ზღვაოსნობის პრობლემები შავი ზღვის სრუტეების ზონაში 1990-იანი წლების მიწურულს

ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეები და მარმარილოს ზღვა წარმოქმნიან ერთიან შეტყობინების საზღვაო გზას შავ და ხმელთაშუა ზღვებს შორის. შავი ზღვის სრუტეების გეოგრაფიული მდებარეობა განსაზღვრავს მათი რეჟიმის პირველხარისხოვან მნიშვნელობას რეგიონის ქვეყნების უსაფრთხოებისა და ეკონომიკური ინტერესებისთვის და თამაშობს გეოსტრატეგიულ როლს მათ კავშირებში გარე სამყაროსთან. რუსი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, სრუტეები, ერთის მხრივ, წარმოადგენენ რუსეთის შავი ზღვის ფლოტის ერთადერთ გასასვლელს ხმელთაშუა ზღვასა და ღია ოკეანეში, ხოლო მეორეს მხრივ კი – ბუნებრივ დაბრკოლებას (წინააღმდეგობას) სავარაუდო მოწინააღმდეგის საბრძოლო ხომალდების შავ ზღვაში შემოსვლისთვის. 

1990-იან წლების შუა ხანებიდან ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეების მნიშვნელობა განსაკუთრებით იზრდებოდა კასპიის ზღვისა და ცენტრალურ-აზიური საბადოებიდან ნავთობის ტრანსპორტირების პრობლემასთან დაკავშირებით. თურქეთი ერთმნიშვნელოვნად გამოდიოდა „შავი ოქროს“ გადაქაჩვის მისთვის მისაღები ერთადერთი ვარიანტის მომხრედ სახმელეთო მარშრუტით, რომელიც ითვალისწინებდა ნავთობსადენის გაყვანას ბაქოდან თურქულ პორტ ჯეიჰანამდე. სვამდა რა თავის წინაშე სტრატეგიულ მიზანს – გამხდარიყო რეგიონული ზესახელმწიფო, იგი ისწრაფვოდა თავი მოეყარა თავის ხელში ძირითადი ენერგეტიკული ნაკადებისთვის ცენტრალური აზიის ქვეყნებიდან ევროპასა და ამერიკაში. შავი ზღვის სრუტეები წარმოადგენენ „გასაღებს“ დასმული ამოცანის გადაწყვეტისთვის. 

სრუტეების პრობლემა თავისი ფესვებით ღრმად მიდის ისტორიაში. თურქეთი XIV საუკუნიდან XVII-ის დასასრულამდე პერიოდში სრული ბატონ-პატრონი გახლდათ შავ ზღვასა და მის სანაპიროზე, რაც საშუალებას აძლევდა მას დამოუკიდებლად განესაზღვრა გემების ცურვის რეჟიმი ამ აუზში და ხმელთაშუა ზღვაში მათი გასვლის რეჟიმიც. 

რუსეთის მიერ თავისი ძირძველი მიწების დაბრუნებამ შავი და აზოვის ზღვების ნაპირებზე XVIII საუკუნეში ბოლო მოუღო თურქების ბატონობას ამ რეგიონში. თურქეთთან 1774 წლის ქუჩუკ-ყაინარჯის ხელშეკრულებამ აღიარა რუსეთის უდავო უფლებები სავაჭრო ზღვაოსნობაზე შავ ზღვაში, და ამის თანაბრად რუსული სავაჭრო ხომალდების მიმოსვლაზეც ხმელთაშუა ზღვაში და უკან. 

1799 წლის რუსეთ-თურქეთის ხელშეკრულებით – არსებითად ორ სახელმწიფოს შორის თავდაცვითი კავშირით – გაითვალისწინებოდა შავი ზღვის სრუტეების ერთობლივი გამოყენება ორივე იმპერიის ინტერესებში და იმავდროულად იკრძალებოდა (მე-9 მუხლით) მათი გავლით არაშავიზღვის დერჟავების სამხედრო გემების გასვლა. ახალი ხელშეკრულება (1805 წელი), ადასტურებდა რა წინა ხელშეკრულების დებულებებს, ასევე ითვალისწინებდა შავი ზღვის სრუტეების ერთობლივ თავდაცვასაც. მის თანახმად ორივე მხარემ აუცილებლად აღიარა ჩაეკეტათ შავი ზღვა მესამე ქვეყნების სამხედრო გემების გასვლისთვის და ვალდებულება იკისრა დახმარებოდნენ ერთმენეთს რომელიმე დერჟავის სამხედრო ფლოტის მცდელობის შემთხვევაში შემოეღწია მის აკვატორიაში. რუსული ფლოტი სარგებლობდა სრუტეებში თავისუფალი გასვლის უფლებით თურქული მხარის მიერ ნაპოლეონის ზეწოლის ქვეშ ამ ხელშეკრულების დარღვევამდე, რომელმაც (ნაპოლეონმა) დაიწყო ომი რუსეთის წინააღმდეგ. 28 წლის შემდეგ რუსეთსა და თურქეთს შორის თავდაცვითი სამოკავშირეო შეთანხმების, ეგრეთ წოდებული 1833 წლის უნქიარ-ისქელესიის ხელშეკრულების მიხედვით, ეს უფლება აღდგენილ იქნა. თურქეთმა ვალდებულება აიღო ასევე რომელიმე სახელმწიფოსთან რუსეთის ომის შემთხვევაში არ გაეტარებინა ამ სახელმწიფოს ხომალდები შავი ზღვის სრუტეების გავლით. 

1841 წელს სრუტეების რეჟიმი პირველად იქნა რეგლამენტირებული საერთაშორისო (ლონდონის) კონვენციით (ხელი მოაწერეს თურქეთმა, რუსეთმა, ავსტრიამ, პრუსიამ, დიდმა ბრიტანეთმა და საფრანგეთმა), რომელმაც დაადგინა თავისუფალი სავაჭრო ზღვაოსნობის პრინციპი მათი გავლით ყველა ერისთვის და იმავდროულად კრძალავდა ყველა დერჟავის სამხედრო ხომალდების გასვლას, თურქეთის გარდა (იმ დროზე, სანამ ის მშვიდობიანობის მდგომარეობაში იმყოფებოდა). 

1871 წელს, ახალი ლონდონური შეთანხმების მიხედვთ, ეს პრინციპი შეზღუდულ იქნა ზღვაოსნობის თავისუფლების უფლებით მხოლოდ შავი ზღვის აუზის ქვეყნების სავაჭრო ფლოტებისთვის, ხოლო 1920 წლის სერვის ხელშეკრულებით კი ისევ გაფართოვდა, და ყველა სავაჭრო გემს კვლავ მიეცა თავისუფალი ნავიგაციის უფლება ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეებში და მარმარილოს ზღვაში (ნახ. 1) მშვიდობიანობისა და ომიანობის დროს. საბჭოთა კავშირის წარმოქმნის შემდეგ უკანასკნელმა ხელშეკრულებამ იურიდიული ძალა დაკარგა, რადგანაც არსებობა შეწყვიტა ერთ-ერთმა სახელმწიფომ – რუსეთმა, რომელიც მის შესრულებაზე კონტროლის საერთაშორისო კომისიაში შედიოდა. 

[ნახატი – რუკა] 

ნახ.1. შავი ზღვის სრუტეების ზონა 

სამი წლის შემდეგ დადებულ იქნა ლოზანის კონვენცია, რომელმაც დაადასტურა თავისუფალი ცურვის პრინციპი, აგრეთვე განსაზღვრა აკრძალვის ზომები, რომლებიც თურქეთს შეეძლო შემოეტანა ომის პერიოდზე. მაგალითად, მის მიერ ნეიტრალიტეტის შენარჩუნების შემთხვევაში მას არ ჰონდა უფლება წინ აღდგომოდა ნებისმიერი ხომალდების ნავიგაციას სრუტეების ზონაში, ხოლო როცა ომში მონაწილეობდა – დაეკავებია ნეიტრალურ სახელმწიფოთა გემები. ამ კონვენციის თანახმად 13 წლის განმავლობაში ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეები, აგრეთვე მარმარილოს ზღვა დემილიტარიზებული ზონის სტატუსით სარგებლობდნენ. 

ბოლოს, 1936 წელს ქ. მონტრეში (შვეიცარია) ათი ქვეყნის (თურქეთი, სსრკ, საბერნეთი, ბულგარეთი, საფრანგეთი, რუმინეთი, იაპონია, იუგოსლავია, ავსტრალია და დიდი ბრიტანეთი) წარმომადგენლებმა შეკრეს ახალი კონვენცია, რომელიც 1990-იანი წლების ბოლოშიც ფუძემდებლურ დოკუმენტს წარმოადგენდა ზღვაოსნობის რეგულირების პლანში შავი ზღვის სრუტეებში. 

კონვენცია 20 წლით იქნა დადებული მისი მოქმედების ავტომატური გაგრძელებით, ამ ვადის ამოწურვამდე ორი წლით ადრე დენონსაციის არარსებობისას. მასში აღიარებულია, რომ ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეების რეჟიმი მყარდება ზღვაოსნობის თავისუფლებისა და „თურქეთისა და შავი ზღვის სხვა სახელმწიფოთა უსაფრთხოების“ უზრუნველყოფის მიზნით. ყველა ქვეყნის სავაჭრო გემებს უნარჩუნდებოდათ სრუტეების გავლით გასვლის თავისუფლება როგორც მშვიდობიანობის ისე ომიანობის დროსაც (როცა თურქეთი მეომარ მხარეს არ წარმოადგენდა), მაგრამ დადგენილი წესების დაცვით. თურქეთის მონაწილეობით ომის დროს გემები, რომლებიც არ მიეკუთვნებოდნენ იმ ქვეყანას, რომელიც მასთან კონფრონტაციაში იქნებოდა, სრუტეებში ამ უფლებით მხოლოდ იმ პირობით ისარგებლებდნენ, რომ ისინი არ აღმოუჩენდნენ არანაირ დახმარებას მის მოწინააღმდეგეს. 

შავი ზღვის სახელმწიფოთა სამხედრო ხომალდები, მათ შორის 15 ათას ტ-ზე მეტი წყალწყვის მქონე სახაზო ხომალდებიც, აგრეთვე წყალქვეშა ნავები, რომლებსაც სრუტეებში თავისუფალი ცურვის უფლება ჰქონდათ, ასევე ვალდებულნი იყვნენ გარკვეული პირობები დაეცვათ. 

ყველა სხვა ქვეყნის საბრძოლო ხომალდები და დამხმარე გემები სრუტებში გასვლის მომენტში მშვიდობიანობის დროს შეზღუდული იყვნენ მათი კლასითა და საერთო ტონაჟით (15 ათასი ტ). გარდა ამისა, შავ ზღვაში ერთდროულად მყოფი ხომალდების ჯამური წყალწყვა, ამ დერჟავებისთვის არ უნდა ყოფილიყო 30 ათას ტ-ზე მეტი, საგანგებო შემთხვევებში ამ ლიმიტის 45 ათას ტ-მდე ამაღლების შესაძლებლობით, ხოლო აქ ხომალდების რაზმის ყოფნის დროს არ შეიძლებოდა 21 დღეღამისთვის გადაეჭარბებია. 

კონვენციით დადგენილი გახლდათ თურქეთის მთავრობის გაფრთხილების წესრიგი და ვადები სრუტეების გავლით სამხედრო გემების ყველა მოსალოდნელი გასვლის შესახებ. წინასწარ შეტყობინების ნორმალური ვადა შეადგენდა რვა დღეს, ხოლო დასახული ვადის შეცვლის შემთხვევაში კი, აუცილებელი იყო შესაბამისი განცხადების მიცემა არაუგვიანეს, ვიდრე სამი დღით ადრე. ომიანობის დროს, თუ თურქეთი თვითონ არ ომობდა, ეს წესები ნარჩუნდებოდა, მაგრამ იკრძალებოდა ნებისმიერი მეომარი სახელმწიფოს ხომალდების გასვლა, ხოლო თუ თურქეთი ომის მდგომარეობაში იმყოფებოდა ან მას უშუალო სამხედრო საფრთხე ემუქრებოდა, სრუტეების გავლით ნებისმიერი სამხედრო გემების გასვლა განსახილველად თურქეთის მთავრობას გადაეცემოდა. 

კონვენციის დებულებები მოლაპარაკებებში მონაწილე ყველა მხარის მიერ იყო ხელმოწერილი და ისინი მათ შავი ზღვის სრუტეების ზონაში ზღვაოსნობის ორგანიზებისას იცავდნენ 1990-იანი წლების მიწურულშიც. ამასთან ერთად, 1980-იანი წლების დასაწყისიდან თურქეთის მხრიდან გამოვლენა დაიწყო სრუტებში ზღვაოსნობის წესების მისი შიდა კანონმდებლობისადმი დაქვემდებარების ტენდენციამ კონვენციის საზარალოდ და სრუტეებში, რომლებიც საერთაშორისო სტატუსს ფლობენ, ცურვის ზოგადად მიღებული ნორმების საწინააღმდეგოდ. 

პირველ ასეთ მცდელობას ანკარამ 1982 წელს მიმართა, როცა მოქმედებაში იქნა შეყვანილი პორტების სტამბულისა (ბოსფორი, ნახ. 2) და ჩანაქკალეს (დარდანელი, ნახ. 3) რეგლამენტები, რომლებიც მიმართული გახლდათ ცურვის შეტყობინებითი წესის დამყარებაზე გარკვეული კატეგორიების სავაჭრო გემებისთვის. რეგლამენტების მოცემული დებულება პირდაპირ ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-2 მუხლს, რომლის თანახმადაც, მშვიდობიანობის დროს სავაჭრო გემები სარგებლლობენ უფლებით სრუტეებში გასვლასა და ცურვის სრულ თავისუფლებაზე, დღისითა და ღამით, დროშისა და ტვირთის მიუხედავად, რაიმენაირი ფორმალობების გარეშე. 

[ნახატი – რუკა] 

ნახ. 2. ბოსფორის სრუტის რუკა 

შემდეგ ნაბიჯად იქცა თურქეთის მიერ 1994 წლის 1 ივლისიდან ცალმხრივი წესით „სრუტეებისა და მარმარილოს ზღვის ზონაში საზღვაო ნაოსნობის რეგლამენტის“ შემოღება. ამასთან თურქეთის ხელისუფლება თავისი გადაწყვეტილების მოტივაციას ახდენდა სრუტეებზე მნიშვნელოვნად გაზრდილი სატრანსპორტო დატვირთვითა და უკანასკნელი ათი წლის მანძილზე საზღვაო ავარიების სტატისტიკით (დაახლოებით 200, ერთ-ერთი მათგანის შედეგების ლიკვიდაცია, ანკარის მონაცემებით, ხუთი წლის მანძილზე ხდებოდა). 

[ნახატი – რუკა] 

ნახ. 3. დარდანელის სრუტის რუკა 

ამ რეგლამენტის რიგი მუხლები არღვევდნენ მონტრეს კონვენციის დებულებას სრუტეების გავლით თავისუფალი გასვლის უფლების შესახებ და შემოჰქონდათ ახალი წესები, რომლებიც ემყარებოდა თურქეთის შიდა კანონმდებლობას. კერძოდ, რეგლამენტის მე-5 მუხლში შემოღებულ იქნა რიგი ტერმინები, რომლებიც ადრე კონვენციაში არ ყოფილა მიღებული, ისეთები, როგორიცაა: „გემი, რომლის ტრანზიტიც შეწყვეტილ იქნა, – ეს არის გემი, რომელთან მიმართებაშიც თურქული ადმინისტრაციული ან სასამართლო ინსტანციების მიერ წარმოებულ უნდა იქნას გარჩევა (разбирательство), გამოძიება და დევნა“; „გემი, რომელსაც გადააქვს საშიში (მავნე) ნარჩენები – ეს არის გემი, რომელიც ახორციელებს მავნე ნარჩენების გადაზიდვას, რომლებიც საერთაშორისო კონვენციებსა და შინაგან კანომდებლობაშია აღნიშნული“. 

საზღვაო ნაოსნობის საერთაშორისო ორგანიზაცია IMO (International Maritime Organization) და გემებიდან ზღვების დაბინძურების თავიდან აცილების შესახებ კონვენცია იძლევიან მხოლოდ საშიში ტვირთებისა და ნარჩენების კლასიფიკაციას, ხოლო ტერმინები კი მხოლოდ თურქული მხარის ინიციატივითაა შემოღებული. შემთხვევითი არ არის, მაგალითად, მავნე ნარჩენებზე მითითება, რომლებიც თურქეთის შიდა კანონმდებლობაშია დაფიქსირებული. 

სხვა ახალშემოღებანი ტერმინოლოგიაში დაკავშირებული გახლდათ გემების კლასიფიკაციასთან მათი მთავარი განზომილებების მიხედვით: „მსხვილი გემი – გემი სრული სიგრძით 150 მ და მეტი“; „წვრილი გემი – სიგრძით 100 მ და ნაკლები“; „გემი ღრმა წყალჯდომით – გემი, რომელსაც აქვს მაქსიმალური წყალჯდომი 10 მ-ზე მეტი“. 

უკანასკნელი ციფრები თურქული მხარის მიერ თვითნებურად იქნა არჩეული, რადგანაც საერთაშორისო დოკუმენტებში ისინი არ იყო დაფიქსირებული. 1990-იანი წლების ბოლოს რუსი ავტორები აუცილებლად მიიჩნევდნენ აღენიშნათ, რომ რუსეთის ფლოტის ტანკერების უმრავლესობას ჰქონდა სიგრძე 150 მ-ზე მეტი და წყალჯდომი არანაკლებ 10 მ-ისა. 

ახალ რეგლამენტს შემოჰქონდა გარკვეული მოთხოვნები გემების ტექნიკური მდგომარეობისადმი. ასე, მუხლი 8 განსაზღვრავდა, რომ ყველა გემი, სამხედრო ხომალდების გარდა, რომლებიც ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეების ჩრდილოეთის და სამხრეთის საგდულების (створы) გავლით შემოდიან, უნდა იყვნენ დროშის ქვეყნის კანონმდებლობისა და საერთაშორისო ნორმების თანახმად, „ვარგისი ზღვაოსნობისთვის“, ხოლო ხსენებული გემების კაპიტნებმა კი უნდა გააკეთონ ჩანაწერი გემის ჟურნალში თავიანთი გემების ტექნიკური შესაბამისობის შესახებ რიგი მოთხოვნებისადმი (ისინი სულ 15-ია), რომლებიც საკმარისი რაოდენობით შეიცავენ შესაძლებლობებს იმისთვის, რათა აიკრძალოს ამა თუ იმ გემის მოძრაობა სრუტეების გავლით. ასეთი პირობების რიცხვს, კერძოდ, მიეკუთვნებოდა: მთავარი სავალი და დამხმარე ენერგეტიკული დანადგარების მზადყოფნა მანევრირების დაუყოვნებლივ განხორციელებისთვის, აგრეთვე სარეზერვო გენერატორებისა – გაშვებისთვის; ძირითადი და სათადარიგო საჭის მოწყობილობების, კომპასისა და რადარის ნორმალურ სამუშაო მდგომარეობაში შენარჩუნება; კიჩოზე სახიფათო დიფერენტის არარსებობა (გემის მანევრულობისა და უსაფრთხოებისთვის); გემი ისეთი სახით უნდა იყოს დიფერენტირებული და დატვირთული, რომ კაპიტნის ბოგირიდან ადვილად დაიმზირებოდეს ცხვირის ნაწილი და მის წინ აკვატორია და ა. შ. 

რეგლამენტი განსაზღვრავდა ასევე 15 პირობას, რომლებიც არ იყო მონტრეს კონვენციაში, რომელთა შესაბამისადაც უცხოური ხომალდების სრუტების გავლით გასვლა შეიძლებოდა შეჩერებული ყოფილიყო, მაგალითად, წყალქვეშა და წყალზედა სამშენებლო, სამეცნიერო-კვლევითი და სამაშველო-დამხმარე სამუშაოების, ბურღვის, სპორტულ ღონისძიებათა ჩატარებისას, აგრეთვე ზღვის დაზიანების თავიდან აცილებისა და მისი შედეგების მოშორების, საგანგებო სიტუაციათა გამოძიების, ხანძრების ლიკვიდაციისა და სხვა მოქმედებების ჩატარებისას. დოკუმენტით გათვალისწინებული გახლდათ ასევე 150 მ-ზე მეტი სიგრძის უცხოური გემების მიერ „უსაფრთხოების მოსაზრებებით“ ადგილობრივი ლოცმანების აუცილებელი გამოყენება. კონვენციაში კი მითითებული იყო, რომ ლოცმანების მიერ გატარება და საბუქსირო გემების გამოყენება აუცილებელი არ არის. 

ნავიგაციის პროცესში თურქეთის ჩარევის დამატებით შესაძლებლობებს იძლეოდა რეგლამენტის მუხლი, რომელიც ეხებოდა ბირთვული ენერგეტიკული დანადგარების მქონე გემებს, ან იმ გემებს, რომელთაც გადაჰქონდათ საშიში ნივთიერებები. მასში ნათქვამი იყო, ბირთვული ენერგეტიკული დანადგვარების მქონე ხომალდები ვალდებული არიან წინასწარ მიიღონ თურქეთის ტრანსპორტის სამინისტროს ნებართვა, ხოლო საშიში ტვირთების გადამზიდი გემები კი – გარემოს დაცვის სამინისტროს ნებართვა. 

რუსი ავტორები 1990-იანი წლების მიწურულს აცხადებდნენ, რომ მათ ქვეყანას არაერთხელ ჰქონდა გაკრიტიკებული თურქეთის მიერ ზღვაოსნობის ახალი რეგლამენტის შემოღება, მაგრამ თურქეთი საპასუხოდ აცხადებდა, რომ ის სრულად შეესაბამებოდა საერთაშორისო სამართლის ნორმებს, მონტრეს კონვენციას და შედეგად მოჰქონდა სატრანსპორტო ავარიების მნიშვნელოვნად შემცირების მაჩვენებელი. 

რუსი ავტორების შეფასებით, ახალი რეგლამენტის გამოყენებამ პრაქტიკაში გამოიწვია სრუტეებში შესასვლელებთან გემების შეჯგუფება, რამაც ეკონომიკური ზარალი მიაყენა გემების ბევრ მფლობელს, და არა თუ არ შეუწყო ხელი ზღაოსნობის უსაფრთხოებას, არამედ, პირიქით, მისთვის დამატებით მუქარასაც კი ჰქმნიდა. ასე, 1994 წლის 1 ივლისიდან 1996 წლის 30 ივნისის ჩათვლით ადგილი ჰქონდა რუსული გემების დაუსაბუთებელი შეჩერების არანაკლებ 300 შემთხვევას, რამაც გამოიწვია 1700 სთ-ზე მეტი საექსპედიციო დროის დაკარგვა და 800 ათას აშშ დოლარზე მეტი თანხის მხოლოდ პირდაპირი ზარალი, თუ არ ჩათვლიდნენ ხელიდან გაშვებულ მოგებებს, დაკარგულ კონტრაქტებსა და დაგვიანებისთვის საჯარიმო სანქციებს. 

ლონდონში 1994 წლის 16-დან 25 მაისის ჩათვლით მიმდინარე საერთაშორისო საზღვაო ორგანიზაციის ზღვაზე უსაფრთხოების კომიტეტის სესიაზე განიხილებოდა თურქეთის მიერ მისი რეგლამენტის საფუძველზე მომზადებული „სრუტეების გავლით ზღვაოსნობის წესები“. თურქული პროექტიდან ამორიცხულ იქნა ყველა ის დებულება, რომელიც საერთაშორისო სამართალს ეწინააღმდეგებოდა, და ეს დოკუმენტი მთლიანად გადამუშავდა. კომიტეტის წევრები განსაკუთრებით იმას უსვამდნენ ხაზს, რომ სრუტეების მონაპირე სახელმწიფოს (ე. ი. თურქეთის) მიერ მიღებული ეროვნული წესები სრულად უნდა შეესაბამებოდეს იმ წესებსა და რეკომენდაციებს, რომლებიც IMO-ს მიერაა მოწონებული. 

ცდილობდა რა საერთაშორისო ზეწოლის რაღაცნაირად შესუსტებას, თურქეთის მთავრობამ 1994 წლის ნოემბერში შემოიღო „რეგლამენტის გამოყენების ინსტრუქცია“, რომელსაც უფრო მოქნილი ხასიათი ჰქონდა (კერძოდ ის უკვე აღარ მიიჩნევდა აუცილებლად სალოცმანო გატარებასა და ბუქსირებას). მაგრამ ეს ინსტრუქცია წარმოადგენდა ადმინისტრაციულ დოკუმენტს, რომელსაც არ შეეძლო რეგლამენტის გაუქმება, რომელიც საკანონმდებლო აქტი გახლდათ; უფრო მეტიც, თვითონ ის შეიძლებოდა ადმინისტრაციული პირის უბრალო განკარგულებით ნებისმიერ მომენტში ყოფილიყო გაუქმებული ან გამკაცრებული. 

მოცემული პრობლემის გარშემო გაჩაღებული დისკუსიის გათვალისწინებით IMO-ს ასამბლეის 19-ე სესიაზე (ლონდონი, 1995 წლის 13–24 ნოემბერი) რუსეთის მხარემ შეიტანა შესწორება რეზოლუციის პროექტში, რომელიც სრუტეებს შეეხებოდა, ზღვაზე უსაფრთხოების კომიტეტისთვის დავალებით, რომ თვალყური ედევნებია IMO-ს წესების გამოყენების პრაქტიკისა და სრუტეებში ვითარების განვითარებისთვის და წარმოედგინა მოხსენება ამ საკითხებზე ასამბლეის შემდეგ სესიაზე 1997 წელს, რომელშიც აუცილებლობის შემთხვევაში შეიძლებოდა ჩართული ყოფილიყო წინადადებები წესების შეცვლის შესახებ. სესიის წინა დღეებში რუსეთის ფედერაციის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ თხოვნით მიმართა 32 წამყვან საზღვაო ქვეყანას, „შვიდეულის“ წევრების ჩათვლით, მხარი დაეჭირათ ამ შესწორებისთვის. ამასთან მითითებული იყო ისეთი პრეცედენტის შექმნის მიუღებლობაზე, რომლის დროსაც მსხვილი საერთაშორისო სრუტის მაკონტროლებელი სახელმწიფო ცალმხრივი წესით ღებულობს მასში ზღვაოსნობის ეროვნულ წესებს, საზღვაო დერჟავებთან ან IMO-თან წინასწარი კონსულტაციების გარეშე. 

ასამბლეის სესიამ თურქეთის წინააღმდეგობის მიუხედავად მიიღო რუსეთის მიერ შეთავაზებული შესწორება. როგორც სესიის დროს, ისე მის შემდეგაც, თურქეთის წარმომადგენელთა ხისტი განცხადებების მიუხედავად, მისმა მიღებამ გარკვეული ზემოქმედება იქონია ანკარის პოზიციაზე. სესიის დასასრულისთვის მიღწეულ იქნა წინასწარი წესით შეთანხმება რუსეთ-თურქეთის ორმხრივი კონსულტაციების ჩატარების თაობაზე სრუტეების გამო საკითხის შესახებ, რომლებიც შედგა კიდეც 1996 წლის აპრილსა და ივლისში და მთლიანობაში კონსტრუქციულ ხასიათს ატარებდა. არსებითად, მათი მსვლელობისას დაწყებულ იქნა თურქული რეგლამენტის რიგი მუხლების ალტერნატიული ტექსტების გამომუშავება, რომელთა თავდაპირველი რედაქციაც რუსეთისთვის მიუღებელი გახლდათ. მაგრამ უკვე აგვისტოში თურქეთის ახალმა მთავრობამ თავისი დელეგაციის ხელმძღვანელები გადააყენა და იმავე წლის სექტემბერზე დასახული კონსულტაციების მესამე ტური გაურკვევეი ვადით იქნა გადატანილი. 

ბოლოს, 1998 წლის 6 ნოემბერს – „ოფიციალურ გაზეთში“ გამოქვეყნების მომენტიდან – ძალაში შევიდა ახალი „საზღვაო ნაოსნობის რეგლამენტი შავი ზღვის სრუტეების ზონაში“. ეს დოკუმენტი მუშავდებოდა ორი წლის განმავლობაში. მის მომზადებაში მონაწილეობას ღებულობდნენ თურქეთის საზღვაო საკითხების დეპარტამენტის, საგარეო საქმეთა სამინისტროს, გენერალური შტაბის, სამხედრო-საზღვაო ძალების, სანაპირო დაცვის სარდლობისა და რიგი სხვა სამთავრობო უწყებების წარმომადგენლები. ახალ რედაქციაში ცალმხრივი წესით, ყველა დაინტერესებულ ქვეყანასთან რაიმენაირი წინასწარი შეანხმების გარეშე, შეიცვალა ადრე მოქმედი რეგლამენტის რიგი მუხლები და დებულებანი, რომლებიც 1994 წელს ასევე ფარული წესით იქნა შემოღებული. ცვლილებების არსი მდგომარეობდა რეჟიმის გამკაცრებასა და შავი ზღვის სრუტეების ზონის გავლის თავისუფლების შეზღუდვაში უცხო სახელმწიფოთა გემებისთვის, პირველ რიგში მსხვილტონაჟიანი ტანკერებისა და ტრანსპორტებისთვის, რომლებსაც ნავთობი და ნავთობპროდუქტები, აგრეთვე საშიში ტვირთები გადაჰქონდათ. 

ერთ-ერთი მთავარი მიზეზის სახით, რომლებმაც წაახალისეს თურქეთი შეეტანა მსგავსი ცვლილებები ძირითად იურიდიულ დოკუმენტში, რომელიც ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეების, აგრეთვე შიდა მარმარილოს ზღვის გამოყენების უფლებას შეეხებოდა, მოცემული რაიონის ეკოლოგიური უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მწვავე აუცილებლობა იყო დასახელებული. 

ახალი რეგლამენტით გაითვალისწინებოდა, კერძოდ, ცვლილებები გემების კლასიფიკაციასთან (ძირითადი განზომილებების, წყალჯდომისა და გადასატანი ტვირთების მიხედვით), დაგეგმილი გასვლების შესახებ შეტყობინების წესრიგსა და წესებთან (порядки и правила), აგრეთვე მათი ვადების გაზრდასთან მიმართებაში; „შეუჩერებელი გასვლის“ ნორმატიული ცნების შემოტანა „სატრანზიტო გასვლის“ ადრე არსებული ტერმინის ნაცვლად, აგრეთვე ხილვადობის სიშორის, სანაპირო სამსახურებთან და პოსტებთან კავშირგაბმულობის ზონებისა და რეჟიმების პრინციპულად ახალი კრიტერიუმების შემოტანაც; აუცილებელი პირობა გემებისთვის, რომ ღებულობდნენ ბორტზე ლოცმანს ყველა შემთხვევაში, „შეუჩერებელი გასვლით“ მსვლელობის გამოკლებით. 

პოლიტიკური თვალსაზრისით ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი გახლდათ დოკუმენტში, პირველად ოფიციალურ დონეზე, ტერმინ „თურქეთის სრუტეების“ გამოყენება, რაც, თავის მხრივ, შეიძლებოდა ქცეულიყო საფუძვლად ეროვნულ უფლებამოსილებათა დამკვიდრებისა და განმტკიცებისთვის „საერთაშორისო წყლებისა“ და „თავისუფალი გასვლის“ ცნებებთან მიმართებაში, რომლებიც საერთაშორისო საზღვაო სამართლით არის გათვალისწინებული. 

ემყარებოდა რა თავის რეგლამენტს, თურქეთს, როგორც არაერეთხელ იტყობინებოდნენ ოფიციალური პირები, განზრახული ჰქონდა შემოეღო ეგრეთ წოდებული „შეუზღუდავი დაზღვევა“. ის ხომალდები, რომლებსაც ასეთი პოლისი არ ექნებოდათ, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეებში, მათი აზრით, არ უნდა დაეშვათ. გემების აუცილებელი დაზღვევის სისტემის შემოღება, ექსპერტების ზრით, ყველაზე უფრო მტკივნეულად რუსეთს დაარტყამდა. 

ამასთან ერთად 2000 წლისთვის თურქეთის მთავრობას განზრახული ჰქონდა აღეკაზმა სრუტეები ნავიგაციის კონტროლის ინტეგრირებული სისტემით. მასში უნდა ყოფილიყო 13 რადარი, რომელთაგან რვა ბოსფორის სრუტის ნაპირებზე იქნებოდა განთავსებული და ხუთიც – დარდანელის სრუტისა, აგრეთვე ნაოსნობის კონტროლის ორი ცენტრი. მასში შემავალი ყველა სტრუქტურა ექვემდებარებოდა აღჭურვას თვალთვალის კამერებით, ღამური ხედვის ხელსაწყოებითა და სხვა თანამედროვე ელექტრონული აღჭურვილობით, რაც საშუალებას მისცემდათ განეხორციელებიათ სრუტეებში ნაოსნობის სადღეღამისო კონტროლი. ნავიგაციის მაკონტროლებელი სამსახურები შეძლებდნენ იმ გემების დაფიქსირებას, რომლებიც არღვევდნენ სრუტეებში გასვლის წესებს და ზარალს აყენებდნენ გარემოს, აგრეთვე ინციდენტებში მონაწილე გემების (მეჩეჩზე დაჯდომა, შეჯახებები და ა. შ.). ისინივე გააფრთხილებდნენ ლოცმანებს მობილური კომპიუტერული კავშირგაბმულობის მეშვეობით ამინდის პირობების, სახიფათო ზონების, წყალქვეშა დინებების სიჩქარის შესახებ და შემთხვევების რაიონში გაგზავნიდნენ მაშველებს. 

ახალი რეგლამენტის შემოღების შემდეგ ანკარაში დროებითი სიჩუმე დამკვიდრდა. ოფიციალური პირები მისი კომენტარებისგან იმხანად თავს იკავებდნენ, სავარაუდოდ, IMO-ს რეაქციას ელოდებოდნენ, სადაც ეს რეგლამენტი მალევე ამ საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრი ქვეყნების შეხვედრაზე უნდა განეხილათ. 

სრუტეებში ზღვაოსნობის ახალი რეგლამენტის შემოღებისა და მათი გავლით გასვლის წესების გამკაცრების ერთ-ერთ ძირითად მიზეზს წარმოადგენდა თურქეთის მისწრაფება ცხოვრებაში განეხორციელებია კასპიის ზღვის ნავთობის ტრანსპორტირების მისთვის მომგებიანი პროექტი ბაქო – ჯეიჰანის მარშრუტით. ამასთან თურქული ხელმძღვანელობა ძირითად საყრდენს აკეთებდა ზონაში ზღვასნობის უსაფრთხოების პრობლემაზე და აღნიშნავდა, რომ შავი ზღვის სრუტეებზე დატვირთვამ ზღვრულ სიდიდეებს მიაღწია და ტანკერების რაოდენობის შემდგომი გაზრდა, რომლებიც ახდენენ „შავი ოქროს“ ტრანსპორტირებას, საქმეს იქამდე მიიყვანს, რომ 13-მილიონიანი სტამბული შესაძლო ეკოლოგიური კატასტროფის მძევალი შეიქნება. 

