თურქეთში ოფიცერთა კადრების მომზადება 1990-იანი წლების შუახანებში

რუსული სამხედრო პერიოდიკის ცნობით, 1990-იან წლებში, თურქეთის შეიარაღებული ძალების სარდლობა სერიოზულ ყურადღებას უთმობდა ოფიცერთა კადრების მომზადებას, ისწრაფვოდა რა არმიის დაკომპლექტების უზრუნველყოფისკენ კვალიფიციური და პოლიტიკურად კეთილსაიმედო ოფიცრებით. სწავლების პროცესში ინერგებოდა ახალი, უფრო ეფექტური მეთოდები, სრულყოფას განიცდიდა სასწავლო-მატერიალური ბაზა. დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა ოფიცერთა კადრების მორალურ-ფსიქოლოგიურ და ფიზიკურ მომზადებას, რომლებსაც შეეძლოთ მათში ნებისყოფა (волевые качества) განევითარებიათ და ისინი ფიზიკურად გამოეწრთოთ, რაც აუცილებელი გახლდათ სხვადასხვანაირ საბრძოლო პირობებში მოქმედებათა წარმოებისთვის. 

ოფიცერთა კადრები მზადდებოდა ძირითადად ეროვნულ სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში და მათი მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილი სწავლობდა საზღვარგარეთ, უმთავრესად აშშ-სა და გფრ-ში, სადაც ისინი იგზავნებოდნენ ქვეყნის შეიარაღებული ძალებისთვის შესასყიდი ახალი ტექნიკისა და იარაღის ასათვისებლად. თურქეთში არსებული კანონმდებლობის საფუძველზე ოფიცერთა კადრების მომზადება ხორციელდებოდა სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებების სისტემაში, უნივერსიტეტებსა და სხვა სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლებლებში, აგრეთვე თადარიგის ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების შემადგენლობიდან შერჩევის ხარჯზე. 

საწყისი სამხედრო განათლება ეძლეოდათ სამხედრო ლიცეუმებში, რომელთა კურსდამთავრებულნიც უპირატესობას ღებულობდნენ სამხედრო სასწავლებელში ჩასაბარებლად, საშუალო კი (ძირითადად თეორიული მომზადება) – სამხედრო სასწავლებლებში. უმაღლეს სამხედრო განათლებას თურქული შეიარაღებული ძალების ოფიცრები ღებულობდნენ სამხედრო აკადემიებში, რომლებიც ტერიტორიულად იყო გაერთიანებული (ექვსი აკადემიიდან ხუთი განლაგებული გახლდათ ქ. სტამბულში) და ყველა ისინი სამხედრო აკადემიების ერთიან უფროსს ექვემდებარებოდნენ (არმიის გენერლის წოდებისა). მასვე ექვემდებარებოდა სამეთაურო შემადგენლობის უმაღლესი კურსებიც, რომლებიც არაოფიციალურად ითვლებოდა გენერალური შტაბის აკადემიად. 

უნივერსიტეტებსა და სხვა სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში თურქეთის შეიარაღებული ძალებისთვის ოფიცერთა კადრებს იმ სპეციალობათა მიხედვით ამზადებდნენ, რომლებიც მათთვის შეიძლებოდა სამხედრო სასწავლებლებში ესწავლებინათ. 

სამხედრო ლიცეუმებში მიიღებოდნენ მხოლოდ მამრობითი სქესის პირები, რომელთაც ჰქონდათ თურქეთის მოქალაქეობა და დამთავრებული ჰქონდათ ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის რვა კლასი (ან მისი თანაბარი პროფესიული სკოლა). ისინი უნდა ყოფილიყვნენ ფიზიკურად და ფსიქიურად ჯანმრთელნი, არ ჰქონოდათ ნასამართლობა (ეს პირობა უახლოეს ნათესავებზეც ვრცელდებოდა) და პოლიტიკურად კეთილსაიმედონი ყოფილიყვნენ. სამხედრო ლიცეუმებში შესვლის მსურველები განცხადებით მიმართავდნენ უშუალოდ ლიცეუმის უფროსს მაისის ბოლოდან ივნისის შუა რიცხვებამდე. ლიცეუმში სწავლის ვადა იყო ოთხი წელი. პირველი წელი გახლდათ მოსამზადებელი. ამ პერიოდში ძირითადი ყურადღება ეთმობოდა უცხო ენების შესწავლას. ისინი, რომლებიც მოსამზადებელი კურსის პროგრამის მიხედვით გამოცდებს ვერ ჩააბარებდნენ, ლიცეუმიდან ირიცხებოდნენ. ენობრივი ზოგადსაგანმანათლებლო (языковые общеобразовательные) სკოლების კურსდამთავრებულნი პირდაპირ პირველ კურსზე მიიღებოდნენ. 

1990-იან წლებში თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში იყო ხუთი ლიცეუმი: სახმელეთო ჯარებში – სამი, მათ შორის „ქულელი“, ძირითადი სასწავლო დაწესებულება, რომელიც ამზადებდა კადრებს სახმელეთო ჯარების სასწავლებლებისთვის (სტამბული, სწავლება მიმდინარეობდა ინგლისურ ენაზე); „იშიქლარი“ (ბურსა, გერმანულ და ფრანგულ ენებზე); „მალთეფე“ (იზმირი, ინგლისურ ენაზე); სამხედრო-საზღვაო ძალებში (სზძ) – ერთი (ჰეიბელიადა, სტამბული, ინგლისურ ენაზე); სამხედრო-საჰაერო ძალებში (სჰძ) – ერთი (იზმირი, ინგლისურ ენაზე). ასწავლიდნენ რუსულ ენასაც (2 სთ კვირაში). თითოეულ ლიცეუმში რუსულ ენას დაახლოებით 200 ადამიანი სწავლობდა. 

სახმელეთო ჯარების ლიცეუმები თავიანთი სტრუქტურით, მომზადების პროგრამით, სასწავლო ბაზითა და გამტარუნარიანობით (пропускная способность) ერთმანეთის ანალოგიურები იყვნენ. თითოეულ მათგანში ყოველწლიურად დაახლ. 2000 კურსანტი სწავლობდა. ლიცეუმის საორგანიზაციო სტრუქტურა ასეთი გახლდათ: უფროსი, შტაბი, სასწავლო განყოფილება (отдел), მომსახურების ქვედანაყოფები, სასწავლო პოლკი (კურსის ოთხი ბატალიონი, თითოეული სამ-სამი ასეულით). 

სასწავლო წელი 25 სექტემბერს იწყებოდა და 30 მაისს მთავრდებოდა. წლიური პროგრამა მოიცავდა 1225 სასწავლო საათს, რომელთაგან ტექნიკურ დისციპლინებზე მოდიოდა 527 სთ, სოციალურ დისციპლინებზე 343 სთ, უცხო ენებზე, სამხედრო დისციპლინებსა და ფიზიკურ მომზადებაზე – 355 სთ. წელიწადში ორჯერ (თებერვალი, მაისი) სახმელეთო ჯარების სარდლის გეგმის მიხედვით მოწმდებოდა ლიცეუმების აღსაზრდელთა მომზადება და სასწავლო პროცესის ორგანიზაცია. სამხედრო დისციპლინებს კვირაში თითო საათი ეთმობოდა. გარდა ამისა, სასწავლო წლის დასრულების შემდეგ ორი კვირის განმავლობაში გადიოდნენ ბანაკებში (იალოვას რაიონი) სადაც მათ უტარდებოდათ პრაქტიკული მეცადინეობები ტაქტიკაში, საცეცხლე, სამწყობრო და ფიზიკურ მომზადებაში, წარმოებდა სასროლი იარაღის მატერიალური ნაწილის შესწავლაც. 

სახმელეთო ჯარების ლიცეუმები ყოველწლიურად უშვებდნენ 500–500 ადამიანს, სამხედრო-საზღვაო და სამხედრო-საჰაერო ლიცეუმები 140–150 ადამიანს, რომლებიც სამხედრო სასწავლებლებში შესვლის ძირითადი კანდიდატები გახლდნენ. 

ოფიცერთა კადრებს ყველა სპეციალობის მიხედვით ამზადებდნენ შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლებლებში. მათში მიიღებოდნენ 17-დან 20 წლამდე ჭაბუკები, რომლებსაც დამთავრებული ჰქონდათ სამხედრო ზოგადსაგანმანათლებლო ლიცეუმები და მათი თანაბარი სასწავლო დაწესებულებანი. თუმცა კი სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებებიდანაც მიიღებოდნენ ჭაბუკები, როგორც წესი, კურსატნების საერთო რიცხვის არაუმეტეს 20 %-ისა. არ მიიღებოდნენ ადრე რომელიმე ლიცეუმიდან გარიცხული პირები, დაოჯახებულნი ან დანიშნულები, მეტყეველების ან ფიზიკური ნაკლის მქონენი, ასევე ვისაც გადატანილი ჰქონდა ყვავილის დაავადება და მოიხადა ვადიანი ნამდვილი სამხედრო სამსახური. მიღებისას საგანგებო ყურადღება ექცეოდა თავად ჩარიცხვის მსურველისა და მისი უახლოესი ნათესავების პოლიტიკურ კეთილსაიმედობას. 

სამხედრო სასწავლებელში შესვლისათვის აუცილებელი იყო პირადად ან ფოსტით წარედგინათ შემდეგი საბუთები: 

– განცხადება სასწავლებლის უფროსის სახელზე ჩასარიცხ გამოცდებზე დაშვების თხოვნით; – ლიცეუმის დამთავრების დიპლომი ან მისი ასლი; 

– ცნობა ლიცეუმიდან ბეჯითობის (გულმოდგინების) შესახებ ყველა შესწავლილ საგანში ნიშნების მითითებით, რომელშიც ასევე აღინიშნებოდა აბიტურიენტის უკანონო პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ორგანიზაციებსა და დაჯგუფებებში მონაწილეობა; 

– ცნობა პირადი კეთილსიმედობისა და უახლოესი ნათესავების კეთილსაიმედობის შესახებ, დამოწმებული თურქეთის რესპუბლიკის პროკურატურის მიერ და დასკვნები იმის თაობაზე, რომ მოცემული პირი თავისი შეხედულებების მიხედვით შეიძლება განიხილებოდეს როგორც ოფიცრობის კანდიდატი (ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების შვილებს საკმარისი იყო ჰქონოდათ ნაწილის მეთაურის მიერ დამოწმებული ცნობა კეთილსაიმედობის შესახებ); 

– პირადობის მოწმობა ან ასლი (თავისი და მშობლების); 

– სამედიცინო სერტიფიკატი ყვავილზე აცრების შესახებ; 

– ცნობა საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებიდან; 

– 15 ფოტოსურათი ზომით 4,5×6 სმ; 

– ცნობა ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ „გიულჰანეს“ სამხედრო ჰოსპიტლიდან (ანკარა) ან საცხოვრებელი ადგილი მიხედვით სამედიცინო დაწესებულებიდან. 

ჩარიცხვის მსურველებთან ტარდებოდა წინასწარი გასაუბრება, რომლის მიზანიც გახლდათ მათი პოლიტიკური, სულიერი და კულტურული დონის შემოწმება. მათ ვინც გასაუბრებასა და სამედიცინო გამოკვლევას გაივლიდა, უშვებდნენ გამოცდების ჩაბარებაზე მათემატიკაში, ფიზიკაში, ქიმიაში, უცხო ენებში, ისტორიაში, სოციოლოგიაში, ლოგიკასა და ფიზიკურ მომზადებაში. 

სასწავლო პროგრამებს ადგენდნენ სასწავლებელთა აკადემიური საბჭოები და ამტკიცებდა გენერალური შტაბი. სამხედრო დისციპლინების შესწავლაზე გამოიყოფოდა დაახლ. 1000 სთ (სწავლების ოთხი წლის განმავლობაში). 

სასწავლო წელი შედგებოდა სწავლების ორი პერიოდისაგან: აკადემიური წელი, რომელიც მოიცავდა ორ სემესტრს (16 და 26 კვირა), და პრაქტიკული სწავლება სასწავლო ცენტრში. თითოეული სემესტრის ბოლოს კურსანტები აბარებდნენ გამოცდებს ყველა გავლილ საგანში. მათი შედეგების მიხედვით გამოჰყავდათ საერთო შემაჯამებელი ქულა სემესტრის განმავლობაში, რომლის საფუძველზეც განისაზღვრებოდა მოსწრების ინდექსი. სასწავლებლებს ჰქონდათ კარგი სასწავლო-მატერიალური ბაზა, სასწავლო კლასები კი ელექტრონული ტექნიკისა და სხვადასხვა თვალსაჩინო დამხმარე საშუალებებით იყო აღჭურვილი. მათი ტიპიური ოქრგანიზაცია ქვემოთ 1-ლ ნახატზეა მოყვანილი. 

[ნახატი] 

ნახ. 1. შეიარაღებული ძალების სახეობის სამხედრო სასწავლებლის ორგანიზაცია 

თუ სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლებლებში კურსზე 200–250 ადამიანი სწავლობდა, სამხედრო სასწავლებლებში ქმნიდნენ ჯგუფებს 15–20 ადამიანისგან, ამასთან 65 კურსანტზე მოდიოდა ერთი სასწავლო კაბინეტი და ერთი ლაბორატორია (უნივერსიტეტებში 800–1000 სტუდენტზე – ერთი კაბინეტი). 

სახმელეთო ჯარების ზოგადსაჯარისო საოფიცრო სასწავლებელი „ჰარა ჰარფ ოქულუ“ (ანკარა, ნახ. 2) ყველა სპეციალობის მიხედვით ამზადებდა ოფიცრებს სახმელეთო ჯარებისთვის, ასევე საჟანდარმო ჯარების, ტოპოგრაფიული სამსახურისა და საზღვაო ქვეითი ჯარისათვის (საზღვაო ქვეითი ჯარის ოფიცერთა მომზადების ქვეგანყოფილებას /ქვედანაყოფს, отделение/ ყოველწლიურად ამთავრებდა 10–12 ადამიანი). გარდა ამისა, აქ წარმოებდა სამხედრო იურისტებისა და მშენებელთა სწავლებაც. პირველი სამი კურსისათვის ერთიანი პროგრამა არსებობდა. ამ პერიოდში კურსანტები შეისწავლიდნენ ძირითადად ზოგადსაგანმანათლებლო საგნებს, აგრეთვე სახედროსაც: ტაქტიკას, საცეცხლე (სასროლი იარაღი), სამწყობრო და ფიზიკურ მომზადებას. მეოთხე კურსზე იწყებოდა ჯარების გვარეობათა და სამსახურების მიხედვით სპეციალიზაცია. 

პირველი კურსი – ძირითადი სამხედრო, ტექნიკური და სოციალური* დისციპლინები (960 სასწავლო საათი, დროის 100 %) (*ყველა სასწავლებელში სოციალურ დისციპლინებს ერთიანი გეგმის მიხედვით ასწავლიდნენ და მათ სასწავლო საათების ერთნაირი რაოდენობა ეთმობოდა, ხოლო სამხედრო და ტექნიკურ დისციპლინებს კი – სასწავლებლის პროფილის შესაბამისად): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, დაზვერვის საფუძვლები, სამხედრო ტოპოგრაფია, სწავლების საფუძვლები და მეთოდები, სამხედრო მიმოწერა და ორატორული ხელოვნება, ფიზიკური და საბრძოლო მომზადება (480 სთ; 50 %); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (288; 30); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია, სამართალმცოდნეობა, ეკონომიკის საფუძვლები (192; 20). 

მეორე კურსი (960 სასწავლო საათი; 100 %): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, დაზვერვა, სამხედრო ტოპოგრაფია, საბრძოლო ტექნიკა და შეიარაღება, ჯავშანსატანკო ჯარები, არტილერია, საინჟინრო საქმე, კავშირგაბმულობა, ფიზიკური მომზადება, საბრძოლო მომზადება (512; 53,4); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (240; 25); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია, ეკონომიკა, სამართალმცოდნეობა (208; 21,6). 

მესამე კურსი (960 სასწავლო საათი; 100 %): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, დაზვერვა, სამხედრო ტოპოგრაფია, სამხედრო კანონმდებლობა, კომუნიკაცია, საარტილერიო ტექნიკური მომარაგება, საინტენდანტო სამსახური, პირადი შემადგენლობა, სატრანსპორტო საშუალებანი, სამეთაურო ხელოვნება, ფიზიკური მომზადება, საბრძოლო მომზადება (608; 63,3); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (192; 20); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია (160; 16,7). 

მეოთხე კურსი (960 სასწავლო საათი; 100 %): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, სპეციალობის თეორია, ომების ისტორია, სამხედრო ფსიქოლოგია, ხელმძღვანელობის მეთოდები, მასობრივი დაზიანების იარაღი, ფიზიკური მომზადება, საბრძოლო მომზადება (544; 57); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (224; 23); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია, პოლიტიკური ისტორია (192; 20). 

სასწავლებელი ყოველწლიურად უშვებდა 450–500 ოფიცერს ლეიტენანტის სამხედრო წოდების მინიჭებით. შემდეგ ისინი გადიოდნენ ერთწლიან სპეციალიზაციას ჯარების გვარეობათა სასწავლებლებში, რის შემდეგაც მათ ნიშნავდნენ ოცეულის მეთაურის თანამდებობაზე და გზავნიდნენ ჯარებში. 

ტექნიკური დისციპლინების სწავლება წარმოებდა უცხო ენაზე (ინგლისურად, ფრანგულად, გერმანულად). სწავლების დონე საკმარისად მაღალი გახლდათ. დიდი ყურადღება ეთმობოდა მომავალი ოფიცრების ფსიქოლოგიურ და ფიზიკურ მომზადებას. სასწავლო პროცესის მსვლელობისას სასწავლებლის მეთაურობა აწყდებოდა სიძნელეებს კათედრების პედაგოგთა შემადგენლობით დაკომპლექტებაში. 1990-იანი წლების შუახანებში მასწავლებელთა მნიშვნელოვან ნაწილს, განსაკუთრებით ზოგადთეორიული კურსების წასაკითხად, იწვევდნენ სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლებლებიდან. 

სამხედრო-საზღვაო ძალების საოფიცრო სასწავლებელი „დენიზ ჰარფ ოქულუ“ (თუზლა) ამზადებდა ოფიცრებს ხომალდებისა და სანაპირო სამსახურებისთვის. მოქმედებდა ორი ფაკულტეტი: სამეთაურო და საინჟინრო. პირველ სამ კურსზე სწავლება წარმოებდა ერთიანი პროგრამის მიხედვით, მეოთხეზე კი განცალკევებულად – ფაკულტეტებზე. სასწავლო წელი შედგებოდა ორი სემესტრისა (როცა კურსანტები უშუალოდ სასწავლებელში მეცადინეობდნენ) და საზაფხულო პრაქტიკისგან თურქეთის სზძ-ის სასწავლო და საბრძოლო ხომალდებზე. ყოველწლიურად წარმოებდა 100–140 ოფიცრის გამოშვება. სასწავლებლის დასრულების შემდეგ გამოშვებულებს ენიჭებოდათ სამხედრო წოდება ლეიტენანტი და კვალიფიაცია საზღვაო ოფიცერი. ხომალდებზე გაგზავნის წინ ოფიცრები, ისევე როგორც სახმელეთო ჯარებში, გადიოდნენ სპეციალიზაციას. სასწავლებელი წლის განმავლობაში ამზადებდა ასევე თადარიგის ოფიცრებს სანაოსნო სკოლისა და ტექნიკური უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულთაგან. მისი დასრულების შემდეგ ისინი იღებდნენ უმცროსი ლეიტენანტის წოდებას და გადიოდნენ ერთწლიან სტაჟირებას ხომალდებზე, სანაპირო ნაწილებსა და სზძ-ის დაწესებულებებში, შემდეგ კი თადარიგში თავისუფლდებოდნენ. 

ტარდებოდა აგრეთვე ოფიცრების გადამზადება შესაბამის კურსებზე. საზღვარგარეთულ პრესაში იტყობინებოდნენ, რომ 1952 წლიდან სპეციალურად შერჩეულ კურსდამთავრებულებს უშვებდნენ აშშ-ში სრულყოფის სკოლაში (ქ. მონტერეი, კალიფორნიის შტატი), აგრეთვე აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთის, გფრ-ისა და იტალიის სამხედრო-საზღვო ძალებში არსებულ სხვადასხვა მოკლევადიან კურსებზე. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების საფრენოსნო სასწავლებელი „ჰავა ჰარფ ოქულუ“ (ეშილიურთი, სტამბული) გახლდათ თურქეთის სჰძ-ის ოფიცერთა კადრების მომზადების ძირითადი სასწავლო დაწესებულება. ის ყოველწლიურად უშვებდა 200–220 ოფიცერს. კურსანტები აქ იღებდნენ ძირითადად თეორიულ მომზადებას. პირველ კურსზე სწავლება ყველა კურსანტისთვის წარმოებდა ერთიანი პროგრამის მიხედვით. მეორე კურსიდან იწყებოდა სპეციალიზაცია. სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ გამოშვებულებს ენიჭებოდათ ლეიტენანტის სამხედრო წოდება და შემდგომი სწავლებისთვის იგზავნებოდნენ ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების სასწავლებლებში. 

სწავლების მთელი პერიოდის განმავლობაში ყველა სასწავლებლის კურსანტებისთვის დადგენილი გახლდათ ერთიანი დღის განრიგი: 

6.00 – ადგომა 

6.00 – 6.15 – დილის ტუალეტი 

6.15 – 7.30 – კროსი 5 კმ (ყოველდღიურად) 

7.30 – 8.15 – საუზმე 

8.15 – 8.30 – მოწყობა და მეცადინეობებისთვის მომზადება 

8.30 – 12.20 – მეცადინეობები 

12.30 – 13.10 – სადილი 

13.20 – 15.30 – მეცადინეობები 

16.00 – 17.00 – ფიზიკური მომზადება 

17.00 – 18.30 – თვითმომზადება 

18.30 – 19.00 – პირადი დრო 

19.00 – 20.00 – ვახშამი 

20.00 – 22.00 – თვითმომზადება 

22.15 – გასაყრისი (отбой) 

ჯარების გვარეობათა და სამსახურების სასწავლებლები ამზადებდნენ კადრის ოფიცრებს, თადარიგის ოფიცრებსა და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრებს. კადრის ოფიცრების მოსამზადებელი განყოფილებები ძირითადად კომპლექტდებოდა შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლებლების კურსდამთავრებულთა მიღების გზით. 

სახმელეთო ჯარების ოფიცერთა სპეციალიზაცია წარმოებდა ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების შემდეგ სასწავლებლებში: 

– ჯავშანსატანკო (ეთიმესგუთი) – სამეთაურო და ტექნიკური შემადგენლობა ჯავშანსატანკო ჯარებისთვის. იყო სამო ქვეგანყოფილება (отделения): კადრის ოფიცრების, თადარიგის ოფიცრებისა და კადრის უნტერ-ოფიცრების. კადრის ოფიცერთა ყოველწლიური გამოშვება შეადგენდა 150–160 ადამიანს, თადარიგის ოფიცრების – დაახლ. 450, უნტერ-ოფიცრების – დაახლ. 500 ადამიანს. სასწავლებლის ბაზაზე შექმნილი გახლდათ ასევე შემდეგი კურსები: ჯავშანსატანკო ჯარების ოფიცერთა სრულყოფის; ოფიცერთა კვალიფიკაციის ამაღლებისა და სპეციალიზაციის; სამხედრო საქმის საფუძვლებისა თადარიგის ოფიცრებისთვის; სატანკო და სადაზვერვო ოცეულების მეთაურთა თანამდებობებზე თადარიგის ოფიცერთა მომზადების; ოფიცერ-ტექნიკოსთა მომზადების; სამხედრო საქმის საფუძვლებისა უნტერ-ოფიცრებისთვის; უნტერ-ოფიცერთა სპეციალიზაციის. 

– ქვეითი (თუზლა) – ქვეითი, მოტოქვეითი, სატყვიამფრქვევო, ნაღმსატყორცნების ოცეულებისა და უუკუცემო ქვემეხების ოცეულების. სწავლების ვადა იყო ერთი-ორი წელი. სასწავლებელში იყო რიგი მუდმივად მოქმედი კიურსებისა: ქვეითი ოფიცრების სრულყოფის, სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლებლების კურსდამთავრებულთათვის სამხედრო საქმის საფუძვლების, თადარიგის ოფიცრებისთვის სამხედრო საქმის საფუძვლების, ქვეითი უნტერ-ოფიცრების, ათეულის მეთაურებისა და ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) დამმიზნებლების კვალიფიკაციის ამაღლების (უნტერ-ოფიცრებისთვის). ყოველწლიურად უშვებდბნენ დაახლ. 1000 ადამიანს. 

– ქვეითი თადარიგის ოფიცრებისთვის (ანკარა) კომპლექტდებოდა ირითადად სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებების იმ კურსდამთავრებულებით, ვისაც ვადიანი სამსახური არ ჰქონდა გავლილი. სწავლების ვადა გახლდათ ექვსი თვე, ყოველწლიური გამოშვება დაახლ. 2000 ადამიანი. 

– სარაკეტო-საარტილერიო (ფოლათლი) – კადრის ოფიცრები, თადარიგის ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები სახმელეთო ჯარების ყველა საარტილერიო ქვედანაყოფისა და ნაწილისთვის. ყოველწლიურად უშვებდა დაახლ. 200 კარდის ოფიცერს, 250-მდე თადარიგის ოფიცერსა და 300 უნტერ-ოფიცერს. 

სასწავლებელში მოქმედებდა ოფიცერთა შემადგენლობის სრულყოფის შემდეგი კურსები: 105-, 155- და 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცებისა და 175-მმ ზარბაზნების ექსპლუატაციის; საარტილერიო ცეცხლის კორექტირებისთვის ვერტმფრენებისა და თვითმფრინავების პილოტების მომზადების; ოფიცერ-ტექნიკოსების მომზადების; უნტერ-ოფიცრების კვალიფიკაციის ამაღლებისა და სპეციალიზაციის; უნტერ-ოფიცერ – ტექნიკოსების მომზადების. 

– სადაზვერვო-დივერსიული (ეგრიდირი) – ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები კომანდოსების ქვედანაყოფებისა და ნაწილებისთვის. ყოველწლიურად უშვებდა დაახლ. 50 ოფიცერსა და 200–250 ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცერს. აქ იყო პირადი შემადგენლობის სპეციალური ალპინისტური მომზადების კურსები კომანდოსების ნაწილებისთვის და კომანდოსების სპეციალური კურსები. 

– ბირთვული, ბიოლოგიური და ქიმიური დაცვის (სტამბული) – ინსტრუქტორები და ტექნიკური პერსონალი მასობრივი დაზიანების იარაღისგან (მდი) ჯარების დაცვის საშუალებებში. იყო რამდენიმე მუდმივმოქმედი მოკლევადიანი კურსი: შტაბის მუშაკებისა და მეთაურთა კადრების მომზადების; სამხედრო აკადემიების მსმენელთათვის; უნტერ-ოფიცერთა მომზადების. 

– სამხედრო-საინჟინრო (სტამბული) – კადრის ოფიცრები, თადარიგის ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები საინჟინრო ჯარებისთვის. ყოველწლიურად უშვებდა 150–160 კადრის ოფიცერს, დაახლ. 400 თადარიგის ოფიცერსა და 500-მდე ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცერს. 

– კავშირგაბმულობის (მამაქი, ანკარა) – ამზადებდა ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების შემადგენლობას კავშირგაბმულობის ჯარებისთვის. ყოველწლიური გამოშვება: კადრის ოფიცრების – 100, თადარიგის ოფიცრების – დაახლ. 300, უნტერ-ოფიცრების – 350-მდე ადამიანი. 

– საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგების (ბალიქესირი) – სპეციალისტები საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგებისა და რემონტის ქვედანაყოფებისა და სამსახურებისთვის. ყოველწლიური გამოშვება: კადრის ოფიცრების – დაახლ. 50, თადარიგის ოფიცრების – 600-მდე, უნტერ-ოფიცრების – დაახლ. 500 ადამიანი. 

– სამხედრო-სატრანსპორტო (ღაზიემირი) – კადრის ოფიცრები, თადარიგის ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები ავტოსატრანსპორტო ქვედანაყოფების, ნაწილებისა და სამსახურებისთვის. სასწავლებლის ყოველწლიური გამოშვება გახლდათ: კადრის ოფიცრების – 40-50, თადარიგის ოფიცრების – დაახლ. 350, უნტერ-ოფიცრების – 150 ადამიანი. 

– საფინანსო-საინტენდანტო (ჰალიჯიოღლუ, სტამბული) – საფინანსო და საინტენდანტო სამსახურების ოფიცრები. 

– სამხედრო-სამედიცინო (იზმირი). 

– სამხედრო-ტოპოგრაფიული (ანკარა). 

– სამთო-ალპინისტური (მუღლა). 

– უცხო ენების (ანკარა) – უნცხო ენების მასწავლებლები და თარჯიმნები (სახმელეთო ჯარების სამხედრო სასწავლებელთან). 

სზძ-ის ოფიცრები თავიანთ პრაქტიკულ უნარ-ჩვევებს სრულყოფდნენ სპეციალიზაციის ექვსთვიან კურსებზე მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა გიოლჯუკში, რის შემდეგაც ისინი იგზავნებოდნენ ხომალდებზე და (სანაპირო) ნაწილებში. აუცილებელი ორწლიანი სამსახურის შემდეგ მათ შეეძლოთ შესულიყვნენ სზძ-ის ზურგის სამსახურების სასწავლებელში (გიოლჯუკი), სადაც სწავლობდნენ ზურგის ორგანიზაციას, ფინანსურ გაანგარიშებებსა და ბუღალტერიას, ეკონომიკის საფუძვლებს, სამართალს, საქონელმცოდნეობას, ვაჭრობასა და სხვა დისციპლონებს. სწავლების ვადა გახლდათ ერთი წელი. 

იყო აგრეთვე ექვსთვიანი კურსები ჰიდროგრაფიული სამსახურის ოფიცრების მომზადებისა და ერთწლიანი – ფლოტის წყალქვეშა ძალების ოფიცრების მომზადებისთვის. 

სზძ-ის თადარიგის ოფიცერთა სასწავლებელს (კ. ჰეიბელიადა) აკომპლექტებდნენ ძირითადად საზღვაოსნო სკოლისა და ტექნიკური უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულებით. იყო ორი ქვეგანყოფილება: სამწყობრო და საინჟინრო. სწავლების ვადა თითოეულში გახლდათ ერთი წელი. დასრულების შემდეგ გამოშვებულნი უმცროსი ლეიტენანტის წოდებით ერთწლიან სტაჟირებას გადიოდნენ ხომალდებზე და სანაპირო ნაწილებში, რის შემდეგაც თავისუფლდებოდნენ თადარიგში. 

სჰძ-ის ოფიცრები სპეციალიზდებოდნენ ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების შემდეგ სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში: 

– საავიაციო-ტექნიკური სასწავლებელი (იზმირი) – ტექნიკური შემადგენლობის ოფიცრები და უნტერ-ოფიცრები რეაქტიული და დგუშიანი თვითმფრინავების მომსახურებისთვის. სწავლების ვადა სპეციალობის მიხედვით შეადგენდა ერთ-ორ წელიწადს. ყოველწლიური გამოშვება გახლდათ 130–150 ადამიანი. 

– საფრენოსნო სასწავლებელი (ღაზიემირი, იზმირი) – შეისწავლიდნენ ფრენების თეორიას და ღებულობდნენ პრაქტიკულ საფრენოსნო მომზადებას დგუშიან თვითმფრინავებზე. სწავლების ვადა იყო ერთი წელი. 

– საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) სასწავლებლი (იზმირი) – ამზადებდა ოფიცრებსა და უნტერ-ოფიცრებს შემდეგი სპეციალობების მიხედვით: რადიოსალოკაციო სადგურების (რლს) ოპერატორები და ტექნიკოსები, მერაკეტეები, მეზენიტეები, სპეციალისტები ავიაციის მართვისა და დამიზნების (наведение) სამსახურისთვის. სწავლების ვადა გახლდათ ერთი-ორი წელი სპეციალობის შესაბამისად. წელიადში უშვებდა 50–70 ადამიანს. 

– კავშირგაბმულობისა და ელექტრონიკის საავიაციო სასწავლებელი (იზმირი) – ოფიცრები, უნტერ-ოფიცრები და რიგითები – კავშირგაბმულობისა და ელექტრონიკის სპეციალისტები. სწავლების ვადა იყო ერთი-ორი წელი სპეციალობისდა მიხედვით. ყოველწლიური გამოშვება – დაახლ. 200 ადამიანი. 

– სააეროდრომო სამსახურის სასწავლებელი (იზმირი) – სხვადასხვა პროფილის ინჟინერ-მშენებლები. 

– მომარაგების სამსახურის სასწავლებელი (ესქიშეჰირი) – ოფიცრების სჰძ-ის მომარაგების სამსახურისთვის. 

– სჰძ-ის უცხო ენათა სასწავლებელი (იზმირი) – სამხედრო თარჯიმნებისა სჰძ-თვის. 

– ბომბტყორცნის სკოლა (ადანა). 

– რეაქტიული ავიაციის ჯგუფი (ესქიშეჰირი) – საფრენოსნო სასწავლებლის კურსდამთავრებულნი ღებულობდნენ პრაქტიკულ საფრენოსნო მომზადებას რეაქტიულ თვითმფრინავებზე. 

მზვერავ-ოფიცრებს შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობისთვის ამზადებდნენ შეიარაღებული ძალების სადაზვერვო სასწავლებელში (ანკარა). 

სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლებლებში კადრის ოფიცრობის კანდიდატების შერჩევისა და სწავლების წესი განისაზღვრებოდა ეროვნული თავდაცვის მინისტრის 1968 წლის 11 მაისის დირექტივით. ადმინისტრაციული ხელმძღვანელობა, მატერიალური უზრუნველყოფა და მასზე პასუხისმგებლობა ეკისებოდათ უნივერტსიტეტებისა და უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების სამხედრო ფაკულტეტების მეთაურობებს. სამხედრო მსმენელების კონტინგენტს ყოველწლიურად ადგენდა ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო, სხვადასხვა პროფილის სპეციალისტებში შეიარაღებული ძალების მოთხოვნილებათა შესაბამისად. 1990-იანი წლების შუახანებში ქვეყნის უმაღლეს სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებებში შეიარაღებული ძალების სახეობებისთვის გამოყოფილი იყო კვოტა, მათ შორის: სახმელეთო ჯარებისთვის – 145 ადგილი, სზძ-თვის – 90, სჰძ-თვის – 100. სახმელეთო ჯარებისთვის გამოყოფილი კვოტა შემდეგნაირად გახლდათ განაწილებული: ანკარა – 50 ადგილი, სტამბული – 25, ადანა – 10, დიარბაქირი – 10, არზრუმი – 10, იზმირი – 10, კაისერი – 10, სამსუნი – 10, სივასი – 10 ადგილი, მათგან 110 ექიმის, 6 ვეტერინარის, ხუთი ინგლისური ენის მასწავლებლის, ორი – გერმანულის, ორი – რუსულის, ოთხი ინჟინერ-მშენებლის, სამი ინჟინერ-ქიმიკოსის, ოთხი ინჟინერ-მექანიკოსის, ექვსი ინჟინერ-ელექტრიკოსის, სამი ინჟინერ-ფიზიკოსის. 

ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს კონტინგენტის მიხედვით, სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში სამხედრო მსმენელობის კანდიდატებს წაეყენებოდა იგივე მოთხოვნები, რაც სამხედრო სასწავლებლებში შემსვლელებს. მათზე ვრცელდებოდა დებულება სამხედრო ფორმის ტარების შესახებ, აგრეთვე სამხედრო წესდებებისა და დარიგებათა ყველა დებულება. პროგრამით გათვალისწინებული გახლდათ სამხედრო მომზადება (2 სთ კვირაში) და საბანაკო შეკრებები შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლო ცენტრებში (2-ჯერ ორ-ორი თვე). უმაღლესი სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ მსმენელები გადიოდნენ ორთვიან მომზადებას ქვეითი ჯარის სასწავლებელში (თუზლა) და აბარებდნენ გამოცდებს ოფიცრის წოდების მისაღებად. 

სამეთაურო უნარ-ჩვევებისა და სპეციალური სამხედრო ცოდნის შემდგომი სრულყოფისთვის უმაღლესი სასწავლებლების კურსდამთავრებულთ გზავნიდნენ ჯარების გვარეობათა შესაბამის სასწავლებლებში: ექიმებსა და ვეტერინარებს – უმაღლეს სამედიცინო კურსებზე (ანკარა), უცხო ენების მასწავლებლებს – უცხო ენათა სამხედრო სასწავლებელში (ანკარა), სხვადასხვა პროფილის ინჟინრებს – ჯავშანსატანკო (ეთიმესგუთი), სარაკეტო-საარტილერიო (ფოლათლი), საინჟინრო (ნარლიდერე), სატრანსპორტო (ღაზიემირი), ზურგის სამსახურების (ბალიქესირი), საარმიო ავიაციის (გიუვერჯინლიკი, ანკარა) და კავშირგაბმულობის (ანკარა). 

1982 წლის 26 მარტის # 2642 კანონის ძალაში შესვლის მომენტიდან ის პირები, რომელთაც დამთავრებული ჰქონდათ უნივერსიტეტების სხვადასხვა ფაკულტეტები ან უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებანი, მათი სურვილისა და ასაკის მიუხედავად შეიძლებოდა გაეწვიათ ოფიცრებად ნამდვილ სამხედრო სამსახურში, თუ შეიარაღებულ ძალებს სჭირდებოდა ის სპეციალობები, რომელთაც ეს პირები ფლობდნენ. 

რუსი ავტორების დასკვნით, სამხედრო განათლების მრავალსაფეხურიანი სისტემა საშუალებას იძლეოდა განეხორციელებიათ სამეთაურო კადრების გულდასმით ფილტრაცია და შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელი შემადგენლობა მკაცრი კლასობრივი და იდეოლოგიური ნიშნების მიხედვით დაეკომპლექტებიათ. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Федин, «Подготовка офицерских кадров в Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1995, № 8. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის ოფიცერთა სოციალური დაცვა 1990-იანი წლების დასაწყისში

უცხოეთის სახელმწიფოთა შეიარაღებული ძალების მორალური სულისკვეთებისა და მმართველი რეჟიმისადმი სამხედრო მოსამსახურეთა ლოიალურობის განმტკიცების, არმიაში სამსახურის მიმზიდველობის ამაღლების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პირობად ითვლება მათი სოციალური დაცულობა. ამის თვალსაჩინო მაგალითს წარმოადგენს თურქეთის ოფიცერთა კორპუსის მდგომარეობა, რომელმაც საკუთარი თავის მიმართ ხელისუფლების მხრიდან სხვადასხვანაირი, ხშირად ურთიერთსაწინააღმდეგო დამოკიდებულება განიცადა. 

ყველაზე უფრო უსიამოვნო ეტაპი თურქი ოფიცრებისთვის, მათი სოციალური დაცულობის თვალსაზრისით, გახლდათ 50-იანი წლები. ქვეყნის ხელისუფლებაში 1950 წელს ა. მენდერესის მეთაურობით დემოკრატიული პარტიის მოსვლის შემდეგ ისინი სახელმწიფო მოსამსახურეთა იმ კატეგორიაში აღმოჩნდნენ, რომლებსაც ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დაბალი ხელფასები ეძლეოდათ. შემთხვევითი არ არის, რომ სწორედ უმცროსმა და საშუალო ოფიცრებმა მიიღეს აქტიური მონაწილეობა 1960 წლის 27 მაისის სამხედრო გადატრიალებაში, როცა ძალაუფლება ქვეყანაში დროებით სამხედროების ხელში გადავიდა, რომლებიც ეროვნული ერთიანობის კომიტეტში გაერთიანედნენ. იმ დროიდან მათი სოციალური და მატერიალური მდგომარეობა მნიშვნელოვნად იქნა განმტკიცებული, და თუმცა კი თურქი ოფიცრები ნატო-ს სხვა ქვეყნების სამხედრო მოსამსახურეებთან შედარებით ყველაზე უფრო უზრუნველყოფილთა რიცხვს არ მიეკუთვნებოდნენ, 1990¬-იანი წლების დასაწყისში სულაც არ გრძნობდნენ საკუთარ თავს დაჩაგრულად არც მორალური და არც მატერიალური მიმართებით. თურქეთის სამხედრო სასწავლებელთა კურსანტების ძირითადი ნაწილი ოფიცრის პროფესიის არჩევის მიზეზებად თვლიდა მის პრესტიჟულობას, სტაბილურ და შედარებით უჭირველ მომავალს. 

იმ ხანებში თურქეთის სამხედრო მოსამსახურეთა სოციალური დაცვის სისტემა, ფულადი ანაზღაურების გარდა, სხვადასხვანაირ სოციალურ და მატერიალურ შეღავათებსა და მომსახურებებს მოიცავდა, რომლებიც სამხედრო სამსახურის სიძნელეებითა და სპეციფიკით იყო განპირობებული და საკანონმდებლო წესით განმტკიცებული. მათ შორის გახლდათ სამხედრო მოსამსახურეთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფა, სამედიცინო მომსახურება, სატრანსპორტო ხარჯების ანაზღაურება, დასვენების ორგანიზაცია და სხვა. მათი სოციალური გარანტიები ასევე იმ სამართლებრივი ნორმებითაც იყო გათვალისწინებული, რომლებიც ახდენდნენ სამსახურის გავლისა და შეიარაღებული ძალებიდან განთავისუფლების წესის რეგლამენტაციას. 

სამსახურის გავლა. უფლებებისა და შესაძლებლობათა განსაზღვრულ გარანტიებს თურქი ოფიცრები უკვე თანამდებობაზე პირველი დანიშვნისას ხვდებოდნენ (ეხებოდნენ). სამხედრო სასწავლო დაწესებულებების გამოშვებულთა განაწილება წილისყრის მიხედვით ხორციელდებოდა. ამასთან გამოშვების პირველ ათ საუკეთესო ადამიანს სამსახურის ადგილის არჩევის უფლებაც ეძლეოდა. 

«თურქეთის შეიარაღებული ძალების პირადი შემადგენლობის შესახებ კანონის» შესაბამისად ოფიცრების გადანაცვლებისას მკაცრად ხდებოდა როტაციის პრინციპის დაცვა ქვეყნის სხვადასხვა გარნიზონებში ცხოვრების პირობების გათვალისწინებით. თურქეთის ტერიტორია გაყოფილი იყო ორ ზონად – დასავლეთისა (პირველი) და აღმოსავლეთის (მეორე). თითოეული მათგანი შეიცავდა ხუთი კატეგორიის გარნიზონებს, რომლებიც აღინიშნებოდა ლათინური ასოებით A-დან E-ს ჩათვლით. გარნიზონი ინდექსით 1A წარმოადგენდა სამსახურის საუკეთესო ადგილს, ხოლო ინდექსით 2E – ყველაზე უფრო არახელსაყრელს. ინდექსის განსაზღვრისას ბევრი ფაქტორი გაითვალისწინებოდა – მოცემული ადგილის კლიმატით დაწყებული და იქ სკოლებისა და საავადმყოფოების არსებობით დამთავრებული. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) პირადი შემადგენლობისთვის იყო მხოლოდ ერთი ზონა – პირველი. სამხედრო-საზღვაო ძალებში (სზძ) სანაპირო ნაწილებსა და დაწესებულებებში სამსახური პირველ ზონაში სამსახურად ითვლებოდა, ხოლო ხომალდებზე კი – მეორე ზონის E კატეგორიის გარნიზონში სამსახურად. 

ეროვნული თავდაცვის მინისტრის დირექტივით დადგენილი იყო გარნიზონებში სამსახურის ვადების შეზღუდვები (იხ. ცხრილი). სხვადასხვა ადგილას სამსახურის მკაცრი მონაცვლეობა (რიგითობა) იძლეოდა იმის საშუალებას, რომ დატვირთვები ოფიცერთა შემადგენლობაში თანაბრად გაენაწილებიათ და არმიაში პროტექციონიზმის შესაძლო გამოვლინებებთანაც ებრძოლათ. 

ცხრილი 

თურქეთის ოფიცერთა შემადგენლობის გარნიზონებში სამსახურის ვადები 

გარნიზონის . . . . . დასავლეთის ზონა . . . . . აღმოსავლეთის ზონა . . 

კატეგორია . . . . . . . . . . (პირველი) . . . . . . . . . . . . . . (მეორე) . . . . . . 

. . . . . . . . . . . . . სახმელეთო . . სჰძ . . სზძ . . . . სახმელეთო . . . . სზძ 

. . . . . . . . . . . . . . .ჯარები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ჯარები . . . . . . . . . . 

. . . . A . . . . . . . . . . . 8 . . . . . . . . 5 . . . . 5 . . . . . . . . . 4 . . . . . . . . . . – . . . 

. . . . B . . . . . . . . . . . 6 . . . . . . . . 5 . . . .5 . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . – . . . 

. . . . C . . . . . . . . . . . 6 . . . . . . . . 4 . . . .4 . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . – . . . 

. . . . D . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . .4. . . . 4 . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . – . . . 

. . . . E . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . 3 . . . .3 . . . . . . . . . .2 . . . . . . . . . . 2 . . . 

თითოეული ოფიცრის საქმიანობის ობიექტური შეფასების, აგრეთვე სამსახურში გარანტირებული დაწინაურების მიზნით თურქეთის არმიაში სამხედრო მოსამსახურეთა ყოველწლიური ატესტაციის სისტემა იყო შემოღებული. სამი ზემდგომი უფროსი ატესტაციაზე გასულს ნიშნებს 20 პოზიციის მიხედვით უწერდა, რომლებიც მის პროფესიულ და მორალურ-პოლიტიკურ თვისებებს მოიცავდა. თითოეული პოზიციის მაქსიმალური შეფასება გახლდათ ათი ქულა. მოცემულ წოდებაში ოფიცრის ნამსახურების ვადის ამოწურვის შემდეგ მთელი ამ პერიოდისთვის საშუალო საატესტაციო ქულა გამოჰყავდათ. მორიგი წოდების მისაღებად უმცროს ოფიცრებსა და მაიორებს ქულების მაქსიმალური რაოდენობის არანაკლებ 60 % უნდა მოეგროვებინათ, ვიცე-პოლკოვნიკებსა და პოლკოვნიკებს კი – 70 %. ოფიცერს, რომელიც წლიური საატესტაციო ქულის 95 %-ს დააგროვებდა, მორიგი სამხედრო წოდება ვადამდე მიენიჭებოდა, ხოლო წლების ნამსახურებაზე კი საშეღავათო წელი ემატებოდა. 

1990-იანი წლების დასაწყისში გახშირებული იყო კრიტიკა არსებული «საატესტაციო ზღურბლის» მიმართ სამხედრო წოდების მინიჭებისა და ზემდგომ თანამდებობაზე დანიშვნისას. განიხილებოდა საკითხი ოფიცერთა შემადგენლობის ატესტაციის ახალი სისტემის დანერგვის შესახებ, რომელიც გაითვალისწინებდა გამოთვლით ტექნიკის ფართო გამოყენებას და მინიმუმამდე დაიყვანდა მეთაურობის (სარდლობის) მხრიდან სუბიექტური მიდგომის შესაძლებლობას. 

შვებულება. ნამსახურებისდა მიხედვით ოფიცერს ჰქონდა ყოველწლიური შვებულების უფლება 45 დღეღამემდე ხანგრძლივობით მგზავრობის დროის გაუთვალისწინებლად. მას შეეძლო ის ერთბაშად ან ნაწილ-ნაწილ გამოეყენებია. დამატებითი შვებულებები ოფიცრებს მათი უახლოესი ნათესავების სიკვდილის (10 დღეღამე) ან სტიქიური უბედურებების (30 დღეღამე) შემთხვევაში, ან კიდევ სამედიცინო კომისიის დასკვნის მიხედვით ეძლეოდათ. 

კადრის ოფიცერთა ფინანსური უზრუნველყოფა. გაითვალისწინებოდა ოფიცრების ფულადი ანაზღაურების ცვლილება ყოველ ნახევარ წელიწადში გაზრდის მხარეს. მაგრამ ინფლაციის მაღალი ტემპების პირობებში, რამაც 1991 წელს 70 %-ს მიაღწია, ოფიცერთა ჯამაგირის ზრდა ყოველთვის ვერ მიჰყვებოდა ფასების მომატებას. ეს არცთუ იშვიათად იწვევდა ოფიცრების გარემოში და თვით სამხედრო ხელმძღვანელობის მაღალ ეშელონებშიც კი უკმაყოფილებას. ასე, 1991 წელს გენერალური შტაბის უფროსი არმიის გენერალი დ. გიურეში ორი თვის განმავლობაში კუთვნილი ჯამაგირის აღებაზე უარს ამბობდა, რის შედეგადაც მთავრობა იძულებული შეიქნა ოფიცერთა შემადგენლობისთვის ხელფასები გაეზარდა. 

1992 წლის აგვისტო-სექტემბრის მდგომარეობით ოფიცრების ყოველთვიური ხელფასი შემდეგ ზომებში გახლდათ დადგენილი (დოლარებში): დივიზიის გენერალი – 1167, ბრიგადის გენერალი – 1079, სრული ნამსახურების მქონე პოლკოვნიკი – 992, პოლკოვნიკი – 763, ვიცე-პოლკოვნიკი – 705, მაიორი – 672, კაპიტანი – 420, უფროსი ლეიტენანი – 383, ლეიტენანტი – 370. მთლიანობაში შესაბამისი რანგისა და მუშაობის სტაჟის მქონე სახელმწიფო მოსამსახურის ჯამაგირი უახლოვდებოდა ოფიცრის ხელფასს, თუმცა კი სხვადასხვა შეღავათებისა და დამატებების გათვალისწინებით, უკანასკნელის მატერიალურ-ფინანსური მდგომარეობა უფრო უპირატესი და სასურველი გახლდათ. 

ოფიცრების მიერ მიღებულ დამატებებს შორის, რომელთა ზომებიც ყოველწლიურად ბიუჯეტის შესახებ კანონით განისაზღვრებოდა, ყველაზე უფრო წონადი იყო შვილებზე მიცემული დახმარება, აგრეთვე დანამატები ძნელი პირობების მქონე რაიონებში სამსახურისა და ჯარებში სამსახურისთვის. შვილებზე დახმარებას მათ მიერ 19 წლის ასაკის მიღწევამდე უხდიდნენ, ხოლო გაუთხოვარ ქალიშვილებსა და სტუდენტ ვაჟიშვილებზე კი – 25 წლის მიღწევამდე. 

ძნელი პირობების მქონე რაიონებში სამსახურისთვის დანამატი სრულად ან ნაწილობრივ რაიონის კატეგორიის და მიხედვით ეძლეოდათ. 

ჯარებში სამსახურისთვის დანამატი განკუთვნილი იყო შენაერთების, ნაწილებისა და შტაბების ოფიცრებისთვის, რომელთა ჩამონათვალებიც შეიარაღებული ძალების თითოეული სახეობისთვის იყო დამტკიცებული. მფრინავები, წყალქვეშა ნავების მეზღვაურები და ზოგიერთი სხვა კატეგორიის სამხედრო მოსამსახურეები ამ დანამატის ნაცვლად სამსახურის ხასიათის გამო ღებულობდნენ სპეციალურ ანაზღაურებას. 

გარდა ამისა, ოფიცრებს უხდიდნენ დახმარებებს ტანსაცმელსა და კვებაზე, გათბობაზე, მკურნალობაზე, შვილის დაბადებისას, ანაზღაურებას დამატებითი მუშაობისა და პროფესიული რისკისთვის, წარმომადგენლობით თანხებს (განსაზღვრული კატეგორიებისთვის), კომპენსაციებს შვილების სკოლა-ინტერნატების საერთო საცხოვრებლებში ცხოვრებისთვის და რიგ სხვა დანამატებს. 

სამხედრო მოსამსახურე, რომელიც გამოძიების ქვეშ იმყოფებოდა და ამასთან დაკავშირებით თანამდებობისგან იყო ჩამოცილებული, თავისი ფულადი ანაღაურების 2/3-ს ღებულობდა. თუ გამოძიება მის უდანაშაულობას დაადგენდა, თანამდებობაზე აღდგენასთან ერთად მას კომპენსაციაც ელეოდა. 

საცხოვრებლით უზრუნველყოფა. ოფიცრების უმრავლესობა ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს შეღავათიანი საცხოვრებელი ფონდის სახლებში ცხოვრობდა. მათ აშენებდნენ ყველგან, უწინარეს ყოვლისა კი მოშორებულ გარნიზონებში, ერთიანი პროგრამის მიხედვით გენერალური შტაბის უშუალო ხელმძღვანელობით. სამსახურეობრივ სახლებში ბინების სტანდატრული ფართობი 85–150 მ² გახლდათ, მათში ცხოვრებისთვის საიჯარო გადასახადი კი 6–8-ჯერ ნაკლები იყო ჩვეულებრივთან შედარებით. 

იყო ოთხი ტიპის სახლები ოფიცერთა შემადგენლობისთვის. 

– არმიისა და კორპუსის გენერლებისთვის 120–150 მ² ფართის ბინებით, რომლებიც ეძლეოდათ მაშინვე თანამდებობაზე დანიშვნის შემდეგ; 

– დივიზიისა და ბრიგადის გენერლებისთვის, რამდენადმე ნაკლები კვადრატებით და ასევე გამოეყოფოდათ მაშინვე თანამდებობაზე დანიშვნის შემდეგ; 

– გენერალური შტაბის, ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს, შეიარაღებული ძალების სახეობათა შტაბების, კავშირგაბმულობის კვანძებისა და მესაზღვრე ოფიცრებისთვის; 

– დანარჩენი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის, რომლებსაც ბინის ურიგოდ მიღებაზე შეღავათები არ ჰქონდათ. 

ოფიცერთა ძირითადი მასის მიერ ბინების მიღების რიგითობა ბევრ ფაქტორზე იყო დამოკიდებული. რიგში მდგომ ოფიცერს წინამორბედი სამსახურის თითოეულ წელზე თითო ქულა ერიცხებოდა, კიდევ თითო ქულა – ყოველი თვისათვის საცხოვრებელი ფართის მიცემაზე პატაკის ჩაბარების მომენტიდან, არმომუშავე ცოლზე ექვსი ქულა ემატებოდა, სახელმწიფო სექტორში მომუშავეზე კი – ორი, თითოეულ შვილზე სამი ქულა, კმაყოფაზე მყოფ სხვა პირებზე – თითო-თითო ქულა. მათ, ვინც სამსახურს უშუალოდ ჯარებში გადიოდნენ, 15-15 ქულა ემატებოდათ. სამსახურში წახალისებისთვის ერიცხებოდათ სამი ქულა, ამდენივე ეხსნებოდათ დისციპლინარული სასჯელისთვის (взыскание). კიდევ ხუთი ქულა იკარგებოდა, თუ ოჯახის რომელიმე წევრს მოცემულ პროვინციაში ჰქონდა ბინა. ამრიგად, რიგის დადგენა და კორექტირება დაგროვებული ქულების მიხედვით ხდებოდა. ამით, ერთის მხრივ, სოციალური სამართლიანობის პრინციპი იყო დაცული, ხოლო მეორეს მხრივ კი – თავიანთი სამსახურეობრივი მოვალეობებისადმი ოფიცრების კეთილსინდისიერი დამოკიდებულების სტიმულირებაც ხდებოდა. 

სამედიცინო მომსახურება. ოფიცრები და მათი ოჯახის წევრები უფასო სამედიცინო დახმარებით მთლიანად იყვნენ უზრუნველყოფილი. 1992 წლის შუახანებში ქვეყანაში 42 სტაციონარული სამხედრო ჰოსპიტალი ფუნქციონირებდა, მათ რიცხვში ერთი 1000 საწოლზე, ორი – 800, ხუთი – 400 საწოლზე, 29 კი 50–200 საწოლზე. მათში დაახლოებით 2200 ექიმი მუშაობდა. აუცილებლობის დროს სამხედრო მოსამსახურეები სახელმწიფოს ხარჯზე სამკურნალოდ საზღვარგარეთაც იგზავნებოდნენ. 

თურქეთის მთავრობის მიერ 1991 წლის დეკემბერში მიღებული დადგენილების თანახმად, ოფიცრებსა და მათ ოჯახებს ეძლეოდათ უფასო მკურნალობის უფლება როგორც სამხედრო ისე სხვა სახელმწიფო სამედიცინო დაწესებულებებში. ოფიცრების მშობლებს, ძმებსა და დებს ასევე ჰქონდათ უფასო სამედიცინო მომსახურების უფლება, მხოლოდ სამხედრო ჰოსპიტლებში. 

სატრანსპორტო შეღავათები. სამხედრო მოსამსახურეებს ჰქონდათ არსებითი ფასდაკლება სახელმწიფო ტრანსპორტით სარგებლობისას, მათ შორის საჰაერო და სარკინიგზო ტრანსპორტითაც. გარდა ამისა, ოფიცრებს, როგორც წესი, ეძლეოდათ სამსახურეობრივი ტრანსპორტიც სამსახურში და სახლში მისაყვანად. სამსახურის ახალ ადგილამდე მგზავრობისას ყველა სამხედრო მოსამსახურე პირადი ნივთების გადატანისთვის არანაზღაურებად დახმარებას ღებულობდა. 

დასვენების ორგანიზაცია და ჩატარება. უმრავლეს გარნიზონებში იყო არმიის სახლები, შენაერთებისა და ნაწილების შტაბებთან კი – ოფიცრების კაზინოები. აქ შეიძლებოდა თავისუფალი დროის გატარება, სადილობა და უბრალოდ დასვენება, ასევე ოჯახური ზეიმის აღნიშვნაც. გარდა ამისა, არმიის სახლებთან არსებობდა კომფორტაბელური სასტუმროები დაახლოებით 10 ათას ადგილზე. ასეთი სახლების მომსახურებით სარგებლობა მხოლოდ ოფიცრებსა და მათ უახლოეს ნათესავებს შეეძლოთ. სხვა სამოქალაქო პირებისთვის, თვით პარლამენტის წევრებისთვისაც კი, იქ შესვლა შეუძლებელი გახლდათ. უნტერ-ოფიცრებს თავიანთი არმიის სახლები ჰქონდათ, რომლებიც ოფიცერთა არმიის სახლებს მცირედ თუ ჩამოუვარდებოდა. 

ოფიციალურად არმიის სახლების შექმნის მიზანი იყო სამხედრო მოსამსახურეთა შეკრულობის (сплочённость) განმტკიცება, მათი პროფესიული და კულტურული განვითარება, სოციალური და სულიერი მოთხოვნილებების უზრუნველყოფა. თუმცა კი აქ მატერიალური ფაქტორიც არცთუ უკანასკნალ როლს თამაშობდა. ყველა სახეობის მომსახურების ღირებულება არმიის სახლებში 10–20-ჯერ ნაკლები იყო, მსგავსი კლასის სასტუმროებსა და რესტორნებთან შედარებით. ეს მათ შენახვაზე ხარჯების ნაწილის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრის ბიუჯეტიდან დაფარვით მიიღწეოდა, აგრეთვე მომსახურე პერსონალის სახით ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურეთა გამოყენებითაც. 

1992 წლის შუახანებში თურქეთში არსებობდა 25 დასასვენებელი სახლი ოფიცრებისა და მათი ოჯახის წევრებისთვის, რომლებსაც 12 ათასზე მეტი ადამიანის მიღება შეეძლოთ. ძირითადად ისინი ხმელთაშუა, მარმარილოსა და ეგეოსის ზღვების სანაპიროებზე იყო განლაგებული. აქ დასვენება ასეთი ტიპის სამოქალაქო დაწესებულებებთან (заведения) შედარებით 7–10-ჯერ უფრო იაფი გახლდათ. დადგენილი წესისა და რიგის შესაბამისად ოფიცერს ოჯახით ეძლეოდა შესაძლებლობა ასეთი დასასვენებელი სახლებით ზაფხულში (ორი კვირა) და ზამთარში (ერთი) ესარგებლა. მაგრამ მათში ადგილების უკმარისობის მიზეზით განაცხადები რიგის მიხედვით საშუალოდ ოთხ წელიწადში ერთხელ კმაყოფილდებოდა. ამასთან უპირატესობა იმ ოფიცრებს ენიჭებოდათ, რომლებიც სამსახურს თურქული ქურთიტანის მოშორებულ პროვინციებში გადიოდნენ. 

ურთიერთდახმარების საარმიო საზოგადოება. ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს გარდა, ოფიცერთა კორპუსის სოციალური დაცვით სხვადასხვა არასახელმწიფო სტრუქტურებიც იყვნენ დაკავებული. მათ შორის განსაკუთრებული ადგილი ურთიერთდახმარების საარმიო საზოგადოებას ეკუთვნოდა. 

ეს საზოგადოება, რომელიც, როგორც ურთიერთდახმარების ერთგვარი სრულიად საარმიო სალარო, 1961 წელს ნებაყოფლობით საწყისებზე თავად ოფიცერთა საწევრო შენატანების საფუძველზე შეიქმნა, დროთა განმავლობაში მონოპოლისტური ტიპის მძლავრ ეროვნულ სავაჭრო-სამრეწველო გაერთიანებად გადაიქცა. მისმა კაპიტალმა, რომელიც 1961 წელს 50 მლნ. თურქულ ლირას მოითლიდა, 80-იანი წლების შუახანებისთვის 36 მლრდ.-ს მიაღწია. 1992 წლის შუახანებში ეს საზოგადოება დაახლოებით 90 ათას ადამიანს აერთიანებდა, და სამი ათეული სავაჭრო და სამრეწველო საწარმოს სრული ან ნაწილობრივი მფლობელიც გახლდათ. 

გენერლები და ოფიცრები, რომლებიც ურთიერთდახმარების საარმიო საზოგადოებაში იყვნენ გაწევრიანებული, მის ფონდში თავიანთი ხელფასის 10 %-ს რიცხავდნენ. შესული ფულები ბრუნვაში გაიშვებოდა. თადარიგში გასვლისას კი სამხედრო მოსამსახურეს მისი შენატანების თანხა პროცენტებით უბრუნდებოდა. 

მოგებული თანხებით საზოგადოება თავის მოწილეებს (მეპაიეებს)უბედური შემთხვევების დროს მატერიალურ დახმარებას აღმოუჩენდა, ასევე მათ შეღავათიანი პირობებით სესხებსაც აძლევდა, გარდა ამისა, საკუთარი სახსრებით სამხედრო მოსამსახურეებისთვის სახლების მშენებლობას ეწეოდა, და მათ, სხვა სამშენებლო კომპანიებთან შედარებით, მნიშვნელოვნად უფრო ნაკლებ ფასებში ჰყიდდა. 

ურთიერთდახმარების საარმიო საზოგადოება მთელ ქვეყანაში დახურული მაღაზიების ქსელის სუბსიდირებას ეწეოდა. მათში ფასები საშუალოდ 15 %-ით ნაკლები იყო, ვიდრე სახელმწიფო და კერძო ვაჭრობაში, ხოლო მაცივრები, ტელევიზორები, სარეცხი მანქანები და სხვა საყოფაცხოვრებო საქონელი განვადებით ჩვეულებრივზე 2–3-ჯერ დაბალი პროცენტით იყიდებოდა. 

გადამდგარ სამხედრო მოსამსახურეთა სოციალური დაცვა. თითოეულ ოფიცერს ჰქონდა უფლება 15 წლის სამსახურის შემდეგ გადამდგარიყო. თუმცა კი კანონის შესაბამისად ასაკის მიხედვით პენსიის უფლება მხოლოდ იმ გენერლებსა და ოფიცრებს ეძლეოდათ, რომლებიც არანაკლებ 25 წლისა იმსახურებდნენ. 1992 წლის შუა თვეების მდგომარეობით შემდეგი პენსიები იყო დადგენილი (დოლარებში): დივიზიის გენერალი – 1054, ბრიგადის გენერალი – 959, ნამსახურების მქონე პოლკოვნიკი – 814, პოლკოვნიკი – 466, ვიცე-პოკლოვნიკი – 393, ნამსახურების მქონე მაიორი – 359. განთავისუფლებისას ოფიცერი ერთდროულ ფულად ანაზღაურებას ღებულობდა. ნამსახურებისდა მიხედვით მის ზომას შეიძლებოდა მისთვის დანიშნული თვიური პენსიის 15-ჯერადი თანხა შეედგინა. 

1980–1990-იანი წლების მიჯნიდან ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო განთავისუფლებული ოფიცრების შრომით მოწყობაშიც ღებულობდა უშუალო მონაწილეობას. თადარიგში გასულებს იმ შეღავათების უმეტესობა ეძლეოდათ, რომლებიც კადრის ოფიცერთა შემადგენლობისთვის იყო დადგენილი. მათ და მათი ოჯახის წვრებს შეეძლოთ არმიის სახლებს სწვეოდნენ და, ასევე, უფასო სამედიცინო მომსახურებითაც ესარგებლათ. 

# 2847 კანონის შესაბამისად 1983 წელს გადამდგარი ოფიცრების საზოგადოება იქნა შექმნილი, რომლის ერთ-ერთ ამოცანას წარმოადგენდა მატერიალური და მორალური დახმარების აღმოჩენა მისი იმ წევრებისთვის, რომლებიც შეჭირვებულ გარემოებებში ჩავარდებოდნენ. საზოგადოება იმყოფებოდა ანკარაში და მას ჰქონდა ფილიალებიც ქვეყნის ბევრ ქალაქში. ორ თვეში ერთხელ ის უშვებდა თავის ჟურნალს «ბირლიკი» («ერთიანობა»). 

თურქი ოფიცრების სოციალური და მატერიალური უზრუნველყოფის სისტემა მუდმივ სრულყოფას განიცდიდა. ინფლაციის გათვალისწინებით რეგულარულად იზრდებოდა მათი ფულადი ანაზღაურება. წარმოებდა არსებული კულტურულ-საყოფაცხოვრებო დაწესებულებების მოდერნიზაცია და ახლების შექმნა, ფართოვდებოდა საცხოვრებელი მშენებლობის მასშტაბები. ხდებოდა იმ ნორმატიული აქტების გადახედვა, რომლებიც ოფიცერთა შემადგენლობის მიერ სამსახურის გავლის რეგლმენტაციას ახდენდა, დაუსაბუთებელი შეზღუდვები კი უქმდებოდა. კერძოდ, 1990-იანი წლების დასაწყისში სამხედრო მოსამსახურეებს უკვე ნება ეძლეოდათ ცოლად უცხოელი ქალები მოეყვანათ. ცალკეულ შემთხვევებში ოფიცრებზე სასამართლო პასუხისმგებლობის დაკისრებისას ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო მათი ადვოკატების მომსახურების ხარჯებს საკუთარ თავზე იღებდა. 

1980-იანი წლების ბოლოსა და 1990-იანების დასაწყისში განსაკუთრებული ყურადღება იქნა მიქცეული უმცროს ოფიცერთა შემადგენლობაზე ზრუნვის გაძლიერებისთვის. თურქეთის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის სპეციალურ დირექტივაში ხაზი ესმებოდა არმიის სახლების, სასტუმროებისა და კაზინოების პერსონალის მხრიდან უმცროს ოფიცერთა მიმართ უყურადღებო დამოკიდებულების, აგრეთვე დასვენების სახლებში საგზურების განაწილებისას მათი უფლებების შევიწროვების დაუშვებლობას. 

მთლიანობაში თურქული ხელმძღვანელობის ღონისძიებები სამხედრო მოსამსახურეთა და მათი ოჯახის წევრების სოციალური დაცვის უზრუნველყოფის საქმეში ხელს უწყობდა ჯარებში მორალური მდგომარეობის ამაღლებას, ასევე ოფიცერთა შემადგენლობის მზადყოფნის ამაღლებასაც დასმული ამოცანების შესასრულებლად. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Подполковник А. Александров, «Социальная защищенность офицеров Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1992 г. № 9. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური თანამშრომლობა აშშ-თან 1990-იანი წლების დასაწყისში

რუსული სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1990-იანი წლების დასაწყისში, აშშ სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა, ამოდიოდა რა თავისი გეოპოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერსებიდან, ატარებდა კურსს, რომელიც მიმართული გახლდათ თურქეთთან ყოველმხრივი თანამშრომლობის შემდგომ განმტკიცებაზე. პენტაგონის შეფასებით, მასთან ორმხრივი ურთიერთობების გაფართოება შეადგენდა მოცემულ რეგიონში აშშ-ის სამხედრო-სტრატეგიული საქმიანობის ერთერთ უმთავრეს ამოცანას. ეს განისაზღვრებოდა უწინარეს ყოვლისა თურქეთის მომგებიანი გეოგრაფიული მდებარეობით, ახლო და შუა აღმოსავლეთთან მისი სიახლოვით, რომელიც ერთერთ უმთავრეს სათბობ-ენერგეტიკულ ბაზას წარმოადგენდა აშშ-ის, დასავლეთ ევროპისა და იაპონიისათვის. თურქულ-ამერიკული ურთიერთობების მნიშვნელობა პენტაგონის გეგმებში იზრდებოდა ასევე ამიერკავკასიისა და შუა აზიის რესპუბლიკებში მიმდინარე მოვლენებთან დაკავშირებითაც. თურქეთი განიხილებოდა როგორც აშშ-ისა და დასავლეთის სხვა სახელმწიფოთა პოლიტიკის ერთერთი გამტარებელი ისლამურ სამყაროში. თურქულ-ამერიკული ურთიერთობები ეფუძნებოდა აგრეთვე ამ ორი ქვეყნის ურთიერთ დაინტერესებულობას ნატო-ს ბლოკის სამხრეთ ფლანგის განმტკიცებაში. 

1992 წლის შუახანებში ის ძირითადი დოკუმენტები, რომლებიც ახდენდა მათი სამხედრო-პოლიტიკური თანამშრომლობის რეგლამენტაციას, გახლდათ შეთანხმებები «თავდაცვისა და ეკონომიკის სფეროში თანამშრომლობის შესახებ» (ДЕКА), «ომიანობის დროს აშშ შეიარაღებული ძალების უზრუნველყოფის შესახებ», და «აშშ სამხედრო-საჰაერო ძალების მიერ თურქეთში მეწინავე ოპერატიული ბაზების გამოყენების შესახებ». დაწყებული 1952 წლიდან თურქეთი და შეერთებული შტატები პერიოდულად დებდნენ ორმხრივ შეთანხმებებს ურთიერთ უსაფრთხოებისა და სამხედრო თანამშრომლობის შესახებ. 1954 წლის 23 ივნისის შეთანხმებამ სამხედრო ობიექტების შესახებ საფუძველი დაუდო სამხედრო ბაზებისა და ობიექტების მშენებლობას თურქეთის ტერიტორიაზე მუდმივ საფუძველზე, მათი სტატუსისა და გამოყენების წესრიგის განსაზღვრით. 1969 წლის ივნისში ხელი მოეწერა შეთანხმებას «თავდაცვისა და ეკონომიკის სფეროში თანამშრომლობის შესახებ» (ДЕКА), რომელმაც შეცვალა მანამდე ხელმოწერილი სახელშეკრულებო დოკუმენტები. მოქმედების ვადა განსაზღვრულ იქნა ხუთი წლით გაგრძელების შესაძლებლობითა და თითოეული მხარის უფლებით შეეწყვიტა მისი მოქმედება წინასწარი (ერთი წლით ადრე) შეტყობინებით. შეთანხმება მცირეოდენი დამატებებით არაერთხელ იქნა გაგრძელებული მორიგი ხუთწლიანი პერიოდით. 

1990 და 1991 წლებში ДЕКА-ის მოქმედების ვადა ამერიკელების წინადადებით თითო წლით გრძელდებოდა. ახალი ხუთწლიანი შეთანხმების შემუშავებასა და ხელმოწერას 1992 წლის მიწურულში იყო დაგეგმილი. მის შესაბამისად ამერიკელები შეინარჩუნებდნენ იურიდიულ უფლებებს თურქეთის ტერიტორიის საზღვრებში 30-ზე მეტი სამხედრო ბაზისა და ობიექტის გამოყენებაზე (იხ. ნახატი), მათ მოდერნიზაციასა და გაფართოებაზე, აგრეთვე მუქარის პერიოდში ან სწავლებების ჩატარების დროს იქ სახმელეთო ჯარებისა და საზღვაო ქვეითი ჯარის მნიშვნელოვანი კონტინგენტებისა და ტაქტიკური ავიაციის საბრძოლო თვითმფრინავების გადასროლაზე. თურქული ტეროტორიის იჯარით აღებისთვის კომპენსაციის სახით აშშ ყოველწლიურად უწევდა თურქეთს სამხედრო და ეკონომიკურ დახმარებას. მისი ზომები განისაზღვრებოდა კანონით «მორიგ ფინანსურ წელში უცხო სახელმწიფოებისთვის დახმარების შესახებ». მხოლოდ 1982-დან 1991 წლის ჩათვლით პერიოდში ოფიციალურმა ამერიკულმა სამხედრო დახმარებამ თურქეთისთვის 6 მლრდ. დოლარს გადააჭარბა (იხ. ცხრილი). 

[ნახატი] 

ნახ. აშშ შეიარაღებული ძალების ძირითადი სამხედრო ბაზები და ობიექტები თურქეთის ტერიტორიაზე 

ცხრილი 

აშშ-ის ყოველწლიური დახმარება, რომელიც თურქეთს ეძლეოდა «უცხოური სახელმწიფოებისთვის დახმარების შესახებ» კანონის ფარგლებში 

(მლნ. დოლარი) 

ნაწილი 1 

ფინანსური . . . . . . ადმინისტრაციის მიერ მოთხოვნილი 

წლები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . დახმარება . . . . . . . . . . . . . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . სამხედრო . . . ეკონომიკური . . . ს უ ლ 

1982 . . . . . . . . . . . . 463 . . . . . . . . . . . . 300 . . . . . . . . .763 . . . 

1983 . . . . . . . . . . . .471 . . . . . . . . . . . . .350 . . . . . . . . .821 . . . 

1984 . . . . . . . . . . . .759 . . . . . . . . . . . . .175 . . . . . . . . .934 . . . 

1985 . . . . . . . . . . . .755 . . . . . . . . . . . . .175 . . . . . . . . .930 . . . 

1986 . . . . . . . . . . . .785 . . . . . . . . . . . . .150 . . . . . . . . .935 . . . 

1987 . . . . . . . . . . . .820 . . . . . . . . . . . . .150 . . . . . . . . .970 . . . 

1988 . . . . . . . . . . . .785 . . . . . . . . . . . . .125 . . . . . . . . .910 . . . 

1989 . . . . . . . . . . . .550 . . . . . . . . . . . . . .60 . . . . . . . . .610 . . . 

1990 . . . . . . . . . . . .550 . . . . . . . . . . . . . .60 . . . . . . . . .610 . . . 

1991 . . . . . . . . . . . .548,5 . . . . . . . . . . . . 60 . . . . . . . . .608,5 . . . 

ნაწილი 2 

ფინანსური . . . . . . კონგრესის მიერ დამტკიცებული დახმარება 

წლები. . . . . . . . . . . . . ს   ა   მ   ხ   ე   დ   რ   ო . . . . . ეკონომი- . . . . . . . ს უ ლ 

. . . . . . . . . . . . . . კრედიტი . . აუნაზღა- . . ს უ ლ . . . კური . . . . . . . . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ურებელი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1982 . . . . . . . . . . . . 340 . . . . . . . . . .63 . . . . . 403 . . . . . .300 . . . . . . . . . 703 . . . 

1983 . . . . . . . . . . . . 290 . . . . . . . . .115,75 . . .405,75 . . . 245 . . . . . . . . . 650,75 . . . 

1984 . . . . . . . . . . . . 525 . . . . . . . . .237,1 . . . .762,1 . . . . 175 . . . . . . . . . 937,1 . . . 

1985 . . . . . . . . . . . . 485 . . . . . . . . .218,1 . . . .703,1 . . . . 175 . . . . . . . . . 878,1 . . . 

1986 . . . . . . . . . . . . 409,3 . . . . . . . 208,8 . . . .618,1 . . . . 119,6 . . . . . . . .737,7 . . . 

1987 . . . . . . . . . . . . 178 . . . . . . . . .315,2 . . . .493,2 . . . . 100 . . . . . . . . . 593,2 . . . 

1988 . . . . . . . . . . . . 178 . . . . . . . . .315,5 . . . .493,5 . . . . . 32 . . . . . . . . . 525,5 . . . 

1989 . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . .503,5 . . . .503,5 . . . . . 60 . . . . . . . . . 563,5 . . . 

1990 . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . .503,5 . . . .503,5 . . . . . 60. . . . . . . . . .563,5 . . . 

1991 . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . .503,5 . . . .503,5 . . . . . 60 . . . . . . . . . 563,5 . . . 

სპარსეთის ყურეში კრიზისთან* და ერაყის წინააღმდეგ მრავალეროვნული ძალების შემადგენლობაში მყოფი ამერიკული ჯარების მოქმედებათა მხარდაჭერასთან დაკავშირებით აშშ-მ თურქეთს 1991 წელს დამატებით 58 მლნ. დოლარი გამოუყო (*უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1991, № 5, გვ. 12-14 – ჟურნ. რედ.). 1992 ფინანსურ წელზე შეერთებული შტატების კონგრესმა მიიღო გადაწყვეტილება ანკარასთვის მიეცა 500 მლნ. დოლარის სამხედრო და 190 მლნ. დოლარის ეკონომიკური დახმარება. არაოფიციალურ ფინანსურ მხარდაჭერას აშშ თურქეთს აღმოუჩენდა იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის შემცირებულ ფასებში მიწოდებათა ხარჯზე შეერთებული შტატების კანონის ფარგლებში «ნატო-ს სამხრეთ ფლანგის ქვეყნებისთვის 1991–1992 წლების პერიოდზე დახმარების აღმოჩენის შესახებ», აგრეთვე ვალების დაფარვის ან უწინ მიცემულ კრედიტებზე გადახდების გადავადების გზითაც. 

რუსი ავტორების შეფასებით, თურქეთისთვის გასაწევი დახმარების ზომის ყოველწლიურად განსაზღვრის მიღებულ მექანიზმს (აშშ კონგრესში კანონპროექტის განხილვა ათ თვეზე მეტ დროს იკავებდა) ამერიკული ადმინისტრაცია იყენებდა ინსტრუმენტის სახით მასზე ზეწოლის მოსახდენად. ახდენდა რა ოფიციალური და არაოფიციალური დახმარების ზომების ვარირებას, ვაშინგტონი, როგორც წესი, აღწევდა მნიშვნელოვან დათმობებს ანკარისგან სამხედრო-პოლიტიკურ საკითხებში (ოფიციალური დახმარება შეიძლებოდა მიეცათ აუნაზღაურებელ საფუძველზე ან შეღავათიანი კრედიტების ფორმით). 

თურქეთის მთავრობა მიისწრაფვოდა იქითკენ, რომ აშშ-ს არსებითად გაეძლიერებინა ეკონომიკური, სამხედრო და სამხედრო-ტექნიკური მხარდაჭერა. ამასთან იგი მოითხოვდა ამერიკული კონგრესის მიერ ტრადიციულად შენარჩუნებული თანაფარდობების გაუქმებას დახმარების იმ მოცულობებში, რომლებსაც აღმოუჩენდნენ საბერძნეთსა და თურქეთს (შვიდი ათთან), გადაჭრით გამოთქვამდა პროტესტებს კონგრესში ბერძნული ლობის მცდელობების წინააღმდეგ, რომ ამ დახმარების ზომები დაეკავშირებინათ კვიპროსის პრობლემის გადაწყვეტასთან და უარყოფდა კონგრესმენების მცდელობებს დაეგმოთ თურქეთის ხელმძღვანელობა იმ პოლიტიკის გამო, რომელსაც ის თურქთის ქურთებთან მიმართებაში ატარებდა. 

მეტად მკვეთრად გამოვიდა ქვეყნის ხელმძღვანელობა ვაშინგტონის განზრახვის წინააღმდეგ 1989 წელს რეზოლუციის მიღებაზე, რომელიც თურქეთს 1915-1923 წლებში სომხების გენოციდსა და 1,5 მლნ. სომხის განადგურებაში სდებდა ბრალს. ამასთან დაკავშირებით 1989 წლის ნოემბერში თურქეთის მთავრობამ დროებითი პრევენციული ზომების სახით დაადგინა ზოგიერთი შეზღუდვები თურქეთში ამერიკული სამხედრო ობიექტების საქმიანობაზე. მან განსაზღვრული დროით დააწესა აკრძალვა ამერიკული სადაზვერვო ავიაციის ფრენებზე თურქეთის საჰაერო სივრცეში, შეაჩერა ტაქტიკური და საგემბანო ავიაციის მფრინავების სასწავლო-საბრძოლო მომზადება სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) პოლიგონზე ქ. კონიაში, შემოიღო შეზღუდვები ამერიკელი სამხედრო მოსამსახურეების გადაადგილებაზე ქვეყნის შიგნით და შეწყვიტა სამუშაოები აშშ სჰძ-ის მეწინავე ბაზირების ობიექტების მოდერნიზაციის მიზნით. რუსი ავტორების შეფასებით, მხოლოდ ამერიკულ-თურქული ურთიერთობების შემდგომი გამწვავების მუქარის ქვეშ მოახდინა შეერთებული შტატების ადმინისტრაციამ ზეწოლა კონგრესმენებზე და მიაღწია სენატის მიერ სომხების საკითხში რეზოლუციის ბლოკირებას. 

სპარსეთის ყურეში კრიზისმა და ახლო და შუა აღმოსავლეთის რეგიონში ვითარების შემდგომმა განვითარებამ შეუწყეს ხელი აშშ-თან თურქეთის შემდგომ დაახლოებას. ამ უკანასკნელის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმღანელობამ ერაყ-ქუვეითის კონპლიქტის დაწყებისთანავე ამერიკელთა ყველა მოქმედების სრული და აქტიური მხარდაჭერის პოზიცია დაიკავა. თურქეთმა ერთერთმა პირველმა მოიწონა გაერო-ს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია ეკონომიკური სანქციების შესახებ ერაყის წინააღმდეგ, გადაკეტა ერაყული ნავთობსადენი, რომელიც მისი ტერიტორიის გავლით ხმელთაშუა ზღვისკენ მიემართებოდა და ავიაბაზა ინჯირლიყი და თავისი საჰაერო სივრცე დაუთმო აშშ სჰძ-ის საბრძოლო თვითმფრინავების მიერ ერაყულ ჯარებსა და ობიექტებზე საბომბე-საიერიშო დარტყმების მიყენებისთვის. თურქეთის აეროდრომებზე იქნა გადასროლილი ნატო-ს მობილური ძალების ტაქტიკური ავიაციის ესკადრილიები. ამავდროულად თურქეთმა მიიღო ზომები ერაყთან საზღვარზე თავისი ჯარების დაჯგუფების გაძლიერებისთვის, რამაც აიძულა იგი ამ ქვეყნის ჩრდილოეთით ჯარების მნიშვნელოვანი ნაწილი განელაგებია და შეენახა. რეგიონში კრიზისის შემდგომი მოწყობის (მოგვარების) მსვლელობისას თურქეთმა აშშ-სა და მის მოკავშირეებს მისცა უფლება, რომ მის ტერიტორიაზე ე. წ. შეკავების კოალიციური ძალები ჩამოეყალიბებიათ, რომლებიც ქურთების წინააღმდეგ ერაყის შეიარაღებული ძალების აქციების თავიდან აცილებისთვის იყო განკუთვნილი. 

აშშ თავის მხრივ იჩენდა აქტიურობას იმ ეკონომიკური ზარალის ანაზღაურებაში, რომელიც თურქეთმა ერაყ-ქუვეითის კონფლიქტისგან განიცადა. ამ მიზნით ვაშინგტონის ინიციატივით თურქეთის თავდაცვითი ფონდი შეიქმნა, რომელშიც საუდის არაბეთი, ქუვეითი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები მონაწილეობდნენ. თურქეთი აშშ-გან მოითხოვდა თავისი შეიარაღებული ძალებისთვის იმ იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გადაცემას, რომლებიც ამერიკელებმა ერაყის წინააღმდეგ საბრძოლო მოქმედებების მსვლელობის დროს ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში გადმოისროლეს. 

1980-იანი წლების მიწურულს და 90-იანების დასაწყისში მნიშვნელოვნად გაიზარდა იმ ამერიკული ფირმების რაოდენობა, რომლებიც თურქულ საწარმოებში თანამედროვე იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის ერთობლივ წარმოებაში, აგრეთვე შეიარაღებულ ძალებში ჯერ კიდევ არსებული მოძველებული იარაღის სრულყოფაში მონაწილეობდნენ. აშშ-ის დახმარებით მთავრდებოდა საშუალო ტანკების M-48 «პატონი» მოდერნიზაცია. პირველ ეტაპზე ტარდებოდა ბენზინის ძრავების დიზელური ძრავებით და 90-მმ კუთხვილლულიანი ზარბაზნების 105-მმ გლუვლულიანი ზარბაზნებით შეცვლა. მეორე ეტაპზე კი ხორციელდებოდა ცეცხლის მართვის თანამედროვე ლაზერული სისტემის დაყენება. 1992 წლის შუახანების მდგომარეობით უკვე დაახლოებით 2500 ტანკი იყო მოდერნიზებული. 

ამერიკულმა კორპორაციამ «ჯენერალ დაინემიქსმა» თურქულ ფირმა «თუსაშ აეროსფეის ინდასთრისთან» ერთობლივად მიურთედში არსებულ ავიაამწყობ ქარხანაში ააწყო მრავალმიზნობრივი ტაქტიკური გამანადგურებლების F-16C და D წარმოება. 1991 წლის ბოლოსთვის თურქეთის სჰძ-ს უკვე გადაეცა მოცემული ტიპის 75 თვითმფრინავი. F110-GE-100 ტიპის რავებს F-16 თვითმფრინავებისთვის აწყობდნენ საავიაციო ძრავების ქარხანაში ესქიშეჰირში, რომელიც ამერიკულ კორპორაცია «ჯენერალ ელექტრიკთან» ერთობლივად იქნა აშენებული. პროექტის მიხედვით 1995 წლის ბოლოსთვის თურქეთის სჰძ-თვის 160 თვითმფრინავის F-16 გამოშვება იყო დაგეგმილი. პროექტის საბოლოო ღირებულებას შეფასებითად (оценочно) 4,2 მლრდ. დოლარი უნდა შეედგინა. 1992 წლის შუა თვეებში თურქეთსა და აშშ-ს შორის წარმოებდა მოლაპარაკებები მიურთედში არსებული ავიაქარხნის საწარმოო სიმძლავრეების გაფართოებისა და კიდევ 160 თვითმფრინავის გამოშვების შესახებ, რომელთა ნაწილის მიყიდვასაც თურქეთი არაბული ქვეყნებისთვის გეგმავდა. 

1991 წელს ამერიკულმა ფირმამ «ფუდ მაშინერმა» და თურქულმა «ნუროლმა» გიოლბაშიში (ანკარა) დაიწყეს AIFV ტიპის ქვეითთა საბრძოლო მანქანების (ქსმ) გამოშვება. პროექტის შესაბამისად (საერთო ღირებულება 1,3 მლრდ. დოლარი) 1995 წლისთვის იგეგმებოდა თურქეთის სახმელეთო ჯარებისთვის 650 ქსმ-ის გადაცემა. შემდგომში მიზნად ისახავდნენ მოჯავშნული მანქანების სხვადასხვა მოდიფიკაციების – ჯავშანტრანსპორტერების, ქვეითთა საბრძოლო მანქანებისა და თვითმავალი ნაღმსატყორცნების – გამოშვებას. 1987 წლიდან მიმდინარეობდა 155 მმ ყალიბის საარტილერიო ჭურვების ერთობლივი წარმოების პროექტის რეალიზაცია. საარმიო ავიაციის ქვედანაყოფებისა და ნაწილების აღჭურვისთვის გიუვერჯინლიყში არსებულ ვერტმფრენების ამწყობ ქარხანაში ამერიკული ლიცენზიით აწარმოებდნენ ვერტმფრენებს UH-1H «იროქეზი». 1992 წლის შუა თვეებში ჯარებისთვის უკვე 100 ვერტმფრენი იყო გადაცემული. 

სახელმწიფო კომპნია МКЕК-ის სარაკეტო ქარხანაში ქ. ელმადაღში ამერიკულმა ფირმამ «ლინგ–თემქო–ვოუთმა» თურქულ კომპანია «ენქასთან» ერთობლივად დაიწყო ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემების (ზცრს) MLRS გამოშვება. 90-იანი წლების შუახანებისთვის თურქეთის სახმელეთო ჯარებში იგეგმებოდა დაახლოებით 170 ზცრს გასაშვები დანადგარისა და მათთვის 50 ათასზე მეტი საბრძოლო მასალის მიწოდება. პროექტის საერთო ღირებულება 1 მლრდ. დოლარი გახლდათ. 

ამერიკულმა ფირმამ «ჰაინეს ჰელიკოპტერმა» და თურქულმა «იზდაშმა» შექმნეს გაერთიანებული კომპანია H-2 და H-5 ტიპის ვერტმფრენების გამოსაშვებლად. 1992 წლის შუახანებისთვის უკვე დაწყებული იყო აღჭურვილობის (მოწყობილობათა) მიწოდებები და თურქი მუშების პირველი პარტიაც გაგზავნილი იყო აშშ-ში ამ ვერტმფრენების აწყობის ტექნოლოგიის შესწავლის მიზნით. 

ევროპაში ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების შესახებ ხელშეკრულების ხელმოწერასთან და იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის მოსალოდნელ შემცირებასთნ დაკავშირებით, აშშ-ს განზრახული ჰქონდა თურქეთისთვის გადაეცა ევროპული კონტინენტიდან გასაყვანი დაახლოებით 1000 ტანკი M-60, 600 ჯავშანტრანსპორტერი M113A1, 50 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M-110. 1992 წლის შუა თვეებისთვის M-60 ტანკების პირველი პარტია თურქეთის შეიარაღებულ ძალებს უკვე მიწოდებულიც ჰქონდა. მიწოდებულ იარაღსა და სამხედრო ტექნიკას მიმართავდნენ ახლად ჩამოყალიბებად ჯავშანსატანკო ბრიგადებში, აგრეთვე მოძველებული ნიმუშების შესაცვლელად. ევროპიდან მიღებული ჭარბი იარაღის განთავსებას თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში იგეგმებოდა, რომელიც ხელშეკრულების ზონაში არ შედიოდა. 

თურქეთში მყოფი ამერიკული ჯარების რიცხოვნების შემცირებას შეერთებული შტატები დამხმარე ქვედანაყოფების ნაწილის გაყვანის ხარჯზე ვარაუდობდა. ასე, 1995 წლის შუა თვეებისთვის იგეგმებოდა თურქეთში შვიდი ამერიკული ობიექტის დახურვა, რომელთა შორისაც იყო საბრძოლო მასალების საწყობი ავიაციისთვის, რომელიც მალათიაში იმყოფებოდა, სასმელი წყლის მარაგების საწყობი შაჰინთეფეს მთაზე ანკარასთან, საბრძოლო მასალების საწყობი სამსუნში, სარეტრანსლიაციო რადიოსარელეო კვანძები ელმადაგისა და შაჰინთეფეს მთებზე ანკარის მახლობლად, აგრეთვე მალათიასა და იამანლარში (იზმირის რაიონში). უნდა დაეხურათ კავშირგაბმულობის რადიოსარელეო ხაზები სათანამგზავრო კავშირგაბმულობის მობილური სადგურების ექსპლუატაციაში შეყვანასთან დაკავშირებით. 

რუსი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, აშშ დგამდა ნაბიჯებს, რომლებიც მიმართული იყო თავისი სამხედრო გავლენის გაძლიერებაზე თურქეთში თვით ამერიკული პერსონალის რიცხოვნების შემცირების პირობებშიც კი. 1990-იანი წლების დასაწყისში აქტიურად წარმოებდა მოლაპარაკებები საგარეოპოლიტიკური უწყებების ხელმძღვანელთა მოადგილეების დონეზე ამერიკულ-თურქული ურთიერთობების უფრო მაღალ რანგში – სტრატეგიულ თანამშრომლობაში – აყვანის მიზნით. მისი არსი უნდა ყოფილიყო ორივე ქვეყნის მოქმედებათა კოორდინაცია საგარეო და საშინაო პოლიტიკაში თავდაცვის, პოლიტიკისა და ეკონომიკის სფეროში საერთო მიზნების განსაზღვრისა და მიღწევის ინტერესებში. 

სტრატეგიული თანამშრომლობის სამართლებრივი აქტების მომზადების ფარგლებში 1992 წლის შუა თვეებში დამამთავრებელ სტადიაზე იმყოფებოდა ახალი შეთანხმების შემუშავება თურქეთის ტერიტორიაზე საომარი დროისთვის განკუთვნილი მარაგების შესაქმნელად. მთელ ხარჯებს სამხედრო მომარაგების საგნების მიწოდებაზე, საბრძოლო მასალების ჩათვლით, 150 მლნ. დოლარის საერთო ღირებულებით, საკუთარ თავზე იღებდა შეერთებული შტატები. ის სთავაზობდა ამ ხელშეკრულების დადებას 25 წლის ვადით. ამასთან ამერიკელებს უნარჩუნდებოდათ უფლება ნებისმიერ მომენტში გაეტანათ თურქეთიდან შექმნილი მარაგების ნაწილი მათი შემდგომი შევსებით. 

რუსი ავტორების დასკვნით, თურქეთის როლი პენტაგონის სტრატეგიულ გეგმებში იზრდებოდა ყოფილი სსრკ-ის ტერიტორიაზე და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში მიმდინარე ცვლილებების პირობებში, აგრეთვე აშშ-თვის ახლოაღმოსავლური რეგიონის მნიშვნელობის გათვალისწინებით. ამის მოწმობა გახლდათ მათი უფრო მჭიდრო თანამშრომლობა სამხედრო სფეროში და საქმიანობის გააქტიურება ახლო და შუა აღმოსავლეთში პოლიტიკის კოორდინაციაში. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Аникеев, «Военно-политическое сотрудничество Турции и США», Зарубежное Военное Обозрение, 1992 г. № 7. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ახალი დანიშვნები თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში 1990-იანი წლების დასაწყისში

თურქეთის ეროვნული თავდაცვის მინისტრად 1991 წლის ნოემბრიდან დანიშნულია ნევზათ აიაზი. იგი დაიბადა 1930 წელს ქურშუნლუში (ჩანქირის ვილაიეთი). 1954 წელს დაამთავრა ანკარის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი, გახდა უშიშროების სამსახურის თანამშრომელი, სადაც 1975 წლამდე მუშაობდა. შემდეგ იყო ზონგულდაქის ვილაიეთის (1957–1979), ქალაქების სტამბულისა (1979–1988) და იზმირის (1988–1991) გუბერნატორი. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Справка от редакции журнала: «Новые назначения», Зарубежное Военное Обозрение, 1992, № 1. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთი და კრიზისი სპარსეთის ყურეში 1990-იანი წლების დასაწყისში

თურქეთის განსაკუთრებული როლი კრიზისში სპარსეთის ყურეში სამი ძირითადი ფაქტორით იყო განპირობებული. ჯერ ერთი, მას 240 კმ სიგრძის საერთო საზღვარი აქვს ერაყთან, რომლის გავლითაც საექსპორტო ნვთობსადენია გაყვანილი და ყოველთვის ინსტენსიური ტვირთბრუნვა ხორციელდებოდა. მეორე, თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგებული იყო აშშ-ისა და ნატო-ს დაახლოებით 100 ბაზა და სხვა სამხედრო ობიექტი, რომლებიც შესაძლებელი იყო გამოეყენებინათ ერაყის წინააღმდეგ ჩრდილოეთის მიმართულებიდან სამხედრო აქციების განხორციელებისთვის. და მესამეც, გახლავთ რა ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის წევრი (რასაც თავის თავად არსებითი მნიშვნელობა აქვს), თურქეთს გააჩნდა მრავალრიცხოვანი და კარგად შეიარაღებული არმია, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილიც კრიზისის დაწყების შემდეგ სამხრეთელ მეზობელთან საზღვარზე იქნა თავმოყრილი. ხაზს უსვამდა რა თურქეთის გეოპოლიტიკურ როლს კრიზისს დროს, იტალიური ჟურნალი «პანორამა» წერდა: «2 აგვისტოს გათენების ღამეს როგორც კი ჯ. ბუშმა შეიტყო ერაყული ჯარების ქუვეითში შეჭრის შესახებ, მან მოსკოვში, ერ-რიადსა და ანკარაში დარეკა. უკანასკნელი საუბარი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი გახლდათ». 

ანკარა აქტიურად შეუერთდა ანტიერაყულ კოალიციას, მოახდინა მიწისზედა კომუნიკაციების ბლოკირება, რისთვისაც ჩაკეტა სასაზღვრო პორტი მდინარე ჰარბურზე, გადაკეტა ნავთობის ნაკადი ნავთობსადენში, რომელიც კირკუკს აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვისპირეთში თურქულ ტერმინალ იუმურტალიკთან აკავშირებდა, და ამერიკულ თვითმფრინავებს F-111 და F-16 ერაყის ტერიტორიის დაბომბვების განხორციელებაზე დართო ნება ინჯირლიყის ავიაბაზიდან. 

ერაყის ეკონომიკურ ბლოკადაში ანკარის მონაწილეობამ პირველ მათგანს საგრძნობი დარტყმა მიაყენა. თურქეთზე გამავალი საექსპორტო ნავთობსადენების ორმაგი ძაფის გავლით ერაყი თავისი ნავთობის მნიშვნელოვანი ნაწილის გადაქაჩვას ახდენდა. გარდა ამისა, თავისი ჩრდილოელი მეზობლისგან იგი დიდი რაოდენობით სურსათს, სამომხმარებლო საქონელსა და ნედლეულს ღებულობდა. 

ეკონომიკური ემბარგო ანკარასაც საკმაოდ ძვირი დაუჯდა: ფინანსურ ზარალს თითქმის 5 მლრდ. დოლარად აფასებდნენ, ვინაიდან ერაყს მეორე ადგილი ეკავა თურქეთის ექსპორტიორებს შორის და მესამე მისი საქონლის იმპორტის მიხედვით. უსიტყვოდ უჭერდა რა მხარს დასავლეთს ერაყ-ქუვეითის კონფლიქტში, თურქული მთავრობა გარკვეული ზომით შიდაპოლიტიკური სტაბილურობითაც რისკავდა. არაბულ პრობლემებში ნეიტრალიტეტის ტრადიციულ პოლიტიკაზე უარის თქმის გამო მთავრობის მკვეთრი კრიტიკით გამოვიდნენ ოპოზიციური პარტიები. მნიშვნელოვნად გააქტიურდნენ ისლამური დაჯგუფებებიც, რომლებმაც საერო სახელმწიფო და «ყოვლისნებადართულობა» ანათემას გადასცეს. 

თურქეთი საომარ აქციებში უშუალოდ არ მონაწილეობდა, თუმცა კი ერაყთან თავისი დაჯგუფება მნიშვნელოვნად გააძლიერა (თურქი ექსპერტების შეფასებით, მან ამ რაიონში რვა ერაყულ დივიზიას «ხელ-ფეხი შეუკრა»). მაგრამ თვით საბრძოლო მოქმედებების დასრულების შემდეგაც კი, ერაყის დანაწილების მცდელობებით შეშფოთებული, ბევრი მიმომხოლველის აზრით, იგი მზად იყო ჯარების გამოყენებისთვის, რათა ქურთული სახელმწიფოს შექმნის მცდელობათა ბლოკირება მოეხდინა ქვეყნის ჩრდილოეთში და შიიტური სახელმწიფოს შექმნისა – მის სამხრეთში. თურქეთს, მაგალითად, როგორც მუსლიმანურ ქვეყანას, რომელიც სეკულარიზმის პრინციპებზე დგას, მოსახლეობაში ფუნდამენტალისტური განწყობილებების ზრდა ყოველთვის აშფოთებდა, და იგი შიშობდა, რომ ერაყელი შიიტების წარმატებას, რომლებიც მხარდაჭერას ირანიდან ღებულობდნენ, შეეძლო ამ სახიფათო ტენდენციის გაძლიერება. რა თქმა უნდა, ისლამი არ თამაშობდა აქ იმდენად არსებით როლს, როგორც არაბულ სახელმწიფოებში. ჯერ კიდევ პირველი მსოფლიო ომის დროიდან თურქებს ყოფით დონეზე არ შეუძლიათ იმის დავიწყება, რომ არაბებმა (რომელთა რელიგიადაც ისლამი ითვლება) დიდი ბრიტანეთის მხარე დაიჭირეს მის ბრძოლაში ოსმალური იმპერიის წინააღმდეგ. მუსლიმანი ძმების მიერ ასეთი «ზურგში დანის ჩარყმა» დაეხმარა შემდეგ ათათურქს იმის განცხადებაში, რომ საერო (светская) თურქეთის რესპუბლიკა ორიენტირებული იქნებოდა დასავლეთზე და არა აღმოსავლეთზე. 

1991 წლის შუახანებისთვის ანკარაში კიდევ უფრო მეტ განგაშს იწვევდა შეტყობინებები ქურთი აჯანყებულების მისწრაფებათა შესახებ დაემყარებინათ კონტროლი ჩრდილოეთ ერაყის მოსულისა და კირკუკის პროვინციებზე, რასაც შეეძლო აღეფრთოვანებია ის ქურთები თურქეთში, რომლებიც აგერ უკვე წლების განმავლობაში აწარმოებდნენ ბრძოლას ცალკე ქურთული სახელმწიფოს შესაქმნელად. ისინი ჯგუფდებოდნენ ქურთისტანის მუშათა პარტიის გარშემო, რომელიც, უცხოური პრესის შეტყობინებებით, სირიის მხარდაჭერით სარგებლობდა. ეს დაძაბულობის ისეთსავე წყაროს წარმოადგენდა თურქულ-სირიულ ურთიერთობებში, როგორსაც ისლამური ფუნდამენტალიზმის პრობლემა ანკარასა და თეირანს შორის ურთიერთობებში. როგორც ცნობილია, თურქეთში მცხოვრები 10 მლნ.-ზე მეტი ქურთი, რომლებიც ტრანსნაციონალური ეთნიკური ჯგუფის ნაწილს წარმოადგენენ, მრავალი ათეული წლის განმავლობაში განიცდიდა დისკრიმინაციას. უარზე იყვნენ რომ ისინი ეროვნული უმცირესობის სახით ეღიარებინათ, მათ «მთიელ თურქებს» უწოდებდნენ და მათ სრულ ასიმილაციას დაჟინებით მოითხოვდნენ (დასავლელ სპეციალისტებს შორის გავრცელებულია ასევე მოსაზრება, რომ თურქეთს ცნობილ გარემოებებში არაფერი ექნებოდა ერაყის ჩრდილოეთში ქურთული სატელიტური სახელმწიფოს შექმნის საწინააღმდეგო, რაც მას ნავთობის უმდიდრეს წყაროებზე ხელის მიწვდენას გაუადვილებდა. აპრილის დასაწყისში, როდესაც ასეულობით ათასი ერაყელი ქურთი სამთავრობო არმიის დევნისგან თავის დასაღწევად თურქეთის საზღვართან მოგროვდა, მან კოალიციაში მოკავშირეებს მოუწოდა განეახლებინათ საბრძოლო მოქმედებები «გენოციდის თავიდან ასაცილებლად». კომენტარს უკეთებდა რა ანკარის პოზიციას ქურთული პრობლემის გამწვავებასთან დაკავშირებით, თურქული გაზეთი «მილიეთი» სასაზღვრო ზონაში სამხედრო ძალის გამოყენების შესაძლებლობას არ გამორიცხავდა «მოვლენათა არახელსაყრელი განვითარების შემთხვევაში». ირანი და სირია, თავიანთ მხრივ, როგორც დასავლურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, უყოყმანოდ დაუჭერდნენ მხარს ერაყს, თუკი თურქები მოინდომებდნენ ესარგებლათ გარემოებებით და მოსულისა და კირკუკის ერაყული პრივინციების დაპყრობას შეეცდებოდნენ). 

მნიშვნელოვანი ფინანსური ზარალისა და განსაზღვრული შიდაპოლიტიკური ხარჯების მიუხედავად თურქეთმა ამ კრიზისში უყოყმანოდ ხისტი ანტიერაყული პოზიცია დაიკავა. როგორც ფრანგული ყოველკვირეული «ექსპასიონი» წერდა, თუქრული ხელმძღვანელობის მთავარი მიზანი გახლდათ ამ კონფლიქტიდან რეგიონული ზედერჟავის სახით გამოსვლა აშშ-გან დამატებითი სამხედრო და ეკონომიკური დახმარების მიღების, დასავლეთ ევროპაში პოზიციების გაძლიერებისა და არაბულ სამყაროში ავტორიტეტის განმტკიცების ხარჯზე. კრიზისი სპარსეთის ყურეში ანკარაში შეფასებულ იქნა როგორც «დიდი ხნის ნანატრი ბედნიერი შემთხვევა» გლობალურ პლანში მისი როლის ამაღლების, მისთვის, გერმანული ჟურნალის «შტერნის» სიტყვებით, «ახალი სიდიადის» მიცემის თვალსაზრისით. 

თურქეთმა, რომელიც «ცივი ომის» დროს სსრკ-ის წინააღმდეგ ბრძოლაში ნატო-ს მნიშვნელოვან ბასტიონად ითვლებოდა, 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე, დასავლეთსა და აღმოსავლეთს შორის დაძაბულობის შესუსტების პირობებში, ბლოკის სამხრეთ ფლანგზე თავისი მნიშვნელობა შესამჩნევად დაკარგა. დაიწყო შეტყობინებების გამოჩენა აშშ-ისა და დასავლეთ ევროპის მხრიდან მისთვის დახმარებათა შესაძლო შემცირების შესახებ, რაც მიუღებლად მიაჩნდათ ქვეყანაში, რომელიც იცავდა როგორც თავის საკვანძო როლს დასავლეთის თავდაცვაში, ისე ფორპოსტის (მეწინავე პოსტის) როლსაც ახლო აღმოსავლეთში. 

როგორც ჩანდა, ახლა თურქეთის ბევრი იმედის ახდენა დაიწყო. ყველაფრიდან ჩანდა, რომ მან არა იმდენად ზემოთ მითითებული ზარალი განიცადა, რამდენადაც თავისებური მომგებიანი დაბანდება გააკეთა. საუდის არაბეთი ერაყის ნაცვლად აწვდიდა მას ნავთობს, ხოლო ქუვეითმა კი ასეულობით მილიონი დოლარი გადაუხადა. აშშ-მა თავის პარტნიორს ვალების ნაწილი ჩამოაწერა და საგანგებო სამხედრო დახმარებაც გამოუყო 82 მლნ. დოლარის ზომით იმ 553 მლნ.-ზე დამატებით, რომელიც 1991 წელზე იყო გათვალისწინებული. გარდა ამისა, მომდევნო წელიწადში ამ დახმარების 703 მლნ. დოლარამდე გაზრდა იგეგმებოდა. 

თურქეთის მთავრობამ თავის მხრივ მარტის ბოლოს პრეზიდენტ თ. ოზალის ვაშინგტონში ვიზიტის მსვლელობისას სასწრაფო წესით მოითხოვა (запросило) კიდევ 2,7 მლრდ. დოლარი «ჯილდოს» («вознагражление») სახით, რომლის მიმართვასაც სპარსეთის ყურეში კრიზისის გამო განცდილი დანაკარგების დასაფარად გეგმავდნენ. როგორც თურქული პრესა წერდა, მოლაპარაკებების დროს მიღწეულ იქნა თანხმობა (согласие) «სტრატეგიული პარტნიორობის» შესახებ, რაც ნიშნავდა სამხედრო და ეკონომიკური თანამშრომლობის მნიშვნელოვან განმტკიცებას. კერძოდ, აღინიშნებოდა, რომ აშშ ვარაუდობდა თურქეთში სამხედრო ყოფნის გაძლიერებას, რათა უზრუნველეყო აქედან «შეჭრა რეგიონში ვითარების დესტაბილიზაციისა და უსაფრთხოებისადმი მუქარის შემთხვევაში». იგეგმებოდა ახალი შეთანხმებების დადება და იმხანად მოქმედი შეთანხმების ფარგლების გაფართოება, რომლის ვადაც 1991 წლის დეკემბერში იწურებოდა. მიღწეული იყო შეთანხმება (договорённость) თურქეთში ამერიკული სამხედრო ბაზების გამოყენების პირობების გამარტივებისა და იქ შეიარაღებათა რაოდენობის მნიშვნელოვნად გაზრდის შესახებ. უკვე დაგეგმილი ჰქონდათ სამუშაოები მის ტერიტორიაზე საბრძოლო მასალების ახალი საწყობების განთავსებისთვის. 

თ. ოზალის ვიზიტის დასრულებიდან რამდენიმე დღის შემდეგ ვაშინგტონიდან თურქეთში დაიწყეს F-4E თვითმფრინავების მიწოდება იმ დახმარების ფარგლებში, რომლის შესახებაც მოლაპარაკებათა დროს იყო ლაპარაკი. სულ თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებს (სჰძ) 40 ასეთი მანქანა უნდა მიეღო. ამ თვითმფრინავების, ასევე სხვა შეიარაღების მიწოდებათა დაფინანსებას დაახლოებით 5 მლრდ. დოლარის მოცულობით, უზრუნველყოფდნენ უმთავრესად საუდის არაბეთი და ქუვეითი, ხოლო ნაწილობრივ კი შეერთებული შტატებიც. ამრიგად, როგორც თურქული გაზეთი «გიუნეში» წერდა, ქვეყანა იქცევა პენტაგონის თავისებურ ბაზად და გარდაიქმნება ამერიკულ შეიარაღებათა არსენალად, მას მნიშვნელოვანი სამხედრო პასუხისმგებლობა დაეკისრება. 

თურქეთი აგრძელებდა დამატებით მოგების მიღებას ე. წ. «სამხრეთ რეგიონზე შესწორებიდან», რომელიც მისთვის იმ სამხედრო ტექნიკის გადაცემის უფლებას იძლეოდა, რომელიც დასავლეთ ევროპიდან ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების შემცირების შესახებ აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის დადებული ხელშეკრულების შესაბამისად იგზავნებოდა. საქმე იქამდე მივიდა, რომ ზოგიერთი დამკვირვებელი იწყებდა კითხვის დასმას: ხომ არ აპირებს დასავლეთი, რომელმაც ისეთი შეცდომები დაუშვა, როგორიცაა ირანის, ხოლო შემდეგ კი ერაყის გადაიარაღება, იგივე გაეკეთებინა თურქეთთან მიმართებაშიც? 

მთლიანობაში ანკარის მიერ ანტიერაყული კოალიციის გადაჭრით მხარდაჭერამ სპარსეთის ყურეში ომის პერიოდში, და უწინარეს ყოვლისა კი ამერიკული თვითმფრინავებისთვის მისი ტერიტორიიდან ერაყის დაბომბვების უფლების მიცემამ, თურქეთს საშუალება მისცა აშშ-თან თავისი ურთიერთობები ხარისხობრივად ახალ დონეზე აეყვანა. მნიშვნელოვნად გააძლიერა რა თავის პოლიტიკაში პროამერიკული ორიენტაცია, თურქეთი სპარსეთის ყურის ზონაში ომის შემდეგ მიისწრაფოდა ვაშინგტონის მიერ მისი პოზიციის მაღალი შეფასების ეკონომიკური, პოლიტიკური და სამხედრო მხარდაჭერის არსებით გაზრდაში ტრანსფორმირებისკენ, მათ შორის შეიარაღებული ძალების მოდერნიზაციის საკითხებშიც. მისი სრულყოფის პრობლემა კვლავ იქნა წამოწეული საბრძოლო მოქმედებების გამოცდილებიდან ამომდინარე, რომელმაც თურქული სარდლობა უფრო მეტ ხარისხად პროფესიული არმიის შექმნის აუცილებლობაში დაარწმუნა, ნაკლები რიცხოვნებისა, მაგრამ თანამედროვე საბრძოლო ტექნიკით აღჭურვილის. ამასთან ძირითად იმედებს აშშ-ის მხრიდან დახმარებაზე ამყარებდნენ. 

იყენებდა რა მის მიერ კრიზისში დაკავებული პოზიციის არაბული სახელმწიფოების მხრიდან პოზიტიურ შეფასებას, თურქეთი აქტიურად ისწრაფოდა თავისი როლის ამაღლებისკენ რეგიონული უსაფრთხოების სისტემის შექმნაში. მან, მაგალითად, შესთავაზა თავის ტერიტორიაზე საერთაშორისო კონფერენციის ჩატარება ახლო აღმოსავლეთის პრობლემებში. აგვისტოს დასაწყისში აქ ისლამური კონფერენციის ორგანიზაციის წევრ სახელმწიფოთა საგარეო საქმეთა მინისტრების თათბირი უნდა შემდგარიყო. 

რეგიონის ეკონომიკური წინ წამოწევის მიზნით თურქეთი გამოვიდა ინიციატივით, რომ ევროპის ეკონომიკური საზოგადოებრიობისა (ეეს) და იაპონიის თანადგომით დაეფუძნებინათ სპეციალური ფონდი, რომლის სახსრებიც შესაძლებელი იყო გამოეყენებინათ შესაბამისი ინფრასტრუქტურის შესაქმნელად. კერძოდ, მისი მთავრობა ფართო პროპაგანდას უწევდა «მშვიდობის წყალსადენის» მშენებლობის პროექტს, რომლის მეშვეობითაც თურქეთის მდინარეებიდან აღებულ წყალს მიმართავენ სირიის, იორდანიის, საუდის არაბეთისა და სპარსეთის ყურის სხვა ქვეყნებისკენ (თურქეთი რეგიონის ერთადერთ ქვეყანას წარმოადგენს, რომელსაც წყლის ჭარბი რესურსები გააჩნია). სთავაზობდნენ აგრეთვე თურქული ტექნოლოგიების საფუძველზე ერაყის ნავთობისა და ბუნებრივი აირის საბადოების შემუშავებას, კაშხლებისა და გზების მშენებლობას. თურქეთმა აგრეთვე ახლო აღმოსავლეთში მშვიდობის შენარჩუნებისთვის განკუთვნილი კონტინგენტის განკარგულებაში თავისი ჯარების გაგზავნის მზადყოფნაც გამოხატა. 

მთლიანობაში, როგორც ანკარაში 1991 წლის შუახანებში თვლიდნენ, კონსტრუქციული, გაბედული პოლიტიკა სპარსეთის ყურეში კრიზისის მსვლელობისას, ომისშემდგომი დიპლომატიური აქტიურობა და ქვეყნის დიდი გეოპოლიტიკური მნიშვნელობა ნატო-ში პარტნიორებს შორისაც და «მესამე სამყაროშიც» მისი პოზიციების განმტკიცებაზე იმედის დამყარების საფუძველს იძლეოდა. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник Ю. Седов, «Турция и кризис в Персидском заливе», Зарубежное Военное Обозрение, 1991 г. № 5;

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ახალი დანიშვნები თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში 1990-იანი წლების დასაწყისში

1991 წლის 1-ლი მარტიდან თურქეთის ეროვნული თავდაცვის მინისტრი გახდა მეჰმეთ იაზირი. იგი დაიბადა 1936 წელს ქ. კაისერიში. დაამთავრა სტამბულის ტექნიკური უნივერსიტეტი ინჟენერ-მანქანათმშენებლის სპეციალობით. მუშაობდა დამამუშავებელი მრეწველობის სამმართველოს უფროსად, დაკავებული გახლდათ ასევე კერძო სამეწარმეო საქმიანობით. 1978 წელს არჩეულ იქნა ანკარის სამრეწველო პალატის თავმჯდომარედ, 1979-ში გახდა თურქეთის პალატებისა და ბირჟების კავშირის თავმჯდომარე, 1985-ში გადადგა და პოლიტიკურ საქმიანობაში ჩაერთო. შევიდა რა სწორი გზის პარტიაში, იაზირმა წამოაყენა თავისი კანდიდატურა ამ პარტიის გენერალური თავმჯდომარის პოსტზე, მაგრამ წარუმატებლობა განიცადა. შემდეგ დაშლილი ნაციონალისტური დემოკრატიის დეპუტატებთან ერთად შექმნა თავისუფალი დემოკრატიული პარტია (თდპ) და მისი გენერალური თავმჯდომარეც გახდა. თდპ-ის დაშლის შემდეგ შევიდა სამშობლოს პარტიაში და 1987 წლის ვადამდელ საპარლამენტო არჩევნებზე არჩეულ იქნა ВНСТ-ის დეპუტატად კაისერიდან. მინისტრთა კაბინეტში, რომელსაც თ. ოზალი მეთაურობდა, ეკავა საპასუხისმგებლო თანამდებობა. ახლანდელ მთავრობაში ეროვნული თავდაცვის მინისტრად დანიშვნამდე გახლდათ სახელმწიფო მინისტრი. 

1990 წლის სექტემბერ – დეკემბერში შეიარაღებულ ძალებში ყოველწლიური გეგმიური გადანაცვლებებისა და მთავრობაში ახალი დანიშვნების შედეგად მოხდა შემდეგი ცვლილებები ხელმძღვანელ და სამეთაურო შემადგენლობებში. 

გენერალური შტაბის უფროსის – შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლის თანამდებობაზე დაინიშნა სახმელეთო ჯარების სარდალი არმიის გენერალი დოგან გიურეში. იგი დაიბადა 1926 წელს ქ. ადანაში. არმიაშია 1947 წლიდან, 1965-ში დაამთავრა სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. სამსახურის უკანასკნელი 20 წლის განმავლობაში დ. გიურეში იმყოფებოდა შემდეგ თანამდებობებზე: ქვეითი პოლკის მეთაური, დივიზიის შტაბის უფროსი, სახმელეთო ჯარების შტაბის კადრების მთავარი სამმართველოს დანიშვნების სამმართველოს უფროსი, ევროპაში ნატო-ს გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების (გშძ) უმაღლესი მთავარსარდლის შტაბში მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის სამმართველოს უფროსის თანაშემწე, სასწავლო ჯავშანსატანკო დივიზიის მეთაური, გენერალური შტაბის კადრების მთავარი სამმართველოს უფროსი, მე-3 საარმიო კორპუსის მეთაური, თურქეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო აკადემიების უფროსი, 1-ლი საველე არმიის სარდალი, სახმელეთო ჯარების სარდალი. 

თურქეთის ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს გენერალური მდივნის თანამდებობაზე დაინიშნა მე-3 საველე არმიის სარდალი არმიის გენერალი ნეზიჰი ჩაქარი. იგი დაიბადა 1931 წელს ქ. სტამბულში. არმიაშია 1951 წლიდან, 1960-ში დაასრულა სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. უკანასკნელ ხანებში ნ. ჩაქარს ეკავა შემდეგი თანამდებობები: მე-2 მოტოქვეითი დივიზიის მეთაური, გენერალური შტაბის გეგმებისა და პრინციპების მთავარი სამმართველოს უფროსი, მე-5 საარმიო კორპუსის მეთაური, მე-3 საველე არმიის სარდალი. 

სახმელეთო ჯარების სარდლის თანამდებობაზე დაინიშნა 1-ლი საველე არმიის სარდალი არმიის გენერალი მუჰითინ ფიუსუნოღლუ. იგი დაიბადა 1928 წელს ქ. თოქათში. 1958 წელს დაამთავრა სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. უკანასკნელი წლების განმავლობაში იმყოფებოდა 28-ე მოტოქვეითი დივიზიის მეთაურის, გენერალური შტაბის მთავარი ოპერატიული სამმართველოს საბრძოლო მომზადების სამმართველოს უფროსის, მე-5 საარმიო კორპუსის მეთაურის, თურქეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო აკადემიების უფროსის მოადგილის, ეგეოსის არმიის სარდლის, 1-ლი საველე არმიის სარდლის თანამდებობებზე. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების სარდლის თანამდებობაზე დაინიშნა სჰძ-ის სარდლის მოადგილე არმიის გენერალი სიამი თაშთანი. იგი დაიბადა 1930 წელს ქ. არზრუმში. არმიაშია 1952 წლიდან, სამხედრო-საჰაერო აკადემია დაამთავრა 1961-ში. უკნასკნელი ათი წლის განმავლობაში ს. თაშთანს ეკავა სჰძ-ის შტაბის ზურგის მთავარი სამმართველოს უფროსის, 1-ლი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის (ტას) სარდლის მოადგილის, სჰძ-ის შტაბის საინსპექციო-კვლევითი საბჭოს თავმჯდომარის, 1 ტას-ის სარდლის, სჰძ-ის სარდლის მოადგილის თანამდებობები. 

სამხედრო-საზღვაო ძალების სარდლის თანამდებობაზე დაინიშნა სამხედრო-საზღვაო ფლოტის სარდალი არმიის ადმირალი ირფან თინაზი. იგი დაიბადა 1929 წელს ქ. სტამბულში. ფლოტშია 1951 წლიდან. 1969 წელს დაამთავრა სამხედრო-საზღვაო აკადემია. ი. თინაზი სამსახურს გადიოდა სხვადასხვა ხომალდებზე და სანაპირო ნაწილებში, სზძ-ის შტაბებსა და დაწესებულებებში, ეკავა რა უკანასკნელი ათი წლის განმავლობაში ბოსფორის სრუტის რაიონის მეთაურის, საბრძოლო ფლოტილიის სარდლის, გენერალური შტაბის მთავარი სადაზვერვო სამმართველოს უფროსის, ჩრდილოეთ სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდლის, სზძ-ის შტაბის უფროსის, თურქეთის ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს გენერალური მდივნის, სამხედრო-საზღვაო ფლოტის სარდლის თანამდებობები. 

სამხედრო-საზღვაო ფლოტის სარდლის თანამდებობაზე დაინიშნა თურქეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო აკადემიების უფროსი არმიის ადმირალი ვურალ ბაიაზითი. იგი დაიბადა 1934 წელს ქ. აფიონ-ქარაჰისარში. ფლოტშია 1953 წლიდან. 1963 წელს დაამთავრა სამხედრო-საზღვაო აკადემია, სწავლობდა აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთის სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში. ვ. ბაიაზითი მსახურობდა სხვადასხვა ხომალდებზე, შტაბებში, სანაპირო ნაწილებში, თურქეთის შეიარაღებული ძალებისა და ნატო-ს გშძ-ის დაწესებულებებში. უკანასკნელი ათი წლის განმავლობაში ეკავა შემდეგი თანამდებობები: დაგეგმვის განყოფილების უფროსი ნატო-ს გაერთინებული სზძ-ის შტაბში სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (სე ომთ), სანაღმო ფლოტილიის სარდალი, სზძ-ის სასწავლო ცენტრის უფროსი გიოლჯუქში, სზძ-ის სასწავლო სარდლობის სარდალი, გენერალური შტაბის მთავარი სადაზვერვო სამმართველოს უფროსი, ჩრდილოეთ სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდალი, სამხედრო აკადემიების უფროსი. 

1-ლი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის სარდლის თანამდებობაზე დაინიშნა 2 ტას-ის სარდლის მოადგილე კორპუსის გენერალი სინან ბილგე. იგი დაიბადა 1935 წელს ქ. გერელეში. არმიაშია 1954 წლიდან, 1967-ში დაამთავრა სამხედრო-საჰაერო აკადემია. ეკავა თურქეთის ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს სამმართველოს უფროსის, მე-4 ავიაბაზის მეთაურის, გენერალური შტაბის გეგმებისა და პრინციპების მთავარი სამმართველოს შეთანხმებისა და შესყიდვათა სამმართველოს უფროსის, 2 ტას-ის სარდლის მოადგილის თანამდებობები. 

მე-2 ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის სარდლის თანამდებობაზე დაინიშნა ნატო-ში თურქეთის სამხედრო წარმომადგენლობის მეთაური კორპუსის გენერალი შადი ერგიუვენუ. იგი დაიბადა 1938 წელს ქ. მანისაში. არმიაშია 1957 წლიდან. სამხედრო-საჰაერო აკადემიაში სწავლა დაასრულა 1969 წელს. უკანასკნელი წლების განმავლობაში იმყოფებოდა შემდეგ თანამდებობებზე: 1-ლი ავიაბაზის მეთაური, გენერალური შტაბის მთავარი ოპერატიული სამმართველოს სტრატეგიული დაგეგმვის სამმართველოს უფროსი, 1 ტას-ის სარდლის მოადგილე, თურქეთის სამხედრო წარმომადგენლობის მეთაური ნატო-ში (ქ. ბრიუსელი). 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო აკადემიების უფროსის თანამდებობაზე დაინიშნა მე-2 საველე არმიის სარდალი არმიის გენერალი იბრაჰიმ თიურქგენჯი. იგი დაიბადა 1927 წელს ქ. ბერგამაში. არმიაშია 1950 წლიდან. სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია დაამთავრა 1961 წელს. ეკავა მე-4 საარმიო კორპუსის მეთაურის, ეროვნული თავდაცვის მინისტრის სახმელეთო ჯარებში მრჩევლის, ეროვნული თავდაცვის მინისტრის მთავარი მრჩევლის, მე-2 საველე არმიის სარდლის თანამდებობები. 

საჟანდარმო ჯარების სარდლის თანამდებობაზე დაინიშნა 11-ე საარმიო კორპუსის მეთაური არმიის გენერალი ეშრეფ ბითლისი. იგი დაიბადა 1933 წელს ქ. მალათიაში. არმიაშია 1952 წლიდან. სახმელეთო ჯარების აკადემიაში სწავლა დაასრულა 1966 წელს. უკანასკნელი ათი წლის მანძილზე იმყოფებოდა „კომანდოსების“ ცალკეული ბრიგადის მეთაურის, 28-ე მოტოქვეითი დივიზიის მეთაურის, მე-2 საარმიო კორპუსის მეთაურის თანამდებობებზე. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Справка от редакции журнала: «Новые назначения в вооруженных силах Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1991, № 4. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთი 1980-იანი წლების მიწურულს

(ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები, სახელმწიფო წყობილება, ეკონომიკა, ინფრასტრუქტურის ელემენტები) 

თურქეთი (თურქეთის რესპუბლიკა) განლაგებულია აზიის დასავლეთსა და ევროპის სამხრეთ-აღმოსავლეთში. მისი ტერიტორიის დაახლოებით 97 % იმყოფება მცირე აზიის ნახევარკუნძულზე (მეორე სახელწოდება – ანატოლია – გავრცელდა ქვეყნის მთელ აზიურ ნაწილზე) და დაახლ. 3 % – ბალკნეთის ნახევარკუნძულის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთში (აღმოსავლეთ თრაკია). ასეთ გეოგრაფიულ მდებარეობას სტრატეგიულ მნიშვნელოვნებას ანიჭებს ის, რომ ამ რაიონში გადაიკვეთება საერთაშორისო სახმელეთო, საჰაერო და საზღვაო გზები, რომლებსაც მოვყავართ სამი კონტინენტიდან – ევროპიდან, აზიიდან და აფრიკიდან. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში საზღვარგარეთელი სპეციალისტები ყურადღებას აქცევდნენ იმ ფაქტს, რომ თურქეთი არა მარტო გეოგრაფიული, არამედ პოლიტიკური „კარიბჭის“ სამსახურსაც უწევდა დასავლეთს შუა აღმოსავლეთში და წარმოადგენდა დამაკავშირებელ რგოლს ისლამურ სახელმწიფოებთან. აგრეთვე ხაზი ესმებოდა შავი ზღვის სრუტეების განსაკუთრებით მნიშვნელოვან როლსაც, რომელიც მათ ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის გეგმებში ეძლეოდა. როგორც ჟურნალი „ნატო-ს სიქსთინ ნეიშნზი“ აღნიშნავდა, თურქეთი განლაგებულია „დასავლეთის განვითარებული ქვეყნებისთვის სასიცოცხლო ძალის წყაროს“ – ნავთობით მდიდარი სპარსეთის ყურის რაიონის გვერდში. მის წილად მოდიოდა მთელი იმ ფართობის მეოთხედზე მეტი, რომელიც ნატო-ს ევროპულ ქვეყნებს ეკავათ და ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სახმელეთო საზღვრების 37 % ვარშავის ხელშეკრულების ორგანიზაციის სახელმწიფოებთან. ყველაფერ ამას, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, აშშ-სა და ნატო-ში თვლიდნენ როგორც „დამარწმუნებელ“ არგუმენტს თურქეთში „უნიკალური სტრატეგიული პლაცდარმის“ შესაქმნელად და თავს იმართლებდნენ სტანდარტული მითითებებით არარსებულ „საბჭოთა სამხედრო მუქარაზე“, ყოველნაირად ცდილობდნენ რომ ამ ქვეყნისთვის თავზე მოეხვიათ ავანტიურისტული პოლიტიკა და გადაექციათ მისი ტერიტორია „ტრამპლინად“ თავიანთი აგრესიული მისწრაფებების რეალიზაციისთვის. 

ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის გამარჯვების შედეგად თურქეთი 1923 წელს შეიქნა პირველი ქვეყანა ახლო და შუა აღმოსავლეთში, სადაც წარმოიქმნა ბურჟუაზიული რესპუბლიკა. გამოჩენილი სახელმწიფო მოღვაწისა და მხედართუფროსის მუსტაფა ქემალ ათათურქის ხელმძღვანელობით, რომელიც ეროვნული დამოუკიდებლობისა და საბჭოთა კავშირთან მეგობრული ურთიერთობების განვითარების მომხრედ გამოდიოდა, განხორციელებულ იქნა პროგრესული ბურჟუაზიულ-დემოკრატიული რეფორმები. მისი სიკვდლისა (1938) და, განსაკუთრებით, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ქვეყნის საგარეოპოლიტიკური კურსი შესამჩნევად შეიცვალა. 

1947 და 1948 წლებში აშშ-თან შეთანხმებების დადებამ საფუძველი დაუდო ანკარის ვაშინგტონზე ორიენტაციის დაწყებას. ორი სახელმწიფოს ურთიერთობები უფრო მჭიდრო შეიქნა 1952 წელს თურქეთის ნატო-ში და 1955 წელს სენტო-ში შესვლის შემდეგ (ამ უკანასკნელმა 1979 წელს შეწყვიტა არსებობა). იგი მონაწილეობას ღებულობდა კორეის ომში, რათა „დასავლური სამყაროს ინტერესებისადმი“ თავისი ერთგულება დაემტკიცებია. 1959 წლიდან თანამიმდევრულად, ერთი-მეორის მიყოლებით ხელს აწერენ ამერიკულ-თურქულ შეთანხმებებს თანამშრომლობის შესახებ სამხედრო სფეროში. 1987 წელს უკანასკნელი მათგანის მოქმედების ვადა 1990 წლის დეკემბრამდე იქნა გაგრძელებული. 

ხანგრძლივი დროის განმავლობაში პროდასავლური კურსის მიყოლამ და ნატო-ს ბლოკში აქტიურმა მონაწილეობამ (სამხედრო ხარჯები გახლდათ ბიუჯეტის 20 %-ზე მეტი) 1970-იანი წლების მიწურულს ეკონომიკაში გაჩერება (застой), უმუშევრობის ზრდა და სხვა სიძნლეები განაპირობა. გამწვავდა კლასობრივი წინააღმდეგობანი, გააქტიურდნენ ექსტრემისტები. 1980 წელს უმაღლესმა საარმიო ხელმძღვანელობამ მოახდინა სამხედრო გადატრიალება და ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო (ეუს)ახალი შემადგენლობით ჩამოაყალიბა, რომელმაც პირველად აიღო საკუთარ თავზე მთელი სისავსით ძალაუფლება. მიიღებოდა აგრეთვე ზომები ნეოფაშისტური და მემარცხენე ტერორისტული დაჯგუფებების წინააღმდეგ, მაგრამ მთავარი დარტყმა მიაყენეს მემარცხენე-დემოკრატიულ და პროფკავშირულ მოძრაობას. მოახდინეს ქვეყანაში პოლიტიკური სისტემის რეორგანიზაცია და სამხედროების კონტროლის ქვეშ ძალაუფლების ცენტრალიზაცია. 1982 წელს მიღებულ იქნა ახალი კონსტიტუცია, რომელმაც ქვეყნის მეთაურს ფართო საკანონმდებლო და აღმასრულებელი უფლებამოსილებანი მიანიჭა. 

1980-იანი წლების მეორე ნახევარშიც თურქეთის რესპუბლიკის საგარეო პოლიტიკა აშშ-თან თანამშრომლობის განვითარებასა და ნატო-თან კავშირების განმტკიცებაზე იყო ორიენტირებული, ხოლო ძირითადი საერთაშორისო პრობლემებისადმი დამოკიდებულება კი მთლიანობაში ბლოკში მისი აქტიური მონაწილეობითა და დასავლეთის ქვეყნების სამხედრო და ეკონომიკურ დახმარებაზე დამოკიდებულებით განისაზღვრებოდა. 

ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები. ქვეყნის გარშემოწერილობა გვაგონებს მართკუთხედს, რომელიც გადაჭიმულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ 1600 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ – 550 კმ-ზე (ნახ. 1). მისი ფართობია 780 ათას კმ², სახმელეთო საზღვრების სიგრძე შეადგენს 2632 კმ, საზღვაო საზღვრებისა – 5483 კმ, სანაპირო ხაზის განფენილობაა 7200 კმ. 1980-იანი წლების მიწურულს თურქეთი ესაზღვრებოდა საბჭოთა კავშირს (სახმელეთო საზღვრის სიგრძე იყო 610 კმ), ბულგარეთს (269 კმ), საბერძნეთს, სირიას, ერაყსა და ირანს. საზღვაო საზღვარი საბერძნეთთან 1923 წლის ლოზანის ხელშეკრულების შესაბამისად გადის თურქეთის სანაპიროს მახლობლად, ამიტომ მისგან არცთუ მოშორებით განლაგებული კუნძულების უმრავლესობა საბერძნეთს ეკუთვნის. 

[ნახატი – რუკა] 

ნახ. 1. თურქეთის ინფრასტრუქტურის ძირითადი ელემენტები 

სამხრეთში სახელმწიფოს ტერიტორია ირეცხება ხმელთაშუა ზღვის წყლებით, დასავლეთში ეგეოსის ზღვის, ჩრდილოეთში კი – შავი და მარმარილოს ზღვების წყლებით, ამასთან უკანასკნელი (ე. ი. მარმარილოს ზღვა) მთლიანად თურქეთის ფარგლებში იმყოფება. ერთადერთი საზღვაო გზა, რომელიც შავი ზღვის აუზის ქვეყნებს საშუალებას აძლევს რომ ოკეანეში გასასვლელი ჰქონდეთ, – არის სრუტეები ბოსფორი (სიგრძე 30 კმ, უმცირესი სიგანე 700 მ, საზღვაოსნო ნაწილის უმცირესი სიღრმე 20 მ) და დარდანელი (შესაბამისად 120 კმ, 1300 მ და 29 მ). მათი რეჟიმის რეგულაციას ახორციელებს 1936 წლის მონტრეს კონვენცია. ის ყველა ქვეყნის სავაჭრო გემებს აძლევს სრუტეების გავლით გასვლის თავისუფლებას როგორც მშვიდობიანობის, ისე ომის დროსაც. მშვიდობიანობის დროს შავი ზღვის სახელმწიფოებს შეუძლიათ აქ თავიანთი ნებისმიერი ტონაჟის სამხედრო ხომალდების გატარება თურქეთის ხელისუფლებისთვის წინასწარ შეტყობინებით. სხვა ქვეყნების სამხედრო ხომალდებისთვის შემოღებულია შეზღუდვები კლასისა და ტონაჟის მიხედვით. თურქეთის ომში მონაწილეობის შემთხვევაში, აგრეთვე თუ იგი ჩათვლის, რომ არსებობს ომის უშუალო მუქარა, მას ეძლევა უფლება ნებას აძლევდეს ან კრძალავდეს ნებისმიერი სამხედრო გემის გასვლას. ისეთი ომის დროს კი, რომელშიც თურქეთი არ მონაწილეობს, სრუტეების დაკეტილი უნდა იყოს ნებისმიერი მეომარი ქვეყნის სამხედრო გემების გასვლისათვის. 

რელიეფის ხასიათის მიხედვით – თურქეთი მთაგორიანი ქვეყანაა, რომელიც ზღვის დონიდან საშუალოდ 1000 მ-ზე და მეტადაა ამაღლებული, ამასთან ტერიტორიის დაახლოებით მეოთხედი მდებარეობს 1500 მ-სა და 2500 მ შორის. შავი ზღვის სანაპიროს გაყოლებაზე მიემართება პონტოს მთების მძლავრი ქედები (1000 კმ-ზე მეტი სიგრძისა), რომლებიც თითქმის პარალელურ ბმულებს (ჯაჭვებს) წარმოადგენენ, ხოლო მათ შორის კი ვიწრო ხეობებია. ყველაზე უფრო მაღალი მწვერვალები იმყოფება აღმოსავლეთ ნაწილში (მთა ქაჩქარი 3937 მ). ჩრდილოეთში პონტოს მთები ზღვისკენ მკვეთრად დაბლდებიან და 5–10 კმ-ის სანაპირო ზოლს ტოვებენ, რომელიც მსხვილი მდინარეების შესართავებთან 60–70 კმ-მდე ფართოვდება. 

მთების რთული სისტემა საერთო სახელწოდებით ტავრი (ტოროსი) არის გადაჭიმული ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროზე. მისი დასავლეთ ნაწილი – ლიკიის მთები – რკალადაა მოვლებული ანტალიის ყურისა და სანაპირო დაბლობისთვის. მათი მაღალი (3000 მ-ზე მეტი) ქედები დაყოფილია ხეობებით, რომელთა გავლით იოლდება გზა ქვეყნის სიღრმეში. ცენტრალური ტავრი ახლოს მიდის სანაპიროსთან და მხოლოდ რამდენიმე ადგილას წარმოქმნის ვიწრო ზღვისპირა დაბლობებს. ქალაქ მერსინის რაიონში მთები ჩრდილო-აღმოსავლეთისკენ უხვევენ, ხოლო მათ სამხრეთით კი რჩება ადანას ვრცელი დაბლობი. მდინარე მურატისა და ვანის ტბის სამხრეთით გადაჭიმულია აღმოსავლეთ ტავრი. ქედი დასერილია მდინარეების ევფრატისა და ტიგროსის ხეობებით, რომლებიც ამასთან მნიშვნელოვან შეტყობინების გზებს წარმოადგენენ. 

მდ. ყარასუს აღმოსავლეთით იმყოფება ქვეყნის ყველაზე უფრო მაღალმთიანი და ძნელად მისადგომი ნაწილი. მის აღმოსავლეთში გალნაგებულია მთა დიდი არარატი (5165 მ) – თურქეთის უმაღლესი წერტილი. დასავლეთ ანატოლიაში მთათა ქედები შედარებით დაბალია. მათი მხოლოდ ცალკეული მწვერვალები ადის 2000 მ-მდე. ზღვის ნაპირები უპირატესად ამაღლებულია, ჩრდილოეთსა და სამხრეთში ისინი სუსტადაა დასერილი, ხოლო დასავლეთში კი ყურეებით ძლიერადაა დანაწევრებული. 

მცირე აზიის ნახევარკუნძული სეისმურად აქტიურ ზონაშია განლაგებული, ამიტომ ხშირია მიწისძვრები, განსაკუთრებით აღმოსავლეთში, ზოგიერთი მათგანი დიდი დამანგრეველი ძალითაც გამოირჩევა. 

თუმცა კი თურქეთის ტერიტორია სუბტროპიკულ კლიმატურ სარტყელში იმყოფება, მთაგორიანი რელიეფი და ჰაერის რთული ცირკულაციები განსაზღვრავენ მკვეთრ კონტრასტებს სანაპირო და შიდა რაიონებს შორის. სანაპირო რაიონებში (სამხრეთსა და დასავლეთში) კლიმატი ხმელთაშუაზღვისაა, მშრალი ზაფხულით, ჩრდილო-აღმოსავლეთში – ნესტიანი, შიდა რაიონებში – კონტინენტური. დაბლობ ადგილებში იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 5–10°C, ივლისისა კი 25–30°C, რომელიც წყნარ ამინდში 40°C-მდეც ადის. შიდა ზეგნებზე ტემპერატურა რამდენადმე დაბალია: იანვარში 0°-დან – 15°C-მდე, ივლისში 15–22°C. აღმოსავლეთ ნაწილში (მთებში) ყინვები –35°C-მდე აღწევს. 

ნალექების ყველაზე მეტი რაოდენობა მოდის პონტოს მთებისა და ტავრის ზღვისკენ მიქცეულ კალთებზე (1000 – 3000 მმ), ხოლო მშრალ შიდა რაიონებში კი ისინი სულ 200 – 600 მმ მოდის წელიწადში. 

თურქეთის მდინარეთა ქსელი საკმარისად ხშირია. მდინარეები უმეტეს წილად მთისაა, მცირეწყლიანი, ჭორომიანი, წყლის ცვალებადი დონითა და, როგორც წესი, სანაოსნოდ გამოუსადეგარი. თავსხმა წვიმების შემდეგ შესაძლებელია წყალდიდობები. ანატოლიის დასავლეთში მდინარეები შედარებით მოკლეა, აღმოსავლეთში – უფრო გრძელი და წყალუხვი. აქვე იმყოფება მდინარეების ევფრატის, ტიგროსის, მტკვრისა და არაქსის სათავეები. აღმოსავლეთ თრაკიაში ყვლაზე უფრო უხვწყლიანია მარიცის შენაკადი – მდ. ერგენე (280 კმ). ყველაზე უფრო გრძელია მდ. ყიზილ-ირმაქი (1151 კმ), რომელიც შავ ზღვაში ჩაედინება. ქვეყანაში ბევრი ტბაა. მათ შორის ყველაზე უფრო დიდებია – მაღალმთიანი მლაშე ტბა ვანი (ფართობი 3,7 ათას კმ²-ზე მეტი) და მცირე მლაშე ტბა თუზი (2,5 ათას კმ²-მდე), რომლის ზომებიცა და სიღრმეც დონის სეზონურ და წლიურ რყევებთან დაკავშირებით იცვლება. ჩრდილო-დასავლეთში არის მტკნარი ტბების ჯგუფი. 

მოსახლეობა და სახელმწიფო წყობილება. თურქეთის მოსახლეობა 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში მოითვლიდა 51,4 მლნ. ადამიანს (1986 წლის მიწურულის მონაცემებით), რომელთაგან მამაკაცები შეადგნდნენ 50,5 %. წინა წლებში შობადობა ქვეყანაში შემცირდა, მაგრამ შემცირდა სიკვდილიანობაც, ამიტომ მოსახლეობის ზრდის საშუალო წლიური ტემპები (სხვადასხვა წყაროების მიხედვით) შეადგენდა 2,1-დან 2,8 %-მდე. თურქი ეკონომისტების შეფასებით, მოსახლეობის რიცხოვნებას საუკუნის დასასრულისთვის 67 მლნ. ადამიანისთვის უნდა მიეღწია. მოსახლეობის აღწერები 1980-იან წლებში აჩვენებდა, რომ თურქები – ახალგაზრდა ერი გახლდათ (მცხოვრებთა 38 % 14 წლამდე ასაკისა იყო). 1988 წლის დასაწყისისთვის ქვეყანაში მოქმედებდა 120-ზე მეტი უმაღლესი სასწავლო დაწესებულება, ასე რომ მთლიანობაში საგანმანათლებლო დონე მაღლდებოდა, მაგრამ მიუხედავად ამისა ზრდასრული მოსახლეობის 30 %-ზე მეტი გაუნათლებელი გახლდათ. გაუნათლებელი ქალები დაახლოებით 3,5-ჯერ მეტნი იყვნენ, ვიდრე მამაკაცები. გარე მიგრაციაში სჭარბობდა მიგრაცია დასავლეთ ევროპაში, ხოლო 1970-იანი წლების ბოლოდან კი – ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებში. საზღვარგარეთ მუშაობდა დაახლოებით 2 მლნ. ადამიანი. 

მოსახლეობის საშუალო სიმჭიდროვე გახლდათ 65 ადამიანზე მეტი 1 კმ²-ზე, რომელიც ნაკლები იყო ანალოგიურ მაჩვენებელზე ევროპისა (94) და აზიისთვის (76). მაგრამ ის არათანაბრად იყო განაწილებული. ყველაზე უფრო მჭიდროდ გახლდათ დასახლებული სტამბულის რაიონი (700 ადამიანამდე 1 კმ²-ზე), მარმარილოსა და ეგეოსის ზღვების სანაპირო, შავიზღვისპირა რაიონები. სუსტად იყო დასახლებული (5–10 ადამიანი 1 კმ²-ზე) გვალვიანი პლატოები ტბა თუზის სამხრეთ-დასავლეთით და მაღალმთიანი რაიონი ვანის ტბის სამხრეთით. ქალაქების მცხოვრებთა რიცხვი გამუდმებით იზრდებოდა. 1950 წელს ისინი 18,5 % იყვნენ, ხოლო 1988 წლის დასაწყისში კი დაახლოებით 50 %. უმსხვილეს ქალაქებს მიეკუთვნებოდნენ სტამბული (3 მლნ.-ზე მეტი მცხოვრები 1980-იანი წლების მიწურულს), დედაქალაქი ანკარა (დაახლ. 2 მლნ.), იზმირი (800 ათასზე მეტი), ადანა (650 ათასი), ბურსა (500 ათასზე მეტი) და ღაზიანთეფი (დაახლ. 400 ათასი). 

თურქები შეადგენდნენ მოსახლეობის 90 %-ზე მეტს. მათ გარდა, ყველაზე უფრო მსხვილი ეროვნული ჯგუფები გახლდნენ ქურთები (დაახლ. 7 %), არაბები, ქართველები, ლაზები, სომხები და სხვა. სახელმწიფო ენაა თურქული, რომლის ანბანიც ლათინურ ანბანზეა დაფუძნებული. მცხოვრებთა უმრავლესობა მუსლიმებია (აღიარებენ სუნიტური მიმდინარეობის ისლამს). თუმცა კი 1920-იანი წლების მიწურულიდან ისლამი უკვე აღარ იყო სახემწიფო რელიგია, მისი დოგმები, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მაინც ძლიერ გავლენას ახდენდა ადამიანთა გონებასა და ჩვევებზე. როგორც თურქული ბეჭდური გამოცემები აღნიშნავდნენ, 1980-იანი წლების შუახანებიდან დაიმზირებოდა „ისლამის აღორძინება“ საზოგადოების ცხოვრებისა და საქმიანობის ბევრ სფეროში. 

მმართველობის ფორმის მიხედვით თურქეთი არის – რესპუბლიკა. 1980-იანი წლების მიწურულს მისი მეთაური გახლდათ პრეზიდენტი (იგივე იყო შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალიც), რომელსაც ირჩევდა პარლამენტი შვიდი წლის ვადით. უმაღლესი საკანონმდებლო ხელისუფლება ეკუთვნოდა ერთპალატიან პარლამენტს (მეჯლისს), რომელშიც შედიოდა 450 დეპუტატი, არჩეული ხუთი წლის ვადით. აღმასრულებელ ხელისუფლებას ახორციელებდნენ პრეზიდენტი და მთავრობა (მინისტრთა საბჭო), რომლის სათავეშიც იდგა პრემიერ-მინისტრი. ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო (ეუს), რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდნენ პრეზიდენტი, პრემირ-მინისტრი, გენერალური შტაბის უფროსი, თავდაცვისა და საგარეო საქმეთა მინისტრები, შეიარაღებული ძალების სახეობათა სარდლები. პრეზიდენტის საკონსულტაციო ორგანოს სახით დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა უმაღლეს სამხედრო საბჭოს, რომელშიც ეუს-გან განსხვავებით სამოქალაქო პირები არ შედიოდნენ. ამ ორგანოს მუდმივ წევრებს წარმოადგენდნენ შეიარაღებული ძალების სახეობათა სარდლები და არმიის გენერლის წოდების მქონე ყველა მხედართუფროსი, ხოლო სათავეში კი ამ საბჭოს ედგა გენერალური შტაბის უფროსი. 

უმსხვილესი ადმინისტრაციული ერთეული გახლდათ – ბიოლგე. ისინი სულ რვა იყო ცენტრებით: ადანა, ანკარა, არზრუმი, დიარბაქირი, იზმირი, კაისერი, კონია, სტამბული. ბიოლგე იყოფოდა რამდენიმე გუბერნიად – ილად (უწინდელი სახელწოდება – ვილაიეთი), რომლებიც მოითვლებოდა 67. 

ძ ი რ ი თ ა დ ი | პ ო ლ ი ტ ი კ უ რ ი | პ ა რ ტ ი ე ბ ი | დ ა | პ რ ო ფ კ ა ვ შ ი რ ე ბ ი.  სამშობლოს (მამულის) პარტია – მმართველი პარტია, დაფუძნებული 1983 წელს, გამოხატავდა მსხვილი ბურჟუაზიის ინტერესებს. სოციალ-დემოკრატიული სახალხო პარტია, რომელიც ბურჟუაზიული სოციალ-რეფორმიზმის პოზიციბზე იდგა, შეიქმნა 1985 წელს სოციალური დემოკრატიის პარტიისა და სახალხო პარტიის შერწყმის შედეგად. სწორი გზის პარტია – საშუალო ბურჟუაზიის, მსხვილი ბურჟუაზიის ნაწილისა და მემამულეთა მემარჯვენე პარტია, დაფუძნებული 1983 წელს. დემოკრატიული მემარცხენე პარტია ფუნქციონირებდა 1985 წლიდან. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, თურქეთის კომუნისტური პარტია (დაარსებული 1920 წელს) სათავეში ედგა მშრომელთა ბრძოლას მთელი პროგრესული, პატრიოტული ძალების გაერთიანებისთვის იმპერიალიზმის, მხვილი მიწათმფლობელებისა და კომპრადორული ბურჟუაზიის წინააღმდეგ (ეს უკანასკნელი /კომპრადორული ბურჟუაზია/ ახორციელებდა სავაჭრო შუამდგომლობას უცხორ კომპანიებთან შიდა და გარე ბაზარზე). 1923 წლიდან იმყოფებოდა არალეგალურ მდგომარეობაში. თურქეთის მუშათა პარტია ეწეოდა ბრძოლას მთელი მემარცხენე ძალების გასაერთიანებლად ბრძოლაში მშვიდობის, დამოუკიდებლობის, დემოკრატიისა და სოციალიზმისთვის. იგი გაფორმდა 1961 წელს, ათი წლის შემდეგ აიკრძალა და 1975-ში ისევ აღდგენილ იქნა. 1980 წლიდან, სამხედრო გადატრიალების შემდეგ, კვლავ არალეგალურად მოქმედებდა. 1984 წელს ექვსმა მემარცხენე პარტიამ, თურქეთის კომუნისტური პარტიის ჩათვლით, გამოაცხადა თურქეთისა და თურქული ქურთისტანის მემარცხენე ერთიანობის შექმნა ერთობლივი ბრძოლის მიზნით ქვეყანაში დიქტატურის რეჟიმის დემოკრატიული მთავრობით შესაცვლელად დემოკრატიული და მშვიდობისმოყვარე ძალების ფართო ფრონტის ფარგლებში. 1987 წლის ოქტომბერში თურქეთის კომუნისტურმა და მუშათა პარტიებმა თავიანთი შერწყმისა და გაერთიანებული კომუნისტური პარტიის შექმნის შესახებ გამოაცხადეს. 

ყველაზე უფრო მსხვილი პროფკავშირული გაერთიანება, რომლის საქმიანობაც 1980 წლის გადატრიალების შემდეგ ნებადართული გახლდათ – იყო თურქეთის მუშათა პროფკავშირების კონფედერაცია. 1982 წლის კონსტიტუცია კრძალავდა სახელმწიფო მოსამსახურეთა პროფკავშირების შექმნას, პროფკავშირების მიერ პოლიტიკური მოთხოვნების წამოყენებას, პოლიტიკური და საყოველთაო გაფიცვების ჩატარებას. 

ეკონომიკა. 1980-იანი წლების მიწურულისთვის თურქეთი გახლდათ აგრარულ-ინდუსტრიული ქვეყანა, რომლის ეკონომიკაც მნიშვნელოვანი ზომით იყო დამოკიდებული უცხოურ, უწინარეს ყოვლისა აშშ-ისა და გფრ-ის კაპიტალზე. სამრეწველო წარმოების მოცულობა შეადგენდა კაპიტალისტურ სახელმიფოთა მიერ სამრეწველო პროდუქციის გამოშვების დაახლ. 0,3 %-ს. მრეწველებისა და ბიზნესმენების თურქული ასოციაციის მიერ გამოქვეყნებული მონაცმებით, 1981–1985 წლებში მთლიანი ეროვნული პროდუქტის (მეპ) საშუალო წლიური მატება შეადგენდა 4,6 %-ს. 1986 წელს, წინა წელთან შედარებით, როცა მრეწველობა და სოფლის მეურნეობა გარკვეულ სიძნელეებს განიცდიდნენ, მეპ-ი 8 %-ით გაიზარდა და 57,6 მლრდ. ამერიკული დოლარი შეადგინა. მეპ-ის წარმოების სტრუქტურაში მრეწველობაზე 28,2 % მოდიოდა, სოფლის მეურნეობაზე – 20,4 %, მშენებლობაზე – 5,5 %, ტრანსპორტსა და კავშირგაბმულობაზე – 8,6 %. 

1985 წელს დაიწყო ეკონომიკური განვითარების მეხუთე ხუთწლიანი პროგრამის განხორციელება, რომლის მიხედვითაც ითვალისწინებდნენ მეპ-ის ზრდის ტემპების 6,3 %-მდე აყვანას, მრეწველობის პროდუქციისა – 7,5 % და სოფლის მეურნეობის პროდუქციისა კი – 3,6 %-მდე აყვანას. როგორც განსაკუთრებულობას, საბჭოთა ავტორები აღნიშნავდნენ იმას, რომ 1980-იანი წლების შუახანებიდან ეკონომიკაში, უწინარეს ყოვლისა მრეწველობაში კაპიტალდაბანდებათა ზრდასა და შემოსული ვალუტის გადიდებასთან ერთად საგარეო სახელმწიფო ვალი 40 მლრდ. დოლარს უახლოვდებოდა, საგარეო სავაჭრო ბალანსის დეფიციტი კი 3,5–4 მლრდ. დოლარს აღწევდა, გრძელდებოდა ინფლაციის ზრდის მნიშვნელოვანი ტემპებისა (1986 წელს – დაახლ. 30 % და 1987-ში – თითქმის 40 %) და უმუშევრობის ასევე მნიშვნელოვანი დონის (1988 წლის დასაწყისში 4 მლნ. ადამიანი) შენარჩუნება. 

ეკონომიკაში არსებით როლს სახელმწიფო სექტორი თამაშობდა. სახელმწიფო ფლობდა მთელ სარკინიგზო ტრანსპორტს, კავშირგაბმულობის საშუალებებს, მას ეკუთვნოდა ელექტროენერგიის თითქმის მთელი წარმოება, საკრედიტო-საბანკო სისტემის თითქმის 3/4, მომპოვებელი მრეწველობის პროდუქციის 2/3, დამამუშავებელი მრეწველობის პროდუქციის 1/3, საზღვაო ტრანსპორტის 50 %. 

ნ ე დ ლ ე უ ლ ი | დ ა | ე ნ ე რ გ ე ტ ი კ უ ლ ი | რ ე ს უ რ ს ე ბ ი.  თურქეთის წიაღი სხვადასხვა სასარგებლო წიაღისეულს ინახავს, მაგრამ 1980-იანი წლების მიწურულისთვის მათი მოპოვება საკმარისად არ იყო განვითარებული. მომპოვებელ მრეწველობაზე მოდიოდა საერთო სამრეწველო წარმოების დაახლ. 7 %, ანუ მეპ-ის 2 %-ზე ნაკლები, მასში 128 ათასი ადამიანი იყო დაკავებული. 

ქვეყანაში მოიპოვებოდა ქვანახშირი (ზონღულდაქის საბადო), მურა ნახშირი (თავშანლი, თუნჩბილექი და სხვა), ნავთობი (ძირითადად აღმოსავლეთსა და სამხრეთ-აღმოსავლეთში – ბათმანისა და ღარზანის რაიონები; მის დაზვერვას ეგეოსის ზღვაში იმხანად დადებითი შედეგები არ ჰქონია), ბუნებრივი აირი, რკინის მადანი (ცენტრალური და დასავლეთ ანატოლია), მარგანეცის, სპილენძისა და ვოლფრამის მადნები (ჩრდილო-დასავლეთში, ულუდაგის მთის კალთებზე), ქრომიტები, ბოქსიტები (ბეიშეჰირი), ვერცხლისწყალი. არასამადნო წიაღისეულიდან აღინიშნებოდა მარმარილო (მოპოვების ერთ-ერთი მთავარი ცენტრი გახლდათ კუნძული მარმარა, რომლისგანაც მიიღო სახელწოდება მარმარილოს ზღვამ). მოიპოვებოდა ასევე გოგირდი, სელიტრა. წარმოებდა ქვამარილის, ზღვისა და ტბის მარილის დამუშავება. 

ძირითად სახეობათა სასარგებლო წიაღისეულის წარმოება და მოპოვება 1986 წელს შემდეგი მონაცემებით ხასიათდებოდა (ათასი ტ, ფრჩხილებში შედარებისთვის ნაჩვენებია 1981 წელი): ქვანახშირი – 7281 (7285), მურა ნახშირი – 36 524 (18 951), ნავთობი – 2393 (2364), რკინის მადანი – 4250 (2935), ქრომის მადანი – 764 (574), ვოლფრამის კონცენტრატი – 618 ტ. მთლიანობაში, დასავლელი სპეციალისტების შეფასებით, სასარგებლო წიაღისეულის მარაგები განვითარებადი მრეწველობის მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილებისთვის საკმარისი გახლდათ, ხოლო ზოგიერთი მადანი და ლითონი კი (შავი სპილენძი და ალუმინი) საექსპორტოდაც გაჰქონდათ. ამასთან ერთად უხდებოდათ ცალკეული ნედლეული საქონლის, მაგალითად რკინის მადნისა და კოქსის შემოტანაც. ვერ იკმაყოფილებდნენ მოთხოვნილებებს საწვავ-ენერგეტიკულ რესურსებზეც: ნედლი ნავთობის მოხმარება მის წარმოებას 6–7-ჯერ აღემატებოდა და ერაყიდან, ირანიდან, საუდის არაბეთიდან და ლიბიიდან ექსპორტის ხარჯზე იფარებოდა. თურქეთში ხუთი ნავთობგადამამუშავებელი ქარხანა მოქმედებდა წელიწადში დაახლ. 28 მლნ. ტ ნედლი ნავთობის გადამუშავების საერთო სიმძლავრით. 

სათბობ-ენერგეტიკულ ბალანსში ქვანახშირსა და მურა ნახშირზე მოდიოდა დაახლ. 30 %, ნავთობპროდუქტებზე – 40 %-ზე მეტი, ჰიდროენერგიაზე – 10 %, შეშასა და საწვავის სხვა სახეობებზე – დანარჩენი. ყველაზე უფრო მსხვილი თბოელექტროსადგურები აშენებული იყო ამბარლიში, იატაგანში, სეიიტომერში, უმსხვილესი ჰიდროელექტრო სადგურები (ჰეს) – ქებანში, ჰასან-უღურლუსა და გიოგჩექაიაში. 1986 წელს გამომუშავებულ იქნა 40 მლრდ. კვტ.სთ ელექტროენერგია, 1981-ში – 25 მლრდ. 1986 წელს შეიქმნა კონსორციუმი, რომელშიც შევიდნენ ინგლისური, კანადური და თურქული კომპანიები, ქ. მერსინის მახლობლად თურქეთში პირველი ატომური ელექტროსადგურის აშენებისთვის. მისი მწყობრში შეყვანა 1992 წელს იყო დაგეგმილი. 

დ ა მ ა მ უ შ ა ვ ე ბ ე ლ | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა შ ი  1980-იანი წლების მეორე ნახევარში ქვეყნის სამრეწველო პროდუქციის 84 % იქმნებოდა (მეპ-ის 23,8 %). მასში 1,9 მლნ. ადამიანზე მეტი გახლდათ დაკავებული. საწარმოო სიმძლავრეები 1986 წელს საშუალოდ 73 %-ით გამოიყენებოდა. ყველაზე მეტი განვითარება ჰპოვეს საფეიქრო, საკვებმა (უზრუნველყოფდა ექსპორტის დაახლ. 1/3-ს) და ქიმიურმა დარგებმა, აგრეთვე სამშენებლო მასალების წარმოებამ. შექმნილი გახლდათ შავი და ფერადი მეტალურგია, რომელიც ლითონებში შიდა მოთხოვნებს მნიშვნელოვანწილად აკმაყოფილებდა. თუჯისა და ფოლადის გამოსადნობი უმსხვილესი ქარხნები მოქმედებდა ერეგლიში, ისკანდერუნში, ყარაბიუქში, სპილენძსადნობი – სამსუნში, ერგანიში, მურღულსა და სტამბულში, ტყვია-თუთიის კომბინატი – კაისერიში, ხოლო ალუმინის მწარმოებელი ერთადერთი კომბინატი კი – საიდიშეჰირში. 1986 წელს (ფრჩხილებში 1981-ში) წარმოებულ იქნა: თუჯი 3,4 მლნ. ტ (1,7), ნაგლინი 3,6 (1,7), შავი სპილენძი 25 ათასი ტ (1985-ში – 27). 

მოთხოვნილებებს მიწისზედა ტრანსპორტის საშუალებებზე (მსუბუქი ავტომობილები, ავტობუსები, მცირე და საშუალო ტვირთამწეობის სატვირთო ავტომობილები, სატვირთო ვაგონები), სასოფლო-სამეურნეო მანქანებზე, ელექტრო-ტექნიკურ ნაკეთობებზე, ქიმიურ ნედლეულსა და მინერალურ სასუქებზე უმეტეს ხარისხად ქვეყანაში წარმოების ხარჯზე იკმაყოფილებდნენ. აგებდნენ ზოგიერთი სახეობის ლითონდამამუშავებელ და საქსოვ დაზგებს. ავტომობილებისა და ტრაქტორების ამწყობი ქარხნები აშენებული გახლდათ სტამბულის გარეუბნებში, ასევე ქალაქეში ანკარა, კონია, ბურსა, იზმითი და იზმირი. 1986 წელს გამოშვებული იყო 76 ათასი მსუბუქი და 15,2 ათასი სატვირთო ავტომობილი, 10 ათასზე მეტი ავტობუსი (მიკროავტობუსების ჩათვლით) და 32 ათასი ტრაქტორი. სარკინიგზო თბომავლებს, სამგზავრო და სატვირთო ვაგონებს აგებდნენ ქალაქებში ესქიშეჰირი, ადაფაზარი და სივასი, საშუალო წყალწყვის სავაჭრო გემებს – ვერფებზე სტამბულის შემოგარენში, იზმიტში, იზმირსა და ერეგლიში. 

საბჭოთა ავტორები აუცილებლად მიიჩნევდნენ აღენიშნათ, რომ მრეწველობის ყველაზე უფრო თანამედროვე დარგების საწარმოო სიმძლავრეები 1980-იანი წლების მიწურულს შერეულ თურქულ და უცხოურ კომპანიებს ეკუთვნოდა, ხოლო რთული ნაკეთობების უმრავლესობას კი საზღვარგარეთული ლიცენზიებით უშვებდნენ. უცხოური კაპიტალი თუმცა არ იკავებდა მთავარ მდგომარეობას (главенствующее положение) თურქულ ეკონომიკაში, მაგრამ მის მნიშვნელოვან ელემენტს კი წარმოადგენდა. დამახასიათებელი გახლდათ სამრეწველო წარმოების კონცენტრაცია: რვა უმსხვილეს ქალაქში იყო თავმოყრილი მრეწველობაში დაკავებულთა 65 %-ზე მეტი, განსაკუთრებით კი სტამბულის ინდუსტრიული რაიონი დომინირებდა. არსებობდა დისპროპორცია დასავლეთ და აღმოსავლეთ ილების განვითარებაში. 

თურქული ეკონომიკის მნიშვნელოვან დარგს წარმოადგენდა ს ო ფ ლ ი ს | მ ე უ რ ნ ე ო ბ ა. 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში მასში დაკავებული გახლდათ 9,3 მლნ. ადამიანი (ეკონომიკურად აქტიური მოსახლეობის 57,5 %), მისი წილი მეპ-ში თუმცა კი რამდენადმე მცირდებოდა, მაგრამ მაინც უწინდებურად მაღალ დონეზე რჩებოდა. მიწა ძირითადად მსხილ მემამულეებსა და კულაკებს ეკოთვნოდა, და მის მნიშვნელოვან ნაწილს მოიჯარადრეები ამუშავებდნენ. დასავლელი ეკონომისტების შეფასებით, მოცემული დარგი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებსა და ნედლეულში ქვეყნის მოთხოვნილებებს მთლიანობაში აკმაყოფილებდა. 

თურქეთის სოფლის მეურნეობის საფუძვლად ითვლებოდა მემცენარეობა. ქერისა და ჭარხლის წარმოებაში მას აზიის კაპიტალისტურ ქვეყნებს შორის პირველი, ხორბლის წარმოებაში კი – მეორე ადგილი ეკავა. სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის მოსავალმა 1986 წელს (ფრჩხილებში 1981-ში) შეადგინა მლნ. ტ-ებში: ხორბლის – 19 (17), ქერის – 7 (5,9), ჭვავის – 0,35 (0,53), სიმინდის – 2,3 (1,2), შაქრის ჭარხლისა – 10,6 (11,2). სასურსათო და საკვებ ბალანსში თვალსაჩინო ადგილი მარცვლოვან კულტურებს ეკავა. უმრავლეს რაიონებში მეცხოველეობის წამყვან დარგად მეცხვარეობა ითვლებოდა. ცხვრების რაოდენობის მიხედვით (დაახლ. 49 მლნ.) თურქეთი მსოფლიოს სახელმწიფოთა პირველ ათეულში შედიოდა, ხოლო ანგორული თხების რაოდენობის მიხედვით კი (დაახლ. 3,5 მლნ.) მეორე ადგილი ეკავა. თხები სულ 18 მლნ. მოითვლებოდა. სოფელ ადგილებში ფართო გამოყენება ჰქონდათ ცხენებს, ჯორებსა და ვირებს. 

ს ა მ ხ ე დ რ ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა.  მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის ძირითადი ნაწილი დასავლეთის ქვეყნებიდან მოდიოდა, რადგანაც თურქეთში მისი წარმოებისთვის შეზღუდული შესაძლებლობები არსებობდა. თუმცა კი 1980-იანი წლების მიწურულშიც თანამედროვე შეიარაღების მიმწოდებლებად უწინდებურად ნატო-ს წევრი სახელმწიფოები რჩებოდნენ, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ გადახედა ამ სფეროში თავის პოლიტიკას და მიიღო თავისი სამხედრო-სამრეწველო ბაზის განვითარების რამდენიმე პროგრამა, ისწრაფვოდა რა მზა ნაკეთობების იმპორტიდან მხოლოდ ცალკეული კვანძების, საწარმოო აღჭურვილობისა და ტექნოლოგიების შემოტანაზე გადასვლისკენ (იარაღისა და საბრძოლო ტექნიკის ძირითადი ელემენტების წარმოების თავად თურქეთში აწყობის გზით). საზღვარგარეთელი სპეციალისტების შეფასებით, თურქეთში იმედოვნებდნენ ამით არა მარტო უფრო მეტ ხარისხად დაეკმაყოფილებიათ შიდა მოთხოვნილებები, არამედ გარკვეული ნიმუშებით მსოფლიო ბაზარზეც გასულიყვნენ, უწინარეს ყოვლისა ისლამური სახელმწიფოების ბაზრებზე, რაც ქვეყანაში განვითარებული სამეცნიერო-ტექნიკური ბაზის არარსებობის პირობებში საკმარისად ძნელი ამოცანა უნდა ყოფილიყო. 

მმართველი წრეების მიერ გატარებულმა ხაზმა მრეწველობის დენაციოლანიზაციაზე თავისი ასახვა ჰპოვა სამხედრო წარმოებაშიც. 1985 წლის ნოემბერში შეიქმნა სამხედრო მრეწველობის განვითარებისა და უზრუნველყოფის სამმართველო და მისდამი დაქვემდებარებული ფონდი, რომელიც მოწოდებული გახლდათ ქცეულიყო სახსრების დამატებით წყაროდ სამხედრო მრეწველობის კერძო სექტორის სტიმულირებისა და უცხოური კომპანიების მოზიდვისთვის (მათი მოწინავე ტექნოლოგიებით). 1986 წლის ბოლოს ფონდს 500 მლნ. დოლარი გააჩნდა. სამხედრო დანიშნულების პროდუქციის გამომშვებ საწარმოთა უმრავლესობა სახელმწიფოს ეკუთვნოდა. 

საავიაციო მრეწველობა 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში ავიაამწყობი და ავისარემონტო ქარხნებითა და სახელოსნოებით იყო წარმოდგენილი. ამერიკულ-თურქული შეთანხმების შესაბამისად მიურთედში დასრულდა საწარმოს მშენებლობა ტაქტიკური გამანადგურებლების F-16 ასაწყობად, ხოლო ესქიშეჰირში კი – მათთვის საავიაციო ძრავებისა. პროექტის რეალიზაციის პირველ სტადიებზე თვითმფრინავების აწყობა აშშ-ის მიერ მიწოდებული მაკომპლექტებელი კვანძებისგან უნდა მომხდარიყო, შემდეგ კი წარმოება ადგილზე უნდა ყოფილიყო ათვისებული. პირველი თვითმფრინავების გამოშვება 1987 წელს იქნა დაწყებული. ანკარაში არსებულ ქარხანაში შეიძლებოდა განეხორციელებიათ ვერტმფრენების UH-1H აწყობა, აგრეთვე კაპიტალური რემონტი ვერტმფრენებისა, რომლებიც თურქული არმიის შეიარაღებაში შედგებოდნენ. 

ჯავშანსატანკო მრეწველობის საწარმოო სიმძლავრეები იძლეოდა საზღვარგარეთ შესყიდული ტანკებისა და სხვა ჯავშანსატანკო ტექნიკის კაპიტალური რემონტისა და მოდერნიზაციის ჩატარების შასაძლებლობას, აგრეთვე შეზღუდული ზომებით სათადარიგო ნაწილების გამოშვებისაც. ძირითადი საწარმოები განლაგებული გახლდათ ქალაქებში არითიაში, კაისერიში, ანკარაში, სარემონტო სახელოსნოები – ჩორლუში, ადაფაზარში, არზრუმსა და სხვა. ამ დარგის განვითარებაში დიდ როლს თამაშობდა გფრ-ის ტექნიკური დახმარება. კერძოდ, მისი თანადგომით იგეგმებოდა ტანკების „ლეოპარდი“ აწყობის ორგანიზაცია, მთავრდებოდა სამხედრო ავტომანქანებისა და მათთვის ძრავების მწარმოებელი ქარხნის მშენებლობა. 

ქარხნებში ორგნიზებული გახლდათ მსუბუქი სასროლი იარაღის, ტყვიამფრქვევების, 81-მმ და 120-მმ ნაღმსატყორცნებისა და მათთვის საბრძოლო მასალების გამოშვება. უკანასკნელთა გარკვეული მცირე ნაწილი ექსპორტზეც გადიოდა. 1985 წელს დაიწყეს 105-მმ სატანკო ზარბაზნების წარმოება. ამ დარგების ძირითადი საწარმოები ქალაქებში კირიქკალეში, ანკარასა და სტამბულში მოქმედებდა. 

სამხედრო დანიშნულების რადიოსადგურებს აწარმოებდნენ ანკარაში არსებულ ქარხანაში. დიდი ბრიტანეთის ტექნიკური დახმარებით წარმოებდა რადიოსალოკაციო სადგურების მწარმოებელი საწარმოს მშენებლობა, აგრეთვე ვარაუდობდნენ საზენიტო სარაკეტო კომპლექს (ზრკ) „რაპირას“ ამწყობი და მისი ცალკეული ელემენტების გამომშვები ქარხნის მშენებლობასაც. 1986 წლიდან აშშ-ის დახმარებით აწყობილი გახლდათ ტანკსაწინააღმდგო მართვადი რაკეტების (ტსრკ) „თოუს“ წარმოება. მიდიოდა მოლაპარაკებები საფრანგეთისა და გფრ-ის ფირმებთან ზრკ „როლანდის“ ერთობლივ წარმოებაზე. 

ხომალდსამშენებლო ვერფებზე ხორციელდებოდა ყველა იმ კლასის ხომალდებისა და გემების რემონტი, რომლებიც თურქული ფლოტის შემადგენლობაში იმყოფებოდნენ. ასევე შეიძლებოდა აეგოთ საესკადრო ნაღმოსნები, დიზელური წყალქვეშა ნავების კორპუსები, ტანკსადესანტო ხომალდები და დამხმარე გემები, ამასთან რთულ კვანძებსა და აგრეგატებს, თანამედროვე რადიოელექტრონიკასა და შეიარაღებას საზღვარგარეთ ყიდულობდნენ. სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) ძირითადი ვერფები იმყოფებოდა გიოლჯუქსა და თაშქიზაქში (სტამბული). 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში პირველზე გრძელდებოდა დასავლეთგერმანული 209 პროექტის წყალქვეშა ნავებისა და MEKO 200 პროექტის მართვადი ხომალსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსებით შეიარაღებული ფრეგატების (მრი ფრეგატები) მშენებლობა, მეორეზე კი – მცირე ნავსაწინააღმდეგო ხომალდების, სადარაჯო და სარაკეტო კატარღებისა. 

დასავლელი სპეციალისტების შეფასებით, იმ ხანებში თურქეთის სამხედრო მრეწველობა ინტენსიური განვითარებისა და სტრუქტურული გარდაქმნის პერიოდს განიცდიდა. დასახული პროგრამების შესრულების შემთხვევაში ამ დარგს საუკუნის დასასრულს შეეძლებოდა შეიარაღებული ძალების მოთხოვნილებები იარაღსა და სამხედრო ტექნიკაში ძირითადად დაეკმაყოფილებია. 

ტრანსპორტი. სატრანსპორტო ქსელის განვითარებაზე გავლენას ახდენდა ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები, განვითარების ისტორიული განსაკუთრებულობანი და ეკონომიკის მოთხოვნილებები. მთათა ქედები აძნელებდნენ საზღვაო სანაპიროების კავშირს ცენტრალურ რაიონებთან. შავი ზღვის მხოლოდ ორი პორტი (ზონღულდაქი და სამსუნი) და ხმელთაშუა ზღვის ორი პორტი (მერსინი და ისკანდერული) იყვნენ შეერთებული რკინიგზებით შიდა რაიონებთან. იყო ხუთი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი საავტომობილო მაგისტრალი, რომლებიც ქვეყანას მერიდიანული მიმართულებით გადაკვეთდნენ. საგზაო ქსელი უკეთესად ქვეყნის დასავლეთ ნაწილსა და იმ რაიონებში იყო განვითარებული, რომლებიც შავი ზღვის სრუტეების ზონას ემიჯნებოდნენ. მთა-გორიან აღმოსავლეთ ანატოლიაში ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ მოძრაობა ძალზედ იყო გაძნელებული, ხოლო განედების მიმართულებაზე მარშრუტები კი მდინარეთა ხობების გასწვრივ მიემართებოდა და უღელტეხილებს გადაივლიდა. 

მთებში უმნიშვნელოვანეს გასასვლელებს, რომლებზედაც საავტომობილო და რკინიგზები გადიოდა, წარმოადგენდნენ ზონღულდაქის (მდ. ენიჯეს ხეობაში, სიგრძე 100 კმ, სიგანე 0,5–5 კმ, ვიწრობებში 15–20 მ), ყარს-ერზინჯან-სივასის (მდინარეების ყარსის, ყარასუს, ევფრატის, ყიზილ-ირმაქის ხეობებით, დაახლ. 600 კმ, 0,1–25 კმ, 20–50 მ), სამსუნის (მდინარეების მურატი, ტერსაქანი, ეშილ-ირმაქი ხეობების გაყოლებით, 95კმ, სიგანე 200–400 მ) და კილიკიის კარიბჭის (მდ. ჩაქითის ხეობის გასწვრივ, 70 კმ, 0,4–2 კმ, 10–20 მ) გასასვლელები. მხოლოდ გზატკეცილები იყო აგებული ტრაპიზონის გასასვლელში (მდინარეების ხარშიტის, ჭოროხისა და სხვათა ხეობებში, 300 კმ, 0,1–0,6 კმ, 15 მ-მდე), ასევე ჭოროხის გასასვლელშიც (მდ. ჭოროხის ხეობის გაყოლებით, 250 კმ, 0,1–0,8 კმ, 10 მ-მდე, ფართო ადგილებში 10 კმ-მდე). გარდა ამისა, საბჭოთა კავშირის საზღვრებთან მოდიოდა ქელქითისა და ყარაქიოსე-მუშ-ელიაზიგის გასასვლელები. 

ზიგანის უღელტეხილისა (აღმოსავლეთ პონტოს მთები, სიმაღლე ზღვის დონიდან 2025 მ) და ქოფის უღელტეხილის (სომხეთის ზეგანი, 2390 მ) გადავლით გაყვანილი იყო გზატკეცილები, ხოლო საგანლუქის უღელტეხილზე გადავლით კიდევ რკინიგზაც. საავტომობილო უღელტეხილები ღია იყო მარტ – აპრილიდან ოქტომბრის ჩათვლით, ხოლო უკანასკნელი კი – მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით. 

ს ა ა ვ ტ ო მ ო ბ ი ლ ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ს  1980-იანი წლების მიწურულს პირველი ადგილი ეკავა ქვეყანაში ტვირთების გადატანისა და მგზავრთა გადაყვანის მოცულობის მიხედვით (2/3-მდე). ავტოფარეხი მოითვლიდა დაახლ. 1,5 მლნ. ერთეულს (ნახევარზე მეტი გახლდათ მსუბუქი ავტომანქანები). საავტომობილო გზები წარმოადგენდა ძირითად სატრანსპორტო მაგისტრალებს. მათი საერთო სიგრძე შადგენდა 232 ათას კმ, მათ შორის თითქმის 61 ათასი კმ გახლდათ მყარი საფარით. გზატკეცილები აკავშირებდა ყველა უმნიშვნელოვანეს ადმინისტრაციულ-პოლიტიკურ და ადმინისტრაციულ ცენტრსა და საზღვაო პორტს. მაგრამ მთავარი გზებიდან მოშორებით მდებარე ბევრი მცირე დასახლებული პუნქტი ნალექების მოსვლისას გარე სამყაროსგან მოწყვეტილი რჩებოდა. ზამთრის დროში მთების უბნებსა და უღელტეხილებზე ხშირი იყო თოვლის ნამქერები, რომელთა გამოც მოძრაობა შეიძლებოდა მთლიანად შეწყვეტილიყო. 

ჩვეულებრივ გზების სავალი ნაწილის სიგანე შეადგენდა 4-დან 10 მ-მდე საგზაო ზოლის სიგანის დროს 5–12 მ. დასავლეთ ანატოლიაში იყო თანამედროვე მაგისტრალები. გზებზე იყო ბევრი ხელოვნური ნაგებობა: ხიდები (3 ათასზე მეტი), გვირაბები (50-ზე მეტი), ვიადუკები, თოვლისგან დამცავი გალერეები, საყრდენი კედლები. დამახასიათებელი გახლდათ მკვეთრი მოსახვევები, აღმართები და დაღმართები. 1973 წელს აგებულ იქნა ფოლადის საავტომობილო ხიდი ბოსფორის სრუტეზე (სიგრძე 2789 მ, სიგანე 26 მ), რომლის ექსპლუატაციაში ჩაბარების შემდეგაც მნიშვნელოვნად გაიზარდა ტვირთების სატრანზიტო ნაკადები ევროპიდან ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებში თურქეთის გავლით. 1988 წლის დასაწყისში მისგან რამდენიმე კილომეტრში შენდებოდა კიდევ ერთი ხიდიც. 

მნიშვნელოვან როლს ქვყნისთვის, რომელსაც სამი მხრიდან ზღვები ერტყა გარს, თამაშობდა  ს ა ზ ღ ვ ა ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ი.  მას მეორე ადგილი ეკავა ტვირთების კაბოტაჟური გადაზიდვების მოცულობით და მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა საგარეო ვაჭრობის უზრუნველყოფაში, თუმცა კი საგარეო სავაჭრო გადაზიდვების დაახლ. 50 % ისეთი გემებით ხორციელდებოდა, რომლებიც სხვა სახელმწიფოთა დროშების ქვეშ დაცურავდნენ. დასავლეთის ქვეყნების სამხედრო სპეციალისტები მნიშვნელოვან ადგილს უთმობდნენ საზღვაო ტრანსპორტს ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის სახელმწიფოებიდან ჯარებისა და სამხედრო ტვირთების გადმოსროლაში. 

1986 წლის შუახანებში მოითვლებოდა 825 გემი (თითოეულის მთლიანი ტევადობა 100 რეგ. ტ და მეტი, ჯამური ტევადობა 3,4 მლნ. რეგ. ტ-ზე მეტი). ამ მაჩვენებლის მიხედვით ქვეყანას 25-ე ადგილი ეაკავა მსოფლიოში (1981 წელს – 35-ე ადგილი). 

საზღვაო სანაპიროებზე 50-ზე მეტი პორტი იყო აგებული, 15 მათგანი გამოიყენებოდა საგარეო სავაჭრო გადაზიდვებისთვის. ტვირთბრუნვის მიხედვით უმსხვილესი პორტები გახლდნენ სტამბული, მერსინი, ისკანდერუნი, იზმირი, ერეგლი, ზონღულდაქი, იზმიტი (თითოეულის საშუალოწლიური ტვირთბრუნვა აღემატებოდა 1,5 მლნ. ტ). 

გადაზიდვების მოცულობის მიხედვით მესამე ადგილზე იმყოფებოდა  ს ა რ კ ი ნ ი გ ზ ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ი.  1980-იანი წლების განმავლობაში მისი წილი სატვირთო გადაზიდვებში რამდენადმე ამაღლდა. 1980 წელს ის შეადგენდა 9 %-ს, 1985-ში იყო უკვე 13 %, ხოლო 1990 წლისთვის, თურქი ეკონომისტების შეფასებებით, 18 %-თვის უნდა გადაეჭარბებინა. რკინიგზების სიგრძე 1988 წლის დასაწყისში შეადგენდა 8,2 ათას კმ, რომელთაგან დაახლ. 300 კმ ელექტროფიცირებული გახლდათ. მათი უმრავლესობა იყო ერთლიანდაგიანი, ლიანდაგის სიგანე 1435 მმ. 1986 წლის დასაწყისში ქვეყანაში მოითვლებოდა თითქმის 600 თბომავალი, 300 ორთქლმავალი, 25 ელმავალი, 23 ათასი სატვირთო და დაახლ. 1,1 ათასი სამგზავრო ვაგონი. 1989 წლისთვის ვარაუდობდნენ თბომავლების რიცხვის 745-მდე გაზრდასა და ორთქლმავლების 240-მდე შემცირებას. 

რკინიგზები უმთავრესად ძლიერად დასერილ და მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე გადიოდა, მათ ჰქონდათ გზის რთული პროფილი და მცირე რადიუსის მქონე (დაახლ. 250 მ) ბევრი მრუდი. მათზე აგებული იყო 25 ათასზე მეტი ხიდი (საერთო სიგრძით 75 კმ) და თითქმის 700 გვირაბი (170 კმ), არსებობდა აგრეთვე სხვა ნაგებობებიც. 96 კმ სიგრძის ვან – თათვანის უბანზე ვანის ტბაზე საბორნე გადასასვლელი იყო აგებული, რომელსაც ორი ბორანი ემსახურებოდა. დღეღამის განმავლობაში ბორანი ორ-სამ რეისს ასრულებდა. გემბანზე შეიძლებოდა განთავსებულიყო ლოკომოტივი და ორი–ათი ორღერძიანი ვაგონი. 

მსხვილ სარკინიგზო კვანძებს წარმოადგენდნენ სტამბული, ბალიქესირი, ესქიშეჰირი, იზმირი, ანკარა, მალათია, სივასი და სხვები. 

1982 წელს მიღებულ იქნა მიმდინარე ათწლეულის დასასრულამდე რკინიგზების მოდერნიზაციის პროგრამა, რომლის შესაბამისადაც დასახული ჰქონდათ 2,4 ათასი კმ გზების რეკონსტრუქცია, ძირითად მიმართულებებზე მატარებელთა მოძრაობის სიჩქარის ამაღლების უზრუნველყოფა, მრუდების მინიმალური რადიუსის 900 მ-მდე გაზრდა. მთავრობის მიერ მოწონებულ იქნა ბოსფორის სრუტის ქვეშ სტამბულის რაიონში 8 კმ-იანი ორლიანდაგიანი სარკინიგზო გვირაბის მშენებლობასთან მიმართებაში თურქული და ამერიკული კომპანიების მიერ კვლევების ჩატარება. 

ქვეყანაში გარკვეული განვითარება მიიღო  ს ა ჰ ა ე რ ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ მ ა.  სააეროდრომო ქსელი მოითვლიდა 100-ზე მეტ აეროდრომს ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლებით, რომელთაც ჰქონდათ მყარი საფარი, აგრეთვე გრუნტის საფრებითაც. უმნიშვნელოვანესი აეროპორტები აშენებული გახლდათ ქალაქებში სტამბული (ეშილქოი), ანკარა (ესენბოგა), იზმირი (ჩიგლი). პირველი ორი უზრუნველყოფდა ნებისმიერი ტიპის თანამედროვე თვითმფრინავების მიღებას. სამოქალაქო ავიაციის ფარეხი მოითვლიდა 245 თვითმფრინავს. შიდა და ზოგიერთ საერთაშორისო რეისს თურქული სახელმწიფო ავიაკომპანიები ასრულებდნენ. 

მ ი ლ ს ა დ ე ნ ე ბ ი ს (ნავთობისა და მისი გადამუშავების პროდუქტების გადაქაჩვისთვის) საერთო სიგრძე თურქეთში 4 ათას კმ-ზე მეტს აღწევდა, რომლელთაგან დაახლ. 2,5 ათასი კმ პროდუქტსადენებზე მოდიოდა. მთელი სისტემის საფუძველს წარმოადგენდა ნატო-ს მაგისტრალური მილსადენები, რომლებიც შედგებოდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ ქსელებისგან, თითოეული დაახლ. 1000 კმ სიგრძისა. გარდა ამისა, ორი მილსადენი ეკუთვნოდა თურქულ ნავთობის კომპანიას. ნატო-ს მაგისტრალური მილსადენებით (ჩაწყობილი იყო გრუნტში 1–2 მ სიღრმეზე) თანამიმდევრულად შეიძლებოდა გადაექაჩათ სხვადასხვა ნავთობპროდუქტები ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ისა და სახმელეთო ჯარების ძირითად დაჯგუფებათა საწვავით უზრუნველყოფისთვის. მილსადენების დასავლეთ ქსელი მოიცავდა მაგისტრალურ მილსადენს ანტალია – ქიუთაჰია – ჩუქურჰისარი – იზმითი – სტამბული – ჩათალჯა და მისგან ორ განშტოებას (ჩუქურჰისარი – ყარაჯაბეი – ბანდირმა და ყარაჯაბეი – ბალიქესირი), ხოლო მილსადენების აღმოსავლეთ ქსელი კი მოიცავდა მაგისტრალურ მილსადენს ისკანდერუნი – ოსმანიე – მალათია – არზრუმი – ხორასანი (განშტოება მალათია – დიარბაქირი – ბათმანი). მილსადენების ტრასებზე აგებული გახლდათ საწვავ-საცხები მასალების 30-ზე მეტი საწყობი საერთო გაანგარიშებული ტევადობით დაახლ. 500 ათასი მ³. 

ღონისძიებათა კომპლექსში, რომლებსაც ატარებდა თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ქვეყნის სამხედრო ინფრასტრუქტურის სრულყოფის საქმეში თავისი და ნატო-ს გეგმების შესაბამისად, 1980-იანი წლების მიწურულისთვის, დიდი ყურადღება ეთმობოდა აეროდრომების ქსელის განვითარებასა და ფლოტის ძალების ბაზირებას. 40-ზე მეტ აეროდრომს ჰქონდა ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლები, რომლებიც ვარგისი იყო ტაქტიკური ავიაციის ყველა ტიპის თვითმფრინავების მიერ გამოყენებისთვის. ქვეყნის ტერიტორიაზე ისინი თანაბრად გახლდათ განაწილებული, თუმცა კი რამდენადმე მეტი სიმჭიდროვით დასავლეთ და ცენტრალურ ანატოლიაში. ავიაციის სიცოცხლისუნარიანობის (живучесть) ამაღლების მიზნით აეროდრომებზე შენდებოდა თაღოვანი შესაფარებლები (укрытия), რომელთაც შეეძლოთ დაეცვათ თვითმფრინავები „ჰაერი – მიწა“ კლასის რაკეტების დარტყმებისგან, აგრეთვე უშუალო მახლობლობაში გამსკდარი 250 კგ-მდე მასის ავიაბომბების დარტყმის ტალღისა და ნამსხვრევების ზემოქმედებისგან. ასევე ტარდებოდა შენიღბვის ღონისძიებებიც. 

თურქეთის ძირითად საავიაციო ბაზებს წარმოადგენდნენ ესქიშეჰირი, მიურთედი, ბანდირმა, ბალიქესირი, დიარბაქირი, მერზიფონი და ერჰაჩი. იყო ასევე ორი სასწავლო საავიაციო ბაზაც კონიასა და ჩიგლიში. ქვეყნის სამხრეთში განლაგებული გახლდათ ამერიკული საავიაციო ბაზა ინჯირლიკი, სადაც მუდმივად საბრძოლო მორიგეობაში იმყოფებოდნენ აშშ სჰძ-ის ტაქტიკური ავიაციის თვითმფრინავები. საერთაშორისო ვითარების გართულების პერიოდში ან სწავლებების დროს თურქეთის სჰძ ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის განკარგულებაში გადასცემდა 19 აეროდრომს. ზემოთ დასახელებული ბაზების გარდა მათ რიცხვში შედიოდა აეროდრომები აქჰისარი, ანტალია, ბათმანი, ენიშეჰირი, სივასი, სივრიჰისარი, თოფელი, არზრუმი, ერქილეთი. 

ფლოტის ბაზირება ხორციელდებოდა ხუთ სამხედრო-საზღვაო ბაზასა (გიოლჯუქი, ერეგლი, სტამბული, იზმირი, ისკანდერუნი) და რვა ბაზირების პუნქტში. მშვიდობიანობის დროს სახომალდო შემადგენლობის დიდი ნაწილი ბაზირებული გახლდათ მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა (სზბ) გიოლჯუქში, ხოლო საბრძოლო პატრულირების აღსრულების დროს და სწავლებათა პერიოდში – დანარჩენ სზბ-ებსა და ბაზირების პუნქტებშიც. მთავარი სზბ-ის მეთაურობას ექვემდებარებოდნენ სარემონტო ქარხნები და სახელოსნოები, მომარაგების ცენტრი, გემთსამშენებლო ვერფი, აგრეთვე საარტილერიო საბრძოლო მასლების, ნაღმებისა და ტორპედოების საწყობები. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, 1980-იანი წლების შუახანებიდან კიდევ უფრო გაიზარდა თურქეთის როლი აშშ-ისა და ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის მილიტარისტულ გეგმებში. მის ტერიტორიას – ნატო-ს სამხრეთ ფლანგს – პენტაგონი განიხილავდა არა მარტო როგორც პლაცდარმს საბჭოთა კავშირისა და ბალკანეთის ნახევარკუნძულის სოციალისტური ქვეყნების წინააღმდეგ საომარი მოქმედებების წარმოებისთვის, არამედ შუალედური ბაზის სახითაც „სწრაფი გაშლის ძალების“ ახლო და შუა აღმოსავლეთში გადასროლებისას. მარტო შეერთებულ შტატებს ჰქონდა 60-ზე მეტი ბაზისა და ობიექტის გამოყენების უფლება, რომლებიც თურქეთის ტერიტორიაზე ჰქონდა შექმნილი (უფრო დაწვრილებით თურქეთის ტერიტორიაზე აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო ობიექტების შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1987, # 3, გვ. 61–66). ასე, ანკარაში განლაგებული გახლდათ გაერთიანებული ამერიკული სამხედრო მისიის შტაბი, რომელიც კოორდინაციას უწევდა მოქმედებებს აშშ-სა და თურქეთს შორის სამხედრო დახმარების შესახებ დადებულ შეთანხმებათა შესრულების საქმეში, და საავიაციო ჯგუფის შტაბიც, რომელიც განკუთვნილი გახლდათ თურქეთში აშშ სჰძ-ის ობიექტების მომსახურებისა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფისთვის. 

ნატო-ს ბლოკში უფროს პარტნიორს ამ ქვეყანაში 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში ისეთი სამხედრო ობიექტები ჰქონდა გაშლილი, როგორებიც გახლდათ საბჭოთა შეიარაღებული ძალების საქმიანობასა და საკონტინენტთაშორისო ბალისტიკური რაკეტების (სკბრ) გაშვებებზე თვალყურის დევნების (слежение) ცენტრი (ფირინჩლიქი, 25 კმ დიარბაქირის დასავლეთით), რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრები (ქ. სინოპის რაიონსა და ანადოლუქვაგიში, ბოსფორის სრუტე), სეისმური დაზვერვის სადგური, რომელიც ახორციელებდა ინფორმაციის შეკრებას ბირთვული გამოცდების შესახებ (გიოლბაში, ანკარის სამხრეთ-დასავლეთ შემოგარენი), რადიოსანავიგაციო სისტემის LORAN-C სადგური (დასახლებული პუნქტი ქარღაბურუნი მარმარილოს ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე), კავშირგაბმულობის კვანძები და სადგურები (ქალაქების იზმირის, ანკარას, ადანას, სინოპის, სამხუნის, მალათიას, დიარბაქირის, ინჯირლიქის, ჩორლუს, ჩაქმაქლის, არზრუმისა და სხვათა რაიონში), საწვავ-საცხები მასალების საწყობები (პორტებში ისკანდერუნი, იუმურთალიქი, იზმირი). 

საზღვარგარეთული პუბლიკაციები შეიცავდნენ მითითებებს იმაზე, რომ ავიაბაზებში ბალიქესირი, ინჯირლიქი, მიურთედი, თოფელი, არზრუმი, ერჰაჩი, ესქიშეჰირი, ჩაქმაქლის რაიონში და სხვაგან იყო ბირთვული საბრძოლო მასალების საწყობები და შენახვის პუნქტები, სადაც 500-ზე მეტი ბირთვული საბრძოლო მასალა ინახებოდა. 

იმ ამერიკელ სამხედრო მოსამსახურეთა საერთო რიცხვი, რომლებიც მუდმივად იმყოფებოდნენ თურქეთში, შეადგენდა დაახლ. 5 ათას ადამიანს. 

უცხოურ ბეჭდურ გამოცემათა შეტყობინებების მიხედვით იქ განლაგებული იყო ასევე სამხედრო ბაზები და ობიექტები, რომლებიც ნატო-ს ბლოკის ინტერესებში გამოიყენებოდა – სულ დაახლოებით 40. მათ რიცხვში ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანთა შორის იყო ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების შტაბი სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული (სამოკავშირეო) ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის (6 გტას) შტაბი (ორივე ქ. იზმირში), ზემოთ მოხსენიებული ავიაბაზები, თურქეთის საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) რადიოსალოკაციო პოსტები, რომლებიც შედიოდა ნატო-ს საჰაერო თავდაცვის გაერთიანებულ ავტომატიზებულ სისტემა „ნეიჯში“, რადიოელექტრონული აღჭურვილობა შორეული რადიოლოკაციური სისტემა AWACS-ის სადაზვერვო მონაცემების დამუშავებისთვის და ამავე სისტემის კავშირგაბმულობის საშუალებანი (გაშლილი იყო ქ. კონიაში), ტროპოსფერული, რადიოსარელეო და სათანამგზავრო კავშირგაბმულობის კვანძები (იზმირი, ანკარა და სხვა), სამხედრო საწყობები, რომელთა ძირითადი ნაწილიც განლაგებული იყო აღმოსავლეთ თრაკიაში, შავი ზღვის სრუტეების ზონასა და საბჭოთა კავშირის მოსაზღვრე რაიონებში. 

საბჭოთა ავტორების დასკვნით, გახლდათ რა ნატო-ს აქტიური მონაწილე და ასრულებდა რა ბლოკის წინაშე ვალდებულებებს, თურქეთი ინახავდა ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვან რეგულარულ შეიარაღებულ ძალებს ნატო-ს ევროპულ ქვეყნებს შორის (654 ათას ადამიანზე მეტი 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში) (უფრო დაწვრილებით თურქეთის შეიარაღებული ძალების შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1986, # 12, გვ. 11–18). მათი შეფასებით, ქვეყნის ჩათრევა ფართომასშტაბური აგრესიული მზადებების ორბიტაში სოციალისტურ სახელმწიფოთა და ახლო და შუა აღმოსავლეთის ქვეყნების წინააღმდეგ გახლდათ მიმართული. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник В. Элин, «Турция (физико-географические условия, государственное устройство, экономика, элементы инфраструктуры)», Зарубежное Военное Обозрение, 1988 г. № 1. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა