება იგი, არავინ იცის).

უკანასკნელად კიდევ ლაპარაკობს ცხინვალის კომისარი კულუმბეკოვი და ამბობს: დაპირება კმარა, საჭიროა დაპირებულის დაუყოვნებლივ ასრულებაო, მოთმინება კმარაო. ამ ბოლო სიტყვების დროს ორივე ხელს მაღლა აიქნევს და იწყება კიდეც ამ ნიშნის შემდეგ სროლა ორი მხრიდან: ზღუდრის კალთიდან და ნაცარ-გორიდან. თავზარდაცემული ხალხი იშლება და მუცელზე ხოხვით შორდება საბედისწერო მოედანს. დაბინდებისას სროლა წყდება. ცხინვალში სამარისებური სიჩუმეა. დაღამებისას ცხინვალის ვენახებს ოთხივ კუთხით ცეცხლი ედება, რომელიც უფრო დიდდება, მაგრამ შეუძლებელია რაიმე ღონისძიების მიღება ბრბოს მხეცობის წინააღმდეგ.

ცხინვალის შტაბში ამ დროს ბჭობაა და მოუთმენლად ელიან გათენებას. დილის ხუთ საათზე შესაძლებელი ხდება ბრბოსთან შებრძოლება. სხვადასხვა მხრისკენ იგზავნებიან რაზმელები, რომლებიც მედგარ წინააღმდეგობას უწევენ ბრბოს. სროლა მხოლოდ ნაშუადღევს ოთხ საათზე წყდება. ამის მიზეზი ის არის, რომ წითელ რაზმელეს ტყვია-წამალი შემოაკლდათ და შეუძლებელია ბრძოლა, საჭიროა თავის გადარჩენა.

ცოტა ხნის შემდეგ საზარელი სურათი იშლება. ოთხივ კუთხიდან ცხინვალში შემოიჭრება გამხეცებული ბრბო ველურის ღრიალით და განგაშით, იწყება ძარცვა-რბევა, ღრიალი, დუქნების მტვრევა, ყუმბარების სროლა (წითელი რაზმელების მხრით). ისმის ყვირილი: დაარტყით, მოკალით. ბრბო შეიარაღებულია. აქვთ „ვინტოვკები“ და ბერდენის თოფები. ბევრს სისხლიანი ხანჯლები, დანები და ხიშტები აქვს გაკეთებული ჯოხებზე. ძარცვა-რბევაში მონაწილეობას იღებენ ერედველი ქართველები.

ალაგ-ალაგ ბრბოს უმკლავდებიან გიორგი მაჩაბელი, კოსტა კაზიშვილი, ილია მაისურაძე და სხვები, მაგრამ გადარჩენის იმედი მაინც არ არის, რადგანაც მავთულები გორსა და ცხინვალს შორის წინათვე გადაჭრილია და მაშასადამე გორიდან მაშველი ჯარის მოლოდინი არავის აქვს. ხიდის ყურზე ტყვიამფრქვევი მუშაობს. აქ მძიმედ დაჭრიან გიორგი მაჩაბელს და შემდეგ საავადმყოფოს წინ კლავენ. ჩქარა იმავ ადგილას გიორგისავით მოვალეობის მსხვერპლი ხდება და სახელოვან სიკვდილს პოვებს კოსტა კაზიშვილი. სანდრო კეცხოველიც ხიდის ყურზე დგას და, ალბათ, მისი გული საზარლად იგმინება ძვირფასი ამხანაგების დაკარგვით. იგი მაინც მხნეობას არ კარგავს და ხალხს ანუგეშებს იმ დრომდე, სანამ ურცხვად არ შეეხება ბრბო მის ჭაღარას და ტყვიით არ გაუგმირავს პატიოსანს და კაცთმოყვარე გულს. ბრბო ამით არ კმაყოფილდება. გაცივებულ გვამს საშინლად ასახიჩრებენ.

19 მარტი ასე საზარლად ღამდება ცხინვალელთა და იქ მისულ წითელგვარდიელებისათვის. გამარჯვება რჩება ბრბოს და სრული ბატონ-პატრონი ხდება მთელის ცხინვალისა. ხალხი ამ დროს დამალულია, სადაც მოასწრო. მეორე დღეს 20 მარტს, ატყვევებენ კ. ნინიძეს, გ. გაგლოევს და პ. ეფრემიძეს. მთელს ცხინვალში იმ დროს გამეფებულია შიში და ძრწოლა, უიმედობა და სასოწარკვეთილება. ხალხს ემუქრებიან თუ ხელი არ შეუშალეთ გორიდან ჯარის ამოსვლას, ყველას ამოგწყვიტავთო. ახლავე შეუთვალეთ, რომ ჯარი საჭირო არ არისო.

20 მარტს ხალხი უკვე გახიზნულია ცხინვალიდან და ბრბოც თავისუფლად ეზიდება აქედან სხვის სარჩო-საბადებელს. მათი ბატონობა ცხინვალში გრძელდება 22 მარტის შუადღემდე, როდესაც გაიგებენ გორიდან წამოსული ჯარის მოახლოებას ლაჩრულად სტოვებენ აოხრებულ ქალაქს... 23 მარტის სროლის დროს მოკლულ იქნენ შემდეგი წითელგვარდიელები: ვასო გელაშვილი, ვარლამ მამალაძე, აჩილ მარგველაშვილი და ვასო ქობულაშვილი. დაიჭრნენ: მიხეილ ღვინერია, გერასიმე ბაშნიევი, ნიკოლოზ გამდლიშვილი, გიორგი ბაზაკაშვილი და ალექსანდრე ბასინაშვილი. რბევა-ძარცვის დროს მიყენებული ზარალი ცხინვალისა სულ ცოტა ათ მილიონ მანეთს უდრის. ცხინვალის კომისარი კულუმბეოვი ამჟამად დაპატიმრებულია შიგ ცხინვალში“.

კომენტარს თავს ვარიდებთ. მკითხველი თვით განსჯის. ოღონდ დამატებით ცნობებს მივაწვდით მას კვლავ იმდროინდელი პრესიდან.

გაზეთი „ალიონი“, 1918 წლის 5 აპრილი. კორესპონდენცია „ქართლში“, ხელს აწერს დ. ლ-ი. „შტაბში გავიგე ვერაგულად მოკლული გ. მაჩაბელი, ს. კეცხოველი და სხვა გვარდიელები ჩამოასვენესო... სანახავათ წავედი. როცა მეუბნებოდნენ თუ რანაირათ იყვნენ ისინი დასახიჩრებულნი არ მჯეროდა, მეგონა ძალიან გადამეტებულია-მეთქი... საშინელი, გულშემზარავი სურათი იყო. ჩემდა მოულოდნელად, რაც გამეგონა ყველაფერი გამრავლებული აღმოჩნდა. გ. მაჩაბელი ტყვიებით დაცხრილული იყო მუხლებში. მერე ხანჯლით დაჩხვლეტილი მთელ ტანზე, საფეთქლის ზევით ხანჯლის წვერით თავის ქალა თითქმის აგლეჯილი, და ერთი უმსგავსო ველური სხეულის დამახინჯება... აუხსნელია ჩემთვის ადამიანი ასეთ გამხეცებამდის როგორ მივა.

ს. კეცხოველს მარჯვენა მხრიდან მუცელში ტყვია ჰქონდა მოხვედრილი, რამაც მას სიცოცხლე მოუსპო ალბათ, შემდეგ ველურებს თავი მოეჭრათ, მაგრამ კისერში კი არა, მკერდიდან ჰქონდა აკეპილი, თავის ქალა დამსხვრეული. სახეზე წვერების მეტი აღარაფერი უჩანდა. ამბობდენ მოკვლის შემდეგ სხეული ქუჩაზე ეგდო და ზედ ფაიტონებით დადიოდნენო... გაბრუებული, დაბნეული გამოვედი საავადმყოფოდან...“

ცხინვალის ამბებთან დაკავშირებული ველურობისა და სადიზმის ფაქტებს ქართული საბჭოთა ისტორიოგრაფია გვერდს უვლიდა. ამას შეგნებულად აკეთებდა, რადგან რეალობას უწევდა ანგარიშს. რეალობა კი ის იყო და არის, რომ ქართველმა და ოსმა ხალხებმა კვლავინდებურად ერთად უნდა იცხოვრონ. ქართველი ხალხი ოსებით დასახლებულ ქართულ მიწებს თავისი სხეულიდან ვერ მოიკვეთს. ოსებს კი ნორმალური ეროვნულ-კულტურული განვითარების სრული გარანტია ჰქონდათ და უნდა დარჩეთ კიდეც. ამ საკითხის გადაწყვეტის სხვა დემოკრატიული გზა პრაქტიკულად არ არსებობს და ვერც ვერავინ გამონახავს მას. აქედან გამომდინარე ქართული ისტორიოგრაფია ცდილობდა ყურადღება გაემახვილებინა ქართველთა და ოსთა ურთიერთობაში არსებულ არა ისეთ მოვლენებზე, რომლებიც კიდევ უფრო დააპირისპირებდნენ ამ ხალხებს, არამედ ისეთებზე, რომლებიც ხელს შეუწყობდნენ სამარცხვინო ისტორიული ფაქტების დავიწყებას და ახალი, ცივილიზებული ერებისათვის შესაფერისი კავშირ-ურთიერთობების დამყარება-განმტკიცებას. არნახული სადიზმის ზემოაღნიშნულ ფაქტებზე ყურადღების გამახვილებას კი, შეიძლება კიდევ უფრო გაეღრმავებინა ქართველ და ოს ხალხებს შორის, ძირითადად, გაუგებრობის შედეგად გაჩენილი უფსკრული, გაეღვივებინა მათ შორის უნდობლობა (არა და ქართველ და ოს ხალხებს ისე სჭირდებათ ურთიერთთანადგომა, როგორც, ალბათ, არავის ამ ქვეყანაზე).

მართალია, ისტორიისადმი ასეთი დამოკიდებულება პოლიტიკის დანამატად აქცევს მას, მაგრამ ამ ტენდენციის დაგმობა, ვერ დავმალავ, ახლაც მიჭირს. უფრო მეტი, მოკლული ს. კეცხოველის სხეულის დასახიჩრებასთან დაკავშირებული ვანდალიზმის ფაქტს სხვა ვითარებაში, ალბათ, დღესაც არ მოვიხსენიებდი, რადგან ჩვეულებრივ პირობებში, თუ ერთმანეთის გაღიზიანება არ გვინდა, იგი, მართლაც დასავიწყებელია. მაგრამ დღეს სხვა ჟამი დაგვიდგა. კონფრონტაციამ ორ ერს შორის კულმინაციას მიაღწია. ასე რომ, მოსარიდებელი თითქმის აღარაფერი დაგვრჩა. ამ ფაქტების გამომზეურება კი, სხვა რომ არაფერი ვთქვათ, დაგვეხმარება ქართველთა მხრივ მოგვიანებით (1920 წელს) ჩადენილი საპასუხო სისასტიკის (ოსური სოფლების გადაწვის) ახსნასა და შეფასებაში (და არა გამართლებაში).

მივუბრუნდეთ ცხინვალის ამბებს. გაზეთი „ერთობა“, 1918 წლის 23 მარტი. კორესპონდენცია „ცხინვალის ამბები“. „გუშინ, 21 მარტს ცხივალიდან დაბრუნდა ამხ. კირილე ნინიძე და შემდეგი გვიამბო... გაძარცულთა რიცხვის გამორკვევა შეუძლებელია. ძარცვავდნენ ყველას, ვისაც კი მოასწრებდნენ, მიჰქონდათ საათები, ფულები, მანუფაქტურა, კოვზები, საცვლები; ქალებს ბეჭდებს აძრობდნენ თითებიდან. იყო შემთხვევა, რომ წაიღეს აკვანი. მტაცებლობა ხდებოდა აშკარათ: ცალ ხელში ვინტოვკა ეშირათ სალდათებს, ზურგზე სავსე ტომარა ჰქონდათ წამოკიდებული ან რაიმე ავეჯი და ისე მიდიოდნენ. მომიხდა ლაპარაკი ეგრეთწოდებულ „იდეურ“ სალდათებთან. ესენი აღშფოთებული იყვნენ ძარცვით, ამბობდნენ – ჩვენ მხოლოდ თავადებსა და წითელ გვარდიას ვებრძვით და ხალხს ვიცავთო. ეტყობა ღრმად არიან დარწმუნებულნი, რომ გვარდია თავადებისაგან არის მოსყიდული...“ (აი, ასეთი საბჭოთა ხელისუფლება დამყარდა მაშინ ქ. ცხინვალში. ამ თეზისს სადავოდ გახდიან, მაგრამ ფაქტებს რა ვუყოთ?).

გაზეთი „ერთობა“. 1918 წლის 24 მარტი. კორესპონდენცია „ცხინვალის ამბები“. „გუშინ, 23 მარტს ცხინვალიდან ამიერკავკასიის მთავრობას შემდეგი დეპეშა მოუვიდა ვალ. ჯუღელისაგან: 22 მარტს ჩვენმა წითელმა გვარდიამ ცხინვალი და მისი ახლო-მახლო ადგილები ხელში ჩაიგდო. მოწინააღმდეგემ ბრძოლა არ მიიღო და ჩვენს მისვლამდე მთებში გაიქცა. მთელი მათი ძალა გროვდება ჯავის ხეობაში. მთელი დღე სამი სოფლის დაპყრობას და გაწმენდას მოვანდომეთ... ჩვენმა არტილერიამ სოფლები დაზოგა და სოფლიდან გამოსულ მოწინააღმდეგეს ყუმბარები დაუშინა. დღეს დილიდანვე ჩვენი გვარდია მაღალ მთებს შეუდგა ბრძოლით ჩრდილო აღმოსავლეთისაკენ. ფედერალისტთა რაზმი და ტფილისიდან ჩამოსული წითელი გვარდიელები გავიდა მდ. ლიახვში და დასავლეთიდან ცხინვალს ალყა შემოარტყა. ცხინვალი სამწუხარო სურათს წარმოადგენს: ყველაფერი განადგურებულია, ქუჩებზე ჩვენი ამხანაგების დანთხეული სისხლია დამხმარი. მცხოვრებნი აღტაცებით შეგვხვდნენ. ჯერჯერობით გავათავისუფლეთ 150 ტყვე. ჯავის რაიონის ტყვეები ჯერ არ გაგვითავისუფლებია. დიდი სიფრთხილით, რომ ჩვენს და მათ შორის პროვოკაციის მიერ შექმნილი უფსკრული კიდევ უფრო არ გავაღრმავოთ, ხვალ მივიღებთ საჭირო გადამჭრელ ზომებს. მომხდარი ამბები მეტად რთულია და ტრაღიკულია. ყველა მამაკაცი სოფლიდან გაიქცა, ზოგიერთი სოფელი სულ დაიცალა. დამნაშავეები სასტიკათ დაისჯებიან“.

ოსთა 1918 წლის მარტის აჯანყება ქართულმა სახალხო გვარდიამ ჩააქრო. მდგომარეობა, ცხადია, კვლავ დაძაბული რჩებოდა.

ამ აჯანყებამ მთელი ქართული საზოგადოებრიობა შესძრა. დიდი ადგილი დაუთმო მას იმდროინდელმა ქართულმა პრესამ. სპეციალურად იმსჯელა ამ საკითხზე საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ. ოსთა საკითხისადმი ქართველ პოლიტიკოსთა დამოკიდებულება არაერთგვაროვანი იყო. საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ერთ-ერთმა ლიდერმა გრიგოლ ვეშაპელმა საქართველოს ეროვნული საბჭოს 1918 წლის 2 აგვისტოს სხდომაზე განაცდახა: „დასასრულს, მე მსურს მოვიყვანო ერთი ქართველი მწერლის აზრი, იგი... დედით ნაოსარია და კარგად იცის ოსთა ყოფა-ცხოვრება. ეს გახლავთ ბატონი ია ეკალაძე. იგი შემდეგს წერს ოსურ საკითხზე გაზეთ „ჩვენს ქვეყანაში“ – „როდესაც საქართველოს მიწა-წყალზე, ქართველი ხალხის წინააღმდეგ ამხედრებს ჩვენში სამადლოდ ჩამოსახლებულ ოსებს მათი ინტელიგენციის ერთი ნაწილი, ეს არამც თუ უმადურობაა, არამედ დიდი უსამართლობაც, რომელიც დაიწყო ოცი-ოცდაათი წლის წინათ. ინიციატორებად შეიქმნენ ჯერ რუსის მოხელეები, ცნობილი ვოსტორგოვის მეთაურობით და მერე ოსის ნასწავლი ახალგაზრდობა, რომელიც გამოიზარდა რუსის სკოლებში, როგორც რუსეთის სტიპენდიანტები. ვოსტორგოვმა და ამ ახალგაზრდებმა მოწამლეს საქართველოს ოსების მასა და ეს შხამი არ გადაერეცხებათ გულიდან იქამდე, ვიდრე თავისუფალი საქართველო არ ალაგმავს ხალხის მტრებს და არ დაანახვებს საქართველოს ოსებს მათ შეცდომებს. ჯერ სად იყო რევოლუცია, როდესაც საქართველოს ოსების ინტელიგენციამ მთელი გეგმა შეადგინა რუსეთის პოლიტიკითა და ასი წლის მონობით დაბეჩავებული ქართველი ხალხის დაჩაგვრა-დაპყრობისა. ლიახვის ხეობაში მიბრძანდით, თვალი შეავლეთ იმ რკალს, რომელიც შეიქმნა ოსი მოსახლეობით, დაუკვირდით მარტო ცხინვალსა და დგვრისში ახლად, ჩემის დროს ჩამოსახლებულ ოს ვაჭართა მოხელეობა-მოქმედებას. ამ ხეობიდან გამოსულ ამ ვაჭარ „ბურჟუების“ შვილებს, მოზარდ თაობას, სტუდენტ მოსწავლეთა წრეებს, მათ კავშირებს, განზრახვებს და თქვენ დამეთანხმებით, არც ეს ვაჟბატონები დაიხევენ უკან თუკი ცოტა რამეს მაინც ჩამოგლეჯენ ყველასაგან დაბრიყვებულ საქართველოს, თუ კი შეძლება მიეცემათ ხელი მოითბონ საქართველოს უბედურებაზე“ (გაზ. „საქართველოს რესპუბლიკა“, 1918 წლის 27 აგვისტო).

გრიგოლ ვეშაპელმა, რომელიც გამოირჩეოდა ოსთა საკითხისადმი თავისი რადიკალური დამოკიდებულებით, აღნიშნა: „საქართველოს ტერიტორიაზე აქა-იქ დასახლებული ოსები მე მიმაჩნია უცხო სახელმწფოს მოქალაქეებად მანამდის, სანამ არ იტყვიან ერთად ვიყოთ თუ არა, სანამ ფედერაციული სახელმწიფოს ეს ნაწილი არ განაცხადებს, რომ იგი არ შედის რუსეთის ფედერაციაში“. და კიდევ: „საქართველოში არიან მხოლოდ ოსები და არა ოსეთი, საქართველოში შეიძლება ოსებზე ლაპარაკი და არა ოსეთზე“ (იქვე).

უფრო შემრიგებული პოზიცია ეკავათ ქართველ სოციალ-დემოკრატებს. მათი აზრი მკაფიოდ ჩამოაყალიბა ეროვნული საბჭოს სხდომაზე საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა მინისტრმა, სოციალ-დემოკრატმა ნოე რამიშვილმა, რომელმაც ეროვნულ-დემოკრატთა საყურადღებოდ აღნიშნა: „ჩვენ ხშირად გვითქვამს და ეხლაც ვიმეორებთ, რომ თქვენი პოზიცია, მართლაც, აუარესებს საქართველოს მდგომარეობას. დიახ, იმაში უნდა დამეთანხმოთ თუ დაინტერესებული ხართ, რომ საქართველოს რესპუბლიკა დამშვიდდეს, საჭიროა ყველა ელემენტთან შერიგება. ჩვენ ვიცით, რომ ოს დემოკრატთა ერთი ნაწილი არის ბოლშევიკური ნაწილი, მაგრამ ოსთა დემოკრატიის შორის არის მეორე ნაწილი, რომელიც დარწმუნებულია, რომ საჭიროა მჭიდრო შეკავშირება საქართველოსთან. თქვენი შეკითხვა იმის მაგიერ, რომ ხელს უწყობდეს ამ ნაწილების შეკავშირებას, მისი მიზანია შერყევა ჩვენი შინაური სიმტკიცისა. თქვენგან ხშირად გვესმის მთლიან საქართველოზე ლაპარაკი და თუ თქვენ საქმითაც დაინტერესებული ხართ, უნდა ემსახუროთ ყველა ნაწილის შემოკრებას. თქვენ კი ამის მაგიერ თქვენს ისარს მიმართავთ ერთი ერის წინააღმდეგ, თუმცა იგი იმდენადვე დამნაშავეა, რამდენადაც დამნაშავეა ქართველი ერი რაჭა-ლეჩხუმის აჯანყებაში“ (გაზ. „საქართველოს რესპუბლიკა“, 1918 წლის 28 აგვისტო).

ასეთივე ინტერნაციონალურია სოციალ-დემოკრატიის მეორე წარმომადგენლის ალექსანდრე ლომთათიძის სიტყვაც: „თუ ჩვენ დავაკმაყოფილებთ ოსებს, ისევე როგორც ქართველ გლეხებს, შეიძლება ჩვენ მათში უფრო გულმოდგინე მოქალაქეები შევიძინოთ. ჩვენი პოლიტიკა ოსებისადმი ისეთივე უნდა იყოს, როგორც ქართველებისადმი. ამნაირი პოლიტიკით შეიძლება ადგილობრივი წესების დამყარება. არა, ჩვენ სხვაგვარ გზას ვერ დავადგებით. სახელმწიფოში ყველა მოქალაქე უნდა იყოს კანონიერი შვილი და არა გერი“ (გაზ. „საქართველოს რესპუბლიკა“, 1918 წლის 30 აგვისტო).

აი, ასე მსჯელობდნენ ოსთა საკითხზე „მენშევიკური საქართველოს“ სოციალ-დემოკრატი ლიდერები, რომლებიც თავიანთი პარტიის, რესპუბლიკის მთავრობის აზრს გამოხატავდნენ. როგორ არ თავსდება ყოველივე ეს იმ სტერეოტიპში, რომელსაც საბჭოური ისტორიოგრაფია ამკვიდრებდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ეროვნული პოლიტიკის შეფასებისას.


1919–1920 წწ. 

1919 წელი. ამ წელსაც არ ყოფილა სიმშვიდე შიდა ქართლში. სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭო (არჩეული 1918 წლის დეკემბერში), რომელიც იმ დროს ბოლშევიკური იყო, არ ცნობდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობას, უგულებელყოფდა მის კანონებს და მოქმედებდა როგორც ერთადერთი დამოუკიდებელი პოლიტიკური ხელისუფლება სამხრეთ ოსეთში. 1919 წლის იანვარში მან მიიღო გადაწყვეტილება სამხრეთ ოსეთში დროებითი საგანგებო სასამართლოების შემოღების შესახებ, შეიმუშავა დებულების პროექტი, რომელიც არ დაამტკიცა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის იუსტიციის სამინისტრომ, რადგანაც საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მოქმედებდნენ მხოლოდ სახელმწიფოებრივი სასამართლოები, და ოსებით დასახლებულ ადგილებში ჩადენილ დანაშაულთა განსჯადობაც საერთო წესით მათ უნდა დაქვემდებარებოდა. სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ უარი თქვა როგორც გორის მაზრის ერობის, ისე საქართველოს დამფუძნებელი კრების არჩევნებში მონაწილეობაზე.

როგორი პოზიცია ეკავათ თბილისელ ოსებს ამ ვითარებაში? 1919 წლის 26 თებერვალს გაიმართა თბილისელ ოს მუშათა კრება (დაესწრო ასამდე კაცი), რომელზეც მომხსენებელმა ვ. გაგლოევმა თქვა: „...ერთადერთი სწორი გზა ოსეთის დემოკრატიის წინაშე არის თავისუფალი საქართველო, რომლის შემადგენელი ნაწილიც არის ოსეთი“. კრებამ საჭიროდ მიიჩნია: „შეიქმნას მტკიცე კავშირი სოფელთან და გამოუცხადოს სასტიკი ბრძოლა ოსების კონტრრევოლუციურ შავბნელ ძალებს, რომელნიც ცდილობენ ჩაითრიონ ოსეთის მშრომელი ხალხი ჩრდილოეთ ოსეთის ავანტურაში, ნაციონალურ და სამოქალაქო ომში“ (გაზ. „ერთობა“, 1919 წლის 1 მარტი).

სეპარატისტებმა ყურად არ იღეს ძმათა საღი ძახილი.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობას ბევრი დოკუმენტი ჩაუვარდა ხელთ, რომლებიც ცხადყოფენ, რომ სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭო მიზნად ისახავდა სამხრეთ ოსეთის შეერთებას რუსეთთან, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის წინააღმდეგ აჯანყებისაკენ მოუწოდებდა სამაჩაბლოს მოსახლეობას. სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ 1919 წლის მაისში მიატოვა შტაბბინა და მთებში გაიხიზნა. მისი წამომადგენლები სოფელ-სოფელ დადიოდნენ, კრებებს მართავდნენ და ბარის გლეხებს მოუწოდებდნენ დახმარებოდნენ ჯაველ აჯანყებულებს, რომლებსაც თავიანთ განკარგულებაში თითქოს ოსთა 3 პოლკი ჰყავდათ. დამახასიათებელია ოსი გლეხობის ერთი ნაწილის პასუხი, რომელიც გაზეთ „ერთობის“ 1919 წლის 5 ივნისის ნომერში გამოქვეყნდა: „ისინი არევ-დარევენ საქმეს და შემდეგ მთებში მიიმალებიან. ყოველგვარი ვაი-ვაგლახი და მთავრობის რისხვა კი ჩვენ უნდა გადაგვხდეს თავს და მერე რისთვის, ჩვენ ქართველებთან რა გვაქვს საჩხუბი, მათთან ვცხოვრობთ ძმურად და კვლავაც ასე ვიცხოვრებთ. ჯაველები კი, ვისთანაც უნდათ, იმათთან წავიდნენო“.

იგივე გაზეთი წერდა: „სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ, უკუაგდო რა ჩვენი მთავრობის განკარგულებები და ზოგიერთი უკვე ცხოვრებაში გატარებული კანონები, მოინდომა ძალაუფლების ხელში ჩაგდება, რამაც ადგილობრივ ცხოვრებაში არევ-დარევა შეიტანა და ამით ფართო ნიადაგი მოუმზადა ძარცვა-გლეჯას და ანარქიას. ამიტომ მთავრობა იძულებული გახდა სასწრაფო ზომები მიეღო და შესაფერისი ნაბიჯიც გადაედგა ამ მხრივ“ (გაზ. „ერთობა“, 1919 წლის 5 ივნისი).

სამხრეთ ოსეთის დელეგატთა მე-7 ყრილობამ (1919 წლის მაისი) დაგმო „სამხრეთ ოსეთის მეოთხე ეროვნული საბჭოს მოქმედება, რომელიც მიმართული იყო წინააღმდეგ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის განკარგულებათა და ჯავის მეხუთე ყრილობის რეზოლუციისა, რომლითაც ოსეთი შედის საქართველოში ფართო ტერიტორიული თვითმმართველობის სახით...“ (იქვე). ყრილობამ წინადადება მისცა ეროვნულ საბჭოს არ ჩაერიოს ადმინისტრაციულ საქმეებში.

სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ შეიმუშავა და 1919 წლის ივნისში საქართველოს დამფუძნებელი კრების ადგილობრივი მმართველობისა და თვითმმართველობის კომისიას წარუდგინა „სამხრეთ ოსეთის კატონის კონსტიტუციის პროექტი“, რომლის მიხედვით სამხრეთ ოსეთი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ავტონომიურ ნაწილად ცხადდებოდა. მას ეკრძალებოდა უცხო სახელმწიფოებთან სახელშეკრულებო ურთიერთობებში შესვლა. პროექტში წინა პლანზე იყო წამოყენებული ოსთა ეროვნული პრობლემები, არ იყო გათვალისწინებული ქართველთა და სხვა ეროვნებათა წარმომადგენლების ინტერესები. იგი სცილდებოდა ეროვნულ-ტერიტორიული ავტონომიის ფარგლებს და საქართველოს ტერიტორიის ნაწილზე ფაქტობრივად ცალკე სახელმწიფოს ქმნიდა.

1919 წლის ივლისში სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ საქართველოს მთავრობას სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიული თვითმმართველობის ახალი პროექტი წარუდგინა. ამ პროექტის თანახმად სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიული ერთეული მოიცავდა გორის, დუშეთის, რაჭისა და შორაპნის მაზრათა იმ ნაწილებს, რომლებიც ოსებით იყო დასახლებული. სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციულ ცენტრად კი ცხინვალი იყო აღიარებული.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ არ მოიწონა ეს პროექტი. მან თვითონ შეიმუშავა სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციული მოწყობის პროექტი, რომელიც გულისხმობდა „ჯავის მაზრის“ შექმნას. ამ მაზრაში საქმის წარმოება განხორციელდებოდა დედაენაზე, ხოლო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობასა და მის ორგანოებთან ურთიერთობა – მხოლოდ და მხოლოდ სახელმწიფო, ე. ი. ქართულ ენაზე.

სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭოს დელეგაციამ ძირითადად მოიწონა ეს პროექტი, თუმცა არსებითი ხასიათის შემდეგი შესწორებებიც შეიტანა: „ჯავის მაზრას“ ეწოდოს „ოსეთის მაზრა“, მის ადმინისტრაციულ ცენტრად მიჩნეულ იქნას ცხინვალი, ენის საკითხის გადაწყვეტა მხოლოდ და მხოლოდ ოსი ხალხისათვის მიენდოთ.

საუწყებათაშორისო კომისიამ უარყო აღნიშნული შესწორებები. მისი აზრით, სამხრეთ ოსეთის ეროვნულ საბჭოს არ ჰქონდა უფლება თვითონ გადაეწყვიტა „ჯავის მაზრის“ ადმინისტრაციული ცენტრის საკითხი (მით უფრო, რომ იგი ქართულ დაბა ცხინვალს ეხებოდა), რადგან ეს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების კომპეტენციას განეკუთვნებოდა.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ შექმნა სპეციალური კომისია, რომელსაც უნდა ჩაეტარებინა გორის, დუშეთის, რაჭისა და შორაპნის მაზრებში ახალი სტატისტიკური აღწერა, გაერკვია ამ მაზრებში მცხოვრები ოსების სურვილი ცალკე გამოყოფის შესახებ. კომისიამ შეუძლებლად მიიჩნია გორის მაზრის დაყოფა.

ოქტომბრის რევოლუციის მეორე წლისთავისათვის ბოლშევიკები მთელ საქართველოში ამზადებდნენ აჯანყებას საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის წინააღმდეგ. აჯანყების საკითხი განიხილეს რკპ (ბ) კავკასიის სამხარეო კომიტეტმა 1919 წლის 15 აგვისტოს და კავკასიის საერთო პარტიულმა თათბირმა 1919 წლის 9 სექტემბერს. აჯანყების თაობაზე სპეციალური დადგენილება მიიღო რკპ (ბ) კავკასიის სამხარეო კომიტეტმა 1919 წლის სექტემბრის დამლევს. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობისათვის ცნობილი გახდა ბოლშევიკური გამოსვლების გეგმა და მან აჯანყების დათქმულ ვადამდე ორი დღით ადრე დააპატიმრა ბოლშევიკთა სამხედრო-რევოლუციური შტაბისა და საორგანიზაციო საბჭოს წევრები. რკპ (ბ) კავკასიის სამხარეო კომიტეტი იძულებული გახდა გადაედო აჯანყება, მაგრამ ვერ მოასწრო ამის შესახებ გაეფრთხილებინა პარტიული ორგანიზაციები. ამიტომ საქართველოს ზოგიერთ რაიონში აჯანყება ადრე დანიშნულ დღეს მოეწყო. სამხრეთ ოსეთში, კერძოდ, როკის რაიონში, იგი 1919 წლის წლის 23 ოქტომბერს დაიწყო. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ შედარებით ადვილად ჩაახშო ეს აჯანყებები.

დაპირისპირებამ, რაც კლასობრივ სამოსელში იყო გახვეული, კულმინაციურ წერტილს 1920 წელს მიაღწია. ქართველი და ოსი ხალხები ახალი განსაცდელის წინაშე აღმოჩნდნენ. ყოველივე დაიწყო რკპ (ბ) კავკასიის სამხარეო კომიტეტის 1920 წლის 23 მარტის დადგენილებით, რომელშიც ნათქვამია:

«1. Организовать Ревком в Южной Осетии. Назначить членами Юго-Осетинского Ревкома тт. Гаглоева, Джатиева и Санакоева. Задачи 1) Распустить Национальный Совет старого состава; 2) объявить Советскую власть. Временно вся власть находится у Ревкома; 3) Немедленно сформировать вооруженный отряд; 4) войти в связь с Сев. Осетией и селениями Горийского уезда. Центр движения желателен Цхинвал. В распоряжение Ревкома отпустить 100 тысяч рублей (сто тысяч рублей)» (Борьба за победу Советской власти в Грузии. Документы и материалы. 1917–1921 гг., Тб., 1958, გვ. 552–553).

ჩრდილო კავკასიაში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, როცა საქართველოს საზღვარს უშუალოდ მოადგა წითელი არმია, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ, როქის უღელტეხილის დაცვის მიზნით, საჯარისო შენაერთები გაგზავნა სამხრეთ ოსეთში. ეს, ბუნებრივია, შეუმჩნეველი არ დარჩათ არც დაგილობრივ და არც ჩრდილო ოსეთში მყოფ ბოლშევიკებს. აჯანყებისათვის მაინც გამალებით ემზადებოდნენ.

920 წლის 6 მაისს სამხრეთ ოსეთის რევკომის წევრთა და ადგილობრივ პასუხისმგებელ პარტიულ მუშაკთა თათბირმა (ესწრებოდნენ რკპ /ბ/ კავკასიის სამხარეო კომიტეტის წარმომადგენლებიც: გაიოზ დევდარიარი და გრამიტონ მოწონელიძე) ერთხმად დაადგინა:

«Ввиду сложившихся условий, когда, с одной стороны, население (частью) выступило, с другой, принимая во внимание и то, что продвижение груз[инских] правительственных] войск к перевалам сильно укрепляет их позицию, а также подчиняясь приказу Кав[казского] Кр[аевого] К[омитета], признаем необходимым объявить Советскую власть, пока в Рокском районе, закрыть ущелье, обороняясь от врага трудового народа, присоединиться к РСФСР, о чем известить Москву и демократическую Грузию. А. Джатиев, Г. Девдариани» (Борьба за победу Советской власти в Грузии. Документы и материалы. 1917 – 1921 гг., გვ. 552).

1920 წლის 8 მაისს საბჭოთა ხელისუფლება მართლაც გამოაცხადეს როქის რაიონში. აჯანყებულებს დახმარება გაუწიეს თერგის ოლქიდანაც. ამასთან დაკავშირებით ვ. სანაკოევი ა. ჯათიევს სწერდა:

«О провозглашении Советской власти в Рокском районе сообщено в Москву, высказано пожелание принять меры дипломатические, чтобы Грузия не приняла агрессивных мер широких размеров против рокского восстания, чтобы она отозвала свои войска на определенное расстояние» (Борьба трудящихся Юго-Осетии за Советскую власть в 1917–1921 гг. Документы и материалы, 1957, გვ. 83).

მოსკოვმა უპასუხოდ არ დატოვა აჯანყებულთა თხოვნა. რსფსრ საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარმა გ. ჩიჩერინმა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრს ე. გეგეჭკორს გამოუგზავნა ნოტა, რომელშიც ვკითხულობთ:

«...Мы с тревогой узнали, что в Южную Осетию, где провозглашена Советская власть, направлены для уничтожения таковой власти грузинские войска. Мы настаиваем, если ето верно, отозвать свои войска из Осетии, ибо считаем, что Осетия должна иметь у себя ту власть, которую она хочет. Вмешательство Грузии в дела Осетии было бы ничем неоправданным вмешательством в чужие внутренние дела» (Борьба за победу Советской власти в Грузии. Документы и материалы. 1917 – 1921 гг., გვ. 573).

გ. ჩიჩერინის ეს ნოტა (იმ ნაწილში, რომელიც სამხრეთ ოსეთს ეხება) საერთაშორისო ურთიერთობის ნორმების უგულებელყოფად და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საშინაო საქმეებში უხეში ჩარევის ცდად უნდა მივიჩნიოთ. ნოტა დაიწერა არა უადრეს 1920 წლის 17 მაისისა. ამ დროს უკვე ხელმოწერილია (1920 წლის 7 მაისიდან) სამშვიდობო ხელშეკრულება რუსეთის სფს რესპუბლიკასა და საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის, რომლის ძალით რუსეთმა ცნო საქართველოს დამოუკიდებლობა. ამავე ხელშეკრულებით სამხრეთ ოსეთი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ნაწილად არის აღიარებული. მაშ, რის საფუძვლზე მიიჩნევდა გ. ჩიჩერინი სხვის საქმეებში „ყოვლად გაუმართლებელ ჩარევად“ საქართველოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ აჯანყებულ ოსებთან საბრძოლველად ქართული ჯარის გაგზავნას? ნუთუ იმის გამო, რომ ოსები საბჭოთა ხელისუფლებისა და საბჭოთა რუსეთთან შეერთებისათვის იბრძოდნენ. საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას მისი განუყოფელი ნაწილი (შიდა ქართლი) უნდა დაეთმო? უფრო სამართლიანი იქნებოდა გ. ჩიჩერინს დაეტუქსა ადგილობრივი ბოლშევიკები, რომლებმაც ანგარიში არ გაუწიეს რუსეთ-საქართველოს სამშვიდობო ხელშეკრულებას და განაგრძეს საქართველოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ ბრძოლა. განა რუსეთი, თვით საბჭოთა რუსეთი დათმობდა (ან დაუთმია ოდესმე) რუსეთის დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ აჯანყებულ თავის განუყოფელ ნაწილს?

გ. ჩიჩერინის ნოტას დამაჯერებელი პასუხი გასცა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ე. გეგეჭკორმა. 1920 წლის 20 მაისს იგი აცნობებდა გ. ჩიჩერინს: „კმაყოფილებით აღვნიშნავ რა თქვენს ნოტაში გამოხატულ ტენდენციას, ხელი შეუწყოს საქართველოს აღდგენას მის ისტორიულ საზღვრებში, საქართველოს მთავრობა უკიდურესად შეშფოთებულია თქვენი ნოტის იმ ნაწილით, რომელშიც ლაპარაკია საქართველოს განზრახვაზე იარაღით ჩაახშოს საბჭოთა რესპუბლიკა სამხრეთ ოსეთში. ჩემს მოვალეობად ვთვლი თქვენი ყურადღება გავამახვილო იმაზე, რომ საქართველოს საზღვრებში არის არა სამხრეთ ოსეთი, არამედ საქართველოში მყოფი ოსური დასახლებები მდებარეობენ არასადავო ტერიტორიაზე ტფილისის გუბერნიის ძველი საზღვრის სამხრეთით, იმ სასაზღვრო ხაზის სამხრეთით, რომელიც დადგენილია საქართველოსა და რუსეთს შორის. მთელს ამ რაიონში საქართველოს ხელისუფლება ფუნქციონირებს ადგილობრივი დემოკრატიული ორგანოების სახით. თქვენი ცნობა საბჭოთა სამხრეთ ოსეთში ხელისუფლების არსებობაზე, ჩანს, ეხება უღელტეხილზე როკის დასახლებას, სადაც, როგორც ჩვენ უკვე გატყობინებდით, თერგის ოლქიდან შემოაღწია საბჭოთა ჯარების რაზმმა 2 ზარბაზნით... ჩვენ ვიმედოვნებთ, რომ თქვენს მიერ სასწრაფო ზომები იქნება მიღებული როკიდან იქ მყოფი საბჭოთა რაზმის გასაწვევად. მას შემდეგ, რაც საბჭოთა რუსეთმა მშვიდობიანი ხელშეკრულებით იკისრა თავის ტერიტორიაზე არ დაუშვას ორგანიზაციები, რომელთა მიზანიცაა საქართველოში არსებული მმართველობის წესების წინააღმდეგ ბრძოლა, ჩვენ გაუგებრად და გაუგებრობაზე დაფუძნებულად მიგვაჩნია თქვენი გამოსვლა საქართველოს ერთ-ერთ პროვინციაში ვითომცდა არსებული საბჭოთა ხელისუფლების დასაცავად. იმის გამო, რომ ამ გარემოებას ურთიერთუნდობლობის ატმოსფეროს შექმნა შეუძლია, მე დიდად მადლიერი ვიქნებოდი ამ საკითხზე თქვენი განმარტებისა“ (ციტირებულია ავთანდილ მენთეშაშვილის სტატიიდან „სამხრეთ ოსეთის 1920 წლის მაის-ივნისის შეიარაღებული აჯანყება“. – გაზ. „სახალხო განათლება“, 1989 წლის 20 დეკემბერი).

ე. გეგეჭკორის ნოტას აუცილებელი თავაზიანობა არ აკლდა, მაგრამ იგი მაინც გაანაწყენებდა გ. ჩიჩერინს, რომელსაც განუმარტეს, რომ სამხრეთ ოსეთი საბჭოთა რუსეთის მიერ აღიარებული საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის განუყოფელი ნაწილია (ამის შეხსენება მას არ უნდა დასჭირებოდა), მოუწოდეს, რომ საქართველოსთან დადებულ ხელშეკრულებას პატივისცემით უნდა მოეპყრას და როქის რაიონიდან ჯარი საქართველომ კი არა, თვით საბჭოთა რუსეთმა უნდა გაიყვანოს.

შეიცვლიდა კი გ. ჩიჩერინი პოზიციას ამის შემდეგ? ერთი კია – სამხრეთ ოსეთის 1920 წლის მაის-ივნისის აჯანყების „ლიკვიდაცია“ საბოლოოდ მაინც საბჭოთა რუსეთის მთავრობამ მოახდინა, რასაც ცოტათი ქვემოთ ცხადვყოფთ.

ოსთა აჯანყების გაგრძელება ამჯერად რკპ (ბ) კავკასიის სამხარეო კომიტეტმაც მიზანშეუწონლად მიიჩნია. ახალი ვითარების შესაბამისად, რაც საქართველო-რუსეთის 1920 წლის 7 მაისის ხელშეკრულებას მოჰყვა, იგი იძულებული გახდა თავად ეზრუნა ოსთა შეიარაღებული გამოსვლების შეწყვეტისათვის. მაგრამ აჯანყების მეთაურებს საქართველოს დამოუკიდებელი რესპუბლიკის წინააღმდეგ ბრძოლის შეწყვეტის შესახებ სიტყვის გაგონებაც არ სურდათ. სამხრეთ ოსეთს (შიდა ქართლს) კი უკვე საბჭოთა რუსეთთან შეერთებულად აცხადებდნენ. ზემოთქმული მტკიცდება დოკუმენტურად. კერძოდ:

სამხრეთ ოსეთის რევკომის 1920 წლის 8 ივნისის ბრძანებაში ნათქვამია:

«Восставшими крестьянами из Юго-Осетии изгнаны меньшевистские войска Грузии и объявляется Советская власть на указанной территории от Они до Душета. Вся власть на указанной территории подчиняется Ревкому всей Юго-Осетии, местонахождение которого в г. Цхинвале. Сообщить наркоминделу РСФСР волю Юго-Осетии о присоединении к Советской России. Политком – Н. Гадиев, председатель Ревкома – В. Абаев» (Борьба за победу Советской власти в Грузии. Документы и материалы. 1917 – 1921 гг., გვ. 578–579).

1920 წლის 18 ივნისი. რკპ (ბ) სამხრეთ ოსეთის საოკრუგო კომიტეტის დეპეშა:

«Москва. ЦК РКП (б), товарищу Ленину и Чичерину. Согласно приказу Кавказского Краевого комитета РКП (б) от 23 марта, подтвержденному особыми курьерами того же комитета тт. Моцонелидзе и Девдариани, прибывшими на повстанческий фронт 6 мая, 8 июня в Южной Осетии провозглашена Советская власть. У коммунистических отрядов Южной Осетии истощились все патроны. Большой недостаток в пулеметах, нет ни одного орудия. Между тем, если бы у повстанцев было бы достаточно названных материалов, похабное правительство Грузии было бы быстро и решительно ликвидировано. Трудовая Южная Осетия с первых дней Октябрьской революции состоит с правительством меньшевистской Грузии в состоянии открытой борьбы. В состав меньшевистской Грузии Южная Осетия никогда не входила и не входит, считая себя неотъемлемой частью Советской России (ხაზგასმა ჩვენია – ლ. თ.). Озверевшие банды меньшевиков под предводительством Джугели сожгли до тла селения Корнис, Цунар, Тбет, Хеит и т. д. Всего сожжено 25 крупных сел, не считая малых. Жители от мала до велика истребляются. Таков гнусный приказ грузинского правительства. Трудовая Южная Осетия вконец истекая кровью, в неравной тяжелой борьбе, ждет решающей помощи. Председатель Южно-Осетинского окружного комитета РКП (б) Санакоев. Члены комитета: Джатиев, Гаглоев, Плиев, Козаев» (Борьба за победу Советской власти в Грузии. Документы и материалы. 1917 – 1921 гг., გვ. 581–582).

1920 წლის 8 ივლისი. «Телеграмма Юго-Осетинского окружного комитета РКП (б) Третьему Интернационалу, ЦК РКП (б), В. И. Ленину, Г. В. Чичерину и редакции газеты «Правда»: «Юго-Осетинская группа красных повстанцев революционной Южной Осетии вместе с женщинами и детьми, свыше 15 000 человек, обороняются в Егровских лесах, истекая кровью в неравной борьбе с войсками правительства Грузии. Все села и деревни Южной Осетии, где была провозглашена Советская власть, сожжены. Старики, дети и женщины, оставшиеся в некоторых селах, частью истреблены, частью скрываются в лесах, где, лишенные пищи, питаются лишь дикой зеленью. Правительство Грузии, располагая прессой и радио, сеет по всему миру самую злостную провокацию, искажая действительную обстановку вещей. Восставшая Южная Осетия – это часть Советской России. В шовинистическую меньшевистскую грузинскую республику никогда не входила и не желает входить (ხაზგასმა ჩვენია – ლ. თ.). Протестуя перед трудящимися всего мира против небывалых в истории примеров зверства и дикой расправы с революционной беднотой и с беззащитными и невооруженными мирными жителями – стариками, женщинами и детьми – революционная Советская Южная Осетия требует защиты и назначения комиссии для констатирования ужасных деяний грузинского правительства. Председатель Южно-Осетинского окружного парткома Санакоев» (Борьба за победу Советской власти в Грузии. Документы и материалы. 1917 – 1921 гг., გვ. 589–590).

ამ დოკუმენტში ძირითადად სწორად არის ასახული აჯანყებულ ოსთა მძიმე ხვედრი. აჯანყებულთა რაზმებმა, მართლაც, არასახარბიელო მდგომარეობაში ჩაიგდეს თავი. მოთმინების ფიალაავსებულმა ქართულმა მხედრობამ საქართველოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ სამ წელიწადში სამჯერ აჯანყებული ოსების მიმართ, მართლაც სასტიკი ულმობლობა გამოიჩინა. სხვა რომ არაფერი ვთქვათ სოფ. ყორნისის, როგორც აჯანყების ერთ-ერთი კერის „სრულიად მოსპობის“ თაობაზე, სპეციალური დადგენილება იქნა მიღებული (იხ. სუიცსა, ფ. 1863, აღწ. 1, საქ. 320, ფურც. 241). ყოველივე ეს ქართული წყაროებითაც მტკიცდება. 70 წელი გავიდა მას შემდეგ, მაგრამ ამ ტრაგედიის დროს ქართველებისა და ოსებისათვის მიყენებული ჭრილობები ჩვენს ხალხებს დღესაც მოუშუშებელი აქვთ. ამბობენ, ჭრილობებს სიმართლე კურნავსო. არა ურთიერთსაყვედურისათვის, არამედ სიმართლის დასადგენად და სამომავლო გაკვეთილების გამოსატანად ობიექტური ისტორიის მოხმობაა საჭირო.

სწორედ მთელი ობიექტურობით უნდა ითქვას, რომ სამხრეთ ოსეთის 1920 წლის მაის-ივნისის აჯანყების ბოლშევიკ ხელმძღვანელთა მიზანი იყო სამხრეთ ოსეთის ეროვნული თვითგამორკვევა, საბჭოთა ხელისუფლების დამყარება და სამხრეთ ოსეთის აბჭოთა რუსეთთან შეერთება. უფრო მეტიც, სამხრეთ ოსეთს ისინი უკვე საბჭოთა რუსეთის განუყოფელ ნაწილად მიიჩნევდნენ. ეს კარგად ჩანს ზემოთ დამოწმებული დოკუმენტებითაც.

თავიანთი მიზნების მისაღწევად მათ იარაღს მოჰკიდეს ხელი, სხვა ქვეყნებიდან მაშველი ძალაც მოიხმეს და ფაქტობრივად ნამდვილი ომი გამოუცხადეს საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას, რომელსაც ამ დროს მეორე ფრონტი ჰქონდა გახსნილი: აზერბაიჯანის მხრიდან მას წითელი არმიის ნაწილები უტევდნენ (სხვათა შორის, ასე მოხდა 1918 წელსაც: სამხრეთ ოსეთი მაშინ აჯანყდა, როცა თურქეთმა საქართველოს თავისი ჯარი შემოუსია). ისევე როგორც წინა ორ წელს, 1920 წელსაც ქართველთა და ოსთა შორის სისხლისღვრის პირველდამწყების როლში ოსთა მხარე გამოვიდა (არც იმის დავიწყება გვმართებს, რომ აჯანყებულთა რაზმებში ქართველებიც ერივნენ). ასეთია რეალობა, რომელსაც ვერავითარი ძველი კლასობრივ-იდეოლოგიური სტერეოტიპი (სამოსელი) ვერ შეცვლის.

როგორ მოიქცეოდა ამ ვითარებაში ნებისმიერი, თავისი თავის პატივისმცემელი დამოუკიდებელი სახელმწიფო? უეჭველია, ისე, როგორც საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა მოიქცა – იარაღით დაიცვა თავისი დამოუკიდებლობა.

ჩვენში მცხოვრები ოსების ეროვნულ უფლებებს ვინ გახდის სადავოდ. არც დავობდნენ, მაგრამ საკითხს შესწავლა სჭირდებოდა და მისი გადაწყვეტის ორივე მხარისათვის მისაღებ ფორმას ეძებდნენ. ამ საკითხის იარაღით გადაჭრის მცდელობა კი ოსთა და ქართველთა ისტორიული ურთიერთობის შებღალვა იყო, მით უმეტეს, რომ ოსებმა სხებზე კარგად იცოდნენ, თუ რა პირობებში გაჩნდა საქართველოში ოსთა კომპაქტური დასახლება.

ჩვენებური ოსები რომ საბჭოთა ხელისუფლებისათვის იბრძოდნენ, ესეც გასაგებია. ხელისუფლების არჩევანი მხოლოდ ხალხს ეკუთვნის. საბჭოთა ხელისუფლების ლოზუნგებმა მაშინ ბევრი ქართველიც მოხიბლა. მაგრამ ისიც ხომ ფაქტია, რომ ქართველი ხალხის უმრავლესობა მაშინ საბჭოთა ხელისუფლებისათვის არ იბრძოდა. ყოველ შემთხვევაში, ეს საკითხი თვით ქართველ ხალხს უნდა გადაეწყვიტა და საქართველოს ძალდატანებითი გასაბჭოებისათვის უცხო ძალების მოწვევა, რბილად რომ ვთქვათ, გაუმართლებელი იყო. ეს ასე ჩანს არა მარტო დღევანდელი გადასახედიდან, არამედ გონიერი, შორსმჭვრეტელი პოლიტიკოსებისათვის მაშინაც აშკარა იყო. ყოველ შემთხვევაში, ამ საკითხზე დავა, დისკუსია, კამათი, ასე თუ ისე, დასაშვები იყო. აქ, შეიძლებოდა, საერთო ენაც გამოენახათ. მაგრამ რა ენაზე უნდა ელაპარაკო იმათ, ვინც ტერიტორიას გართმევს და სხვა სახელმწიფოს უერთებს? სამხრეთ ოსეთის აჯანყების მესვეურები კი, როგორც ვნახეთ, სწორედ ასე იქცეოდნენ. მათ ყურად არ იღეს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის გაფრთხილებები, არ შეასრულეს რკპ (ბ) კავკასიის სამხარეო კომიტეტის მითითება აჯანყების შეწყვეტის შესახებ და ამით დიდი უბედურება დაატეხეს თავს თავიანთ ხალხს. ყოველივე ეს უნდა გავითვალისწინოთ სამხრეთ ოსეთის აჯანყებისა და მისი შედეგების შეფასებისას. უნდა ვაღიაროთ, რომ ეს აჯანყება არა თუ შეცდომა, არამედ ქართველი და ოსი ხალხების წინაშე ჩადენილი დიდი დანაშაულიც იყო, რომლისთვისაც პასუხისმგებლობა მთლიანად აჯანყების მოთავეებს ეკისრებათ. ამ აჯანყებამ ქართველ ბოლშევიკებსაც გაურთულა საქმე. 7 მაისის ხელშეკრულების შემდეგ ქართველ ბოლშევიკებს ლეგალური მუშაობის საშუალება მიეცათ, მაგრამ სამხრეთ ოსეთის აჯანყებას მათი დევნა მოჰყვა. 1920 წლის 28 ივნისს ს. კიროვი სწერდა გ. ჩიჩერინს: „ძალიან მწვავედ დგას კომუნისტების საკითხი. მთელ საქართველოში დაპატიმრებები მიდის, რა თქმა უნდა, ყოველგვარი საფუძვლის გარეშე, მაგრამ ფორმალურად სამხრეთ ოსეთის აჯანყებაში მონაწილეობას, ჯარებისადმი დაუმორჩილებლობის მოწოდებას აბრალებენ და ა. შ.“ (ციტირებულია ა. მენთეშაშვილის დასახ. სტატიის მიხედვით).

აჯანყების ხელმძღვანელთა ფანატიზმსა და ავანტიურიზმზე კიდევ უფრო კარგად მეტყველებს „მშრომელი სამხრეთ ოსეთის მემორანდუმი რევოლუციური მოძრაობის შესახებ“, რომელიც 1920 წლის 28 მაისს განიხილა და დაამტკიცა რკპ (ბ) სამხრეთ ოსეთის საოკრუგო ორგანიზაციის II კონფერენციამ (შეიკრიბა ქ. ვლადიკავკაზში). მემორანდუმი ვ. სანაკოევის მიერ იყო დაწერილი. იგი გაუგზავნეს რკპ (ბ) ცენრალურ კომიტეტს, სრულიად რუსეთის ცენტრალურ აღმასრულებელ კომიტეტს, სახალხო კომისართა საბჭოს, რკპ (ბ) ჩრდილოეთ ოსეთის სამხარეო კომიტეტს, კავკასიის ფრონტის სამხედრო-რევოლუციურ საბჭოს, მე-10 არმიის პოლიტკომს და სარდალს.

რაზდენ კოზაევის მოგონებიდან:

«Я вместе с тов. Рамоновым выехал в Москву. Тов. Санакоев Лади вручил нам меморандум с письменным наказом: представить меморандум в ЦК РКП (б) и лично товарищу Ленину; твердо отстаивать, что Юго-Осетия – это неотделимая часть Советской России и ничего общего не имеет и не желает иметь с меньшевистской Грузией, ввиду чего необходимо ее немедленно занять Красной Армией – согласно воле трудящихся Юго-Осетии, объявивших у себя Советскую власть... По мандату Юго-Осетинской парторганизации я получил делегатский билет от имени коммунистических организаций горцев Кавказа на второй конгресс Коминтерна... На четвертый или пятый день Конгресса... в момент перерыва я подал тов. Ленину записку – уделить мне две-три минуты. Тов. Ленин принял меня тотчас же... Я передал ему меморандум и кратко, как мог, рассказал о восстании в Юго-Осетии против гнета меньшевистской Грузии, зверских методах подавления ею восстания, а также о решении юго-осетинских трудящихся масс – присоединиться к Советской России. Выслушав меня внимательно и прочитав меморандум, тов. Ленин сказал любезно: «Дорогой товарищ горец! Не волнуйтесь... Езжайте обратно. Южно-Осетинской боевой организации передайте мой привет». При этом он крепко пожал мне руку. Я поблагодарил его и ушел весьма обрадованным» (Известия Ю.-Осетинского научно-исследовательского института краеведения, выпуск II, Сталинир, 1935, გვ. 119–120).

„მშრომელი სამხრეთ ოსეთის მემორანდუმში“ ვკითხულობთ: „ამჟამად ჩვენ უშუალოდ მოგვიახლოვდა ძლევამოსილი წითელი არმია, რომელმაც დაიკავა მთელი თერგის ოლქი. მშრომელმა პროლეტარულმა და ნახევრადპროლეტარულმა სამხრეთ ოსეთმა, რომელიც ჩრდილოეთიდან მთლიან ტერიტორიად ტფილისისა და ქუთაისის გუბერნიებს, აგრეთვე საბჭოთა თერგის ოლქს ეხება, პარტიის სამხარეო კომიტეტის დირექტივით 1920 წლის 23 მარტის საჟურნალო დადგენილებით დაამხო ქართველი მენშევიკების საცოდავი ხელისუფლება, რომელიც ჩვენ ძალით გვქონდა თავს მოხვეული და ჩვენში მხოლოდ ზიზღს იწვევდა.

ვაგრძელებდით რა რევოლუციურ ბრძოლას, ჩვენ მივმართეთ ჩვენს ამხანაგებს, იმავე სამხარეო კომიტეტის წევრებს, მხარი დაეჭირათ დაწყებული აჯანყებისათვის სამხრეთ ოსეთში, თბილისისა და ქუთაისის გუბერნიებში, სადაც გადატრიალებისათვის ყველაფერი არათუ მომწიფებული, არამედ გადამწიფებულიც კია. სამხარეო კომიტეტის წევრებმა რომლებიც ვლადიკავკაზში ჩავიდნენ, მოლაპარაკება განიზრახეს ამხანაგ ორჯონიკიძესთან, ჩვენ კი გარკვევით გვიპასუხეს, რომ საქართველოში აჯანყების მოწყობა აკრძალულია. სამხრეთ ოსეთში დაწყებული აჯანყება კი ლიკვიდირებული უნდა იქნეს, რომ ახლა უკვე აღიარებულია საქართველოს დამოუკიდებლობა, და მალე გვექნება „ჩვენი“ ქართული კომუნისტური პარტია, რომელიც თვითონ მოაწყობს აჯანყებას და ა. შ. რა არის ეს? გამცემლობა, შარლატანობა ან სიგიჟე? ნუთუ კომუნისტები კონტრრევოლუციური საქართველოს მიმართ ის აღარ არიან, რაც ყოველთვის იყვნენ და უნდა იყვნენ. ჩვენ, როგორც კომუნისტებს, კარგად გვესმის, თუ რას ნიშნავს საბჭოთა რუსეთის მშვიდობა ისეთ კონტრრევოლუციურ კუთხეებთან, როგორიცაა ესტონეთი, ლატვია, საქართველო და ა. შ. ეს არ ნიშნავს მათში რევოლუციური მოძრაობის შეჩერებას და მხარეებში არსებული კონტრრევოლუციური ხელისუფლების განმტკიცებისათვის ხელის შეწყობას. ცხადია, ჭეშმარიტ რევოლუციონერს ოფიციალურ ხელშეკრულებებში სტრიქონებს შორის კითხვაც უნდა შეეძლოს და ყველგან და ყოველთვის კომუნიზმის იდეების ერთგულ, რევოლუციონერ ბოლშევიკად უნდა რჩებოდეს. იმას, რაც სამხარეო კომიტეტის წევრებს სურთ და გვკარნახობენ, ჩავაქროთ სამხრეთ ოსეთში დაწყებული ხანძარი, ჩვენ აღშფოთებით უარვყოფთ. ამგვარი რამ შეიძლება მოდიოდეს მხოლოდ ჟორდანიას მთავრობის მომხრისაგან, ცრუსოციალისტებისაგან და ფსევდოკომუნისტებისაგან. მენშევიკთა ამ ნაფიცი ვექილებისაგან, ლიკვიდატორებისაგან. ჩვენი აჯანყების ლიკვიდაციას ამ მოტივით გვირჩევენ, რომ „ძლიერმა“ საქართველომ არ გაგვანადგუროს, რომ შეიძლება მენშევიკურმა საქართველომ ომი დაუწყოს ინგლისს, მაშინ კი სამხარეო კომიტეტის რეცეპტით – ჩვენ მოგვიწევს „მენშევიკთა გვერდით ვიომოთ“, მაგრამ მენშევიკები არ ომობდნენ და არც იომებენ ინგლისელებთან. ჩვენ კარგად ვიცით, რომ საქართველოს მთავრობა ევედრება ინგლისის ჯარებს არ წავიდნენ საქართველოდან. ჩვენ აგრეთვე კარგად ვიცით, რომ ჟორდანია, ისევე როგორც ინგლისელი იმპერიალისტები, ერთნაირად სპობდნენ და სპობენ ბოლშევიკებს. მაშ, სადღაა განსხვავება ორ კონტრრევოლუციურ ძალას შორის . . . . მაგრამ დავდგეთ მენშევიკების გვერდით, როგორც ამას ჩვენი გუშინდელი ამხანაგები გვთავაზობენ, თანაც კონტრრევოლუციონერი შოვინისტების მეთაურობისა და ხელისუფლების ქვეშ, ჩვენ არ შეგვიძლია. ჩვენ არ დავუშვებთ, რომ ორგანიზებული რაზმები იბრძოდნენ ქართველი მენშევიკების ხელმძღვანელობით, რომლებიც არაფრით განსხვავდებიან ანტანტისაგან.

ვრჩებით რა ჩვენი რევოლუციური მოვალეობისა და სინდისის ერთგული, ვაცხადებთ: ჩვენ არ შეგვიძლია ველოდოთ რაღაც ახალი სეპარატიული ორგანიზაციების შექმნას; შეუძლებელია დაწყებული წმინდა საქმე ჟორდანიასა და კომპანიის ინტერესებს შეეწიროს.

ჩვენ დავამხეთ ჩვენში მენშევიკთა ხელისუფლება და საბჭოების ხელისუფლება გამოვაცხადეთ. ჩვენ ვიმეორებთ და ვადასტურებთ მშრომელი სამხრეთ ოსეთის ურყევ ნებას, რომელიც ჯერ კიდევ 1918 წელს იქნა გამოთქმული:

1) სამხრეთ ოსეთი საბჭოთა რუსეთის განუყოფელი ნაწილია.

2) სამხრეთ ოსეთი საბჭოთა რუსეთის შემადგენლობაში შედის პირდაპირ, საერთო საფუძველზე.

3) უშუალოდ საბჭოთა რუსეთში შესვლას საქართველოს ან სხვა რესპუბლიკის მეშვეობით, თუნდაც იგი საბჭოთა რესპუბლიკა იყოს, ჩვენ არავითარი სახით არ ვუშვებთ იმ მოსაზრებიდან გამომდინარე, რომ წვრილი ეროვნული რესპუბლიკები, მაგალითად, ქართული, რომელიც თვითონ 60–70 %-ით დასახლებულია სხვა ეროვნებებით – სომხებით, თათრებით, რუსებით, ებრაელებით, აფხაზებით, ოსებით და სხვა, თავისთავში ინარჩუნებენ ყველა მონაცემს, რათა მასში განვითარდეს ნაციონალიზმის ბუდეები, აქედან გამომდინარე დამღუპველი შედეგებით. მაგალითად, რუსეთის საბჭოთა რესპუბლიკაზე მითითება (რომელიც თითქოს რუსი ხალხის და რუსეთის სახელითაა გამოცხადებული) უეჭველია, მიუღებელია, ამიერკავკასიის წვრილი რესპუბლიკებისათვის, მაგალითად, საქართველოსათვის, რადგანაც რუსეთის პროლეტარიატი მთელ მსოფლიოს აძლევს ტონს და რუსეთის საბჭოთა რესპუბლიკაში უშუალოდ შესვლა ფსიქოლოგიურად ახარებს და შთააგონებს თითოეული ერის მშრომელ ელემენტებს. ხოლო ისეთი რესპუბლიკების შემადგენლობაში შესვლას, როგორიც საქართველოა (თუნდაც იგი საბჭოთა იყოს) შეუძლია ფსიქოლოგიურად მოჰკლას თითოეული, ვინც ამ ერს არ ეკუთვნის და მენშევიკური სეპარატიზმის დანაშაულებრივ ტაქტიკას არ იზიარებს. ამ ჭეშმარიტებაზე თვალი არ უნდა დავხუჭოთ, ის, რასაც საქართველო ჰქვია, ჩვენი რწმენით უნდა შევიდეს საბჭოთა რუსეთის შემადგენლობაში უშუალოდ, საერთო საფუძველზე, როგორც ტფილისისა და ქუთაისის გუბერნიები.

ჩვენ დარწმუნებულნი ვართ, რომ ნამდვილი რევოლუციონერი კომუნისტები ქართველი ამხანაგებიდან, მშრომელთა წრიდან რომ არიან გამოსული, ამაში სოლიდარობას გაგვიწევენ, ხოლო ისინი, ვინც ჩვენ სოლიდარობას არ გაგვიწევს, კომუნისტი-სეპარატისტები, გუშინდელი მენშევიკები არიან და ჯერ კიდევ ვერ განკურნებულან ნაციონალიზმის სენისაგან. ეს გადაღებილი მენშევიკები ცენტრებში უნდა ვეძიოთ. ისინი იქ ჩასხდნენ და კომუნიზმს ეროვნულ სეპარატიზმად აქცევენ და რევოლუციური მასების ნების ფალსიფიცირებას ახდენენ.

ჩვენ სავსებით ფხიზლად და მართებულად გვესმის საბჭოთა ხელისუფლების არსი და კონსტრუქცია, რომელიც ვისი სახელითაც არ უნდა იყოს გამოცხადებული, ყველგან და ყოველთვის კომუნიზმის დიადი იდეების გამტარებელი უნდა იყოს. მიუხედავად ამისა, მისწრაფებას, წვრილი სეპარატიული რესპუბლიკებისადმი ჩვენ არ ვესალმებით. სეპარატიზმი პლუსი კი არ არის, მინუსია საბჭოთა მშენებლობაში. ერთიანი რუსეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკა, როგორც ეტაპი მსოფლიო სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკისაკენ, ყველა ჭეშმარიტ, გონიერ კომუნისტს უნდა აკმაყოფილებდეს, თუ ის ნაციონალიზმის შავი ლაქით არ არის მოწამლული. ჩვენ მხარს ვუჭერთ და მივესალმებით საბჭოთა მშენებლობას ამ იდეალური მიმართულებით.

4) სამხრეთ ოსეთის ორგანიზაცია ისეთივე სახით რჩება, როგორიც აქამდე იყო. რუსეთის კომუნსტური პარტიის (ბოლშევიკების) დროშის ქვეშ ჩვენ არ გვინდა ნაბიჯის უკან გადადგმა, პლუსიდან მინუსისაკენ. არ გვინდა შესვლა სეპარატისტულ ქართულ, ან სხვა რომელიმე კომუნისტურ პარტიაში.

ამჟამად ჩვენ მიტოვებული ვართ და ქართველ შოვინისტებთან ბრძოლაში სისხლისაგან ვიცლებით. ჩვენ მივმართავთ ამხანაგ კომუნისტებს და ძლევამოსილ წითელ არმიას დაგვეხმარონ, რათა მთელს ამიერკავკასიაში საბოლოოდ დავამხოთ ყველა რანგის შოვინისტები და მენშევიკები და ყველგან აღვმართოთ კომუნიზმის წითელი დროშა. დარწმუნებული ვართ, რომ ჩვენი გამოწვდილი ხელი პარალიზებული არ იქნება და რუსი ამხანაგები დიდხანს არ დაგვტოვებენ ძმური დახმარების მოლოდინში.

ჩვენ ვესალმებით რუსეთის პრიოლეტარიატს, მათ ბელადებს – ამხ. ლენინს, ტროცკის, ჩიჩერინს და სხვებს, აგრეთვე წითელარმიელებს, რომელთაც ყველა ჩაგრულისათვის ხსნა მოაქვთ.

ძირს დანაშაულებრივი სეპარატიზმი. გაუმარჯოს საბჭოთა ხელისუფლებას, მსოფლიო სოციალისტურ რევოლუციას და კომუნიზმის ზეიმს“ (ციტირებულია ა. მენთეშაშვილის დასახელებული სტატიიდან).

მემორანდუმს ხელს აწერდნენ რკპ (ბ) სამხრეთ ოსეთის საოკრუგო კომიტეტის თავმჯდომარე ვ. სანაკოევი, თავმჯდომარის ამხანაგი ს. გაგლოევი, კომიტეტის წევრები: ა. პლიევი, ა. აბაევი, მდივანი ა. ჯათიევი, რკპ (ბ) სამხრეთ ოსეთის ორგანიზაციის 17 რაიონული კომიტეტის წარმომადგენლები.

ჩვენ უკვე ვიცით, რომ მემორანდუმი ვ. ი. ლენინს გადასცეს. მიიღო იგი გ. ჩიჩერინმაც. მკვლევარი ვ. ცხოვრებოვი აღნიშნავს, რომ მემორანდუმს ყურადღებით გასცნობია გ. ორჯონიკიძეც, რომელსაც ტექსტის არეებზე თავისი მინაწერები გაუკეთებია. მემორანდუმი დაცულია გ. ორჯონიკიძის პირად ფონდშიც, რომელიც სკკპ ცკ-თან არსებული მარქსიზმ-ლენინიზმის ინსტიტუტის ცენტრალურ პარტიულ არქივში (ფ. 85, აღწ. 18, საქ. 41, ფურც. 6–9) ინახება (В. Д. Ц х о в р е б о в, Из истории Юго-Осетинской организации КП Грузии /1917–1925 гг./, Цхинвали, 1981, გვ. 54, 112). მემორანდუმის ტექსტი ნაწილობრივ ავთანდილ მენთეშაშვილმა გააცნო გაზეთ „სახალხო განათლების“ მკითხველებს თავის ზემოდასახელებულ სტატიაში. უფრო ვრცლად (არა მთლიანად) გამოქვეყნებულია იგი ვ. ცხოვრებოვის ნარკვევში „ვლადიმერ სანაკოევი“ (В. Д. Ц х о в р е б о в, Владимир Санакоев /биографические разыскания/, Цхинвали, 1983, გვ. 119–129).

„მშრომელი სამხრეთ-ოსეთის მემორანდუმი რევოლუციური მოძრაობის შესახებ“ ზუსტად ასახავს იმდროინდელ ადილობრივ ოს (და არა მარტო ოს) ბოლშევიკ-ხელმძღვანელთა ფსევდო-რევოლუციურ განწყობილებებს, მათს მცდარ წარმოდგენებს ინტერნაციონალიზმზე, სეპარატიზმზე, ერთა თვითგამორკვევის უფლებებზე და ა. შ.

სწორედ მიუთითებს ავთანდილ მენთეშაშვილი სამხრეთ ოსეთის აჯანყების მესვეურთა შეცდომებზე: მსოფლიო პროლეტარული რევოლუციის იდეების ყალბად გაგება, პროლეტარული ინტერნაციონალიზმის პრინციპების მცდარად დაპირისპირება თითოეული ერის თვითგამორკვევის, თვით სახელმწიფოებრივი გამოყოფისა და დამოუკიდებელი, თავისუფალი განვითარების იდეებისადმი, ყოველივე ამის შენიღბვა ფსევდორევოლუციური ლოზუნგებით, მოვლენათა კონკრეტულ-ისტორიული ვითარებისაგან მოწყვეტა, მარტოოდენ გარეშე სამხედრო ძალაზე იმედის დამყარება და ა. შ. (იხ. გაზ. „სახალხო განათლება“, 1989 წლის 20 დეკემბერი). აქვე დავძენთ, რომ ეს შეცდომები სათავეებს თვით რკპ (ბ) პრაქტიკიდანაც იღებდა.

მემორანდუმში გულისწყრომაა გამოთქმული იმ რესპრესიების გამო, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ რომ მიმართა აჯანყებულთა წინააღმდეგ. აჯანყების მონაწილეთა არასახარბიელო მდგომარეობის შესახებ უკვე ითქვა. იგი, მართლაც, ძნელად დასავიწყებელია. მაგრამ ნუთუ არავითარი მნიშვნელობა არ აქვს იმის აღიარებას, რომ ეს რეპრესიები პასუხი იყო აჯანყებულთა იმჟამინდელ და ადრინდელ მოქმედებებზე. აჯანყების ხელმძღვანელებს ნუთუ თავიანთი დანაშაულიც არ უნდა დაენახათ ყოველივე ამაში. ეს აჯანყება ხომ თავიდანვე განწირული ავანტიურა იყო. რკპ (ბ) სამხრეთ ოსეთის საოკრუგო კომიტეტს ხომ არაერთგზის განუმარტეს ზემდგომმა პარტიულმა ინსტანციებმა, აჯანყებას არავითარი პერსპექტივა არ აქვს, იგი უნდა შეწყვიტოთ, რადგან „სუსტნი“ ხართ, „ძლიერი“ მოწინააღმდეგე დაგამარცხებთ, შექმნილ ვითარებაში ვერც ვერავინ დაგეხმარებათო. მემორანდუმის ავტორებმა (იმავე აჯანყების ხელმძღვანელებმა) კი პარტიული კოლეგების ამჯერად გონივრული რჩევა „გამყიდველობად, შარლატანობად ან სიგიჟედ“ მონათლეს. მემორანდუმის ავტორებმა ამ დოკუმენტშიც განაცხადეს, სამხრეთ ოსეთი საბჭოთა რუსეთის განუყოფელი ნაწილიაო. კი მაგრამ რა უფლებით? სხვა რომ არაფერი ვთქვათ, იქაური, მკვიდრი ქართული მოსახლეობის აზრი აღარ აინტერესებდათ? კიდევ უფრო აღმაშფოთებელი და ქართველი ხალხის შეურაცხმყოფელია მემორანდუმის ავტორთა შემდეგი განცხადება: „ის, რასაც საქართველო ჰქვია, ჩვენი რწმენით, უნდა შევიდეს საბჭოთა რუსეთის შემადგენლობაში უშუალოდ, საერთო საფუძველზე, როგორც ტფილისისა და ქუთაისის გუბერნიები“. ამასთან, „მშრომელი სამხრეთ ოსეთის“ ეს „ურყევი ნება“, როგორც თვითონ მიუთითებენ, თურმე „ჯერ კიდევ 1918 წელს იქნა გამოთქმული“. 1918 წელს საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენა მემორანდუმი ავტორებს მიაჩნიათ დანაშაულებრივ სეპარატიზმად, საქართველოს ტერიტორიიდან სამხრეთ ოსეთის (შიდა ქართლის) „ჩამოჭრა“ და რუსეთთან შეერთება კი ეროვნული საკითხის სამართლიან გადაწყვეტად. ქართული მიწა-წყლის ეს ნაწილი მემორანდუმის ავტორებს რუსეთში სამხრეთ ოსეთის სახელწოდებით შეჰყავთ, ხოლო „ის, რასაც საქართველო ჰქვია“, თბილისისა და ქუთაისის გუბერნიების სახით უნდა შევიდესო რუსეთში.

განვაგრძოთ კიდევ? ისედაც ხომ ნათელია, რომ ასეთი ავანტიურისტული ლოზუნგებით აჯანყებულთა და სისხლისღვრის პირველდამწყებთა წინააღმდეგ რესპუბლიკის კანონიერი მთავრობა რეპრესიებს მიმართავდა. სამწუხაროა, რომ ამ აჯანყებას ორივე მხრიდან უდანაშაულო ადამიანთა მსხვერპლიც მოჰყვა.

სამხრეთ ოსეთის 1920 წლის აჯანყების შეწყვეტა მიზანშეწონილად მიიჩნია რკპ (ბ) ცენტრალურმა კომიტეტმაც. 1920 წლის 7 ივლისს მან დაამტკიცა ინსტრუქცია, რომელშიც ჩამოყალიბებული იყო საბჭოთა რუსეთის პოლიტიკის ძირითადი პრინციპები კავკასიაში. ამ დოკუმენტში ვკითხულობთ: „...დაწყებული აჯანყება, მაგალითად, სამხრეთ ოსეთში უმტკივნეულოდ უნდა უქნეს ლიკვიდირებულიო“ (ციტირებულია აკაკი ირემაძის წიგნიდან „განთიადის სათავეებთან“, თბ., 1984, გვ. 247). 1920 წლის 19 ივლისს კი გ. ჩიჩერინი გ. ორჯონიკიძეს სწერდა: „საჭიროა ოსეთის აჯანყების უმტკივნეულოდ ლიკვიდაცია, კიროვის მხრივ დიპლომატიური ხელისშეწყობით მოსახლეობისათვის საქართველოს მთავრობისაგან მიღწეულ უნდა იქნას ამნისტია და დახმარება მათი დანგრეული სახლების აღსადგენად“ (ციტირებულია ავთანდილ მენთეშაშვილის დასახელებული სტატიიდან).

მკითხველის ყურადღება გვინდა გავამახვილოთ ერთ მნიშვნელოვან ფაქტზე. 1920 წლის 16 ივნისს რკპ (ბ) თერგის საოლქო ბიუროსა და რევკომის ორგანომ გაზეთმა „კომუნისტმა“ გამოაქვეყნა მასალა „აჯანყება საქართველოში“, რომელშიც დადასტურებული იყო სამხრეთ ოსეთის აჯანყებაში რკპ (ბ) ცენტრალური კომიტეტისა და მისი კავბიუროს თანამონაწილეობა. ამ პუბლიკაციის გამო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ განმარტება მოსთხოვა რსფსრ მთავრობას. რსფსრ სრულუფლებიანი წარმომადგენელი საქართველოში ს. კიროვი ამასთან დაკავშირებით საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრს ე. გეგეჭკორს ატყობინებდა: „ჩემს მიერ თქვენდამი უკვე მითითებული იყო, რომ რუსეთის კომუნისტურ პარტიას, მისი ცენტრალური კომიტეტისა და რკპ (ბ) ცენტრალური კომიტეტის ბიუროს სახით, კავკასიაში გადაჭრით არავითარი ურთიერთობა არ ჰქონია და არც შეიძლება ჰქონოდა სამხრეთ ოსეთის აჯანყებასთან. იგივე უნდა ითქვას კავკასიის ფრონტის სარდლობაზე, ვინაიდან ჯერ კიდევ რუსეთსა და საქართველოს შორის ზავის ნორმალურ დადებამდე გაცემულ იქნა კატეგორიული ოპერატიული ბრძანება ყოველგვარი სამხედრო მოქმედება შეეწყვიტათ საქართველოს ჯარების წინააღმდეგ. შესაძლებელი სასაზღვრო გაუგებრობა კი მოლაპარაკებებით გადაეწყვიტათ. ამრიგად, რკპ თერგის საოლქო ბიუროსა და რევკომის ორგანოში 16 ივნისს გამოქვეყნებული შენიშვნა მხოლოდ რედაქტორს უნდა მიეწეროს.

ჩემს მიერ დამატებით მოკითხული ცნობებით აღმოჩნდა, რომ რკპ ცენტრალურმა კომიტეტმა არ იცის არავითარი სამხრეთ ოსეთის საოკრუგო კომიტეტი და, გასაგებია, რომ თუ ასეთი ორგანიზაცია არ არსებობდა, მას მოქმედებისა და რკპ სახელით გამოსვლის უფლება არ ჰქონდა. შენიშვნის ეს ნაწილი, რომელიც უპასუხისმგებლო სფეროებიდანაა გამოსული, ირკვევა, რომ რედაქტორის მიერ იქნა გაშვებული დაუდევრობის მიზეზით. ამის შედეგად, რედაქტორი მოხსნეს და კანონიერ პასუხისმგებლობაში ეძლევა დაუდევრობისათვის სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულების დროს.

დარწმუნებული იყავით ჩემს სრულ პატივისცემაში. რსფსრ სრულუფლებიანი წარმომადგენელი საქართველოში ს. კიროვი“ (იქვე).

როგორც ვხედავთ, სამხრეთ ოსეთის ამ ავანტიურისტულ საწყისებზე მოწყობილ აჯანყებას თვით კომუნისტური პარტია და საბჭოთა რუსეთის მთავრობაც გაემიჯნენ, რაც ერთობ ძნელი გასაგები აღმოჩნდა აჯანყების მომწყობთათვის.

ამრიგად, სამხრეთ ოსეთის 1918–1920 წლების აჯანყებები მიმართული იყო საქართველოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ. მათს მიზანს შეადგენდა საბჭოთა ხელისუფლების დამყარება, სამხრეთ ოსეთის გამოყოფა საქართველოდან და საბჭოთა რუსეთთან შეერთება. ეროვნული მომენტი ამ აჯანყებაში ერთ-ერთი მთავარი მამოძრავებელი ფაქტორია (ამ თეზისს სოციალ-დემოკრატ-მენშევიკთა ზოგიერთი წარმომადგენელი მაშინ საკამათოდ ხდიდა).

ისიც უეჭველია, რომ ამ აჯანყების გამომწვევ მიზეზთა შორის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ადგილი ეჭირა კლასობრივ-იდეოლოგიურ, სოციალურ ფაქტორებსაც. საქმე ის არის, რომ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ თავისი ხანმოკლე არსებობის მეტად რთულ საშინაო და საგარეო პირობებში, ბუნებრივია, ვერ მოასწრო საჭირბოროტო სოციალური პრობლემების საბოლოოდ გადაჭრა. ეს მოსახლეობის გარკვეული ფენების უკმაყოფილებას იწვევდა, რასაც მოხერხებულად იყენებდნენ მთავრობის მოწინააღმდეგე პოლიტიკური ძალები, უწინარეს ყოვლისა, ბოლშევიკები, რომლებიც მომხიბვლელი ლოზუნგების მეშვეობით ახერხებდნენ უკმაყოფილო გლეხთა ნაწილის თავიანთ მხარეზე გადაბირებას და მთავრობის საწინააღმდეგო მოძრაობაში ჩაბმას. უნდა აღინიშნოს, რომ ეს ასე ხდებოდა არა მარტო, ვთქვათ, აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში, არამედ საქართველოს სხვა რეგიონებშიც: რაჭა-ლეჩხუმში, სამეგრელოში, დუშეთში და სხვა. საქართველოს მთავრობა რეპრესიებს მიმართავდა ქართველ აჯანყებულთა წინააღმდეგაც.

(გაგრძელება იხ. ნაწილი II)

Продолжение дискуссии к комментарию на видеоролик о русско-грузинских отношениях

(14-го августа сего года /14.08.19/ я выложил в блоге комментарий к видеоролику под названием «Как русские спасли Грузию» и значительную часть дискуссии по нему. После этого в дискуссию включился еще один собеседник, под именем ВЕТЕР ОК и с ним также получилась интересная беседа по данной теме. Я недавно эту новую часть выложил под основной дискуссией в виде комментариев к уже опубликованному ранее материалу, однако, поскольку уже знакомые с ним читатели не могут знать о продолжении дискуссии, чтобы ознакомиться с ним, ниже я публикую отдельным материалом это продолжение; в скобках ныне добавил некоторые пояснения для еще лучшего понимания текста)

ВЕТЕР ОК1 месяц назад
@Irakli Khartishvili Вы уже о настоящем и будущем лучше думайте. Как дальше жить собираетесь, это уже не наше дело. Россия по горло сыта предательствами. Интересно было почитать диалог культурных оппонентов, спасибо!)

Irakli Khartishvili1 месяц назад
@ВЕТЕР ОК Вам тоже спасибо за ваш комментарий. Что касается предательств России, здесь я с вами не соглашусь. Я недавно читал книгу одного современного грузинского историка и этнографа, Роланда Топчишвили, который и в Советское время занимался тематикой т. н. Южной Осетии, т. е. осетин Грузии. Он пишет, что до вхождения Восточной Грузии в состав Российской империи, более 90 % населения Грузии составляли грузины, а после этого вхождения Российские власти стали переселять в Грузию из Турции армян, греков, русских духоборов, курдов и держали их обособленно от грузин, внедряли русский язык оттесняя грузинский, стали заселять отставных русских солдат для обрусения грузин, что не получилось, а точнее получилось на оборот – те отставные русские солдаты и их потомки становились уже грузинами. Так-же обстояло дело и с осетинами. Те осетины, которые переселились в Грузию раньше, они знали грузинский язык, общались с грузинами, роднились с ними и жили мирно и согласованно. Однако со второй половины 19-го века российские "деятели" стали активно проводить политику обрусения осетин и натравливания их на грузин, результаты чего мы имеем сегодня. Именно Россия и русская политика (стояли и стоят) у руля конфликтов в Грузии, наверно и в других постсоветских государствах. От сюда и ответ на ваш вопрос - как дальше жить. Я знаю какие силы есть у Грузии, они довольно малы, и те держат в своих руках американцы, от чего я не в восторге, но что поделаешь? Россия говорит об омерзительной политике США, но и сама же так поступает. Я забыл выше докончить, что в результате русского владычества в Грузии (относительная) численность грузин в своей стране уменьшилась с 90 до 70 %. Если я вам скажу, что того же и вам желаю, т. е. что бы русские уменьшились численно в России с 80 до 60 % от общего населения (за счет заселения неким «мировым сообществом» разных наций и народов), вам бы такое наверно не понравилось. Так что, когда вам твердят о предательстве России другими народами, посмотрите на дела России и российских властей по отношению к этим народам. Господь нас учит и наставляет, что бы мы поступали с другими так, как бы хотели, что бы другие с нами поступали. Когда мы делаем другим подлость, то говорим Господу, что сами хотим получить от других то же самое. И получим. Вот на что я надеюсь – что Господь, сама жизнь научит нас всех поступать в жизни по христиански, (по правде), по совести. Если для этого придется перенести боли, страдания, жертвы, (воины), то в этом будем виноваты мы сами. Я не против великой России, но я за такую великую Россию, которая была бы и Святой Русью, т. е. Россией, живущей по христианскому учению. Сам поступай правильно, и предательств наверно не будет, или будет гораздо меньше. Того же желаю и Грузии и грузинам.

ВЕТЕР ОК1 месяц назад
@Irakli Khartishvili прочитайте статью "Грузия 500 лет паразитизма". Гугл в помощь.

Irakli Khartishvili1 месяц назад
@ВЕТЕР ОК Можно было бы прочитать эту статью, но я по заголовке уже понимаю о чем будет идти там речь. Нечто подобное я читал, даже переводил на грузинский язык в статье А. Епифанцева "Была ли Грузия союзницей России". Там был разговор и о том, что грузины исторически "подлизывались" к завоевателям, охотно служили им, получали от них разные блага, кода эти завоеватели были сильны и здоровы, а когда они уже слабели, то грузины "кидали" их и начинали "подлизываться" уже к другим сильным хозяевам. Наверно в этой статье проведена такая же линия. Эту же мысль о грузинах я слышал из уст проф. А. Фурсова в одном его видеоролике. Однако реальная история Грузии опровергает такие оценки, именно из истории русско-грузинских отношений. Если быть конкретными, Кахетинский царь Леван обратился за покровительством к Иоанну Грозному и получил от него отряд казаков, который в течение нескольких лет нес гарнизонную службу в (городах и крепостях) Кахетии. Потом под угрозой вторжения и расправы со стороны магометанских властителей Леван был вынужден распроститься с этим отрядом и выслать его обратно на родину, наверно потому, что Россия тогда не могла нейтрализовать угрозы (со стороны) персов и турок. А что было делать? Потом сын его царь Александр тоже придерживался пророссийской линии, хотя должен был считаться и с Персией и с Турцией. И в таких сложных отношениях младший сын Александра, царевич Константин, который с малолетства забран был заложником в Персию, воспитывался при дворе шаха Абаса Первого и принявший там мусульманство уже назывался Констан-мирзой, был прислан шахом к отцу и вероломно убил как отца своего, так и брата царевича Георгия, именно за их пророссийскую политику (в то время в Кахетии находились русские послы, кажется от царя Бориса Годунова). Потом кахетинцы убили Констан-мирзу и шах Абас вынужден был прислать на царство юного внука Александра царевича Теймураза, который прожил долгую жизнь в борьбе с шахским Ираном и придерживался к Российскому покровительству. Он имел связи с первыми Романовами, и "крест целовал", как его дед, и "жалованную грамоту" получал от русских Государей (за золотой печатью). И шах Абас настойчиво воевал с ним, и сам вторгался со своим войском, и посылал в другое время своих полководцев с большим войском, а Романовская Россия не могла выполнить свои торжественные обещания на "покровительство и оборон" царя Теймураза и его народа, потому что Иран времен шаха Абаса был "не по зубам" тогдашней России. А где же слабость тогдашнего Ирана, что упомянутые выше цари Кахетинские поплатились и неоднократным разорением своего царства и самой жизнью за приверженность и верность к России, в чем большую роль играло наше единоверие. Тогда Иран совсем не был слабым, а Россия совсем уж не гремела своей силой, чтобы "прошла" эта мерзость сегодняшних некоторых русских авторов (о вероломстве и паразитизме грузин), я могу сказать: стыд и срам им. Потому что, если разобрать подробнее отношения с Россией Имеретинского царя Арчила Второго (выгнанного не так уж слабыми мусульманскими правителями из царства и эмигрировавшего в Россию), сын которого царевич Александр был очень близок к Петру Первому, сопровождал его в Европу, где изучал артиллерийское дело, кажется был начальником его артиллерии и умер в шведском плену; и племянник Арчила царь Картлийский Вахтанг Шестой, который за союз с Россией был изгнан из своего царства и персами и турками, тоже окончил свою жизнь в России, именно из за того, что противники его линии – магометанские властители оказались опять "не по зубам" уже императору Петру, тем более, что на помощь к туркам явились европейские державы. А если российский император отступил от своих обещаний и грузинам и армянам, это значит, что противная сторона была не так уж слаба. Так же было и с царем Ираклием Вторым. Стыд и срам тем русским авторам, которые замалчиванием и фальсификацией действительной истории обвиняют грузин и Грузию для того, что бы прикрыть свою подлость, (свою клевету). А что касается вынужденного подчинения победителю, так русские же сами подчинялись монголам, и так же делали все народы. Отдельные сыны этих народов делали карьеру на службе завоевателей, ничего удивительного в этом нет, и нельзя такими проявлениями у грузин подло спекулировать, чтобы прикрыть настоящие причины недовольства грузин русским владычеством: уменьшением численности грузин в Грузии с 90 % до 70 %, а в самом сердце Грузии, которая стала называться Юго-Осетинской автономной областью, аж до 30 %. Если русские в своей массе пойдут за теми свиньями, кто все это искажает и врет, клевещет на грузин и Грузию, то они пойдут против Бога, нарушая Его заповеди, и получат наказание от Бога же. Как и мы, грузины, получаем наказание за наши грехи, и об этом я много писал в своем блоге, именно на основе реальной истории русско-грузинских отношений в 18-ом столетии, в чем такие же свиньи среди грузинских историков также грешат и создают (и усугубляют) в Грузии антироссийские настроения. С 2010 года я публиковал именно такие материалы в своем блоге, но в последнее время пришлось переключиться уже на защиту справедливых интересов Грузии и грузинского народа (теперь уже против искажений действительной истории с русской стороны). Так что мне знакомы оба эти настроения. Я неоднократно предлагал русским собеседникам строить наши отношения на христианской основе, т. е. когда будут соблюдены справедливые интересы и русских, и грузин, и России, и Грузии. Вот и вся справедливая формула, по моему.

(В след за этим я выложил несколько материалов из своего блога, а именно:

1) Письма к госпоже Н. А. Нарочницкой по поводу русско-грузинских отношений – опубликовано в блоге 13. 03. 2011;

2) О Персидском походе Петра Великого – 09. 06. 2017;

3) По вопросу о насильственном переселении некоторых народов Кавказа и Крымских татар в Среднюю Азию в начале 1944 года – 07. 07. 2017;

4) О печальном явлении искажения (умаления) истории Грузии некоторыми русскими авторами – 17. 10. 2017;

5) О преподавании в средней школе советского времени истории СССР и истории народов СССР – 11. 01. 2018.)

Выдержки из книги Роланда Топчишвили – Этноисторические этюды

(В 2005 году в Тбилиси была издана книга современного грузинского историка и этнографа, профессора Роланда Топчишвили, Этноисторические этюды, кн. I /на грузинском языке/. Книга представляет собой сборник статей, опубликованных автором ранее в разных изданиях; ниже заглавий статей указаны те издания и даты публикаций. Меня особенно заинтересовали три статьи из этого сборника, и я, по мере своих возможностей, перевел на русский язык выдержки из двух статей, а третью – целиком. Ниже приведены именно эти переводы. В конце каждой статьи приведен перечень литературы по данной теме. Этот перечень я также перевел на русский язык, и для различия русские издания из этого перечня приведены синим цветом)


I. Выдержки из статьи «Материалы переписи населения ХIХ века об этноистории и социальном быте Грузии» 

(Журнал «Мнатоби» /«Светило»/ № 12, 1987, с. 157–165) (в книге с. 82–100)

... С этой точки зрения особенно ценны материалы несколько раз проведенных в ХIХ в. Камеральных переписей населения и посемейные списки (ПС) 1880 г. На этот раз наше внимание привлекает это последнее, ПС Тифлисской губернии (Восточная Грузия) 1886 г., которые хранятся в Центральном государственном историческом архиве Грузинской ССР.

По указу Государственного совета Российской империи и самого императора от 24 февраля 1886 г. было решено составление ПС некоторых регионов Закавказья и Северного Кавказа. Основной целью составления ПС было: а) точный учет лиц подлежащих призыву на военную службу; б) уточнение социального и национального состава населения; в) определение налогоплатежных возможностей дымов (дворов). Составление ПС началось в мае 1886 г. и завершилось в конце того же года.

В ПС введены все населенные пункты. Показаны составы членов семей живущих в тех или иных населенных пунктах. Соответственно, суммированы количества дымов и душ села (города), с показом по отдельности душ мужского и женского пола. ПС 1886 г. содержат графы, в которых зафиксированы возраст каждого лица, а так-же его (ее) этническая принадлежность (народность), вероисповедание, семейный разговорный язык (язык домашний), образование, основные хозяйственные занятия дымов. Притом обращено внимание на на вопросы передвижения населения. Миграции населения в ПС в основном зафиксированы с последней камеральной переписи (1973 г.). Показаны и формы миграции. Как видно, ПС являлись постоянными рабочими списками для соответствующих органов, поскольку в графе замечаний внесены изменения более поздних времен о составе дымов.

Статистические данные 1886 г., спустя семь лет с проведения переписи, вышли и отдельной книгой (Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков).

Научная обработка и изучение подлинников ПС 1886 г. ценны во многих отношениях, поскольку опубликованные статистические данные, естественно, не отражают полностью те социальные, хозяйственные и этнические моменты, которые в них найдет исследователь. Этот последний может извлечь из ПС желательные для себя материалы: 1. Демография (количество населения; его половая и возрастная структура; между различными регионами Грузии – горы, предгорье, равнины; историко-географические провинций; определение густоты расселения жителей с показом населенных и ненаселенных мест), 2. Национальный и религиозный состав населения; 3. Социальный состав населения; 4. Этнические процессы; 5. Миграция населения; 6. Этнография имен и фамилий; 7. Семейный быт; 8. Хозяйственная сфера; 9. Топонимы... В данной статье коснемся лишь некоторых вопросов из перечисленных выше.

< . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . >

Литература по теме 

1. Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков 
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
4. Центральный государственный исторический архив Грузинской ССР, ф. 254, оп. 3, д. № 1650
5. П. Иоселиани. Города существовавшие и существующие в Грузии. Тифлис, 1850, с. 27
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7. Р. Топчишвили, Некоторые этноисторические вопросы населения Ксанского ущелья (XVIII-XX вв.), сб. «Мацне» (серия истории), № 4, 1987
8. Тбетская летопись, текст подготовил, исследование и საძიებელი დაურთო Т. Энукидзе
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12. Р. Топчишвили. Миграция горцев Восточной Грузии (XVII-XX вв.). Тбилиси, 1984
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
24. Данные камеральной переписи горцев 1830 года использованы в этнографическом исследовании. См. Р. Харадзе, А. Робакидзе, Мтиулетское село в старину, Тб., 1965г.


II. Выдержки из статьи «Этнический состав населения Грузии (общеисторический обзор)» 

(«Картвельское наследие», III, Кутаиси, 1999, с. 72–79) (в книге с. 101–111)

< . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . >

Исторически Грузия (и большинство других стран) моноэтнической почти никогда не была. Это обусловливалось в первую очередь ее географическим положением. Частые нападения врагов, пришедших с разных сторон, само собой способствовали пестроты населения Грузии. Если одни укрывались на грузинской земле, другие силой селились с целью уничтожения и ассимиляции грузинского народа. Замечен и третий путь появления в Грузии чужеродных этнических единиц: грузинские цари-правители сами приглашали и селили их в разоренных грузинских городах и селах. Соответственно мозаичным и пестрым было население Грузии и с конфесиальной точки зрения. Вместе с местными грузинами православного вероисповедания в Грузии жили грузинские католики и грузинские грегореане, магометане, еще раньше маздеане и иудеи...

Этническая пестрота населения Грузии стало еще заметнее после распада единого царства и в результате захвата Грузии Россией. Эта пестрота населения и поныне присутствует в Грузии. Наверно надо объяснять этнопсихологическими особенностями грузинского человека то, что у грузинского народа с живущими на его земле совершенно разными национальными и конфесиональными единицами какого либо противостояния или конфликта никогда не было. 

Если посмотреть с сегодняшней точки зрения, из чужеродных этнических общностей в Грузии численно больше всех армяне. Потом идут: русские, тюрки (азербайджанцы), осетины, греки, ассирийцы, евреи, курды... были персияне, немцы...

< . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . >

В сегодняшней Грузии среди чужеродных этнических единиц больше всех армяне. Они компактно проживают в основном в Самцхе-Джавахетии и Нижнем Картли – в Триалети. Миграция армян в Грузии осуществлялась на протяжении почти всей истории. Частые переселения армян в Грузию были обусловлены тем, что они граничили с Грузией. Вытесненные врагами армяне непосредственно направлялись в Грузию. Между двух соседних стран, Грузией и Арменией, часты были и изменения границ. В приграничной полосе почти всегда бывало смешанное грузино-армянское население. Известно, что в V веке в Нижнем Картли богослужение вместе с грузинским проходило и на армянском языке, что само собой указывает на наличие здесь армянского населения. Во II половине Х века на территории Лоре-Ташири возникло царство армянских Квирикианов, что вызвало увеличение здесь числа армян (Г. Маисурадзе, 1982; Л. Зурабашвили, 1989).

Миграция армян в Грузию была осуществлена несколько раз. Например: в середине ХI века, когда они потеряли государственность. Давид Агмашенебели (Восстроитель) поселил группу армянских мигрантов в городе Гори. С этого же периода северная часть Армении вошла в состав Грузинского царства. Значительное количество армян поселилось в Грузии в ХV веке. По справке Фома Мецопеци в 30-х годах ХV столетия из Сивниети (армянская область – И. Х.) переселились в Грузию 6000 семейств. Царь Ираклий II в 1774 г. во время своего похода на Эриван население восьми армянских сел угнал с их земель и переселил в Грузию (Г. Маисурадзе,1982).

Для большинства поселившихся в Грузии армян родной язык был грузинский. Они также боролись с нашествиями врагов, как и грузины. Многие армяне с течением времени стали этническими грузинами.

Значительное заселение армян в Грузии, в частности в Джавахетии, произошло в 1829–1830 гг. Армян сюда переселил Царизм с территории сегодняшней Турции: из Эрзерума, Карса, Байязета... Они поселились в основном в бывших селах грузин-магометан и православных грузин. Первые были переселены в Турцию, а вторые – в Восточную Грузию. В 1829–1830 гг. из Турции в Самцхе-Джавахетию были мигрированы 10 044 дымов (90 000) душ армян (Ш. Ломсадзе, 1975, стр. 342-362). Так создали Российские власти в Южной Грузии не спросясь грузин большое армянское компактное население. В отличие от пришедших в Грузию в прежние столетия армян, пришедшие в Джавахетию армяне никогда не проявляли желания изучить грузинский язык. Это и понятно, их ведь Российская империя переселила на территорию Грузии в то время, когда Грузия была колонией России.

По данным посемейных списков 1886 года в Грузии проживали 172 000 армян, что состовляло 10 % всего населения.

... С древних времен жили греки и в Западной Грузии. Греческой колонизации в грузинском Причерноморье сопутствовало в VII–VI веке до нашей эры обоснование греческого населения (М. Имнадзе, 1982)... Они в основном вели ремесленную деятельность. В средние века в Грузии не было крупных греческих поселений. Компактные греческие поселения в Грузии появляются во II половине XVIII столетия. Известно, что царь Ираклий II пригласил Анатолийских греков для обработки медных руд Ахталы и Алаверды.

В 1830-х годах большая группа греков беженцев из Гумишхане (Турция) поселилась на Цалкском поле. В это же время 50 греческих семей поселились в Джавахетском Ахалкалаки (по грузински означает – Новый город – И. Х.), которые в этнико-языковой среде тамошних армян были арменизированы (Ш. Ломсадзе, 1975, стр. 337). В означенное время до 100 семей греков поселились в заброшенных селах в Самцхе в ущелии Шавцкала (по грузински означает – Черная вода – И. Х.), которые потом были сосредоточены в селе Цихисджвари (Крест крепости – по грузински – И. Х.) (Ш. Ломсадзе, 1975, стр. 337). В 1886 году в Грузии (в Тифлисской и Кутаисской губерниях) проживали 28 774 греков.

Значительную этническую единицу населения сегодняшней Грузии составляют курды, которые живут в основном в Тбилиси. В 1886 году в Тбилиси жили только два курда. Курды в Тбилиси пришли из Турции во время Первой Мировой войны. Однако курды (и раньше) жили на территории Грузии (речь идет о Южной Грузии /который до 1829 г. входил в Ахалцихский пашалык Османской Турции – И. Х./). В 1886 г. в Ахалкалакском и Ахалцихском уездах вместе проживали 1388 курдов (Свод... 1893). По Большому давтари Гюрджистанского вилайета курды в XVI веке кочевали в Самцхе-Джавахетии. Как выяснено, они были пришельцами из территории Карса и Эривана (Ш. Ломсадзе, 1975, стр. 335). В 80-хгодах XIX века курды в Самцхе-Джавахетии жили в семи селах.

Значительную чуждую этническую единицу в Грузии составляли тюрки (татары, азербайджанцы). На территорию Грузии турки-селджюки вторгаются в XI-XII вв., монголо-татары – в XIII-XIV вв., туркмены – в XIV-XV вв., кизилбаши – в XV-XVI вв., после чего в ущельях рек Иори, Мтквари (Кура), Храми, Дебеда местное грузинское население было замещено туркменскими племенами. В XVI-XVII вв. в Нижней Картли и Внешней Кахетии поселились кизилбашские (тюркские) племена. В значительном количестве жили татары и в Самцхе-Джавахетии. По посемейным спискам 1886 г. в Тифлисской губернии проживали 68 364 душ татар. Хотя по этим данным очень трудно разобрать сколько было этнических татар (тюрки, азербайджанцы) и сколько магометан грузин.

На протяжении XIX века процентное количество осетин в Грузии колебалось между 3 % и 4 %. В 1886 г. они насчитывали 72 000 душ. На территории сегодняшней Грузии первые осетинские поселения осуществились в середине XVII века. Что же касается древнейшей и коренной территории Грузии – Двалетии, то здесь осетины поселились в конце XV и начале XVI вв. В XVIII и ХIХ веках же осетины широко заселились в предгорьях и на равнинах Грузии. Они селились в основном в заброшенных грузинских селах (Р. Топчишвили, 1997).

Несколько слов должны сказать о немцах. По семейным спискам 1886 года в Грузии проживали 5836 душ немцев. Первая группа немецких колонистов (181 душ) прибыла в Тбилиси 21 сентября 1817 года. Их поселили около с. Сартычала. В 1818 году немцы прибыли в значительном количестве. Из научных трудов известно, что в конце 1819 года в Грузии имелось шесть немецких колоний. В 1884 году немецкие колонисты создали около Сухуми две колоний (Г. Манджгаладзе, 1974; А. Сонгулашвили,1995).

Заселение русских в Грузию осуществилось в XIX столетии. Сперва у нас селились отставные солдаты Российской армии. С 1837 года были устроены военные колоний около Тбилиси, в Цалке, Манглиси, Коджори, около Ахалцихе... Эти колоний устраивались около лагерей расположенных там войск. Царизм рассчитывал, что этими поселениями он осуществил бы русификацию Грузии, однако отставные солдаты не смогли этого сделать. Напротив, в конце XIX века Ал. Кипшидзе писал: «Обосновавшиеся в начале века солдаты легко свыклись с соседними грузинами, выучили грузинский язык, стали одеваться полу-грузински, порядок же обработки земли у них полностью грузинский. Поселившиеся в Бакуриани русские совсем забыли русский язык. Только лишь некоторые с трудом говорят на ломанном русском языке, действительно сладкие и мирные отношения сложились между грузинами и первыми русскими поселенцами» (Ал. Кипшидзе, 1899, стр.1).

В XIX веке поселились русские сектанты в Грузии. Их первый поток в Джавахетию прибыл в 1841 году. В горной местности Джавахетии были восемь русских сел. В 1841–1845 годах в Джавахетию поселились 4097 русских сектантов. По семейным спискам 1886 года в Грузии проживали 40 662 русских.

Несколько слов должны сказать об абхазах. По переписи 1886 года исчислены 60 432 абхазов, однако, как становится ясным по этой же переписи, Самурзаканские грузины были приписаны к абхазам. Количество Самурзаканцев же в это время было 30 640, т. е. в конце ХIХ века в Грузии насчитывались 29 792 абхазов (Свод...).

Таким образом, Грузия полиэтническая страна. Так же было исторически. Однако этническое опестрение страны в основном произошло после превращения Грузии Царизмом в свою колонию. Если в 1800 году грузины являлись более 90 % населения Грузии, то в 1897 году этот показатель спустился до 69 % (В. Джаошвили, 1984). 

< . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . >

Мы ничего не сказали об аисорах (ассирийцах), персах, кистинах, лезгинах, болгарах, цыганах. В 1886 году аисоры составляли 0,03 % населения Тифлисской губернии, кистины – 0,30 %, лезгины – 0,01 %. Персы были исчислены в Кутаисской губернии (1299 душ, из которых только 51 были женщины). Кистины в середине ХIХ столетия были переселены в Панкисское ущелье из Чечни и Ингушетии. При переселении они крестились по православному, что обусловило грузинские окончания их фамилий. После установления Советской власти в Грузии Панкисские кистины вернулись в магометанство.

Исторически живущие в Грузии негрузины пользовались полной свободой. Они в совершенстве знали грузинский язык и сознавали себя гражданами Грузии. Жан Шарден писал: В Грузии «встретите армян, греков, евреев, османов, персов, гагар, московитов и европейцев. Им дана полная свобода. Здесь (в Грузии) имеешь право жить по своим вероисповеданию и обычаям, судить о них и защищать их» (Жан Шарден, 1975, стр. 297-298). Другой европеец, Гюльденштедт писал то же самое: «Правление и духовенство проявляют полную веротерпимость по отношению религиям армянского, католического и еврейского населения, которые вовсе не принадлежат к Греческой церкви и не преследуют их» (Гюльденштедт, 1962, стр. 209). 

Теперь вспомним и одно грузинское народное стихотворение:

«Мы все дети Адама, татарин тоже наш брат,
Между нами и армянами нет раздела».

Так что, национальные отношения в Грузии были на уровне современных Западных отношений. Традиционные национальные отношения в Грузии разрушила Россия. С приходом России наша страна стала более пестрой. Мозаичным опестрением населения в Грузии Царизм имел далеко идущие планы.

Литература по теме 

1. Абуладзе, 1993 – К. Абуладзе, Из истории переселения евреев в Грузию, Мацне (Вестник), Серия истории..., № 3-4, 1993
2. Апакидзе, 1963 – А. Апакидзе, Города и городская жизнь в древней Грузии, Тб., 1963
3. Гюльденштедт, 1962 – Путешествие Гюльденштедта в Грузию, т. I, издание Г. Гелашвили, Тб., 1962
4. Зурабашвили, 1989 – Л. Зурабашвили, Традиций межнациональных отношений в Грузии, Тб., 1989
5. Топчишвили, 1997 – Р. Топчишвили, Вопросы переселения осетин в Грузию и этноистории Внутреннего Картли (Шида Картли), Тб., 1997
6. Инадзе, 1982 – М. Инадзе, Греческая колонизация Восточного Причерноморья, Тб., 1982
7. Маисурадзе, 1982 – Г. Маисурадзе, Отношения грузинского и армянского народов в XIII-XVIII веках, Тб., 1982
8. Манджгаладзе, 1974 – Г. Манджгаладзе, Немецкие колонисты в Грузии, Тб., 1974
9. ОИГ – I, 1970 – Очерки по истории Грузии, т. I, Тб., 1970
10. Сонгулашвили, 1995 – А. Сонгулашвили, Немцы в Грузии, Тб., 1995
11. Кипшидзе, 1899 – Ал. Кипшидзе, Поселение чужеродцев в Грузии, «Моамбе» («Повествователь»), 1899, № 6, раздел II
12. Шарден, 1975 – Путешествие Жана Шардена в Персию и других странах Востока (сведения о Грузии), перевел с французского и снабдил комментариями М. Мгалоблишвили, Тб., 1975
13. Джаошвили, 1984 – В. Джаошвили, Население Грузии в XVIII-XX веках, Тб., 1984
14. Свод... – Свод статистических данных о населении Закавказского края извлеченных из посемейных списков 1886 г., Тф., 1893 


III. Статья «Грузино-осетинские языково-этнические отношения и языковая ситуация среди живущих в Грузии осетин» 

(«Картвельское наследие», VIII, Кутаиси, 2004, с. 109-119) (в книге с. 204–218)

Кавказ классический географический регион языково-этнической пестроты. Кроме местной иберийско-кавказской группы языков здесь встречаем и представителей разных языковых миров. Кроме говорящих на индоевропейском языке армян, на Кавказе живут народы говорящие на тюркских языках. Здесь же встречается и население, носитель осетинского языка из иранской языковой группы.

До поселения (осетин) в Грузии грузинский народ имел давние отношения с живущими на Северном Кавказе осетинами. Эти отношения были иногда вражеские, а иногда дружеские.

С XIII-XIV веков осетины являются нам непосредственными соседями грузин.

В XIV в. одна группа осетин попыталась поселиться в краю Шида Картли (Внутренний Картли). Осетины воспользовались ослаблением Грузии (под игом монголов – И. Х.) и с поддержки монголов старались захватить места для поселения во Внутреннем Картли. Эти осетинские отряды, выполняющие фактически полицейские функции в Грузии в интересах монголов, через определенное время, были разгромлены и вытеснены из Грузии царем Георгием V Блистательным (1314-1346). После разгрома и вытеснения этих отрядов осетин, руководители грузинского государства прочно закрыли оба ворота ведущие из Осетии в Грузию (Дариали, Какрискари) и на долго остановили миграцию осетин в Грузию.

В исторической провинции Грузии – Двалети, находящейся севернее Главного Кавказского хребта, заселение осетин начинается по одиночке в конце XV в. Этот процесс здесь осуществился в основном в XVI в. А в XVII в. В Двалетии завершилась ассимиляция местного картвельского племени – двалов, осетинами. За этническо-языковым изменением населения не последовало отторжение этой провинции от Грузии. На всем протяжении грузинской государственности и после превращения в колонию России Двалетия оставалась неотделимой частью Грузии (до 1859 г.).

На территории сегодняшней Грузии первое поселение осетин происходит в Трусо (истоки р. Терек) и Магран-Двалетию (истоки р. Большой Лиахви). Заселение здесь осетин из горных ущелий Северного Кавказа осуществилось в середине XVII в. По целому ряду исторических данных, в первой половине XVII в. горные области Шида Катли (Внутреннего Картли) (ущелья рек Большого и Малого Лиахви) имели много оставленных жителями сел. Местное грузинское население ушло от туда и населило равнинные области Грузии.

В горных областях Шида (Внутреннего) Картли, в частности, в верховьях рек Большого и Малого Лиахви, миграция осетин происходит со второй половины XVII в. Они постепенно продвигаются к югу и к 30-м годам XVIII в. полностью осваивают горную часть вышеназванных двух ущелий. Здесь, в названном периоде, в некоторых горных селах осетины живут вместе с оставшимся на месте малочисленным грузинским населением.

На протяжении всего XVIII в. осетины фактически нигде не жили в предгорьях Внутреннего Картли. Заселение осетинами в селах предгорья Шида Картли, переселение осетин в селах (чаще в заброшенных селах) предгорья Внутреннего Картли начинается в конце XVIII и начале XIX веков.

К концу XVIII в. крайними пунктами расселения осетин (в направлении с запада на восток) были: Кударо (верховье р. Джеджора) – Гупта (ущелье р. Большой Лиахви) – выше Ацерисхеви (в ущелье р. Малой Лиахви) – два села в верховьях ущелья Муджада – Жамури (в Ксанском ущелье) – Гуда (в верховьях р. Белая Арагви) – Трусо (истоки р. Терек). К концу XVIII в. осетин вообще не било в ущельях р. Лехура, р. Меджуда (за исключением ее верховья), в большей части горных районов Ксанского ущелья, в ущельях Проне.

В конце XVIII в. и начале XIX в. осетины занимают значительную часть предгорий ущелья р. Малая Лиахви. С этого периода и особенно в первое десятилетие ХIХ в. происходит просачивание или индивидуальное расселение осетин с гор Внутреннего Картли в его предгорье и равнинные села.

С начала XIX в. начинается миграция осетин в ущельях Проне (или Фроне) (Знаурский район в Советском периоде), ущельях Муджада, Лехура, в горные р-ны Ксанского ущелья и в других населенных пунктах. Интенсивное заселение этих ущелий осетинским элементом осуществилось в основном с середины ХIХ в. до 1880-х годов.

С 30-х годов XIX в. появляются одиночные осетинские семьи за пределами Шида Картли (Внутреннего Картли), куда их миграция осуществилась в оснавном во второй половине XIX в. В это время поселились осетины в Гуджаретском ущелье (Боржомский р-н). В Кахетию и Нижнем Картли (Квемо Картли) осетины поселились из горных р-нов Внутреннего Картли в начале ХХ века.

Настолько упало экономическое развитие страны в XVIII в. и настолько катастрофической сделалась демографическая ситуация во Внутреннем Картли, что правители грузинского государства (царь, князья) сами способствовали поселению осетин в Грузии и сами же приглашали их, а также армян, кочующих татар, греков...

В конце XVIII в. на территории сегодняшней Грузии проживали 2180 дымов осетин (до 15 000 душ). Спустя почти два столетия, в 1979 г. в результате естественного роста количество осетин в Грузии достигло 160 тыс. душ.

Грузия в 1918-1921 гг. временно сбросила колониальное иго России и восстановила свою государственность. В этом периоде в независимой Грузии началось инспирированное большевистской Россией осетинское сепаратистское движение. Взамен за это после установления в Грузии коммунистической диктатуры и присоединения вновь Грузии к Российской империи, коммунистическая власть создала осетинам в оснавной провинции Грузии – на территории Внутреннего Картли (Шида Картли) административную единицу автономной области, которую назвала Юго-Осетинской автономной областью, дла различия от территориальной единицы живущих на Северном Кавказе осетин. Центром этой автономной области был объявлен город Цхинавли, в котором к тому времени почти не было осетин. В Цхинвали в то время проживали только грузины, грузиноязычные армяне и грузинские евреи, для которых не только коммуникационный, но и родной язык был только грузинский. В пределах Юго-Осетинской автономной области поместили и компактно населенные грузинские села. Это обстоятельство, между прочим, вызвало в свое время протест грузинских сел и основной причиной этого протеста был языковый момент. Например, жители с. Недлати писали, что «мы, жители Недлати, были приписаны к с. Окона. Сегодня Окона подчинилась Южной Осетии и мы попали в тяжелое положение, между прочим и потому, что делопроизводство ведется на русском и осетинском языках, что нам не понятно». Грузинское население с. Дзарцеми писало: «почему мы должны быть в пределах Осетии для исполнения самоопределения народов тем более, что их язык нам совершенно непонятен и чужд. А что касается большинству национальностей, весь этот северный край района (подразумевается Цхинвальский р-н – Р. Т.) с малым исключением населен говорящими на грузинском языке коренными грузинами».

На основе архивных материалов очевидно, что ответственные работники т. н. Южной Осетии уже с тех времен способствовали усилению позиций русского языка за счет государственного языка – грузинского.

При создании Юго-Осетинской автономной области, основная часть осетинской этнической единицы проживала за пределами автономной области. По переписи населения 1989 г. в Грузии жили всего 164 тыс осетин, что составляло 3 % всего населения. В том числе, на территории Юго-Осетинской автономной области количество осетин было 65 тыс. (66 % живущих в Области людей). Остальные представители осетинской этнической единицы (примерно 100 тыс. человек) были расселены в разные края Грузии, в одних местах компактно, в других смешано с грузинским населением. В значительном количестве проживали этнические осетины в Тбилиси, Гори, Карели, Рустави.

Очевидно, что в XVII-XVIII вв. приехавшие и поселившиеся в Грузии осетины становились полноправными гражданами государства и огромное большинство их знали государственный язык Грузии – грузинский язык. Лишь расселившиеся спорадично в грузинские села осетины могли забывать родной язык. Забывшие осетинский язык считали себя уже представителями грузинского этноса, тем более, если учесть и то, что в тогдашней Грузии принявшие христианство считались уже этническими грузинами. Что же касается компактно поселенных осетин, то их значительная часть была двуязычная. Вместе с родным языком они свободно владели и грузинским, на что побуждала их реальная обстановка.

Поселившимся в горной Грузии необходимы были отношения с равнинными областями страны, поскольку каждое ущелье в Грузии представляло единотерриториальную хозяйственную единицу (например, горцу были необходимы зимние пастбища низменных областей Грузии, живущему же в низменном районе нужны были летние пастбища в горах). Взятого в горах сельскохозяйственного урожая не хватало на весь год, и потому из за необходимости общения с жителями равнинных областей Грузии они проявляли стремление к изучению грузинского языка. В это же время, встречались и не единичные, живущие в контактной с осетинами полосе грузины, которые говорили и на осетинском языке. В контактной полосе осетин и грузин этнологическими материалами подтверждены случаи передачи осетинами своих детей на воспитание в грузинские села с целью обучения их грузинскому языку, что осуществлялось в основном посредством их родства по венчанию или крещению (между прочим, это древний Кавказский обычай. Часть живущих в приграничных пунктах грузин знали языки соседних народов). Живущие в горах осетины были последователями языческой синкретической веры. От живущих на территории Грузии осетин царские власти Грузии требовали от мигрантов в основном принятия христианства, и осетины проявляли определенный интерес к христианству. Церковное законодательство не позволяло грузинам входить в брачные связи с нехристианами осетинами. Принятие христианства также открывало путь осетинам к изучению грузинского языка, поскольку язык церковного служения был грузинский. Живущие в горах охристианившиеся осетины часто посылали к живущим в низменных селах грузинам, их родственникам по крещению, своих детей для изучения грузинского языка.

По историческим и этнологическим данным также очень часты были, особенно в контактной полосе, смешанные грузино-осетинские браки, что также было еще одним способствующим фактором в сближении двух этносов и изучении языков друг-друга.

За переселением осетин в горные области Грузии последовало усвоение осетинского языка встречавшими их на местах малочисленными грузинами и их этнически-языковая ассимиляция осетинами. До сегодняшнего времени живущие в ущелье притока р. Ксани, р. Чурта в селе Дореткари грузины Илуридзе (до 40 семей) являются двуязычными. В XVIII в. ущелье р.Чурта целиком была населена грузинами. На рубеже XVIII-XIX вв. грузины переселились в равнину. Здесь было как бы неписанное правило брачных отношений. Грузин никогда не женился бы на своей односельчанке и, тем более, на однофамилице. Живущие ниже Дореткари грузинские девушки также не выходили замуж жителей этого села, так как редко женщины из низменных мест выходили замуж за жильцов горных деревень. Грузины Илуридзе, оказавшись в осетино-язычной среде, были вынуждены приводить в жены живущих поверх их осетинских женщин и эти осетинские женщины женили своих сыновей также на осетинках. Такие брачные отношения и жизнь в осетинской этнической среде с середины ХIХ в. сделали грузин Илуридзе двуязычными. Осетинка внесла в семью осетинский язык и соответствующие обычай. Однако грузины не забыли грузинский язык и все они и ныне говорят по грузински и осознают себя грузинами. Ведущий язык же, на котором разговаривают в семьях, осетинский. Когда мы пришли в село, жители, этнические грузины, разговаривали между собой по осетински (в 80-х годах ХХ в. в селе с 40 дворами была только одна невестка грузинка). Превращение осетинского языка почти что в родной язык не изменило у грузин Илуридзе в с. Дореткари этнического самосознания. Все мыслят себя грузинами. Может быть с этой точки зрения важную роль играет то обстоятельство, что они обучаются в школе на грузинском языке. Также особое значение имеет и то, что они имеют частые контакты с живущим в равнине грузинским населением.

Аналогичная ситуация подтверждается в Ксанском ущелье и в других местах. Например, в селе Нахиди по словам местного жителя «многие грузины из рода Псутури стали осетинами и Псутури сами больше говорят по осетински». То же можно сказать и о некоторых Одишвили. 

В 1987 году автор этих строк пешком обошел осетинские села ущелья р. Меджуда. Кроме двух маленьких осетинских деревень верховьев этого ущелья, осетины здесь поселились в 30–80 гг. ХIХ столетия. Последнее большое грузинское село Меджудского ущелья, Меджврисхеви. Непосредственно граничит с Меджврисхеви с. Громи, которое населено осетинами. Село Громи входило в состав автономной области. 1886 г. в Громи все еще жили грузины, после переселения которых в Меджврисхеви, здесь поселились осетины. В Меджврисхеви проживают немало смешанных грузино-осетинских семей. Выше по ущелье живут в основном осетины, если не считать с. Исролисхеви, где сохранились несколько грузинских семей. Мы имели встречи со многими этническими осетинами. Во время почти месячной командировки в ущелье нам встретилась только одна пожилая женщина, которая не знала грузинский язык, все остальные прекрасно говорили по грузински и, что интересно, в ни одной школе ущелья, также как и в школах автономной области не преподавался грузинский язык – признанный конституцией Грузии государственным языком Грузии. Здесь существовали т. н. осетино-русские школы, суть которых состояла в том, что в начальных классах (1–4 классы) предметы преподавались на осетинском языке, а выше 4-го класса все предметы преподаются на русском, плюс изучение осетинского языка и литературы. Несмотря на это, живущие в ущелье осетины знали не только грузинский язык, но и умели читать и писать по грузински. Грузинскую азбуку они учили самостоятельно, поскольку как сами объясняли, они имели хозяйственно-экономические связи в основном не с населением автономной области, а с грузинским населением равнинных областей того же ущелья. Такую же ситуацию зафиксировали мы и в осетинском населении ущелья р. Лехура. Вообще, это было обычной картиной для осетинского населения почти всей автономной области, кроме Джавского района. Джавский район включал в себя горную часть ущелья Большого Лиахвы. Население этого района, состоящее из компактно населенных осетин, имело сравнительно меньше контактов с грузинским населением. Открытие для них в Советское время т. н. осетино-русских школ и пренебрежение грузинским языком, вызвали отчуждение живущих здесь осетин от грузиноязычного этнического мира, что стало определенной причиной возникновения осетинского сепаратистского движения на территории области после распада Советской империи.

Как уже отмечали, в крайнем горном отрезке Меджудского ущелья до ныне сохранилось древнее грузинское население, хотя в Советском периоде количество их крайне уменьшилось. Оставшиеся на месте грузины в осетинской этническо-языковой среде прекрасно говорят по осетински. Имеют частые брачные отношения с осетинским населением. Мы имели возможность быть гостями в одной из таких семей. Семья носит грузинскую фамилию Генгиури. Глава семьи, мужчина 60 лет считает себя этническим грузином, говорит на прекрасном грузинском языке. У него и мать и супруга осетинки. Однако пять его детей имеют уже раздвоенное сознание. Первое, что бросалось в глаза, то, что все пятеро взрослых детей говорили по грузински с осетинским акцентом. Вместе с тем, они рассуждали о том, принадлежали к грузинам, или осетинам. Дочери относили себя более к осетинскому этническому миру. И сыновья тоже не имели стремления к грузинскому. Один из сыновей семьи собирался поехать учиться в Россию. Когда я поинтересовался, почему он хотел ехать так далеко, в Россию, он отметил, что не любит Тбилиси. А такое отношение его к Тбилиси было вызвано нехорошим знанием им грузинского языка и вообще неумением читать и писать по грузински. Как выяснилось, Генгиури отдали своих детей для обучения в т. н. осетино-русскую школу г. Цхинвали, что окончательно повлекло за собой переход их принадлежности от грузинского этноса к осетинскому.

Пример Генгиуров не являлся только лишь единичным исключением в горной части автономной области.

Что касается осетин, живущих на остальной территории Грузии, они везде вместе с родным языком, свободно говорили и говорят по грузински на грузинском языке. Есть случаи, когда представители осетинского этноса мыслят (считают) себя грузинами.

До того, как окончательно будем говорить о современной языковой обстановке живущих в Грузии осетин, в виде малого экскурса должны вернуться в ХIХ век. В то время грузинская пресса проявляла большое внимание к осетинскому языку. С этой точки зрения особо нужно отметить статьи писателя Сопрома Мгалоблишвили. Осетины не имели стремления к грамоте. Грузинская общественность же старалась открыть школы в осетинских селах. Они внушали родителям давать своим детям образование. Российские власти направляли в осетинские села русских учителей. Осетинские дети же не знали русского языка. Они говорили только по осетински и по грузински. С. Мгалоблишвили отмечал, что «здесь должны быть учителями или осетины, или грузины. Если хотят, то пусть русских учителей направляют в потустороннюю Осетию, где говорят на осетинских и русских языках». грузинские публицисты писали о том, что живущие на Северном Кавказе осетины стояли на пути обрусения и вместе с тем были перед опасностью потери национального образа. В Грузии же высказывали озабоченность о том, чтобы помочь осетинам, сохранить им язык и национальность. Н. Тадеозишвили в одном из номеров газеты «Дроэба» («Время» по грузински – И. Х.) 1884 года писал, что «среди осетин по эту сторону гор большое влияние имеют грузины. Осетинские мужчины почти все говорят по грузински, а в той части осетин, которые поселены вблизи грузинских сел, и женщины и дети говорят по грузински, и не только говорят, также умеют читать и писать. Насколько живущие по ту строну гор осетины следуют за русскими, настолько же живущие по эту сторону гор осетины следуют за грузинами. Они гордятся тем, что знают грузинскую грамоту, жители близлежащих сел отдают друг-другу в жены своих дочерей. Так что и смешанные семьи являются обычным образом их жизни». С. Мгалоблишвили писал, что грузины должны были провести соответствующие мероприятия для того, чтобы осетины не потеряли свой язык и этнический образ. Для этого он требовал открытия осетинских школ. Другой автор (Григол Лиахвели /Григорий Лиахвский, по фамилии Садзаглишвили/) в той же газете «Дроэба» призывал всех к спасению осетин и их языка. Считал необходимостью создание собственной письменности для осетин.

Большой интерес к осетинскому языку проявляла и газета «Цнобис пурцели» («Листок вестей»). В одном из номеров 1903 г. отмечено, что почти все осетины живущие в с. Кударо знали грузинский язык, из за близкого общения с соседями имеретинами и рачинцами (уголки Западной Грузии – И. Х.). Та же газета в 1903 г. писала: «Есть намерение обучения в школах осетинским учебником живущих в Грузии осетин. Для этого обратились к знающим лицам, предъявить учебники, чтобы во всех осетинских учебных заведениях в ближайшем будущем было принято обучение осетинскому языку».

Таким образом, достаточно просмотреть грузинскую прессу XIX в. и начала XX в., чтобы увидеть большую заботу тогдашнего образованного грузинского общества об осетинском языке и осетинской национальности, чтобы мигрированные к нам осетины не потеряли ни одного их них.

Отмеченное отношение образованных грузинских людей и властей Грузии к осетинскому языку продолжалось и в ХХ в. И на территории автономной области и за ее пределами были созданы осетинам всякие условия для развития осетинского языка и культуры. На протяжении последних десяти лет в прессе и научной литературе часто сравнивали языково-этнические ситуаций Юго-Осетинской автономной области, входящей в Грузию, и Северо-Осетинской автономной республики, входящей в Российскую Федерацию. В Северной Осетии все было переведено на русский язык, и делопроизводство, и обучение производилось на русском языке. Зачем далеко ходить. В 1972 г. автор этих строк участвовал в конференции студентов этнографов в г. Ленинграде. Здесь были и студенты с Северной Осетии, которые не скрывали своего удивления из-за того, что мы грузины, студенты Тбилисского Государственного университета, разговаривали между собой по грузински и писали по грузински.

В городе Цхинвали был и есть педагогический институт, Научно-исследовательский институт г. Цхинвали Академии наук Грузии, где особое внимание обращалось на изучение осетинского языка и литературы. Здесь вместе с другими значительными исследованиями был подготовлен «Толковый словарь осетинского языка». В Цхинвали функционировал и функционирует Государственный осетинский театр. Выходили и выходят газеты и журналы на осетинском языке. Производились и производятся радиопередачи на осетинском языке. В Грузии в 1990–1991 учебном году были 97 осетинских школ, из них 90 на территории Юго-Осетинской автономной области. А семь осетинских школ были за пределами Области, в частности, в Лагодехи, Карели, Борджоми. В начале 80-х гг. грузинские власти стали открывать осетинские школы в тех районах, где было компактное осетинское население.

Интересно, что по данным переписи населения 1989 г., из живущих в Юго-Осетинской АО 65 тыс. осетин 64 257 считали осетинский язык своим родным языком, и только 820 этнических осетин ( т. е. 1,3 %) не считали родным осетинский язык. А живущие на территории Области грузины не имели возможностей свободного использования грузинского языка – государственного языка Грузии – во всех сферах общественной жизни. На протяжении Советского периода осетины активно старались изменить древние грузинские топонимы переводными и калькированными топонимами. В действительности осетины искусственно исказили не одни древние грузинские топонимы и изменили их названия. Особенно активно занимались присвоением им имен и фамилий большевиков и террористов из осетин.

Как было отмечено выше, в 97 школах Грузии велось обучение на осетинском языке, тогда, как в Северной Осетии, входящей в Российскую Федерацию, откуда и мигрированы осетины в Грузию, не было ни одной осетинской школы. Осетины обучались только в русских школах. Бывший президент Северной Осетии А. Галазов писал об этом в газете «Правда» (1983, 11/ХI): «Мне искренно жаль молодых людей моей национальности... когда они у себя дома чувствуют себя неловко из за элементарного незнания осетинской культуры. До прошлого года в Северной Осетии не было ни одной школы с преподаванием осетинского языка». Ответственные работники же Юго-Осетинской автономной области, входящей в Грузию, способствовали усилению позиций русского языка за счет грузинского. Языковую ситуацию 20-х годов ХХ в. на территории Юго-Осетинской АО описал историк Г. Бочоридзе. Он писал: «Грузинский язык преследуется в грузинских селах: переписка и др. с начала велась на русском языке, а теперь на осетинском, грузинский язык же изгнан». «С 1929 г. делопроизводство в суде, дачу показаний и процесс завели на осетинском языке, а до этого – в 1928 г. в Ахалгори, во время Тедеева даже само заявление должно было быть написано на осетинском языке, или, во всяком случае, на русском. Очень уж в редких случаях могли допустить, чтобы было принято и грузинское заявление». «Школы открывают осетинам, а грузинам – редко, и в 1921–1924 годах грузинским учителям не дали жалованья на шесть–восемь месяцев, из за чего многие учителя были вынуждены оставить школу и уехать. После этого школа закрывалась. Население просило школу, отвечали: «если хотите своих детей водите в осетинскую школу, а если нет, то мы для вас школу не откроем». «Осетинский язык является обязательным предметом в грузинских школах (семилетних), а грузинскому языку же в осетинских школах нет места». «Некоторые осетины просили, чтобы их детей учили грузинскому языку, как нужному для применения предмету, но на это им твердо (жестко) отказали».

И наконец, одним-двумя словами должно быть отмечено и то, что в ХХ в грузинские ученые внесли значительный вклад в деле изучения осетинского языка. Достаточно назвать научные исследования академика Г. Ахвледиани. Под редакцией Г. Ахвледиани был выпущен двухтомник академической грамматики осетинского языка.

Таким образом, после миграции и поселения осетин в Грузии, можно выделить три периода в их языковой обстановке. Первый период – это жизнь осетин в условиях грузинской государственности. Воспринимая себя гражданами грузинского государства, осетины так же, как и представители других этносов, уважали грузинскую государственность. Большинство осетин владело грузинским языком. В контактной полосе совместного жительства с осетинами и многие грузины свободно говорили по осетински. Все это во многом определялось хозяйственно-экономическими и родственными связями осетин с грузинским народом.

После превращения Грузии в XIX в. в колонию России языковая ситуация в Грузии претерпевает определенные изменения, что было обусловлено активным вмешательством российских властей. Россия во всех колониях насильно распространяла русский язык и противопоставляла разные этносы друг к другу. Российские власти старались вместо грузинского языка осетинам вторым языком навязать русский язык. ХIХ век, и особенно его вторая половина, был для многих осетин периодом начала перехода на русский язык. К этому периоду грузинские общественные деятели неутомимо трудились для того, чтобы осетины сохранили родной язык и этническую самобытность. Хотя и в ХIХ в. многие осетины владели грузинским языком, что было обусловлено практической необходимостью.

Третий период, это Советский период, когда большевистской власти окончательно удалось провести отчуждение осетин от грузин. В условиях тотального обучения на русском языке значительная часть представителей осетинского этноса уже не владела грузинским языком. Хотя в этом периоде явно вырисовывается и такая тенденция: одна часть осетин, особенно образованные люди, владеет грузинским языком, читает по грузински, однако сознательно не разговаривает на грузинском языке.

Литература по теме 

1. Абаев В., Осетинский язык и фольклор, I, 1949 
2. Багратиони Вахушти, Описание царства Грузинского, «Картлис Цховреба» («Жизнь Картли»), т. IV, изд. С. Каухчишвили, Тб., 1973
3. Берозов Б. П. Переселение осетин с гор на плоскость XVIII-XX вв., Орджоникидзе, 1980
4. Гамкрелидзе Бахва, к вопросу расселения осетин в Грузии, сб. «Осетинский вопрос», Гори-Тбилиси, 1996
5. Гамрекели В. Н. Двалы и Двалетия в I-XV вв. н. э., Тб., 1968 
6. Гачечиладзе Маквала. Бит, нравы и обычаи, культура осетин Самачабло (1885-1905 гг. По материалам грузинской прессы), Тб., 1986
7. Волкова Н. Г., Миграции и этнокультурная адаптация горцев в условиях равнинного Кавказа (XIX-XX вв.) – «Расы и народы», № 18 
8. Тоидзе Леван, Создание осетинской автономии в Грузии, сб. «Осетинский вопрос», Гори-Тбилиси, 1996
9. Топчишвили Роланд, Вопросы засаления осетин в Грузии и этноистории Шида Картли (Внутреннего Картли), Тб., 1997
10. Южная Осетия глазами Георгия Бочоридзе, сб. «Осетинский вопрос», Гори-Тбилиси, 1996
11. Из истории взаимоотношений грузинского и осетинского народов, Тб., 1991 г.


Перевод Ираклия Хартишвили


P. S. Кроме того, заинтересованным читателям могу порекомендовать также книгу Роланда Топчишвили – Осетины в Грузии: миф и реальность (на русском языке), Тб., 2009.

И еще. Как отмечено выше, первая статья, выдержки из которой приведены в этом материале, а именно «Материалы переписи населения ХIХ века об этноистории и социальном быте Грузии», была опубликована еще в Советское время (в 1987 г.), однако в ней мало что сказано об истории современности расселения осетин и других народов в Грузии. Остальные две статьи же, «Этнический состав населения Грузии (общеисторический обзор)» и «Грузино-осетинские языково-этнические отношения и языковая ситуация среди живущих в Грузии осетин» были опубликованы уже после распада Советского Союза (в 1999 и 2004 гг.) и автор там довольно детально касается именно этих вопросов. А почему это так? Он только в последнее время узнал об этом, или знал и раньше, но не мог о них писать ввиду запретов со стороны Советской цензуры и идеологии, может даже под страхом уголовной ответственности. Мне думается, что именно второй фактор действовал в этом случае, т. е. запрет со стороны властей СССР.

Я сам закончил физический факультет Тбилисского Государственного университета, в начале 80-х годов прошлого столетия, по специальности физика полупроводников и диэлектриков, и работал в закрытых НИИ, где и меня, и других сотрудников на собеседованиях в первом отделе института предупреждали, что за разглашение целых рядов подробностей нашей работы, мы могли попасть и под уголовную ответственность. Также было наверно и с теми историками, которых допускали к тем источникам, историческим документам и литературе, которые были закрыты для широких слоев заинтересованных граждан бывшего Союза. Наверно там на верху заботились о том, чтобы мы не знали много и быстро не старели. И как не сказать спасибо за такую заботу? Вот мы и сказали, и послали их подальше, туда им и дорога...

И. Х.