ამ თვალსაზრისით აღსანიშნავი გახლდათ თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის ისმაილ ჯემის განცხადება იმის შესახებ, რომ კასპიის ზღვის ნავთობის გადაზიდვის გამო შავი ზღვის სრუტეების ნავთობსადენად გადაქცევისთვის წინააღმდეგომის გასაწევად მთავრობა მიიღებდა ყველა აუცილებელ ზომას საერთაშორისო და ეროვნული სამართლის ფარგლებში. შეახსენა რა იმის შესახებ, რომ ნავთობის რიგმა კომპანიებმა დაიწყეს მომზადება ნავთობის მნიშვნელოვან მოცულობათა ტრანსპორტირებისთვის არა ბაქო – ჯეიჰანის მარშრუტით, არამედ ქალაქებიდან ნოვორისიისკი და სუფსა (საქართველო) შავი ზღვისა და სრუტეების გავლით, თურქეთის დიპლომატიური უწყების მეთაურმა (ადრესატები) გააფრთხილა, რომ დაწყებული 1999 წლიდან მათ მოუწევდათ სიძნელეებთან შეჯახება არა მხოლოდ ნავთობის დამატებით მოცულობათა ტრანსპორტირების საკითხში, არამედ მაშინდელი მოცულობებითაც კი. მინისტრმა, გარდა ამისა, ხაზი გაუსვა, რომ ტანკერებისთვის არ უნდა ყოფილიყო აღიარებული უპირატესობა მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებსა და თბომავლებთან შედარებით, მათი პასუხისმგებლობა სადაზღვეო ვალდებულებების მიხედვით აუცილებელი იყო მაქსიმუმამდე აეყვანათ, ხოლო დაწყებული 2000 წლიდან სრუტეების ზონის გავლით ნებადართული იქნებოდა მხოლოდ ორმაგი გარეშემოკვრის (обшивка) მქონე ტანკერების ნაოსნობა. თურქეთი, მისი სიტყვებით, გადაჭრით იყო განწყობილი ყველა იმ ზომის მიღების პლანში, რომლებიც სრუტეების ეკოლოგიური სისტემის, ისტორიული, კულტურული ფასეულობებისა და ადგილობრივ მცხოვრებთა დაცვაზე გახლდათ მიმართული. სანავთობე კომპანიებს, თუ არ უნდოდათ მომავალში მსხვილ და მუდმივ პრობლემებს შეჯახებოდნენ, მინისტრის აზრით, ნავთობის გადაზიდვის მარშრუტების არჩევისას რეალისტური პოზიცია უნდა დაეკავებინათ. 

მიღებული დოკუმენტი, თურქი ექსპერტების დასკვნით, საშუალებას აძლევდა ქვეყნის პოლიტიკურ ხელმძღვანელობას, რუსეთთან სადავო სიტუაციების წარმოქმნის შემთხვევაში, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეებში ზღვაოსნობის რეგულირების არსებული საშუალებები რუსული ნავთობგადამზიდი გემებისა და სამხედრო ხომალდების მოძრაობისთვის წინააღმდეგობის გასაწევად გამოეყენებია. 

რუსი ავტორების შეფასებით, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღანელობა შავი ზღვის სრუტეების ზონაში ნაოსნობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საბაბით განაგრძობდა პოლიტიკურ და საორგანიზაციო-ტექნიკურ ღონისძებათა კომპლექსის გატარებას აქ რუსეთისა და სხვა ქვეყნების გემებისა და ხომალდების მოძრაობის მიზანმიმართულად შეზღუდვის მიზნით. ანკარის მსგავსი საქმიანობა მნიშვნელოვან წილად ძირს უთხრიდა, პირველ რიგში, რუსეთის ფედერაციის პოზიციებს შავი ზღვის რეგიონში, ზღუდავდა რუსეთის ფლოტის როგორც სამხედრო ხომალდების, ისე სავაჭრო გემების ცურვას, ამცირებდა ხმელთაშუა ზღვის აუზის ქვეყნებთან მისი ვაჭრობის მოცულობას. 

რუსი ავტორების სიტყვით, შავი ზღვის სრუტეების პრობლემა კიდევ უფრო აქტუალური შეიქნა თურქეთის მიერ კასპიის ზღვის აუზში თავისი პოლიტიკის გააქტიურების შედეგად, რომელიც, ეკონომიკური მოგების მიყოლის გარდა, მიმართული გახლდათ პირველ რიგში მისი გავლენის გაძლიერებაზე ამიერკავკასიის რეგიონში იმავდროულად აქ რუსეთის პოზიციების დასუსტებით, მათ შორის სტრატეგიული ენერგომატარებლების დასავლეთ ევროპის რაიონში ტრანსპორტირებაზე კონტროლის მიღების ხარჯზე, აგრეთვე სომხეთის იზოლაციასა და სამმხრივი რეგიონული ეკონომიკური და სამხედრო-პოლიტიკური კავშირის „თურქეთი – აზერბაიჯანი – საქართველო“ შექმნაზეც. 

მთლიანობაში, რუსი ავტორების დასკვნით, ანკარის პოზიცია მოცემულ საკითხში 1990-იანი წლების მიწურულს პირდაპირ იყო დაკავშირებული ქვეყნის მიერ გრძელვადიანი კურსის გატარებასთან თავისი პოლიტიკური და ეკონომიკური პოზიციების განმტკიცებაზე რეგიონში და ლიდერობის მიღწევაზე ახლო და შუა აღმოსავლეთში, ცენტრალური აზიისა და ამიერკავკასიის რაიონებში. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 2 ранга Ю. Гусев, «Проблемы судоходства в зоне черноморских проливов», Зарубежное Военное Обозрение, 1999 г. № 6. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთისა და ისრაელის თანამშრომლობა ეროვნული სამხედრო-საჰაერო ძალების განმტკიცებისთვის 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში

რუსული სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1990-იან წლებში შემდგარი თურქეთისა და ისრაელი სამხედრო უწყებათა მეთაურების ურთიერთვიზიტები, რომელთა შედეგადაც მიიღებოდა კონკრეტული გადაწყვეტილებები პოლიტიკისა და ეკონომიკის სფეროში, მოწმობდა ამ სახელმწიფოთა პარტნიორობის გამუდმებულ გაღრმავებაზე თავიანთი შეიარაღებული ძალების განმტკიცებისთვის. მასობრივი ინფორმაციის დასავლური საშუალებები აღნიშნავდნენ, რომ 1996 წლის 23 თებერვალს ხელმოწერილი შეთანხმება თურქეთთან თანამშრომლობაზე, ისრაელისთვის წარმოადგენდა პირველ ამგვარ დოკუმენტს, ისეთ სახელმწიფოსთან დადებულს, რომლის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენენ მაჰმადიანები, რაც მოწმობდა ადრე ჩამოყალიბებული ძალთა სტრატეგიული ბალანსის შეცვლის შესახებ აღმოსავლეთ შავზღვისპირეთში. მათი აზრით, შეთანხმების მთავარ მიზანს წარმოადგენდა როგორც სირიისა და ერაყის როლის შემცირება ისე ისლამური ფუნდამენტალიზმისაც, ამასთან შეთანხმების დამდები ორივე ქვეყანა უკანასკნელებს მიიჩნევდა მუქარების ძირითად წყაროდ თავისი ეროვნული უსაფრთხოებისთვის. თურქეთისა და ისრაელის ძალისხმევის გაერთიანების შემდეგ მნიშვნელოვნად იზრდებოდა მათი შესაძლებლობები შეიარაღებული ძალების საბრძოლო მზადყოფნისა და ტექნიკური აღჭურვილობის დონის ამაღლებაში. 

შეთანხმებით გათვალისწინებული და აშშ ხელმძღვანელობის მიერ მოწონებული ძირითადი ღონისძიებები ვარაუდობდა უმთავრესად თანამშრომლობას ეროვნული სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) განვითარებაში, აგრეთვე ერთობლივი სწავლებების ჩატარებას. 1996 წელს, ჟურნალ «ფლაითის» მონაცემებით, თურქული სჰძ-ის საავიაციო ფარეხი მოითვლიდა 146 გამანადგურებელს F-16, 120 F-5A და B, 144 F-4E, 21 თვითმფრინავ-მზვერავს RF-4E და 24 RF-5A, 33 ნავსაწინააღმდეგო თვითმფრინავს S-2A და E, 70 სასწავლოს T-38A, 34 T-33A, 62 T-37B და C, 28 T-41D, 13 სატრანსპორტოს C-130, 19 C-160, 40 C-47, 30 CN-235, სამ ჰაერში საწვავით გამწყობს KC-135, 50 ვერტმფრენს UH-1H. ისრაელის სჰძ-ის საბრძოლო შემადგენლობაში იყო 53 გამანადგურებელი F-15A და B, 59 F-15C და D, 25 F-15I, 167 F-16A და B, 199 F-16C და D, 175 «კფირი» C.2 და C.10, 160 F-4 და F-4-2000, 12 თვითმფრინავ-მზვერავი RF-4E, სამი RU-21A, შვიდი RC-12D, 157 მოიერიშე A-4N, 80 სასწავლო CM.170, 35 PA-18, ოთხი შორეული რადიოლოკაციური აღმოჩენისა და მართვის E-2C, 13 სატრანსპორტო ბოინგ 707-320, 19 IAI-201, 13 C-130H, რვა გამწყობი ბოინგ 707-320, ცხრა ბოინგ 747-20, ოთხი KC-130H, შვიდი კავშირგაბმულობის თვითმფრინავი «დორნიე-28», 21 U-206 «ცესნა», სამი საბაზო-საპატრულო თვითმფრინავი «ვესთვინდ-1124», 42 ვერტმფრენი AH-64A «აპაჩი», 40 AH-1G, 57 UH-1D, 19 UH-60, 12 CH-47, 33 MD500 «დეფენდერი», ერთი CH-53, ორი CH-62, 60 «ბელ-212», 15 «ბელ-205», 39 AB.206. 

1996 წლის 16 აპრილიდან ისრაელის სჰძ-ის ტაქტიკური გამანადგურებლების F-16 ეკიპაჟები შეუდგნენ რეგულარული საწვრთნელი ფრენების შესრულებას ავიაბაზა აკინჯიდან (ქ. ანკარის დასავლთით) თურქეთის საჰაერო სივრცეში. ორივე ქვეყნის სამხედრო უწყებათა ხელმძღვანელებმა შეათანხმეს სჰძ-ის ერთობლივი სწავლებების გრაფიკი, რომლის თანახმადაც იგეგმებოდა ყოველწლიურად რვა ასეთი ღონისძიების ჩატარება (ოთხ-ოთხისა თითოეულ ქვეყანაში). 

შეთანხმებაში აგრეთვე გაითვალისწინებოდა ორი სახელმწიფოს დაზვერვების თანამშრომლობა, აგრეთვე ერაყთან, ირანთან და სირიასთან მოსაზღვრე რაიონებში განლაგებული თურქული შეიარაღებული ძალების მართვის ელექტრონული სისტემებით აღჭურვაში ისრაელის მხრიდან დახმარების აღმოჩენა. ამ ფაქტს დასავლელი ავტორები აკავშირებდნენ თურქეთის სამხედრო აქტიურობის გაძლიერებასთან ქურთისტანის მუშათა პარტიის წინააღმდეგ ბრძოლაში, რომელიც 1984 წლიდან აწარმოებდა ბრძოლას ქურთი ხალხის დამოუკიდებლობისთვის. როგორც მასობრივი ინფორმაციის დასავლური წყაროები აღნიშნავდნენ, არ იყო გამორიცხული, რომ შეთანხმებაში გათვალისწინებული ყოფილიყო ისრაელის თვითმფრინავების მიერ რადიოელექტრონული დაზვერვის წარმოების შესაძლებლობა თურქეთის ტერიტორიის თავზე სირიასთან, ერაყთან და ირანთან საზღვრების გაყოლებით. 

ხელმოწერილი დოკუმენტის ფარგლებში ნავარაუდევი გახლდათ ეკონომიკის სამხედრო დარგებში თნამშრომლობის ღონისძიებები ორივე ქვეყნის შეიარაღებული ძალების საბრძოლო ტექნიკის თანამედროვე ნიმუშებით აღჭურვილობის დონის ამაღლების მიზნით. ამასთან ისინი იმედოვნებდნენ შეერთებული შტატების ფინანსურ დახმარებასაც. ასე, 1996 წელს თურქეთის ხელმძღვანლობამ ხელი მოაწერა 800 მლნ. დოლარის ღირებულების კონტრაქტს კომპანია «ისრაელ ეარქრაფთ ინდასთრიზთან», რომელიც ითვალისწინებდა 54 ტაქტიკური გამანადგურებლის F-4E მოდერნიზაციას «ფანტომ-2000» პროგრამის მიხედვით (ექვსი ესკადრილია). მათი ექსპლუატაციის ვადის კიდევ 20 წლით გახანგრძლივების ღონისძიებების გარდა შეიცვლებოდა მოძველებული საბორტო აღჭურვილობაც. კერძოდ, იგეგმებოდა F-4-ებზე დაეყენებიათ ახალი რადიოსალოკაციო სადგურები (რლს), აგრეთვე აღეჭურვათ ისინი «ჰაერი-დედამიწა» კლასის ისრაული რაკეტებით AGM-142 «პოპაი». თვითმფრინავების ნაწილის მოდერნიზაცია ისრაელში იგეგმებოდა, დანარჩენების კი – თურქეთში ისრაელელი სპეციალისტების მონაწილეობით. 

როგორც დასავლელი ექსპერტები აღნიშნავდნენ, ეს კონტრაქტი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვნად ითვლებოდა იმ ხანებში ისრაელის მიერ მეზობელ სახელმწიფოებთან დადებულ კონტრაქტებს შორის. ორივე ქვეყნის ხელმძღვანელობა მას დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა და განიხილავდა არა მარტო როგორც ეკონომიკურ გარიგებას, არამედ როგორც სტრატეგიული პარტნიორობის საფუძველს. შეთანხმების წარმატებით რეალიზაციისთვის ისრაელის პარლამენტმა მიიღო სპეციალური გადაწყვეტილება 430 მლნ. დოლარის კრედიტის გამოყოფაზე. 1996 წლის გაზაფხულზე თურქეთის სჰძ-ის მფრინავთა ჯგუფმა ისრაელში გაიარა მომზადება ახალი რადიოსალოკაციო სადგურების საფრენოსნო ექსპლუატაციაში, რომლებიც ისრაელის ტაქტიკურ გამანადგურებლებზე F-4-2000 დაყენებული რლს-ების ანალოგიური გახლდათ. თურქეთის მთავრობა აგრეთვე განიხილავდა ისრაული ფირმა «ელბით ინდასთრიზის» მიერ სამუშაოების შესრულების შესაძლებლობას F-5A და B გამანადგურებლების სამსახურის ვადის გაგრძელებისთვის. 

რუსი ავტორების შეფასებით, თავდაპირველად თურქეთის ხელმძღვანელობა ისრაელთან თანამშრომლობის ხელშეკრულებაზე ხელმოწერისკენ მხოლოდ იმიტომ ისწრაფვოდა, რომ გაეძლიერებია თავისი პოზიციები სულ უფრო მზარდ პროისლამისტურ კეთილდღეობის პარტიასთან ბრძოლაში და არ უკავშირებდა მას «მესამე ქვეყნებთან» დაპირისპირების საკითხს. მაგრამ შემდგომში იგი ამ გადაწყვეტილებას ამართლებდა უკვე გაძლიერებული კავშირებით სამხედრო სფეროში ირანსა და სირიას, აგრეთვე სირიასა და საბერძნეთს შორის. დასავლელი ექსპერტები აღნიშნავდნენ, რომ იორდანია, რომელმაც 1994 წლის ოქტომბერში სამშვიდობო ხელშეკრულება დადო ისრაელთან, ასევე ისწრაფვოდა მჭიდრო სამხედრო თანამშრომლობის დამყარებისკენ თურქეთთანაც. კერძოდ, მიღწეული იყო შეთანხმება საბრძოლო თვითმფრინავების საწვრთნელი ფრენების ურთიერთ შესრულებაზე ამ ქვეყნების საჰაერო სივრცეში და ითვალისწინებდა F-16 ტაქტიკური გამანადგურებლების იორდანიელი მფრინავების თურქეთის საავიაციო ტრენაჟორებზე მომზადებას. 

რუსი სამხედრო სპეციალისტების სიტყვით, თურქეთის გაფართოებულ კავშირებს სამხედრო სფეროში ისრაელთან ახლო აღმოსავლეთის ბევრი ქვეყანა განიხილავდა როგორც მუქარას თავისი უსაფრთხოებისთვის და, შესაძლებელი იყო, აშშ-ისა და ისრაელის ახალი ერთობლივი სტრატეგიის ნაწილსაც. თურქეთისა და ისრაელის პარტნიორობა ამწვავებდა წინააღმდეგობებს (დაპირისპირებულობებს) რეგიონის სახელმწიფოებს შორის და ეხებოდა ისლამური ფუნდამენტალისტების სულ უფრო მზარდი მოძრაობისა და ქურთი სეპარატისტების ინტერესებს. თურქეთის მეზობელ სახელმწიფოთა მთავრობების გარდა დოკუმენტის კრიტიკით გამოვიდნენ ეგვიპტისა და არაბული ქვეყნების ლიგის ხელმძღვანელებიც. ისინი თვლიდნენ მას მუქარად მთელ ახლოაღმოსავლურ რეგიონში სტაბილურობისთვის. დასავლელი ექსპერტების აზრით, ეს აიძულებდა ეგვიპტის მთავრობას განეხილა მსგავსი ხელშეკრულებების დადების შესაძლებლობა სირიასთან და საუდის არაბეთთან. 

ჰქონდა რა მრავალი წლის განმავლობაში პრობლემები კ. კვიპროსთან დაკავშირებით, საბერძნეთის ხელმძღვანელობა ასევე შეშფოთებული იყო 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში თურქეთისა და ისრაელის სამხედრო სფეროში თანამშრომლობის გაძლიერებით. დასავლური პრესის შეტყობინებებით, საბერძნეთისა და სირიის მთავრობებმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას, რომლის თანახმადაც თურქეთთან კონფლიქტის შემთხვევაში საბერძნეთის საბრძოლო თვითმფრინავებს ნება ეძლეოდათ დამჯდარიყვნენ სირიის აეროდრომებზე. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Алексеев, «Сотрудничество Турции и Израиля для укрепления национальных ВВС», Зарубежное Военное Обозрение, 1997 г. № 4. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები 1990-იანი წლების შუახანებში

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები (სჰძ) შეიქმნა 1911 წელს, როცა საფრანგეთში ორწლიანი სწავლის შემდეგ ქვეყანაში ორი მფრინავ-ოფიცერი დაბრუნდა და პირველი საავიაციო ქვედანაყოფიც შეიქმნა. ბალკანეთისა და პირველი მსოფლიო ომების წლებში თურქეთის არმიაში რამდენიმე თვითმფრინავი იყო, რომლებიც ძირითადად მზვერავებისა და ბომბდამშენების სახით გამოიყენებოდა. 1918 წელს თურქეთის დამარცხების (разгром) შემდეგ მისი საავიაციო ფორმირებები ლიკვიდირებულ იქნა და მხოლოდ 1925 წელს აღორძინდა, როდესაც ქ. ესქიშეჰირში საფრენოსნო სკოლა იქნა შექმნილი. შემდგომში შეიარაღებულ ძალებში გაიშალა საავიაციო ბრიგადები, შემდეგ კი – დივიზიებიც, რომლებიც 1944 წელს საავიაციო კორპუსში იქნა შეყვანილი. კორპუსის ბაზაზე იმავე წელს სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) სარდლობა ჩამოაყალიბეს; სჰძ-მა კი, იმავე დროს, სახმელეთო ჯარებისა და სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) დარად შეიარაღებული ძალების სახეობის სტატუსი მიიღო. 

თვით მეორე მსოფლიო ომის დასრულებამდეც თურქული ავიაციის მშენებლობასა და განვითარებაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა გერმანია. ომის შემდგომ წლებში ეს როლი შეერთებულ შტატებზე გადავიდა. 1952 წელს თურქეთი ჩრდილოატლანტიკურ კავშირში იქნა შეყვანილი და მისი სჰძ მთლიანად ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის შემადგენლობაში გადაეცა. ბლოკის სარდლობის გეგმებით, იმოქმედებდა რა მე-6 გაერთიანებული ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის (გტას) შემადგენლობაში, მას მონაწილეობა უნდა მიეღო საჰაერო შეტევით ოპერაციებში, რომლებშიც შემდეგი ამოცანები უნდა შეესრულებია: ჰაერში უპირატესობის მოპოვება, საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) უზრუნველყოფა, საბრძოლო მოქმედებების რაიონის იზოლაცია, სახმელეთო ჯარებისა და სზძ-ის საავიაციო მხარდაჭერა, საჰაერო დაზვერვის წარმოება, საჰაერო სატრანსპორტო გადაზიდვები. 

ორგანიზაცია, რიცხოვნება, საბრძოლო შემადგენლობა და შეიარაღება. 1990-იანი წლების შუახანებში სამხედრო-საჰაერო ძალების სათავეში იდგა სარდალი (არმიის გენერალი), რომელიც შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა. სარდალი სჰძ-ის შენაერთების, ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საერთო ხელმძღვანელობას თავისი შტაბის (ქ. ანკარა) მეშვეობით ახორციელებდა. იგი გახლდათ ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს წევრი – უმაღლესი სამხედრო-პოლიტიკური ორგანოსი, რომელსაც ქვეყნის პრეზიდენტი მეთაურობდა, აგრეთვე მინისტრთა საბჭოსთან არსებული უმაღლესი სამხედრო საბჭოს წევრიც. 

შტაბი ხელმძღვანელობდა სჰძ-ის ოპერატიული და სამობილიზაციო გაშლის ეროვნული გეგმების შემუშავებას, გეგმავდა და აკონტროლებდა მისი შენაერთების, ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო და ოპერატიულ მომზადებას, აგრეთვე მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფას (მტუ), უზრუნველყოფდა ეროვნულ და ნატო-ს სწავლებებში სჰძ-ის მონაწილეობას, ახდენდა სახმელეთო ჯარებისა და სზძ-ის შტაბებთან და სარდლობებთან ურთიერთმოქმედების ორგანიზებას. მისი ოფიცრები მე-6 გტას-ის შტაბთან ერთობლივად აქტიურად მონაწილეობდნენ სამხრეთ-ევროპულ საომარ-მოქმედებათა თეატრზე (ომთ), ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის სარდლობის ოპერაციებში, თურქული ავიაციის საბრძოლო გამოყენების გეგმების შემუშავებაში. 1990-იანი წლების შუახანებში შტაბი შედგებოდა ორი ჯგუფისგან – საერთო და სპეციალური ჯგუფებისგან. პირველში შედიოდა ოთხი სამმართველო (კადრების, სადაზვერვო, ოპერატიული და ზურგის), მეორეში – ასევე ოთხი (დაგეგმვისა და პროგრამების, ცენტრალური ანუ ადმინისტრაციული, სამედიცინო და საკონტროლო-საფინანსო). შტაბის უფროსის უშუალო დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა სჰძ-ის შტაბის მხარდაჭერის (უზრუნველყოფის) ქვედანაყოფების მეთაურობა (სარდლობა). 

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები ორგანიზაციულად შედგებოდა 1-ლი და მე-2 ტაქტიკური საავიაციო სარდლობებისგან (ტას), 12-ე ცალკეული სატრანსპორტო საავიაციო ბაზისგან, სასწავლო სარდლობისა და ზურგის სარდლობისგან (ნახ. 1). 

[ნახატი] 

ნახ. 1. თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალების ორგანიზაცია (ყველა ავიაბაზის სტრუქტურა ერთნაირია) 

ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა გახლდათ უმაღლესი ოპერატიული შენაერთი, რომელიც განკუთვნილი იყო საჰაერო ოპერაციების წაროებისთვის ერთ-ორ საოპერაციო მიმართულებაზე. მისი სარდალი (კორპუსის გენერალი) პასუხს აგებდა ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო მზადყოფნაზე, გეგმავდა და ატარებდა ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებას, აგრეთვე სხვადასხვა სწავლებებსა და წვრთნებს თავისი სარდლობის მასშტაბში. ომის შემთვევაში იგი ურთიერთიმოქმედებდა საველე არმიებთან და ფლოტის ძალებთან, რომლებიც მისი პასუხისმგებლობის ზონაში აწარმოებდნენ საბრძოლო მოქმედებებს. 

ტას-ი მოიცავდა შტაბს, ავიაციის მართვის ჯგუფს, რომლის დაქვემდებარებაშიც იმყოფებოდა საჰაერო თავდაცვის სექტორის ოპერატიული ცენტრი, აგრეთვე საავიაციო (საზენიტო-სარაკეტო) ბაზებს, საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის მიწისზედა ქვედანაყოფებს. საჰაერო ბაზები წარმოადგენდა სჰძ-ის ძირითად საბრძოლო ნაწილებს. ისინი, როგორც წესი, აერთიანებდნენ ორ-სამ საავიაციო ესკადრილიას, აგრეთვე საზენიტო-სარაკეტო დივიზიონს, რომელიც ბაზირების აეროდრომის ჰაერიდან დასაფარავად იყო განკუთვნილი, ასევე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებს. სჰძ-ის ძირითადი საბრძოლო ქვედანაყოფი იყო – საავიაციო ესკადრილია (გამანადგურებელ-ბომბდამშენი, გამანადგურებელი, სადაზვერვო), რომელსაც საბრძოლო შემადგენლობაში ჰყავდა 20-24 თვითმფრინავი. 

ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობებს ჰქონდათ ერთნაირი საორგანიზაციო სტრუქტურა, თუმცა კი ერთმანეთისგან საბრძოლო ნაწილებისა და ქვედანაყოფების რაოდენობით განსხვავდებოდნენ (მე-2 ტას-ის შემადგენლობაში არ იყო ასევე საზენიტო სარაკეტო ბაზაც). 

1-ლი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა (შტაბი ქ. ესქიშეჰირში) აერთიანებდა ოთხ საავიაციო ბაზას: 1-ლი (111 და 112 საავიაციო ესკადრილიები /აე/, თვითმფრინავები F-4E, 113 აე, F-16) – ესქიშეჰირი; მე-4 («ონჯიუ» და 141 აე, F-16) – მიურთედი; მე-6 (161 და 162 აე, F-16) – ბანდირმა; მე-9 (191 და 192 აე, F-16) – ბალიქესირი. მასში ასევე შედიოდა საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) «ნაიქ ჰერკულესების» 15-ე სარაკეტო ბაზა (რვა ესკადრილია 72 გასაშვები დანადგარი /გდ/), რომლებიც ალემდარში იმყოფებოდნენ და შავი ზღვის სრუტეების ზონასა ქვეყნის ძირითად ადმინისტრაციულ-პოლიტიკურ ცენტრს – ქ. სტამბულს ჰაერიდან იფარავდნენ. ეს სარდლობა განკუთვნილი გახლდათ უშუალო საავიაციო მხარდაჭერის აღმოსაჩნად 1-ლი და «ეგეოსის» საველე არმიების ჯარებისთვის, შავი ზღვის დასავლეთ ნაწილში, მარმარილოსა და ეგეოსის ზღვებში მოქმედი სზძ ხომალდების შენაერთებისთვის, აგრეთვე თურქეთის ტერიტორიაზე აღმოსავლეთ განედის 35° მერიდიანის დასავლეთით განლაგებული ჯარების, სამხედრო ობიექტების, უმნიშვნელოვანესი ადმინისტრაციული და სამრეწველო ცენტრების ჰაერიდან დაფარვისთვის. 

მე-2 ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა (შტაბი ქ. დიარბაქირში) მოიცავდა სამ საავიაციო ბაზას: მე-5 (151 და 152 გამანადგურებელი საავიაციო ესკადრილიები /გაე/) – მერზიფონი; მე-7 (171 და 172 გამანადგურებელ-ბომბდამშენი ავიაესკადრილიები /გბაე/, F-4E, 173 სადაზვერვო ავიაესკადრილია /დაე/) – ერჰაჩი; მე-8 (181 და 182 აე) – დიარბაქირი. ის განკუთვნილი გახლდათ უშუალო საავიაციო მხარდაჭერის აღმოსაჩენად იმ სახმელეთო ჯარებისთვის, რომლებიც მოქმედებდნენ კავკასიის, ირანისა და სირიის მიმართულებებზე, აგრეთვე კ. კვიპროსზე. 

12-ე ცალკეული სატრანსპორტო ბაზა (შტაბი ქ. ერლიქეთში) შედგებოდა სარდლობისა და შტაბისგან, ოთხი სატრანსპორტო ავიაესკადრილიისგან, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებისგან. მისი ძირითადი დანიშნულება გახლდათ – საჰაერო დესანტების გადასროლა (выброска) (გადასხმა, высадка), საბრძოლო ესკადრილიების სათადარიგო აეროდრომებზე განწერტვისას (рассредоточение) პირადი შემადგენლობის, საბრძოლო მასალებისა და საავიაციო ქონების გადასროლა (переброска), ჯარებისთვის მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებების მიტანა (მიწოდება, доставка). 1990-იანი წლების შუახანებში ესკადრილიების შეიარაღებაში იმყოფებოდა ამერიკული და გერმანული წარმოების მოძველებული სატრანსპორტო თვითმფრინავები და ვერტმფრენები (C-130, C-160, C-47, UH-19, UN-1D /UH-1D/, AB-204B). 

სჰძ-ის სასწავლო სარდლობა (შტაბი ქ. იზმირში) აერთიანებდა მე-2 სასწავლო ავიაბაზას (121, 122, 123 და 124 სასწავლო ესკადრილიები) – ჩიგლიში და მე-3 სასწავლო ავიაბაზას (131, 132 და 133 სასწავლო-საბრძოლო ესკადრილიები) – კონიაში, აგრეთვე სასწავლო ბრიგადას სჰძ-ის რიგითი შემადგენლობის მოსამზადებლად (შტაბი ქ. ქჲუთაჰიაში), სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებსა და მომსახურების ქვედანაყოფებს. ის ახორციელებდა სამეთაურო საფრენოსნო და ტექნიკური შემადგენლობის მომზადებას სჰძ-ის ნაწილებისა და ქვედანაყოფებისთვის. მფრინავებს ამზადებდა სჰძ-ის ოფიცერთა სასწავლებელი «ჰავა ჰარფ ოქულუ» (ქ. სტამბული) (უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1995, № 8, გვ. 12). სწავლების ვადა გახლდათ ოთხი წელი. თავდაპირველ საფრენოსნო მომზადებას კურსანტები გადიოდნენ თვითმფრინავებით T-41D «ცესნა» და პლანერებით, რომლებიც ქ. იალოკასთან მდებარე აეროდრომზე (იზმირის ყურის სამხრეთ სანაპირო) იყვნენ ბაზირებული, ხოლო შემდეგ კი პილოტირების ტექნიკას ამუშავებდნენ სასწავლო თვითმფრინავებით T-33A, N-37D და C და T-38A. იმავდროულად გადიოდნენ თეორიულ კურსსაც, რომელზედაც სწავლობდნენ საბრძოლო ტექნიკასა და საავიაციო ქვედანაყოფების მოქმედებათა ტაქტიკას. სასწავლებლის დასრულების შემდეგ კურსანტები იგზავნებოდნენ მე-3 სასწავლო ავიაბაზაში ქ. კონიაში თვითმფრინავებით F-4E და F-16 სასწავლო-საბრძოლო ამოცანების დამუშავებისთვის. 

საავიაციო ტექნიკის მომსახურებისთვის პირად შემადგენლობას ამზადებდნენ საავიაციო-ტექნიკურ სასწავლებელში ქ. იზმირში. რადიოსალოკაციო სადგურების ოპერატორები და ტექნიკოსები, თვითმფრინავების მართვისა და მიზანზე გაყვანის (наведение) ცენტრებისა და პოსტების სპეციალისტები, მეკავშირეები, აგრეთვე სარაკეტო და საარტილერიო საზენიტო ქვედანაყოფების, სააეროდრომო სამსახურისა და სჰძ-ის ზურგის უზრუნველყოფის ოფიცრები და უნტერ-ოფიცრები სწავლობდნენ შესაბამის სასწავლებლებსა და სკოლებში (უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1995, № 8, გვ. 14). უმაღლესი რგოლის სამეთაურო და ხელმძღვანელი შემადგენლობის მომზადება წარმოებდა სამხედრო-საჰაერო აკადემიაში ქ. სტამბულში (უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1995, № 5, გვ. 13-14). 

სამხედრო-საჰაერო ძალების ზურგის სარდლობა 1990-იანი წლების შუახანებში აერთიანებდა მომარაგების სამ ცენტრს, მომსახურებისა და რემონტის ქვედანაყოფებსა და საწარმოებს. 1-ლი (ქ. ესქიშეჰირი) თურქეთის სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული მთელი რეაქტიული თვითმფრინავების (F-16-ის გარდა) სათადარიგო ნაწილებით მომარაგებასა და მომსახურებას, მე-2 (ქ. კაისერი) ემსახურებოდა მთელ ტურბოხრახნულ თვითმფრინავებს, სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) საბაზო საპატრულო ავიაციის თვითმფრინავების ჩათვლით და ვერტმფრენებს, მე-3 (ქ. ანკარა) განკუთვნილი გახლდათ ელექტრონული აღჭურვილობების (მოწყობილობების), სარაკეტო და საზარბაზნე შეიარაღების მომსახურებისა და რემონტისთვის. სამივე ცენტრს ჰქონდა შესაძლებლობები თვითმფრინავების მოდერნიზაციის, აგრეთვე ცალკეული კვანძებისა და დეტალების შეზღუდულად წარმოებისთვის. 

სჰძ-ის პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება 1996 წელს აღწევდა 56 ათას ადამიანს. სჰძ-ის საბრძოლო შემადგენლობა კი ქვემოთ ცხრილშია წარმოდგენილი. 

ცხრილი 

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალების საბრძოლო შემადგენლობა 

(ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – ესკადრილიების რაოდენობა; B – თვითმფრინავების რაოდენობა; C – საზენიტო დივიზიონების, ბატრეების რაოდენობა; D – საზენიტო რაკეტების გასაშვები დანადგარების, ქვემეხების რაოდენობა) 

თვითმფრინავის . . . 1-ლი ტაქტიკური . . . მე-2 ტაქტიკური . . . ს უ ლ . . . 

ტიპი . . . . . . . . . . . . . . . . . საავიაციო . . . . . . . . . საავიაციო . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .სარდლობა . . . . . . . . სარდლობა . . . . . . . . . . . . . . . . 

ს ა ა ვ ი ა ც ი ო | ძ ა ლ ე ბ ი | დ ა | ს ა შ უ ა ლ ე ბ ა ნ ი 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A . . . . B . . . . . . . . . . A . . . . B . . . . . . . A . . . . B 

ს ა ბ რ ძ ო ლ ო || თ ვ ი თ მ ფ რ ი ნ ა ვ ე ბ ი 

გ ა მ ა ნ ა დ გ უ რ ე ბ ე ლ - ბ ო მ ბ დ ა მ შ ე ნ ე ბ ი 

F-16 * . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . 40 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . .2 . . . . .40 

F-4E . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 . . . . 72 . . . . . . . . . . 3 . . . .72 . . . . . . . 6 . . . .144 

F-16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . 26 . . . . . . . . . . 1 . . . .12 . . . . . . . 3 . . . . .38 

F-104G da S . . . . . . . . . . . . – . . . . . – . . . . . . . . . . 1 . . . .24 . . . . . . . 1 . . . . . 24 

მ ზ ვ ე რ ა ვ ე ბ ი 

RF-4E . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 . . . . 21 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 1 . . . . .21 

RF-5A . . . . . . . . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . . . . . 1 . . . . 24 . . . . . . 1 . . . . .24 

ს ა ჰ ა ე რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | გ ა მ ა ნ ა დ გ უ რ ე ბ ლ ე ბ ი 

F-4E . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 . . . . .15 . . . . . . . . . . 1 . . . .24 . . . . . . .2 . . . . .39 

F-16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . .39 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 2 . . . . .39 

NF-5A . . . . . . . . . . . . . . . . .1 . . . . .24 . . . . . . . . . . 2 . . . . 48 . . . . . . 3 . . . . .72 

ს ა ბ რ ძ ო ლ ო - ს ა ს წ ა ვ ლ ო || თ ვ ი თ მ ფ რ ი ნ ა ვ ე ბ ი 

გ ა მ ა ნ ა დ გ უ რ ე ბ ე ლ - ბ ო მ ბ დ ა მ შ ე ნ ე ბ ი 

F-16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . .39 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 2 . . . . .39 

F-4E . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 . . . . .20 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 1 . . . . .20 

ს ა ჰ ა ე რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | გ ა მ ა ნ ა დ გ უ რ ე ბ ლ ე ბ ი 

F-5A და B, 

NF-5A და B . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . 54 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 2 . . . . 54 

რ ე ზ ე რ ვ ი 

ყველა ტიპის . . . . . . . . . . . – . . . .153 . . . . . . . . . . – . . . . 96 . . . . . . – . . . . 249 

დ ა მ ხ მ ა რ ე || თ ვ ი თ მ ფ რ ი ნ ა ვ ე ბ ი 

სატრანსპოტო 

(ყველა ტიპის) . . . . . . . . . . 2 . . . . 33 . . . . . . . . . . 2 . . . . 33 . . . . . . 4 . . . . . 66 . . . . 

სპეციალური 

დანიშნულების 

(ყველა ტიპის) . . . . . . . . . . – . . . . . 6 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . – . . . . . . 6 . . . . 

სასწავლო 

(ყველა ტიპის) . . . . . . . . . . 4 . . . 183 . . . . . . . . . . – . . . . 10 . . . . . . 4 . . . . 193 . . . . 

ს ა ზ ე ნ ი ტ ო || ს ა შ უ ა ლ ე ბ ე ბ ი 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C . . . . D . . . . . . . . . . C . . . . D . . . . . . . C . . . . D 

ზრკ «ნაიქ- 

ჰერკულესი» . . . . . . . . . . . .2 . . . . 72 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 2 . . . . 72 

ზმრ გდ «რაპირა» 

(ქვემეხები 3A) . . . . . . . . . . 7 . . . 32 (488) . . . . . . 5 . . . 28 (216) . . 12 . . 60 (704) 

საზენო არტილერია 

(ყველა ტიპის) . . . . . . . . . .40 . . . 320 . . . . . . . . . 12 . . . . . 96 . . . . 52 . . . . 416 

* ბირთვული იარაღის მატარებლები 

თურქეთის საჰაერო თავდაცვა (ჰთ) წარმოადგენდა ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის ჰთ სისტემის ნაწილს, რომელიც შედიოდა ევროპაში ნატო-ს ბლოკის ჰთ-ის გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სისტემაში. მისი ძალები და საშუალებები ჩართული იყო სჰძ-ის შემადგენლობაში, მათ შორის გამანადგურებელი ავიაცია, საზენიტო სარაკეტო საშუალებები, საზენიტო არტილერია და რადიოტექნიკური ქვედანაყოფები. ჰთ-ის ორგანიზებისთვის თურქეთის მთელი ტერიტორია გაყოფილი იყო ორ სექტორად (დასავლეთისა და აღმოსავლეთის), რომლებიც ემთხვეოდა 1-ლი და მე-2 ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის პასუხისმგებლობის ზონებს. საერთო ხელმძღვანელობას ახორციელებდა სჰძ-ის სარდალი თავისი შტაბისა და ჰთ-ის სამმართველოს მეშვეობით, რომელიც შეიცავდა შვიდ განყოფილებას – საერთოს, დაგეგმვის, რადიოსალოკაციო ცენტრებისა და პოსტების, საჰაერო მოძრაობის მართვის, შეტყობინებისა და კონტროლის, პროგრამირების, ექსპლუატაციის, ნატო-ს ჰთ სისტემა «ნეიჯის» (NADGE) გამოყენების. 

საავიაციო სარდლობის შემადგენლობაში შემავალი ავიაციის მართვის ჯგუფი ახდენდა საჰაერო თავდაცვის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო გამოყენების ორგანიზებას, ჰთ-ის სექტორების ოპერატიული ცენტრების (საკომანდო პუნქტების) მეშვეობით. ცენტრი წარმოადგენდა საჰაერო თავდაცვის მთელი ძალებისა და საშუალებათა მართვის ძირითად ორგანოს თავის სექტორში. ის ასრულებდა ინფორმაციის შეკრებასა და დამუშავებას საჰაერო ვითარებაზე, აგრეთვე დაქვემდებარებული ჰთ ძალებისა და საშუალებათა მდგომარეობაზე, იღებდა გადაწყვეტილებებს მათ გამოყენებაზე, ახორციელებდა მათ მართვას, აგრეთვე ახდენდა საჰაერო ვითარების შესახებ სახმელეთო ჯარებისა და სზძ-ის შეტყობინებას. 

საავიაციო ნაწილების, ქვედანაყოფებისა და შტაბების საბრძოლო და ოპერატიული მომზადება მიმართული გახლდათ საბრძოლო მზადყოფნის მაღალ ხარისხში მათ შენარჩუნებაზე. მას გეგმავდა და ორგანიზებას უკეთებდა სჰძ-ის შტაბი თურქეთის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის დირექტივების, აგრეთვე ქვეყნისა და ნატო-ს ბლოკის ინტერესებში ავიაციის გამოყენების გეგმების შესაბამისად. სწავლებებსა და საკომანდო-საშტაბო წვრთნებს მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობოდა, რომელთა პროცესშიც ეკიპაჟების საფრენოსნო ოსტატობა განიცდიდა სრულყოფას, მოწმდებოდა სხვადასხვანაირ ოპერაციებში შტაბების მუშაობის შეთანხმებულობა. ეროვნულ ღონისძიებებთან ერთად თურქეთის საავიაციო ნაწილები, ქვედანაყოფები და შტაბები რეგულარულად ღებულობდნენ მონაწილეობას ნატო-ს საჯარისო და საკომანდო-საშტაბო სწავლებებში, რომლებიც სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ტარდებოდა. 

საბრძოლო მომზადებაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა სახმელეთო ჯარებთან და სზძ-თან ავიაციის ურთიერთმოქმედების, მიწისზედა და წყალზედა მიზნებზე დარტყმების მიყენების, რთულ მეტეოროლოგიურ პირობებში და ღამით მოქმედებებისას საფრენოსნო შემადგენლობის საბრძოლო ოსტატობის სრულყოფის, აგრეთვე დაბლამფრენ საჰაერო მიზნებთან ბრძოლის საკითხების დამუშავებას. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების განვითარება. თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა მუდმივად აქცევდა ყურადღებას სჰძ-ის განვითარებასა და მისი საბრძოლო შესაძლებლობების ამაღლებას. 1980-იანი წლების მეორე ნახევრიდან მოძველებული თვითმფრინავები ძირითადად თანამედროვე ტაქტიკური გამანადგურებლებით F-16 იქნა შეცვლილი, რომელთა წარმოებაც აშშ-ის ლიცენზიით აქინჯის საავიაციო ქარხანაში იყო აწყობილი, ჰთ-ის ქვედანაყოფებს ინგლისური წარმოების საზენიტო სარაკეტო კომპლექსები (ზრკ) «რაპირა» მიეწოდებოდათ, დიდი რაოდენობით ჰქონდათ შესყიდული მაღალი სიზუსტის საბრძოლო მასალებიც. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების განვითარების გეგმებით 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში ითვალისწინებდნენ მისი საორგანიზაციო სტრუქტურის შემდგომ სრულყოფასა და საბრძოლო შესაძლებლობების ამაღლებას, თვითმფრინავების ფარეხის ხარისხობრივ გაუმჯობესებასა და აეროდრომების ქსელის განვითარებას, უახლესი ზრკ-ების შეიარაღებაში მიღებას, რადიოელექტრონული ბრძოლის (რებ) თანამედროვე საშუალებათა ფართო გამოყენებას, აგრეთვე მართვის ავტომატიზებული სისტემების (მას) დანერგვას. 2000 წლისთვის სჰძ-ის შემადგენლობაში ითვალისწინებდნენ მხოლოდ ორი ტიპის საბრძოლო თვითმფრინავების ყოლას – F-16 და F-4 ტიპებისა. მათი საბრძოლო შესაძლებლობების ამაღლების მიზნით (მოქმედების რადიუსის გაზრდა) აშშ-ში აწარმოებდნენ ჰაერში საწვავით გამწყობი თვითმფრინავების KC-135R და გამწყობებად გადაკეთებული სატრანსპორტო თვითმფრინავების ბოინგ 707 შესყიდვას. იგეგმებოდა მოძველებული სატრანსპორტო თვითმფრინავების C-47 და C-54 შეიარაღებიდან მოხსნა და მათი CN-235M-ებით შეცვლა. სატრანსპორტო ავიაციაში 2000 წლისათვის ვარაუდობდნენ ჰყოლოდათ 16 თვითმფრინავი C-130, 33 C-160 და 52 CN-235M. სასწავლო ესკადრილიები მიიღებდნენ თვითმფრინავებს SF-260. საჰაერო თავდაცვის სისტემის ეფექტურობის ამაღლებას გეგმავდნენ ჰთ-ის ქვედანაყოფებში უახლესი გამანადგურებლების F-16, საზენიტო სარაკეტო კომპლექსების «რაპირასა» და «სტინგერის», 35-მმ საზენიტო დანადგარების «ერლიკონი», შორი რადილოკაციური აღმოჩენის თვითმფრინავების E-2C და თანამედროვე მობილური რადიოლოკაციური სადგურების მიწოდების ხარჯზე (არ გამოირიცხებოდა მოძველებული ზრკ «ნაიქ-ჰერკულესების» კომპლექს «პეტრიოტებით» შეცვლაც). XXI საუკუნის დასაწყისისათვის თურქეთის სჰძ-ის შემადგენლობაში ვარაუდობდნენ ჰყოლოდათ 640 საბრძოლო და სასწავლო თვითმფრინავი, 79 საბრძოლო მხარდაჭერის თვითმფრინავი და 25 ვერტმფრენი. 

მთლიანობაში, თურქული სარდლობის შეფასებით, სჰძ-ის რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის გეგმის შესრულება საშუალებას მისცემდათ პირადი შემადგენლობის რიცხოვნების რამდენადმე შემცირებისა და თვითმფრინავების ფარეხის შენარჩუნების პირობებში მნიშვნელოვნად აემაღლებიათ მისი საბრძოლო შესაძლებლობები და მოეყვანათ სრულ შესაბამისობაში ეროვნული სამხედრო დოქტრინისა და ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის სარდლობის მიერ მისდამი წაყენებულ მოთხოვნებთან. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник И. Крымов, «Военно-воздушные силы Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1996 г. № 10. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ტანკ «ლეოპარდ-1»-ის მოდერნიზაცია გფრ-ში 1990-იანი წლების შუახანებში

ტანკ «ლეოპარდ-1A5»-ის ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლები 

საბრძოლო მასა, ტ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42,5 

ეკიპაჟი, ადამიანი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 

ზომები, მ: 

     კორპუსის სიგრძე . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6,9 

     სიგანე . . . 3,37 

     სიმაღლე კოშკის სახურავის ჩათვლით . . . . . . . 2,4 

კლირენსი, მ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0,44 

შეიარაღება (რაოდენობა×კალიბრი), მმ 

     ზარბაზანი (ტიპი) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1×105 (კუთხვილლულიანი) 

     ტყვიამფრქვევები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2×7,62 

საბრძოლო კომპლექტი: 

     გასროლების . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 

     ვაზნების . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5500 

მრავალსაწვავიანი ძრავის სიმძლავრე, ცხ. ძ. . . . 830 

მოძრაობის მაქსიმალური სიჩქარე, კმ/სთ . . . . . . . 64 

სვლის მარაგი, კმ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .500 

გადალახვადი დაბრკოლებები: 

     აღმართში ასლვა კუთხით, გრად. . . . . . . . . . . . .30 

     კედელი სიმაღლით, მ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,1 

     თხრილი სიგანი, მ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 

     ფონი სიღრმით, მ * . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1,2 (2,2) 

გადალახვადი წყლიანი დაბრკოლების 

სიღრმე ტანკის წყალქვეშ ტარების 

აღჭურვილობის (ОПВТ) გამოყენებით, მ . . . . . . . . . . 4,5 

* ფრჩხილების გარეშე ნაჩვენებია ფონის სიღრმე, რომელსაც ტანკი გადალახავს მომზადების გარეშე, ფრჩხილებში კი – წინასწარ მომზადებით. 

გამოყენებული წყარო

. . . . . . . . . Зарубежное Военное Обозрение, 1996 г. № 5.

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის მექანიზებული ბრიგადის მოქმედებები მთებში

თურქეთის ტერიტორია ხასიათდება მთაგორიანი რელიეფით, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ჯარების საბრძოლო მოქმედებებზე. ქვეყნის ჩრდილოეთში გადაჭიმულია პონტოს მთები, რომლებიც ძლიერ კედლად არიან აღმართული აზიური თურქეთის აღმოსავლეთ ნაწილის თითქმის სწორხაზოვანი სანაპიროს თავზე. თრაკიის შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ (ქვეყნის ევროპული ნაწილი) განფენილია შედარებით მცირე ქედი ისტრანჯა. მთიანი სისტემა სამხრეთში მოიცავს კარია-ლიკიის (დასავლეთის) ტავრს, კილიკიის (ცენტრალურ) ტავრსა და მთავარ სომხეთის (აღმოსავლეთ) ტავრს. პონტოს მთებსა და სომხეთის (აღმოსავლეთ) ტავრს შორის ჩრდილოეთისა და შიდა ქედებია აღმართული. 

1990-იანი წლების შუახანებისთვის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის შეფასებით, მთები, რომლებსაც თურქეთისა და მისი მოსაზღვრე სახელმწიფოების უდიდესი ნაწილი უჭირავთ, შეიძლებოდა აქტიური შეტევითი და თავდაცვითი მოქმედებების არენად ქცეულიყვნენ. ამ მიზნით არმიის (სახმელეთო ჯარების) მომზადებაში დიდი ყურადღება ეთმობოდა მთებში მოქმედებებს. ყოველწლიური გეგმიური სწავლებების მსვლელობისას, რომლებიც პირობითი სახელწოდებით «ქიშ» («ზამთარი») ტარდებოდა, ამუშავებდნენ ჯარების მოქმედებებს მთიან-ტყიან ადგილმდებარეობაზე ზამთრის მკაცრ პირობებში. ითვლებოდა, რომ ყველაზე მეტი წარმატებით აქ შეიძლებოდა გამოეყენებიათ ცალკეული ქვეითი (მოტოქვეითი, მექანიზებული და ჯავშანსატანკო) ბრიგადები. ძნელად მისადგომ ადგილმდებარეობაზე შეტევის წარმოებისას მათთვის არსებითი მხარდაჭერა შეიძლებოდა აღმოეჩინათ საჰაერო-სადესანტო ჯარების ქვედანაყოფებსა და «კომნდოსების» სადაზვერვო-დივერსიულ ქვედანაყოფებს. 

რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის ათწლიანი გეგმების შესაბამისად 1990-იანი წლების პირველ ნახევარში სახმელეთო ჯარებში შეიქმნა დინამიური მრავალმიზნობრივი შენაერთები, რომლებსაც ჰქონდათ მაღალი მობილურობა, მართვის დიდი მოქნილობა და მნიშვნელოვანი საცეცხლე ძლიერება (мощь). თურქეთის სარდლობამ უარი თქვა ძოძროხა (громоздкие) ქვეით ფორმირებებზე პოლკებისა და დივიზიების სახით და მათ ბაზაზე ახალი ცალკეული ქვეითი, მექანიზებული და ჯავშანსატანკო ბრიგადები ჩამოაყალიბა. 

თურქი სამხედრო სპეციალისტების შეხედულებებით, საბრძოლო მოქმედებები მთებში წარმოებული იქნებოდა ზოგადი ტაქტიკური პრინციპების შესაბამისად, თუმცა კი მათზე ისეთი ფაქტორების არსებითი გავლენის გათვალისწინებით, როგორებიცაა ძლიერად დასერილი რელიეფი, სუსტად განვითარებული საგზაო ქსელი, ამინდის მკვეთრი ცვლილებები, ტყეების მაეკრანირებელი თვისებები და ა. შ. მსგავს პირობებში რთულდებოდა ჯარების მართვა და ძნელდებოდა კავშირგაბმულობის ორგანიზაცია. ამიტომ აქ მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა მართვის დეცენტრალიზაცია, რომლის ორგანიზებაზეც პასუხისმგებლობა წვრილი ქვედნაყოფების მეთაურებს ეკისრებოდათ. გარდა ამისა, მთებში დიდ სიმაღლეებზე საბრძოლო მოქმედებებისთვის მომზადება პირადი შემადგენლობის საკმაოდ ხანგრძლივ აკლიმატიზაციასაც მოითხოვდა. 

ბრძოლა მთებში ხასიათდებოდა დიდი დამოუკიდებლობით (самостоятельность), რამდენადაც ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს მოუწევდათ ამოცანების გადაწყვეტა განცალკევებულ, ერთიმეორისგან იზოლირებულ მიმართულებებზე, ზოგჯერ სათანადო საცეცხლე მხარდაჭერის გარეშე, აგრეთვე მათთან არამყარი (არამდგრადი) კავშირგაბმულობის დროს. ამიტომ მეთაურებისგან მოითხოვებოდა ინიციატივისა და სიმამაცის (გაბედულების) მაქსიმუმის გამოჩენა გადაწყვეტილებათა მიღების და შესრულებისას. 

ითვლებოდა, რომ ბრძოლის მსვლელობისას წარმატება ბევრად იქნებოდა დამოკიდებული ჯარების (ქვედანაყოფების) სწრაფ და გაბედულ (გადამჭრელ) მოქმედებებზე, აგრეთვე ხელქვეითების დისციპლინირებულობასა და შემსრულებლობაზე. მთებში შეიძლებოდა გამოყენებული ყოფილიყო მცირე (არცთუ დიდი) ქვედანაყოფები, ვინაიდან მსხვილი შენაერთებისა და ნაწილების გაშლა და მანევრი აქ გაძნელდებოდა. რეზერვების სწრაფი გადასროლა და უფროსი მეთაურებისა და მეზობელი ნაწილების მხრიდან დახმარების აღმოჩენა ყველზე ხშირად მეტად შეზღუდული ან შეუძლებელიც კი იქნებოდა. ასეთ პირობებში ყველა დონის მეთაურებისა და შტაბებისგან ოპერაციის მსვლელობის დეტალურად დაგეგმვისა და მკაფიოდ ორგანიზების ცოდნა და უნარი მოითხოვებოდა. ჯარების მართვის სისტემის თავისებურებას (განსაკუთრებულობას) მთებში წარმოადგენდა ცალკეულ მიმართულებებზე დამატებითი საკომანდო (სამეთაურო) პუნქტების (კპ) შექმნა, რომლებიც პირველი ეშელონის ჯარებთან ახლოს განლაგდებოდნენ. რეკომენდირებული გახლდათ აგრეთვე ვერტმფრენებში მოწყობილი (აღჭურვილი) საჰაერო კპ-ების გამოყენებაც. 

ცალკეული (ქვეითი, მექანიზებული, ჯავშანსატანკო) ბრიგადა 1990-იანი წლების შუახანებისთვის თურქეთის სახმელეთო ჯარების ძირითად ტაქტიკურ შენაერთს წარმოადგენდა და თავის შემადგენლობაში ჰყავდა ხუთი საბრძოლო ბატალიონი (ცალკეულ მექანიზებულ ბრიგადას – სამი მოტოქვეითი და ორი სატანკო, ცალკეულ ქვეით ბრიგადას – ოთხი ქვეითი და ერთი სატანკო, ცალკეულ ჯავშანსატანკო ბრიგადას – სამი სატანკო და ორი მოტოქვეითი ბატალიონები), საბრძოლო უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები (სადაზვერვო, ნაღმსატყორცნების, ტანკსაწინააღმდეგო, კავშირგაბმულობისა და მესანგრეთა ასეულები), ორი საარტილერიო დივიზიონი, საზენიტო საარტილერიო ბატარეა და ბრიგადის ზურგი (ნახ. 1). ცალკეული მექანიზებული ბრიგადა წარმოადგენდა საარმიო კორპუსის ნაწილს და მოქმედებდა მის შემადგენლობაში, ან კიდევ შეიძლებოდა მიეღო დამოუკიდებელი ამოცანაც (იხ. ცხრილი). მას შეიძლებოდა შეეტია ან ყოფილიყო თავდაცვაში მთავარ ან მეორეხარისხოვან მიმართულებაზე, ემოქმედა კორპუსის პირველ ან მეორე ეშელონში (რეზერვში). 

[ნახატი] 

ნახ. 1. თურქეთის მექანიზებული ბრიგადის ორგანიზაცია 

მექანიზებული ბრიგადის პირადი შემადგენლობა, იარაღი და სამხედრო ტექნიკა 1993 წელს 

[ცხრილი] 

შ ე ტ ე ვ ა  მთებში თურქულ საბრძოლო წესდებებში განიხილებოდა როგორც საბრძოლო მოქმედებების ერთერთი ყველაზე უფრო რთული სახეობა, რომელიც მოითხოვდა პირადი შემადგენლობისა და საბრძოლო ტექნიკის გულმოდგინე მომზადებას, მკაფიო ურთიერთმოქმედებასა და მართვას, ეფექტურ და ყოველმხრივ უზრუნველყოფას, ამასთან უპირატესობა ენიჭებოდა მოწინააღმდეგის ჯარების შემოვლას (охват). ფრონტალური შეტევა უკეთესად მიაჩნდათ ჩაეტარებინათ ღამით საცეცხლე მომზადების გარეშე. დიდი დანაკარგების თავიდან აცილებისთვის რეკომენდირებული იყო შეტევაში მონაწილე ჯარები ვერტმფრენებით გადაესროლათ გაბატონებულ სიმაღლეებზე. მაგრამ ამ დროს განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოთ მოწინააღმდეგის საზენიტო საშუალებების ჩახშობის ან საჰაერო თავდაცვის ზონების შემოვლისთვის (обход). ზოგიერთ მთიან რაიონში ვერტიკალური იერიში ძნელი განსახორციელებელი იქნებოდა დესანტების გადასხმისთვის ადგილების უკმარისობის ან ვერტმფრენებისთვის სიმაღლებრივი შეზღუდვების გამო. 

მთებში შეტევის ორგანიზაცია ბრიგადის მეთაურისგან მოითხოვდა ადგილმდებარეობისა და მოწინააღმდეგის ყოველმხრივ შესწავლასა და შეფასებას, ამ უკანასკნელის საბრძოლო რიგების მოწყობის მთელ სიღრმეში. აქ განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენდა დაზვერვის ორგანიზაცია, საგზაო ქსელის მდგომარეობისა და გზების გარეთ ადგილმდებარეობის გამავლობის შესწავლა. 

ბრიგადის შეტევის ზოლის სიგანე და ამოცანის სიღრმე, აგრეთვე მისი საბრძოლო რიგების მოწყობა დამოკიდებული იქნებოდა ადგილმდებარეობის ხასიათსა და დასმულ ამოცანებზე. ითვლებოდა, რომ მექანიზებული ბრიგადის უახლოესი ამოცანა შეიძლებოდა ყოფილიყო მოწინააღმდეგის პირველი ეშელონის ქვედანაყოფებისა და ნაწილების განადგურება (разгром), გასასვლელების, უღელტეხილებისა და სხვა მნიშვნელოვანი ობიექტების დაპყრობა, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ ყველაზე უფრო ხელსაყრელ პირობებს შემდგომი მოქმედებებისთვის. ჩვეულებრივ პირობებში ბრიგადას შეიძლებოდა შეეტია 8-12 კმ სიგანის ფრონტზე, ხოლო უახლოესი ამოცანა კი მას 12 კმ-მდე სიღრმეში დაესმებოდა. შეტევის საშუალოდღეღამური ტემპი მოწინააღმდეგის ტაქტიკური თავდაცვის გარღვევისას შეადგენდა 25 კმ. 

ბრიგადის საბრძოლო მოწყობის აგებას ვარაუდობდნენ ერთ ან ორ ეშელონად. რეზერვის (მეორე ეშელონის) ბრძოლაში შეყვანა რეკომენდირებული გახლდათ მთავარი ძალების წარმატების განვითარებისთვის ადგილმდებარეობის ხელსაყრელი უბნების დაპყრობისას ან ვრცელ ველებსა და ზეგნებზე გასვლის დროს. 

ბრიგადის სადაზვერვო ასეული, თავისი ძირითადი დანიშნულების გარდა, შეიძლებოდა გამოეყენებიათ საბრძოლო დაცვისთვის (боевое охранение), ფლანგების უზრუნველსაყოფად, ხოლო ზოგჯერ კი ბრიგადის საბრძოლო მოქმედებების მეორეხარისხოვან უბნებზე შეტევითი, თავდაცვითი და შემკავებელი მოქმედებების წარმოებისთვისაც. 

მექანიზებული ბრიგადის მოტოქვეითი ბატალიონი გახლათ მისი ძირითადი ტაქტიკური ერთეული. ბატალიონს შეეძლო ეწარმოებია ბრძოლა დამოუკიდებლად გარკვეული დროის განმავლობაში. ამისთვის მას გააჩნდა აუცილებელი ძალები და საშუალებანი: საბრძოლო ქვედანაყოფები, აგრეთვე საცეცხლე მხარდაჭერის, მართვის, საბრძოლო უზრუნველყოფისა და მომარაგების ქვედანაყოფებიც. ბატალიონის გამოყენება შეტევაში დამოკიდებული იყო მის ადგილზე ბრიგადის საბრძოლო მოწყობაში, რაც განსაზღვრავდა მის ამოცანას, მოწყობის წესსა და მისი გაძლიერების საშუალებებს. ის ბრძოლას აწარმოებდა, როგორც წესი, ბრიგადის შემადგენლობაში, შეიძლებოდა გამოყენებული ყოფილიყო პირველ ან მეორე ეშელონში ან კიდევ რეზერვში, შეეტია მთავარ ან მეორეხარისხოვან მიმართულებაზე. მთავარ მიმართულებაზე ბრიგადის პირველ ეშელონში შეტევისას ბატალიონი შეიძლებოდა გაეძლიერებიათ სატანკო, საარტილერიო, მესანგრეთა, სადაზვერვო და ტანკსაწინააღმდეგო ქვედანაყოფებით. 

საშტატო და მიცემული ძალებისა და საშუალებათა ყველაზე უფრო ეფექტურად გამოყენების მიზნით ბატალიონის მეთაურს რეკომენდაცია ეძლეოდა შეექმნა საასეულო ტაქტიკური ჯგუფები. საასეულო ტაქტიკურ ჯგუფში შეიძლებოდა ყოფილიყო (ვარიანტი): ასეულის მართვა, ორი მოტოქვეითი და სატანკო ოცეულები, იარაღის ოცეული. ასეთი ჯგუფები უმთავრესად გამოიყენებოდა ისეთ მიმართულებებზე, სადაც მოწინააღმდეგეს ჰქონდა ძლიერი ტანკსაწინააღმდეგო თავდაცვა, ან ისეთ ადგილმდებარეობაზე, რომელიც აძნელებდა ტანკების მოქმედებას. 

ბატალიონს შეტევაში ჩვეულებრივ დაენიშნებოდა უახლოესი და მომდევნო ობიექტები, რომელთა დაშორებასაც მოწინააღმდეგის თავდაცვის წინა ხაზიდან შეიძლებოდა შესაბამისად 3-4 ან 6-8 კმ-თვის მიეღწია. 

მთებში ბატალიონის შეტევის ზოლის სიგანე დამოკიდებული იქნებოდა უმთავრესად ადგილმდებარების ხასიათსა და მოძრაობისთვის შესაძლებლობის არსებობაზე. ითვლებოდა, რომ ბატალიონს ყველა შემთხვევაში შეეძლო 2,5 კმ-მდე ფრონტზე შეეტია. 

მოტოქვეითი ბატალიონი ისეთი ანგარიშით აგებდა თავის საბრძოლო მოწყობას, რომ უზრუნველეყო ქვედანაყოფების მოქნილი და საიმედო მართვა, მათი განწერტვა (рассредоточение) და მოწინააღმდეგეზე უპირატესობის შექმნა. ჩვეულებრივ მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე, როცა პირობები ასეულის ხაზში გაშლის შესაძლებლობას არ იძლეოდა, ბატალიონი საბრძოლო წყობას კოლონად აგებდა (სამი ეშელონი). 

შეტევა მთებში ყველა დონის მეთაურებისგან მოითხოვდა რიგი თავისებურებების გათვალისწინებას, რომელთა რიცხვს მიეკუთვნებოდა საცეცხლე საშუალებების გამოყენება. საარტილერიო მომზადება შეტევის დაწყების წინ შეიძლებოდა თითოეულ მიმართულებაზე სხვადასხვა დროს დაეწყოთ. ჯარების საცეცხლე მხარდაჭერა ჩვეულებრივ ცეცხლის თანამიმდევრული თავმოყრის მეთოდით განხორციელდებოდა. ამიტომ არტილერია და ნაღმსატყორცნები რეკომენდირებული იყო ქვედანაყოფებისთვის მიეცათ შეტევის მიმართულებაზე მიზნებისა და ობიექტების დასაზიანებლად. 

ტანკები, ქვეითთა საბრძოლო მანქანები და ჯავშანტრანსპორტერები მთებში შეტევის დროს შეზღუდულად იქნებოდა გამოყენებული, მაგრამ იქ, სადაც ადგილმდებარეობის ხასიათი ამის საშუალებას იძლეოდა, ისინი ჯარებს უშუალო მხარდაჭერას აღმოუჩენდნენ. ტანკების გამოყენება პირდაპირი დამიზნებით სროლისთვის გაძნელებული იქნებოდა. ზოგჯერ ისინი შეიძლებოდა გამოყენებული ყოფილიყო მხოლოდ დახურული საცეცხლე პოზიციებიდან სროლისთვის და მარტო იმ შემთხვევაში, თუ ამის საშუალებას იძლეოდა ზარბაზნების ამაღლების კუთხეები, დროისა და მანძილის ფაქტორები. ძლიერად დასერილ ადგილმდებარეობაზე საბრძოლო ტექნიკა ჩვეულებრივ იმყოფებოდა მეორე ეშელონში, ბრძოლაში დაუყოვნებლივ შესვლისთვის მზადყოფნაში, წარმატების განვითარების ან მოწინააღმდეგის კონტრშემოტევების მოგერიების მიზნით. 

მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე სწავლებების ჩატარებისას თურქული სარდლობა იყენებდა ვერტმფრენებს საიერიშო მოქმედებებისთვის, დაზვერვის საწარმოებლად, პირადი შემადგენლობისა და შეიარაღების გადასასროლად (ნახ. 2), დახურული პოზიციებიდან სროლისას ცეხცლის კორექტირებისთვის, ტაქტიკური საჰაერო დესანტების გადასასხმელად (ნახ. 3), მოწინააღმდეგის ზურგში სადაზვერვო-დივერსიული ჯგუფების გადასროლის, ჯარების მომარაგების, დაჭრილების ევაკუაციისთვის და ა. შ. ამ მიზნებით მექანიზებულ ბრიგადას ვერტმფრენები გამოეყოფოდა კორპუსის საარმიო ავიაციის ბატალიონის შემადგენლობიდან, ხოლო შეტევის მთავარ მიმართულებაზე მისი მოქმედებებისას კი – საველე არმიის საარმიო ავიაციის პოლკის შემადგენლობიდან. 

თურქული წესდებებისა და დარიგებების შესაბამისად მთებში შეტევის მომზადების ორგანიზებისას მოითხოვებოდა საბრძოლო ტექნიკისა და ავტოტრანსპორტის მდგომარეობის გულდასმით შემოწმება. რეკომენდირებული იყო აგრეთვე საწვავ-საცხები მასალების გაზრდილი მარაგებიც ჰქონოდათ. 

კოლონები მარშზე ისეთნაირად ეწყობოდა, რომ მუდმივ მზადყოფნაში ყოფილიყვნენ ბრძოლაში შესასვლელად, რისთვისაც მესანგრეთა ქვედანაყოფები, არტილერია და შეძლებისდაგვარად ტანკებიც წინ გამოდიოდნენ, ხოლო საჰაერო თავდაცვის საშუალებები კი მთელ კოლონაში ნაწილდებოდა. ყველაზე უფრო სახიფათო უბნებს მარშრუტზე (ვიწრობებს /теснины, узкости/, ხიდებსა და სხვა) საზენიტო საშუალებებით წინასწარ აძლიერებდნენ. 

თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს  ორგანიზაცია მთებში ადგილმდებარეობის ხასიათის, დასაცავი ობიექტის მნიშვნელობის, თავიანთი ჯარებისა და შემომტევი მოწინააღმდეგის ძალებისა და საშუალებათა არსებობის მიხედვით ხდებოდა. რეკომენდირებული გახლდათ მცირე ქვედანაყოფების გამოყენება, რომელთაც შეეძლებოდათ გადაღობებოდნენ მოწინააღმდეგის წინსვლას, გაეძნელებიათ ის ან თავიანთთვის ხელსაყრელ მიმართულებაზე მიემართათ. შემკავებელი მოქმედებები მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე შეიძლებოდა ნაკლები ძალებით ეწარმოებიათ, ვიდრე ჩვეულებრივ პირობებში. პირადი შემადგენლობისა და ტექნიკის ახალ რაიონებში სწრაფად გადასროლისთვის აუცილებელი იყო ვერტმფრენების გამოყენება და როკადული გზების მშენებლობის გათვალისწინება. შემკავებელი მოქმედებების მწარმოებელი ძალები მოვალენი იყვნენ მიეღოთ ზომები ჩასაფრებების ან ხაფანგების მოწყობისთვის, რათა საფლანგო პარალელური გზებით მოწინააღმდეგის წინწამოსვლა არ დაეშვათ. 

მაღალმთიან და ძნელადმისადგომ რაიონებში ძირითად ძალისხმევას თავს უყრიდნენ ადგილმდებარეობის ტაქტიკური თვალსაზრისით ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი უბნების – უღელტეხილების, გაბატონებული სიმაღლეების, გზათა კვანძების, მთებში გასასვლელების, ხიდების, დაბლობებსა და პლატოებზე გამოსასვლელების, ხეობების, ვიწრობების და ა. შ. – შენარჩუნებაზე. ამ შემთხვევაში თავდაცვა, როგორც წესი, კეროვან ხასიათს ატარებდა და უპირატესად სიმაღლეებზე განლაგებული თავდაცვის საბატალიონო რაიონებისა და საასეულო საყრდენი პუნქტების სისტემას წარმოადგენდა. მათ შორის შუალედები რეკომენდირებული იყო არტილერიისა და სხვა საშუალებების ცეცხლით, საინჟინრო ღობურებით, დანაღმული ველებითა და ა. შ. დაეფარათ. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა ტანკსახიფათო მიმართულებებზე, სამთო უღელტეხილებთან და დაბლობებზე გამოსასვლელებთან მისადგომებზე, აგრეთვე გზათა კვანძებზე ცეცხლისა და საინჟინრო ღობურების სისტემის შექმნას. ამას, თურქი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, შეიძლებოდა მოწინააღმდეგის ჯარების გაშლისთვის ხელი შეეშალა და მისთვის მანევრის თავისუფლებაც მოესპო. ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი უბნები და ობიექტები აუცილებელი იყო საიმედოდ დაეცვათ მოწინააღმდეგის საჰაერო დესანტებისა და ტაქტიკური ავიაციის დარტყმებისგან. ცალკეულ მექანიზებულ ბრიგადას ასეთ პირობებში შეიძლებოდა დაეკვებინა თავდაცვის უბანი (რაიონი) სიგანით 10-12 კმ ფრონტში და 6-8 კმ სიღრმეში. 

თავდაცვის წინა ხაზი, როგორც წესი, თავდაცვითი ბრძოლის წარმოებისთვის ადგილმდებარეობის ყველაზე უფრო მომგებიან (ხელსაყრელ) უბნებსა და ბუნებრივ მიჯნებზე გადიოდა. მის წინ, თუ პირობები ამის საშუალებას იძლეოდა, 3 კმ დაშორებაზე აწყობდნენ (აღჭურავდნენ) საბრძოლო დაცვის საბრიგადო პოზიციებს, აგებდნენ საინჟინრო სიმაგრეებსა და ღობურებს, ქმნიდნენ შეკავების მიჯნებს. 

ჯარების საბრძოლო რიგები თავდაცვაში ძალებისა და საშუალებების არსებობიდან ამომდინარე ეწყობოდა, ძირითადი ძალისხმევის იმ მიმართულებებზე თავმოყრის მიზნით, რომლებიც თავდაცვის მთელი სისტემის სიმტკიცეს უზრუნველყოფდნენ. ჯარების მიერ მთებში მანევრის განხორციელების სირთულის შედეგად ბრიგადებში, ისევე როგორც სხვა შენაერთებსა და ნაწილებშიც, რეკომენდირებული იყო თავდაცვა აეგოთ ორ ეშელონად. ბრიგადის პირველი ეშელონის ქვედანაყოფებს სატანკო, საარტილერიო, ტანკსაწინააღმდეგო, საზენიტო, საინჟინრო და სხვა ფორმირებების აუცილებელი რაოდენობით აძლიერებდნენ. მეორე ეშელონი და რეზერვები განლაგდებოდნენ თავდაცვის სიღრმეში გზების ან წინსვლის მომზადებული მარშრუტების მახლობლად იმისთვის მზადყოფნაში, რათა მოწინააღმდეგის გარღვევის შემთხვევაში უმნიშვნელოვანესი მიმართულებები გადაეკეტათ, ან კიდევ მისი საჰაერო დესანტები გაენადგურებიათ. ამასთან ცეცხლის სისტემა ისეთნაირად უნდა ყოფილიყო ორგანიზებული, რათა უზრუნველეყოთ შემომტევ მოწინააღმდეგეზე უწყვეტი და მზარდი ზემოქმედების მიზნით ხელთ არსებული მთელ საშუალებათა ამოცანების, ადგილისა და დროის მიხედვით შეთანხმებული გამოყენება. ცეცხლს ყველაზე უფრო მეტი დაძაბულობისთვის შემომტევი ჯარების უშუალოდ თავდაცვის წინა ხაზთან მოსვლისას უნდა მიეღწია, სადაც ამ ხაზის წინ, აგრეთვე საასეულო და საოცეულო საყრდენი პუნქტების პირაპირებსა და ფლანგებზე საარტილერიო, სანაღმსატყორცნო და თოფ-სატყვიამფრქვევო ცეცხლის უწყვეტი ზონა იქმნებოდა, რათა მოწინააღმდეგის წინსვლა შეენელებიათ ან კიდევ მისი შემოტევა სულაც ჩაეშალათ. 

მოტოქვეითი ბატალიონი თავდაცვაში მოქმედებდა, როგორც წესი, ბრიგადის შემადგენლობაში, იმყოფებოდა რა მის პირველ ან მეორე ეშელონში (რეზერვში). მთებში მოქმედებებისას ადგილმდებარეობის რელიეფის უნარიანი გამოყენებით მას უნდა შეძლებოდა თავის ძალებზე რამდენჯერმე აღმატებული მოწინააღმდეგის შემოტევაც კი შეეკავებინა. იშვიათ შემთხვევებში ბატალიონს შეეძლო ემოქმედა ასევე დამოუკიდებლად, შეასრულებდა რა რაიონის თავდაცვის ამოცანას. ამ დროს მოტოქვეითი ბატალიონი უშუალოდ კორპუსის მეთაურს დაექვემდებარებოდა. 

ბრიგადის პირველ ეშელონში მოქმედი ბატალიონი თავდაცვისთვის ღებულობდა რაიონს, რომლის სიგრძე და სიღრმე დამოკიდებული იქნებოდა ადგილმდებარეობის ხასიათზე, მაგრამ მას არ უნდა გადაეჭარბებია 3 კმ-თვის ფრონტში და 2,5 კმ-თვის სიღრმეში. ბრიგადის მეთაურს, ბატალიონისთვის დასმული ამოცანიდან ამომდინარე, შეეძლო ის გაეძლიერებია სატანკო ასეულით, მესანგრეთა და სადაზვერვო ოცეულებით, აგრეთვე მისთვის საველე არტილერიის ერთი-ორი ბატარეის ცეცხლითაც მხარი დაეჭირა. 

ბატალიონის საბრძოლო მოწყობა დამოკიდებული გახლდათ დასაცავი რაიონის სიგანეზე და შეიძლებოდა აგებული ყოფილიყო ერთ ან ორ ეშელონად. მთიან და ტყიან ადგილმდებარეობაზე მოქმედებებისას ყველაზე უფრო ტიპიურად ითვლებოდა საბრძოლო წყობა ორ ეშელონად: ორი მოტოქვეითი ასეული პირველ ეშელონში და ერთი ასეულიც მეორე ეშელონში (რეზერვში). 

ბრიგადის მეორე ეშელონში (რეზერვში) მყოფი მოტოქვეითი ბატალიონი განკუთვნილი გახლდათ თავდაცვაში სოლისებურად შემოჭრილი მოწინააღმდეგის ბლოკირებისთვის, ფლანგების დაფარვისა და მის საჰაერო დესანტებთან ბრძოლისთვის. ჩეულებრივ ის განლაგდებოდა განწერტებულად, მის მიერ მომზადებული რაიონის მახლობლობაში, სრულ მზადყოფნაში იმისთვის, რათა სწრაფად დაეკავებია ეს რაიონი ან წინ საწყის მიჯნაზე გასულიყო და კონტრშტევა ჩაეტარებია. თუ მოწინააღმდეგე ბრიგადის მთავარი ძალებისგან ბატალიონის მოწყვეტას შეძლებდა, მაშინ ამ უკანასკნელის მეთაურს ევალებოდა წრიული თავდაცვის ორგანიზება მოეხდინა. 

მთებში საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის პირადი შემადგენლობის მომზადება თურქეთის სახმელეთო ჯარებში მე-3 საველე არმიის სპეციალურ სამთოქვეით სასწავლო პოლკში ხორციელდებოდა. სწავლების პროგრამა შეიცავდა მთაგორიანი ადგილმდებარეობის თავისებურებების, მთებში მოქმედებების ტაქტიკის, სპეციალური აღკაზმულობის გამოყენების, პირველი სამედიცინო დახმარების აღმოჩენის, საავარიო-სამაშველო სამუშაოების ორგანიზაციის საკითხების შესწავლას, აგრეთვე სათხილამურო და ფიზიკური მომზადებას და ა. შ. 

რუსი ავტორების დასკვნით, 1990-იანი წლების შუახანებში თურქული სახმელეთო ჯარების სარდლობა გამუდმებით სრულყოფდა საბრძოლო მოქმედებების წარმოების ტაქტიკას ქურთისტანის მუშათა პარტიის «ბოევიკების» წინააღმდეგ ოპერაციებში, რომლებიც შეიარაღებულ ბრძოლას აწარმოებდნენ თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და აღმოსავლეთ რაიონებში დამოუკიდებელი ქურთული სახელმწიფოს შესაქმნელად, ხოლო ძნელადმისადგომ მთაგოარიან ადგილებში კი მათ საამისოდ ბანაკები და ბაზებიც გააჩნდათ. ამ ბანაკების განადგურებისთვის საჟანდარმო ჯარებისა და «კომანდოსის» ჯარების გარდა, სახმელეთო ჯარების რეგულარული ქვედანაყოფებიც გამოიყენებოდა მე-2 და -3 საველე არმიების შემადგენლობიდან, რომლებსაც სპეციალური პროგრამის მიხედვით ჰქონდათ სწავლება გავლილი და მომზადებულიც იყვნენ მთაგორიანი ადგილმდებარეობის პირობებში საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник С. Николаев, «Действия турецкой механизированной бригады в горах», Зарубежное Военное Обозрение, 1994 г. № 9. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სახმელეთო ჯარები 1990-იანი წლების შუახანებში

თურქეთის სახმელეთო ჯარები 1990-იანი წლების შუახანებისთვის შეადგენდა შეიარაღებული ძალების რიცხოვნების 80 %-ს და განკუთვნილი გახლდათ სამხედრო-საჰაერო და სამხედრო-საზღვაო ძალებთან (სჰძ და სზძ) ერთობლივად, აგრეთვე სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (სე ომთ) ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) შემადგენლობაში საომარი მოქმედებების წარმოებისთვის ჩვეულებრივი და ბირთვული იარაღის გამოყენებით. 1994 წლის დასაწყისში თურქეთის სახმელეთო ჯარების საერთო რიცხოვნება შეადგენდა 480 ათას ადამიანს, მათ რიცხვში 26,7 ათას ოფიცერს, 26,3 ათას უნტერ-ოფიცერსა და 427 ათას ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურეს. მის შემადგენლობაში იყო ჯარების ყველა ძირითადი გვარეობა – ქვეითი (მოტოქვეითი) ჯარი, ჯავშანსატანკო ჯარები, არტილერია, საარმიო ავიაცია, სპეციალური დანიშნულების ჯარები, საინჟინრო ჯარები, კავშირგაბმულობისა და საგანგებო დანიშნულების ჯარები, აგრეთვე სამსახურები – სატრანსპორტო, საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგებისა და რემონტის, საინტენდანტო, მედიკურ-სანიტარული, საფინანსო და სხვა. 

სახმელეთო ჯარებში იმ ხანებში მოითვლებოდა ოთხი დივიზია (მექანიზებული, ორი მოტოქვეითი და ქვეითი), 43 ცალკეული ბრიგადა (15 ჯავშანსატანკო, 16 მექანიზებული, ცხრა ქვეითი და სამიც «კომანდოსის»), ხუთი ცალკეული პოლკი (მოტოქვეითი, ორი ქვეითი და ორიც «კომანდოსის»), სამი სასწავლო დივიზია (ჯავშანსატანკო და ორიც ქვეითი), საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილები და ქვედანაყოფები. ყველა ისინი შეყვანილი იყვნენ ოთხ საველე არმიაში, ორ ცალკეულ საარმიო კორპუსში, სასწავლო სარდლობასა და ზურგის სარდლობაში (ნახ. 1 /სტრუქტურა/). 

[ნახატი] 

ნახ. 1. თურქეთის სახმელეთო ჯარების საორგანიზაციო სტრუქტურა 

საველე არმიების სარდლებისა და საარმიო კორპუსების მეთაურების უშუალო დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა 203,2-მმ ჰაუბიცების, 175-მმ თვითმავალი ზარბაზნებისა და 155-მმ ჰაუბიცების დაახლოებით 30 საარტილერიო დივიზიონი (დასავლური ტერმინოლოგიით ბატალიონი), 20-მდე საზენიტო და საზენიტო-სარაკეტო დივიზიონი, 25-ზე მეტი საინჟინრო ბატალიონი, საარმიო ავიაციის სამი პოლკი და ათი ბატალიონი, კავშირგაბმულობის 15 ბატალიონი, აგრეთვე ზურგის უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები. 

სახმელეთო ჯარების საერთო ოპერატიულ ხელმძღვანელობას ახორციელებდა სარდალი (არმიის გენერალი), რომელსაც ნიშნავდა მინისტრთა საბჭო, გენერალური შტაბის უფროსისა და ეროვნული თავდაცვის მინისტრის წინადადებით, და ამტკიცებდა ქვეყნის პრეზიდენტი. იგი უშუალოდ გენერალური შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა და სახმელეთო ჯარების მშენებლობაზე, დაკომპლექტებაზე, საბრძოლო მომზადებასა და მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფაზე აგებდა პასუხს. გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების ხელმძღვანელობას სარდალი ახორციელებდა შტაბის მეშვეობით (ქ. ანკარა). შტაბის უფროსი (კორპუსის გენერალი) – გახლდათ მისი პირველი მოადგილე. იგი ხელმძღვანელობდა შტაბის სამმართველოებს, პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების საბრძოლო მზადყოფნაზე, საბრძოლო საშუალებების დაგეგმვასა და გაანგარიშებაზე, ბიუჯეტის განსაზღვრაზე, იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის შერჩევასა და შესყიდვაზე, გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებაზე, ახორციელებდა ურთიერთმოქმედებას ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების სარდლობასთან სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, სჰძ-ისა და სზძ-ის შტაბებთან, აგრეთვე სამინისტროებთან და სამოქალაქო უწყებებთან. 

1990-იანი წლების შუახანებისთვის სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების შეიარაღებაში (სამობილიზაციო მარაგების გათვალისწინებით) იმყოფებოდა დაახლოებით 4000 საბრძოლო ტანკი (300 «ლეოპარდ-1A3» /ნახ. 2/, 1980 M48A5, 1130 M48A2, 500 M47); საველე არტილერიის 4200-ზე მეტი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი (830 105-მმ ჰაუბიცა M101A1, 104 150-მმ ჰაუბიცა «შკოდა», 500 155-მმ ჰაუბიცა M114A1, 150 155-მმ ზარბაზანი M59, 156 203,2-მმ ჰაუბიცა M115, 300 105-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M52, 26 105-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M108, 162 155-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M109, 34 175-მმ თვითმავალი ზარბაზანი M107, 24 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M110, 20 227-მმ ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა /ზცრს/ MLRS); 81, 106,7 და 120 მმ ყალიბების 1900-ზე მეტი ნაღმსატყორცნი; 4000-მდე ჯავშანტრანსპორტერი (2460 M113, 600 M2 და M3, 300 БТР-60, 80 AIFV, ნახ. 3, 1600-ზე მეტი ტანკსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსი «თოუ», «მილანი» და «კობრა»); 75 და 106 მმ ყალიბების 2500-მდე უუკუცემო ქვემეხი; 20, 35 და 40 მმ ყალიბების დაახლოებით 1300 საზენიტო არტილერიის ქვემეხი, 12 საზენიტო სარაკეტო დანადგარი «რაპირა» (ნახ. 4), საარმიო ავიაციის 168 თვითმფრინავი და 323 ვერტმფრენი, აგრეთვე სხვა სამხედრო ტექნიკა. 

სახმელეთო ჯარების უმაღლეს ოპერატიულ გაერთიანებას წარმოადგენდა საველე არმია, რომლის სარდალიც (არმიის გენერალი) უშუალოდ ექვემდებარებოდა სახმელეთო ჯარების სარდლობას. ჯარების მართვაში მისი ოპერატიული ორგანო გახლდათ შტაბი (შტაბის უფროსი, ორი მოადგილე და ოთხი განყოფილება: პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო, ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების, ზურგის). ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების უფროსები მათდამი დაქვემდებარებულ განყოფილებებთან და სარდლობებთან ერთად განყოფილებების უფროსების უფლებით შედიოდნენ არმიის შტაბის შემადგენლობაში. 

საველე არმია პასუხისმგებლობის რაიონისა და მისი საბრძოლო დანიშნულების მიხედვით, შეიცავდა ორ-ოთხ საარმიო კორპუსს, ცალკეულ შენაერთებს, საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. 

უმაღლესი ტაქტიკური შენაერთი გახლდათ საარმიო კორპუსი, რომელსაც შეეძლო მოქმედება როგორც არმიის შემადგენლობაში, ისე დამოუკიდებლადაც. მასზე დაკისრებული ამოცანებისა და საბრძოლო დანიშნულების რაიონის მიხედვით მასში შედიოდნენ ერთი-ორი დივიზია ან სამი-რვა ცალკეული ბრიგადა, საარტილერიო პოლკი, საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები. 

ქვეითი დივიზია (დაახლოებით 15 ათასი ადამიანი) 1990-იან წლებში შეიცავდა მეთაურობას, სამ ქვეით პოლკს (სამ-სამი ქვეითი ბატალიონი), საარტილერიო პოლკს (უშუალო მხარდაჭერის სამი საარტილერიო დივიზიონი, საერთო მხარდაჭერის ერთი საარტილერიო დივიზიონი და საზენიტო საარტილერიო ბატარეა), სამ ბატალიონს (სატანკო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის), სამ ასეულს (საშტაბო, სადაზვერვო და ტანკსაწინააღმდეგო), აგრეთვე დივიზიის ზურგს. შეიარაღება გახლდათ: 50 საბრძოლო ტანკი, საველე არტილერიის 70 ქვემეხი, 180 ნაღმსატყორცნი, 150 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათ რიცხვში 70 ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი სარაკეტო კომპლექსი /ტსრკ/), საზენიტო არტილერიის 30 ქვემეხი, 60 გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსი (გზრკ). 

მოტოქვეით დივიზიას (14 ათას ადამიანზე მეტი) გააჩნდა შტაბი, ორი ქვეითი, ჯავშანსატანკო (ორი სატანკო და ერთი მოტოქვეითი ბატალიონები) და საარტილერიო პოლკები, სამი ბატალიონი (სატანკო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის), სამი ასეული (საშტაბო, სადაზვერვო და ტანკსაწინააღმდეგო), ზურგის ქვედანაყოფები. შეიარაღებაში გააჩნდა: 130 საბრძოლო ტანკი, 130 ქვეითთა საბრძოლო მანქანა (ქსმ) და ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ), საველე არტილერიის 70 ქვემეხი, 130 ნაღმსატყორცნი, 130 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათ რიცხვში 60 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის 30 ქვემეხი, 75 გზრკ. 

მექანიზებული დივიზია (დაახლოებით 11 ათასი ადამიანი) მოიცავდა შტაბსა და ორ მექანიზებულ ბრიგადას. შეიარაღებაში მას გააჩნდა: 200 ტანკი, 300 ქსმ და ჯტრ, საველე არტილერიის 70 ქვემეხი, 90 ნაღმსატყორცნი, 120 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათგან 60 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის 16 ქვემეხი, 45 გზრკ. 

1990-იანი წლების შუახანებისთვის სახმელეთო ჯარების ძირითად ტაქტიკურ შენაერთს წარმოადგენდა ბრიგადა (ქვეითი, მექანიზებული, ჯავშანსატანკო), რომელიც საბატალიონო საფუძველზე გახლდათ ორგანიზებული. მაშინ ახლად მიღებული საორგანიზაციო-საშტატო სტრუქტურის თანახმად ცალკეული ბრიგადები იყვნენ შემდეგი საბრძოლო შემადგენლობის. 

ცალკეულ ქვეით ბრიგადას (დაახლოებით 6 ათასი ადამიანი) გააჩნდა შტაბი, საშტაბო ასეული, ოთხი ქვეითი და ერთი სატანკო ბატალიონები (41 ტანკი), 105 და 155 მმ ყალიბების ორი საარტილერიო დივიზიონი, საზენიტო-საარტილერიო ბატარეა, ხუთი ასეული (სადაზვერვო, ნაღმსატყორცნების, მესანგრეთა, ტსრკ-ების, რომელშიც ჰქონდათ 18 გასაშვები დანადგარი /გდ/, და კავშირგაბმულობის), ზურგის ქვედანაყოფები (საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგების ასეული, აგრეთვე ავტოსატრანსპორტო, სამედიცინო და საინტენდანტო ასეულები). მისი შეიარაღება იყო: 50 ტანკი, ხუთი ჯტრ, საველე არტილერიის 36 ქვემეხი, 70 ნაღმსატყორცნი, 70 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათ რიცხვში 40 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის რვა ქვემეხი, 35 გზრკ. 

ცალკეული მექანიზებული ბრიგადა (5 ათას ადამიანზე მეტი) მოიცავდა შტაბს, საშტაბო ასეულს, ორ მოტოქვეით ბატალიონს (თითოეულში 44 ჯტრ), ორ სატანკო და ერთ სადაზვერვო ბატალიონებს (უკანასკნელში 23 ტანკი), თვითმავალი ჰაუბიცების ორ საარტილერიო დივიზიონს (18-18 ქვემეხით), თვითმავალ საზენიტო-საარტილერიო ბატარეას. შეიარაღება: 100 ტანკი, 200 ჯტრ და ქსმ, საველე არტილერიის 36 ქვემეხი, 50 ნაღმსატყორცნი, 80 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათგან 30 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის რვა ქვემეხი, 40 გზრკ. 

ცალკეულ ჯავშანსატანკო ბრიგადას (5 ათას ადამიანზე მეტი) გააჩნდა შტაბი, საშტაბო ასეული, სამი სატანკო და ორი მოტოქვეითი ბატალიონი, 105 და 155 მმ ყალიბების ორი საარტილერიო დივიზიონი, თვითმავალი საზენიტო-საარტილერიო ბატარეა, სადაზვერვო ასეული (შვიდი ტანკი). მის შეიარაღებაში შედგებოდა: 130 ტანკი, 170 ქსმ და ჯტრ, საველე არტილერიის 36 ქვემეხი, 36 ნაღმსატყორცნი, 60 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათ შორის 30 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის რვა ქვემეხი, 40 გზრკ. მექანიზებული და ჯავშანსატანკო ბრიგადების დანარჩენი ქვედანაყოფები შეესაბამებოდა ქვეითი ბრიგადის სტრუქტურას. 

«კომანდოსის» ცალკეული ბრიგადა (6 ათასი ადამიანი) მიეკუთვნებოდა სპეციალური დანიშნულების ჯარებს და განკუთვნილი გახლდათ სადაზვერვო-დივერსიული ამოცანების შესრულებისთვის, აგრეთვე ფსიქოლოგიური ოპერაციებისა და სხვა ძირგამომთხრელი აქციების ჩატარებისთვისაც. მის შემადგენლობაში იყო შტაბი, «კომანდოის» ოთხი ბატალიონი და საარმიო ავიაციის ბატალიონი. შეიარაღებაში მას გააჩნდა: 145 ნაღმსატყორცნი, 45 ტანკსაწინააღდეგო საშუალება (ექვსი ტსრკ-ის ჩათვლით), 25 გზრკ. 

რუსი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, სახმელეთო ჯარების მშვიდობიანობის დროის დაჯგუფება 1990-იანი წლების შუახანებისთვის შეესაბამებოდა ნატო-სა და თურქეთის გეგმების მოთხოვნებს სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე საომარი მოქმედებების წარმოებაში. აღმოსავლეთ თრაკიასა და შავი ზღვის სრუტეების ზონაში განლაგებული იყო სახმელეთო ჯარების ყველაზე უფრო ძლიერი გაერთიანება – 1-ლი საველე არმია. მის შემადგენლობაში იმ ხანებში შედიოდნენ მე-2, -3, -5 და 15-ე საარმიო კორპუსები (ერთი დივიზია და 17 ცალკეული ბრიგადა). მის გარდა, ბალკანეთის სტრატეგიულ მიმართულებაზე შეიძლებოდა გამოეყენებიათ მე-4 (ეგეოსის) საველე არმია (ერთი სასწავლო დივიზია და ორი ცალკეული ბრიგადა) და 11-ე ცალკეული კორპუსი (ორი დივიზია), რომელიც კუნძულ კვიპროსზე გახლდათ დისლოცირებული. ამ სტრატეგიულ მიმართულებაზე მოქმედებებისთვის განკუთვნილი დაჯგუფება თურქეთის სახმელეთო ჯარების დივიზიებისა და ბრიგადების 50 %-ზე მეტს შეიცავდა. მას ღიად შეტევითი ხასიათი ჰქონდა. მის შემადგენლობაში შეიძლებოდა ყოფილიყო თითო მექანიზებული, მოტოქვეითი და ქვეითი დივიზია, ცხრა ჯავშანსატანკო, ექვს მექანიზებულ და ექვს ქვეით ბრიგადამდე, და «კომანდოსის» ორ ბრიგადამდე. დაჯგუფების შეიარაღებაში შედგებოდა 2000-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის დაახლოებით 3500 ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 1400 ჯავშანტრანსპორტერი. საავიაციო მხარდაჭერისთვის ბალკანეთის სტრატეგიულ მიმართულებაზე განკუთვნილი გახლდათ 1-ლი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა, რომელსაც თავის შემადგენლობაში ჰყავდა 500-ზე მეტი საბრძოლო თვითმფრინავი. 

ამიერკავკასიის სახელმწიფოებთან საზღვარზე გაშლილი იყო მე-3 საველე არმია (მე-8 და -9 საარმიო კორპუსები, ორი ცალკეული ბრიგადა), სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (სირიასთან, ერაყთან და ირანთან საზღვრისპირა რაიონებში) – მე-2 საველე არმია (მე-6 და -7 საარმიო კორპუსები). საომარი მოქმედებების მსვლელობისას მე-2 საველე არმიის ზოგიერთი შენაერთი შეიძლებოდა გამოეყენებიათ სხვა სტრატეგიულ მიმართულებებზე, მათ რიცხვში ბალკანეთის მიმართულებაზეც. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებას კავკასიის სტრატეგიულ მიმართულებაზე 1990-იანი წლების შუახანებისთვის თავის შემადგენლობაში ჰყავდა ერთი მოტოქვეითი დივიზია, ექვსი ჯავშანსატანკო, ათი მექანიზებული და სამი ქვეითი ბრიგადები, «კომანდოსის» ერთი სამთო ბრიგადა (მათ შორის შვიდი ბრიგადა მე-2 საველე არმიის შემადგენლობაში). ამ დაჯგუფების შეიარაღებაში იმყოფებოდა 1500-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის დაახლოებით 2500 ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 1100-ზე მეტი ჯავშანტრანსპორტერი. კავკასიის სტრატეგიულ მიმართულებაზე სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებისთვის საავიაციო მხარდაჭერის აღმოჩენა ეკისრებოდა ამ რაიონში დისლოცირებულ მე-2 ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობას, რომელსაც იმ ხანებში თავის შემადგენლობაში ჰყავდა 270-მდე საბრძოლო თვითმფრინავი (ნახ. 5 /რუკა/). 

[ნახატი] 

ნახ. 5. თურქეთის სახმელეთო ჯარების დისლოკაცია 

ნატო-ს სარდლობა 1990-იან წლებში თურქეთს განსაკუთრებულ ადგილს გამოუყოფდა ბლოკის სამხრეთ ფლანგის განმტკიცებაში. ეს განპირობებული გახლდათ უწინარეს ყოვლისა მისი გეოგრაფიული მდებარეობით, ვინაიდან ის უშუალოდ ესაზღვრებოდა ამიერკავკასიის რესპუბლიკებს, აგრეთვე ახლო და და შუა აღმოსავლეთის ქვეყნებს, რომლებში არასტაბილური შიდაპოლიტიკური ვითარება იყო შენარჩუნებული. გარდა ამისა, თურქეთი აკონტროლებდა ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სტრატეგიულ მიჯნას სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე – შავი ზღვის სრუტეების ზონას. მას ნატო-ში ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი არმია (სახმელეთო ჯარები) ჰყავდა და მნიშვნელოვანი ადამიანური რესურსებიც გააჩნდა. 

მექანიზებულ და ჯავშანსატანკო შენაერთებსა და ნაწილებს ჰქონდათ პირადი შემადგენლობის ჯავშანდაცულობის შედარებით მაღალი დონე, დამრტყმელი და მანევრული შესაძლებლობები. თურქეთის სახმელეთო ჯარების ძლიერ მხარეებს მიეკუთვნებოდა პირადი შემადგენლობის განსწავლულობისა და სამხედრო დისციპლინის საკმარისად მაღალი დონე, მრავალრიცხოვანი მომზადებული რეზერვის არსებობა და ინფრასტრუქტურის განვითარებული სისტემა. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების სუსტ მხარეებს 1990-იანი წლების შუახანებში წარმოადგენდა: შენაერთებში ბირთვული იარაღის მიტანის სარაკეტო საშუალებების არარსებობა; საბრძოლო შემადგენლობაში სხვადასხვა ტიპის (разнотипные) დივიზიებისა და ბრიგადების ყოლა, რომლებიც არსებითად განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან თავიანთი დამრტყმელი და საცეცხლე შესაძლებლობებით; მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) საშუალებათა მარაგების ნატო-ში მიღებულ სტანდარტებთან შეუსაბამობა (მტუ-ის ძირითად სახეობათა მიხედვით მარაგები არ აღემატებოდა 30 დღეღამის მოთხოვნილებებს აუცილებელი 90 დღეღამის ნაცვლად); შეიარაღებაში მნიშვნელოვანი რაოდენობით მოძველებული ტექნიკის არსებობა; სუსტი საჯარისო საჰაერო თავდაცვა (ჰთ). თურქეთის სახმელეთო ჯარებისთვის ნეგატიურ ფაქტორად რჩებოდა აგრეთვე განცალკევებულ სტრატეგიულ მიმართულებებზე საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის განკუთვნილი დაჯგუფებების შექმნის აუცილებლობა. 

ამ წინაპირობიდან ამომდინარე, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ატარებდა სხვადასხვა ღონისძიებების კომლექსს, რათა არმიას (სახმელეთო ჯარებს) აუცილებლობის დროს შეძლებოდა მინიმლურად მოკლე ვადებში ორგანიზებულად ჩართულიყო ომში და ეწარმოებია საბრძოლო მოქმედებები დამოუკიდებლად ან ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) შემადგენლობაში სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე. 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების საომარ მოქმედებებს ბლოკის გშძ-ის შემადგენლობაში უნდა მოეცვა საბრძოლო ოპერციების ჩატარება ორ განცალკევებულ სტრატეგიულ მიმართულებაზე – ბალკანეთისა და კავკასიის მიმართულებებზე. ამ სტრატეგიულ მიმართულებებზე თურქული ჯარების ოპერატიული გამოყენების ძირითადი ფორმები საველე არმიების შეტევითი და თავდაცვითი ოპერაციები უნდა ყოფილიყო. 

ოპერატიულ გეგმებში, რომლებსაც ნატოურ და ეროვნულ სწავლებებში სისტემატიურად ამუშავებდნენ, დეტალურად მხოლოდ ომის საწყისი პერიოდის პირველი ოპერაციები იყო შემუშავებული. შემდგომი ოპერაციების დაგეგმვისა და მომზადების განხორციელებას ითვალისწინებდნენ საბრძოლო მოქმედებების პროცესში პირველი ოპერაციების შედეგებისდა მიხედვით. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების საბრძოლო და ოპერატიული მომზადება მიმართული იყო ამოცანების გადაწყვეტაზე ჯარების საბრძოლო და სამობილიზაციო მზადყოფნის, აგრეთვე პირადი შემადგენლობის საველე გაწვრთნილობის (განსწავლულობის) ამაღლებაში, შენაერთებისა და ნაწილების მომზადებაზე საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის ნატო-ს გშძ-თან და სხვა ქვეყნების შეიარაღებულ ძალებთან ერთობლივად სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე, აგრეთვე დამოუკიდებლადაც – როგორც თავიანთ, ისე მომიჯნავე ტერიტორიებზეც. 

ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების მსვლელობაზე არსებით გავლენას ახდენდნენ ნატო-ს ფარგლებში ჩატარებული ღონისძიებები, და პირველ რიგში ალიანსის ახალი სტრატეგიული კონცეფციის დებულებების პრაქტიკულ დამუშავებაში, გშძ-ისა და ეროვნული შეიარაღებული ძალების სტრუქტურის გადასინჯვაში, სასწავლო-საბრძოლო სამიანობის ორგანიზაციის პრინციპების სრულყოფაში (გაუმჯობესებაში). ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების გეგმების შესრულებაზე უშუალო გავლენას ახდენდა სიტუაცია ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ რაიონებში. აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ანატოლიაში დისლოცირებული მე-2 და -3 საველე არმიების ბევრი შენაერთი და ნაწილი გამოიყენებოდა ქურთების ანტისამთავრობო გამოსვლების ჩასახშობად. ეს ხდებოდა ზოგიერთი გეგმიური ღონისძიების გაუქმების მიზეზი, მაგრამ იმავდროულად საშუალებას აძლევდა სასწავლო-საბრძოლო საქმიანობის რიგი საკითხები რეალურ ოპერატიულ ფონზე, საბრძოლოსთან მაქსიმალურად მიახლოებულ პირობებში დაემუშავებინათ. სწავლებების «მეჰმეტჩიკ» («დამცველი»),«სონბაჰარ» («შემოდგომა») და «ქიშ» («ზამთარი») მსვლელობისას მეტი ყურადღების მიქცევა დაიწყეს წვრილი ქვედანაყოფების მოქმედებათა ტაქტიკის დამუშავების საკითხებზე, აგრეთვე ძნელადმისადგომ მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე და ზამთრის პირობებში მოქმედებებისთვის პირადი შემადგენლობის მომზადებაზე, ასევე დივერსიულ-ძირგამომთხრელი ოპერაციების წარმოებისთვის მომზადებაზეც. 

სახმელეთო ჯარების მშენებლობა 1990-იანი წლების შუახანებში მომავალ ათწლეულში მისი რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის გეგმის შესაბამისად ხორციელდებოდა. რეორგანიზაციული ღონისძიებების მთავარ მიზანს წარმოადგენდა შენაერთებისა და ნაწილების მობილურობის, აგრეთვე ტანკებთან და საჰაერო მოწინააღმდეგესთან ბრძოლაში მათი დამრტყმელი და საცეცხლე სიმძლავრის ამაღლება. 

მიმდინარეობდა სახმელეთო ჯარების სადივიზიო-საპოლკოდან საბრიგადო-საბატალიონო საორგანიზაციო-საშტატო სტრუქტურაზე გადასვლის პროგრამის რეალიზაცია. ყველა საველე არმიაში საარმიო კორპუსების რეორგანიზაციას ატარებდნენ დივიზიების დაშლისა და მათ საფუძველზე ქვეითი, მექანიზებული და ჯავშანსატანკო ბრიგადების შექმნის მიმართულებით. შემდგომში, შეიარაღებაში საკმარისი რაოდენობით თანამედროვე ტანკების, ჯტრ-ების, ქსმ-ებისა და თვითმავალი არტილერიის მიწოდებასთან ერთად, იგეგმებოდა ყველა ქვეითი ბრიგადის მექანიზებულ ბრიგადებად რეორგანიზაცია. თურქული სარდლობის აზრით, ახალი სტრუქტურა ამსუბუქებდა (აიოლებდა) ჯარების მართვას, ამასთანავე მთა-გორიან და ძლიერად დასერილ ადგილმდებარეობაზე საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისას ამაღლებდა მათ მანევრულობასა და გამოყენების ეფექტურობას. 

ჯარების მობილურობის ამაღლებისთვის ითვალისწინებდნენ საველე არმიებისა და კორპუსების შემადგენლობაში ვერტმფრენების «ბლექ ჰოქისა» და «სუპერ პუმას» ქვედანაყოფების ყოლას, რომლებიც განკუთვნილი გახლდნენ პირადი შემადგენლობისა და ტექნიკის კრიზისულ რაიონებში სწრაფად გადასროლისთვის. გრძელდებოდა სატანკო ფარეხის ხარისხობრივი გაუმჯობესება მოძველებული ნიმუშების უფრო თანამედროვეთი – M60A1 და A3, აგრეთვე «ლეოპარდ-1A3» შეცვლის ხარჯზე. სულ იგეგმებოდა 800-ზე მეტი ახალი ტანკის მიწოდება. 

არტილერიის საცეცხლე ძლიერების გაზრდის მიზნით ითვალისწინებდნენ მის შემადგენლობაში ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემების MLRS დივიზიონების ჩამოყალიბებას და, გარდა ამისა, უშუალო მხარდაჭერის დივიზიონების 155-მმ თვითმავალი ჰაუბიცებით გადაიარაღებასაც. 

საჯარისო ჰთ-ის ეფექტურობის ამაღლება უზრუნველყოფილი უნდა ყოფილიყო საზენიტო ქვედანაყოფების გადაიარაღების გზით «ერლიკონის» ტიპის 35-მმ საზენიტო დანადგარებით, აგრეთვე თითოეულ ბრიგადაში გზრკ «სტინგერების» ოცეულის ჩამოყალიბებით. გარდა ამისა, ბრიგადების ტანკსაწინააღმდეგო ქვედანაყოფებში ვარაუდობდნენ ჰქონოდათ ტსრკ-ები «თოუ-2», რომლებიც ქსმ-ზე ან ჯტრ-ზე ინებოდა დამონტაჟებული, რაც არსებითად აამაღლებდა მათ უნარს მოწინააღმდეგის ტანკებთან ბრძოლის წარმოებაში. ვარაუდობდნენ აგრეთვე საარმიო ავიაციის პოლკების შემადგენლობაში დამრტყმელი ვერტმფრენების ასეულების ჩამოყალიბებას, რომლებიც ტსმრ-ებით იქნებოდნენ შეიარაღებული. 

ითვალისწინებდნენ ჯარების მართვისა და მათთან კავშირგაბმულობის სისტემების თანამედროვე და მომავალი ომების წარმოების მოთხოვნებთან შესაბამისობაში მოყვანასაც. 

შენაერთებისა და ნაწილების სწრაფი სამობილიზაციო გაშლის მიზნით გრძელდებოდა სამობილიზაციო სისტემისა და რეზერვისტების მომზადების მეთოდების სრულყოფა. 

თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის აზრით, რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის ათწლიანი გეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების რეალიზაცია სახმელეთო ჯარების შესაძლებლობებს თურქეთის სამხედრო დოქტრინის, აგრეთვე ნატო-ს სტრატეგიის მოთხოვნებთან სრულ შესაბამისობაში მოიყვანდა. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник С. Николаев, «Сухопутные войска Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1994 г. № 2. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა