თურქეთის სამხედრო მრეწველობა 1980-იანი წლების მიწურულს

როგორც დასავლელი სამხედრო სპეციალისტები აღნიშნავდნენ 1980-იანი წლების მიწურულს, თურქეთს მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობა უჭირავს ევროპისა და აზიის პირაპირზე; ის წარმოადგენს დამაკავშირებელ რგოლს ნატო-ს ქვეყნებსა და ახლო აღმოსავლეთში აშშ-ის მოკავშირეებს შორის, ამასთანავე მცირე დაშორებაზე იმყოფება სპარსეთის ყურეში არსებული ნავთობის წყაროებიდან. გარდა ამისა, ეს არის მნიშვნელოვანი პლაცდარმი ახლო აღმოსავლეთში «სწრაფი გაშლის ძალების» გადასროლისთვის. «ცივი ომის» წელებში თურქეთს ჰქონდა 610 კმ სიგრძის სახმელეთო საზღვარი საბჭოთა კავშირთან და 269 კმ სიგრძისა ბულგარეთთან. ქვეყნის მოსახლეობა 1989 წლის დასაწყისისთვის დაახლოებით 54,1 მლნ. ადამიანი გახლდათ. თურქეთი ინახავდა ნატო-ში რიცხოვნებით მეორე შეიარაღებულ ძალებს (აშშ-ის შემდეგ) – 646,4 ათასი ადამიანი 1980-იანი წლების მიწურულს. მისი მნიშვნელობა აშშ-ის გეგმებში გამუდმებით იზრდებოდა. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, თავისი შეიარაღებული ძალების შენახვასა და განვითარებაში თურქეთის მნიშვნელოვან თანხებს ხარჯავდა – სახელმწიფო ბიუჯეტის 20 %-ზე მეტს, ანუ მთლიანი ეროვნული პროდუქტის 4 %-ს. უცხოელი ექსპერტების შეფასებებით, თურქეთის შეიარაღებული ძალების გადაიარაღებისა და მოდერნიზაციის გრძელვადიანი პროგრამების ღირებულება, რომლებიც 1985-1994 წლებზე გახლდათ გათვლილი, საორიენტაციოდ 15 მლრდ. აშშ დოლარს შეადგენდა. 

აშშ, გფრ და ნატო-ს ბლოკის სხვა წევრი სახელმწიფოები თურქეთს მნიშვნელოვან სამხედრო დახმარებას აღმოუჩენდნენ, რომლის ნაწილიც ეროვნული სამხედრო მრეწველობის განვითარებაზე მიდიოდა. უცხოური პრესის ცნობებით, 1950-დან 1987 წლამდე პერიოდში აშშ-გან ქვეყანას 8 მლრდ. დოლარზე მეტი დახმარება ჰქონდა მიღებული. 1980-იანი წლების შუახანებიდან ამერიკულმა დახმარებამ თურქეთისათვის შემდეგი თანხები შეადგინა (მლნ. დოლარებში): 1984 წელს – 718, 1985-ში – 703, 1986 – 618, 1987 – 493,5. 1988 ფინანსურ წელში 493,3 მლნ. დოლარის დახმარების მიცემა იყო დაგეგმილი. 1988 წლის თებერვალში დაიდო ახალი ამერიკულ-თურქული შეთანხმება – DECA (Defense and Economic Co-operation Agreement). 

გფრ-ის დხმარებას 1964-დან 1987 წლამდე უცხოელი სპეციალისტები 3 მლრდ. დასვლეთგერმანულ მარკად აფასებდნენ, საიდანაც თანხების ნაწილი სამხედრო ქარხნების მშენებლობასა და გაფართებაზე მიდიოდა. ამ დახმარებას ყოველ მომდევნო 18-თვიან ვადაზე 130 მლნ. მარკის ოდენობით იძლეოდნენ. 

როგორც საზღვარგარეთულ პრესაში აღინიშნებოდა, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში სამხედრო მრეწველობის ახალი დარგების შექმნისა და ეროვნულ საწარმოებში იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის წარმოების მასშტაბების გაფართოების ღონისძიებები გააქტიურა. ქვეყანა ისწრაფვოდა აეწყო თანამედროვე თვითმფრინავების, ვერტმფრენების, ტანკების, ჯავშანტრანსპორტერების, სხვადასხვა ტიპის სარაკეტო იარაღის, ელექტრონიკის საკუთარი წარმოება და ქცეულიყო სამხედრო ტექნიკის მსხვილ მიმწოდებლად არაბულ, აფრიკულ და ზოგიერთ ევროპულ ქვეყნებშიც. 

მნიშვნელოვან ნაბიჯად იქცა 1985 წლის 7 ნოემბერს თურქეთის მთავრობის მიერ მიღება «კანონისა სამხედრო მრეწველობის განვითარებისა და უზრუნველყოფის სამმართველოს შექმნის შესახებ», აგრეთვე შესაბამისი ფინნსური ფონდის შესახებაც. ამ კანონის თანახმად დაფუძნებულ იქნა სამმართველო DIDA (Defense Industry Development and Support Administration). მისი ძირითადი ამოცანები გახლდათ – არსებული სამხედრო მრეწველობის მოდერნიზაცია, სამხედრო მრეწველბაში უცხოური კაპიტალების მოზიდვა, თანამედროვე შეიარაღების წარმოების დაგეგმვა როგორც სახელმწიფო, ისე კერძო სექტორების მონაწილეობით, ვაჭრობების გამოცხადება და უცხოურ კომპანიებთან კონტრაქტების დადება, უახლესი ტექნოლოგიების დანერგვა. 

ქვემოთ, საზღვარგარეთული პრესის მონაცამებით, თურქეთის სამხედრო მრეწველობის დარგებისა და მისი ცალკეული საწარმოების მოკლე დახასიათებანია მოყვანილი. ქვეყნის ტერიტორიაზე 1980-იანი წლების ბოლოს სამხედრო მრეწველობის ძირითადი საწარმოების განლაგების სქემა 1-ლ ნახატზეა წარმოდგენილი. 

[ნახატი – რუკა საწაროების განლაგებით] 

ნახ. 1. სამხედრო მრეწველობის ძირითადი საწარმოების თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგების სქემა 

ს ა ა ვ ი ა ც ი ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. მეორე მსოფლიო ომამდე საავიაციო ქარხნებში «თომთაშსა» და «ნური დემირაგში» უცხოური ფირმების ტექნიკური დახმარებითა და ლიცენზიებით ხდებოდა თვითმფრინავების შეზღუდული რაოდენობით წარმოება. მცირე ამწყობი ქარხნები იყო ქალაქებში კაისერისა და სტამბულში («ეშილქეი» და «ბეშიკთაში»). გერმანული ლიცენზიით უშვებდნენ აგრეთვე უმნიშვნელო რაოდენობით ძრავებსაც. ომისშემდგომ პერიოდში (1953 წლამდე) აწყობილ იქნა სახელმწიფო კომპანია MKEK-ის (Makina ve Kimya Endustrisi Kurumu) მიერ შემუშავებული დაახლოებით 60 სასწავლო-საწვრთნელი თვითმფრინავი «მეჰმეტჩიკი» და «უგური». შემდეგ ფინანსური და ტექნიკური მიზეზების გამო მათი წარმოება შეწყდა. თურქეთის ნატო-ში შესვლის შემდეგ დაიწყო თვითმფრინავების მიწოდება აშშ-დან და ბლოკის მონაწილე სხვა ქვეყნებიდან. 

1983 წელს ქვეყნის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ მიიღო გადაწყვეტილება თურქეთში თანამედროვე საავიაციო მშენებლობის შესახებ. 1980-იანი წლების მიწურულს საავიაციო მრეწველობა სამხედრო ეკონმიკის ერთერთ უმნიშვნელოვანეს დარგს წარმოადგენდა. მის სტრუქტურაში წარმოდგენილი გახლდათ თვითმფრინავმშენებლობა, ვერტმფრენმშენებლობა, სავიაციო ძრავების, აღჭურვილობის (მოწყობილობის), კვანძებისა და აგრგატების გამოშვება, აგრეთვე სარემონტო საწარმოებიც. თურქულმა სამხედრო სამრეწველო კორპორაცია «თუსაშ აეროსფეის ინდასტრიზმა» (TAI) და ამერიკულმა «ჯენერალ დაინემიქსმა» 1984 წლის მაისში დააფუძნეს ერთობლივი საწარმო, რომელმაც ააშენა ავიაამწყობი ქარხანა ქ. მიურთედში (ანკარის შემოგარენი) და საავიაციო ძრავების ქარხანა ქ. ესქიშეჰირში. 

ავიაამწყობი ქარხანა მიურთედში – ქვეყანაში სამხედრო მრეწველობის უმსხვილესი ობიექტი გახლდათ. მის ტერიტორიას დაახლოებით 2 მლნ. მ² ეკავა, ხოლო საამქროების ფართი კი 311 ათას მ² შეადგენდა, მათ შორის მთავარი ამწყობი საამქროსი – 72,6 ათას მ². პროექტის ღირებულება 4,5 მლრდ. დოლარს უტოლდებოდა. სულ წარმოების პროგრამის შესაბამისად 1988-დან 1994 წლის ჩათვლით იგეგმებოდა ამერიკული ლიცენზიით 152 ტაქტიკური გამანადგურებლის F-16C და D «ფაითინგ ფალკონის» დამზადება (ნახ. 2), ხოლო რვა მანქანა კი აშშ-დან გახლდათ მიღებული. თურქმა მფრინავებმა და სამოქალაქო საინჟინრო-ტექნიკური პერსონალის ჯგუფებმა 250 ადამიანის რიცხოვნებით მომზადება შეერთებულ შტატებში გაიარეს. იგეგმებოდა, რომ ამ ქარხანაში დაკავებულთა რიცხვი 1800 ადამიანს გადააჭარბებდა. 1987 წლის ოქტომბერში ქარხანაში აწყობილი პირველი F-16 თვითმფრინავი ჰაერში აფრინდა და მისი საფრენოსნო გამოცდებიც დაიწყო. გამანადგურებლების პირველი პარტია თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებს (სჰძ) 1988 წელს გადაეცა. ყოველწლიურად 24 თვითმფრინავის გამოშვება იგეგმებოდა. ამ პროგრამის დასრულების შემდეგ კი დაგეგმილი ჰქონდათ ქარხნის F-16 გამანადგურებლის უფრო სრულყოფილი მოდელებისა და საექსპორტო თვითმფრინავების წარმოებაზე გადაყვანა. 

საავიაციო ძრავების ქარხქანას ქ. ესქიშეჰირში ამერიკული კომპანიების «ჯენერალ ელექტრიკისა» და «ვესთინჰაუზენის» დახმარებით აშენებდნენ. მისი საძირკვლის ჩაყრა 1985 წელს შედგა, ხოლო უკვე 1987-ში ქარხანა მწყობრში იქნა შეყვანილი და ამერიკული ლიცენზიით F-16 ტაქტიკური გამანადგურებლებისთვის F100 ძრავების დამზადება დაიწყო. გეგმავდნენ, რომ ქარხანა წელიწადში 24 ასეთ გამანადგურებელს გამოუშვებდა, აგრეთვე მათ რემონტსა და პროფილაქტიკასაც აწარმოებდა. 

ვერტმფრენამწყობი ქარხანა ქ. გიუვერჯინლიყში (ანკარის შემოგარენი) წარმოადგენდა არცთუ დიდ საწარმოს, რომელიც 1980-იანი წლების მიწურულს ამერიკული ლიცენზიით უშვებდა UH-1H «იროქეზის» ტიპის ვერტმფრენებს. წელიწადში აქ 30-მდე მანქანას აწყობდნენ. გარდა ამისა, ქარხანაში ხორციელდებოდა თურქეთის სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული სხვადასხვა ტიპის ვერტმფრენებისა და ძრავების, აგრეგატებისა და ხელსაწყოების რემონტიც, აგრეთვე მზადდებოდა სათადარიგო ნაწილები ვერტმფრენებისა და მათი ძრავებისთვის. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, თურქეთის ხელმძღვანელობა 1980-იანი წლების მიწურულს მიურთედში ახალი სავერტმფრენო ქარხნის აშენებას გეგმავდა. ვაჭრობაში მონაწილეობდნენ ფირმები «აეროსპასიალი» (საფრანგეთი),«უესთლენდ ჰელიკოპტერი» (დიდი ბრიტანეთი), «აგუსტა» (იტალია), «მესერშმიტ-ბიოლკოვ-ბლომი» (გფრ), «ბელ ჰელიკოპტერზი» და «მაკდონელ დუგლასი» (ორივე ამერიკული), აგრეთვე სხვებიც. იტყობინებოდნენ, რომ თურქეთის მოთხოვნილებები ვერტმფრენებში 700 ერთეულს აღემატებოდა. 

ამერიკულმა ფირმამ «ჰაინეს ჰელიკოპტერმა» და თურქულმა «იზდაშმა» ქვეყანაში შექმნეს გაერთიანებული კომპანია H-2 და H-5 ტიპის ვერტმფრენების გამოსაშვებად. ფირმა «იზდაშმა» მიიღო სუბსიდიები სამხედრო მრეწველობის განვითარების ფონდიდან. დადებულ იქნა კონტრაქტი თურქეთში ვერტმფრენების, დაზგებისა და აღჭურვილობათა პირველი პარტიის მიწოდებაზე, აგრეთვე თურქი მუშებისა და ინჟინრების აშშ-ში სწავლებაზე. გაერთიანებული კომპანია გეგმავდა ქ. იზმირში ვერტმფრენების ამწყობი ქარხნის აშენებას. 

გარდა ამისა, მოქმედებდა ორი მსხვილი ავიასარემონტო საწარმო ქალაქებში ესქიშეჰირსა და კაისერიში. 

ავიასარემონტო ქარხანა ქ. ესქიშეჰირში სპეციალიზდებოდა F-4 «ფანტომი», F-5 «თაიგერი», F-104 «სტარფაიტერი» (ყველა აშშ-ში გახლდათ შემუშავებული) და თურქეთის სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული სხვა გამანადგურებლების, მათი საავიაციო ძრავების, კვანძებისა და მოწყობილობათა (აღჭურვილობათა) დეტალების რემონტში. 

ავიასარემონტო ქარხანა ქ. კაისერიში სხვადასხვა ტიპის სამხედრო-სატრანსპორტო თვითმფრინავებს არემონტებდა, მათ შორის C-47 «სქაითრეინს», C-130 «ჰერკულესს» (ორივე ამერიკული), C-160 «ტრანსალს» (საფრანგეთისა და გფრ-ის ერთობლივი შემუშავება) და სხვებს, ამზადებდა სათადარიგო ნაწილებს, სამუხრუჭო, სატვირთო და სადესანტო პარაშუტებს. 

ქ. სტამბულში ათათურქის სახელობის ეროპორტთან არსებობდა სამოქალაქო სატრანსპორტო თვითმფრინავების სარემონტო საწარმო. 

სარაკეტო ქარხანა ქ. ელმადაგში სახელმწიფო კომპანია MKEK-ს მიეკუთვნებოდა. ის 70-მმ უმართავ საავიაციო რაკეტებს (უარ) აწარმოებდა და დასავლეთგერმანული შემუშავების ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) «კობრას» წარმოების გამოცდილებაც გააჩნდა. 1980-იანი წლების მიწურულის საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებებით, ქარხანას მონაწილეობა უნდა მიეღო «ჰაერი – დედამიწა» კლასის მართვადი რაკეტების «მეივერიქებისა» (აშშ შემუშავება) და გაუმჯობესებული გადასატანი საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსების (გზრკ) «სტინგერ-პოსტების» წარმოებაში ევროპული კონსორციუმის ფარგლებში. 

ღებულობდნენ ზომებს აგრეთვე სარაკეტო შეიარაღების საკუთარი ნიმუშების შესაქმნელად. ასე, კერძო კომპანია MES-მა (Makina Elektrik Kimya Sanayii) შეიმუშავა ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა (ზცრს) PAR-L70. ის პასუხს აგებდა რაკეტის კორპუსის კონსტრუქციაზე, ხოლო სახელმწიფო კომპანია MKEK კი – ძრავასა და ქობინზე. უკანასკნელმა ორგანიზაციამ შექმნა აგრეთვე 70 მმ ყალიბის ზცრს MAKSAM PA-7040. ორივე ზცრს 1987 წლის მაისში ქ. ანკარაში გამართულ სამხედრო-სამრეწველო გამოფენაზე იქნა წარმოდგენილი. კომპანია MKEK-ისა და კვლევითი ცენტრის TUBITAK-ის ძალებით შეიმუშავეს გასაშვები დანადგარების ნიმუშები (ნახ. 3). ამერიკული კორპორაცია LTV (Ling-Temco-Vout) თურქეთთან ზცრს-ების ერთობლივი წარმოების შესახებ 700 მლნ. თანხის კონტრაქტის დადებისთვის ემზადებოდა. 

სპეციალიზებული ჯ ა ვ შ ა ნ ს ა ტ ა ნ კ ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა, რომელიც ტანკებსა და ჯავშანტრანსპორტერებს (ჯტრ) ააგებდა, 1980-იანი წლების მიწურულს თურქეთში არ არსებობდა. ამ სახეობის საბრძოლო ტექნიკაში მოთხოვნილებებს იმ ხანებში აშშ-დან და გფრ-დან მიწოდებების ხარჯზე იკმაყოფილებდნენ. მოქმედებდა რამდენიმე მსხვილი ტანკსარემონტო საწარმო: ქარხნები ქალაქებში არითიასა და კაისერიში, რომლებშიც M48 ტანკების მოდერნიზაცია გახლდათ აწყობილი. ის მათ M48A5 დონემდე მიყვანაში მდგომარეობდა (ნახ. 4). ამისთვის 90-მმ ზარბაზნებს 105-მმ-ებით ცვლიდნენ, ბენზინის ძრავებს – დიზელურით, წარმოებდა ლაზერული მანძილმზომების, სტაბილიზაციის სისტემებისა და ახალი ტრანსმისიების დაყენება. ტანკების მოდერნიზაციისთვის აღჭურვილობის კომპლექტებს ნაწილობრივ აშშ-დან აწვდიდნენ, ნაწილობრივ კი მათ თურქეთის ქარხნებში ამზადებდნენ. უცხოური პრესის ცნობებით, ქალაქების არითიასა და კაისერის საწარმოებში მოდერნიზაციას თვეში 20-მდე ტანკი გადიოდა. თურქეთსა და პაკისტანს შორის დაიდო შეთანხმება თურქულ საწარმოში ქ. არითიაში პაკისტანური M48 ტანკების მოდერნიზაციის შესახებ. 

სარემონტო ქარხნები ქალაქებში ბალიქესირი, სტამბული, ბოლუ, ისკანდერონი, იზმირი, ანკარა, ჩორლუ, არზრუმი – საველე არმიების ზონებში – არემონტებდნენ სხვადასხვანაირ ჯავშანსატანკო ტექნიკასა და საარტილერიო-სასროლ შეიარაღებას, გარდა ამისა, ტანკების, თვითმავალი საარტილერიო დანადგარებისა (თად) და ჯავშანტრანსპორტერების სათადარიგო ნაწილებსაც აწარმოებდნენ. 

უკვე დიდი ხანი იყო, რაც შეისწავლიდნენ საკითხს თურქეთში ტანკების, ქვეითთა საბრძოლო მანქანებისა (ქსმ) და ჯავშანტრანსპორტერების (ჯტრ) გამოშვების აწყობის შესახებ. 1987 წლის შემოდგომაზე გამოცხადებულ იქნა ვაჭრობა თურქეთში დაახლოებით 1700 ჯტრ-ის ან ქსმ-ის ერთობლივი წარმოების თაობაზე. მასში მონაწილეობდნენ დასავლეთგერმანული ფირმა «კრაუს-მაფეი», რომელმაც მრავალმიზნობრივი მოჯავშნული მანქანა «პუმა» შესთავაზა, ბრიტანული GKN-Senki (ქსმ MCV-80 «უორიორი»), ამერიკული FMC (ჯტრ Armoured Infantry Fighting Vehicle). 1986-1987 წლების ზამთარში აღნიშნული ფირმების ტექნიკამ თურქეთის მთაგორიანი და უდაბნო ადგილმდებარეობის პირობებში გამოცდები გაიარა. თურქული მხარე ჯტრ-ების გამოშვებაში მონაწილეობის მაღალ ხარისხსა და სხვა ქვეყნებში პროდუქციის ექსპორტის უფლებასაც მოითხოვდა. ჯტრ-ების შეიარაღების რამდენიმე ვარიანტი განიხილებოდა, მათ შორის ტსმრ «თოუებითაც». 1988 წლის აპრილში ამერიკულ კომპანია FMC-თან 1 მლრდ. დოლარის ღირებულების კონტრაქტს მოეწერა ხელი თურქეთში 1700 ჯტრ AIFV-ის ერთობლივი წარმოების შესახებ. ერთობლივ საწარმოში თურქული ფირმა «ნუროლი» ღებულობდა მონაწილეობას. 1989 წლის შუახანებში ქარხნის მშენებლობის ადგილის თაობაზე ღებულობდნენ გადაწყვეტილებას. 

დასავლეთგერმანულმა ფირმამ Krupp MAK-მა თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს დაუდო კონტრაქტის M47 ტანკების ჯტრ-ებად გადაკეთების შესახებ, მათში გაერთიანება MTU-ის (Motoren und Turbinen Union) დიზელური ძრავების დაყენების ჩათვლით. დაგეგმილი ჰქონდათ M47 ტიპის 150 ტანკის ჯტრ-ებად გადაკეთება. 

სხვა დასავლეთგერმანულმა ფირმამ – Kuka Wertechnik-მა დაუდო კონტრაქტი ამერიკული წარმოების 2000 თურქული ჯტრ-ის M113 განახლებაზე. ამ ჯტრ-ების მოდერნიზაციის პროექტის ღირებულება 1 მლრდ. დოლარს აღემატებოდა. 

ქვეყანაში იყო საწარმოო სიმძლავრეები ფირმების MAN (Maschinen Fabrik Augsburg-Nürnberg), «მერსედეს ბენცი», «მაგირუს დოიჩე» (ყველა გფრ-ისა), Fiat (იტალია), «ვოლვო» (შვედეთი), «კრაისლერი» (აშშ) ლიცენზიებით სამხედრო და სამოქალაქო დანიშნულების სატვირთო ავტომობილების ასაწყობად. ესენი გახლდათ ქარხნები «ოტომარსანი», BMC, «გენოტო», «ოტოსანი», «ოტოიოლი», «ოტომატივი», «კრაისლერი», რომლებიც ქალაქებში: სტამბულში, იზმიტში, ანკარაში, იზმირსა და ბურსაში იყო განლაგებული. 

1980-იანი წლების მიწურულისთვის ფირმა «ოტომარსანის» მსხვილი ქარხანა იქნა აგებული აქსარაიში (ქ. ნიგდე), რომელსაც დასავლეთგერმანული ლიცენზიით უნდა ეწარმოებინა «უნიმაგის» სერიის სამხედრო ავტომობილები ტვირთამწეობით 0,5; 1,5; 2,5; 5 და 10 ტ, ასევე ყველგანმავლები ტვირთამწეობით 14 და 26 ტ, და საავტომობილო ძრავები. იგეგმებოდა ყოველწლიურად 5,5 ათასი სატვირთო ავტომობილისა და 7 ათასი ძრავის გამოშვება, ხოლო დაკავებულთა რიცხვს კი 5 ათასი ადამიანისთვის უნდა მიეღწია. 

ქალაქ კონიაში მწყობრში იქნა შეყვანილი ფირმა «ტიუმოსანის» სატრაქტორო ძრავების ქარხანა. მას წელიწადში 50 ათასი სატრაქტორო ძრავი უნდა ეწარმოებინა. 

ფირმა «კოჩის» ქარხანა «ოტოკარი» სტამბულში ქვეყნის შეირაღებული ძალებისთვის უშვებდა «ჯიპებს», აგრეთვე ფირმების «მაგირუს დოიჩეს» (გფრ), CKD-ისა და «ლენდ-როვერის» (დიდი ბრიტანეთი) ლიცენზიებით – სამხედრო (სატვირთო) ავტომობილებს. 

ფირმა «ჰემა დიშლის» ქარხანას წელიწადში ამერიკული კორპორაციის «ამერიკენ მოტორზის» ლიცენზიით 2000 «ჯიპი» უნდა ეწარმოებინა. მათი გამოშვება 1988 წელს იქნა დაწყებული. 

ს ა ჰ ა ე რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | თ ა ნ ა მ ე დ რ ო ვ ე | ს ა შ უ ა ლ ე ბ ა თ ა | შ ე ქ მ ნ ი ს სფეროში, უცხოური პრესის ცნობებით, 1980-იანი წლების დასასრულს ქვეყნის შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელობა მნიშვნელოვან ყურადღებას უთმობდა საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) არსებული სისტემის დაბლამფრენ მიზნებთან ბრძოლაში შესაძლებლობების გაფართოებას. დასავლელი სპეციალისტების შეფასებების თანახმად, მის (ამ პროექტის) ღირებულებას 4,8 მლრდ. დოლარი უნდა შეეგინა. თურქეთის გენერალური შტაბის წარმომადგენლები მოითხოვდნენ ჯტრ-ის ან ყველგანმავალი სატვირთო ავტომობილის შასიზე დამონტაჟებული დაახლოებით 200 მობილური სარაკეტო გასაშვები დანადგარის შეძენას. სწავლობდნენ რიგი უცხოური ფირმების წინადადებებს: შვეიცარიული «ერლიკონის» (კომპლექსი ADATS), ინგლისური «ბრითიშ აეროსფეისის» («რაპირა» დამიზნების ლაზერული სისტემით), ამერიკული «ფორდ აეროსფეისის» («ჩაპარელი»), საერთაშორისო კონსორციუმ «ევრომისაილის» («როლანდ-3»). 1989 წლის შუახანებისთვის საბოლოო გადაწყვეტილება ჯერ კიდევ არ ჰქონდათ მიღებული. ინგლისურმა კომპანიამ «ბრითიშ აეროსფეისმა» დამიზნების ლაზერული სისტემის მქონე საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) «რაპირას» მწარმოებელი ქარხნის აშენებაც შესთავაზა. თურქეთს დიდი ბრიტანეთისგან ამ ზმრ-ების გასაშვები 36 დანადგარი უკვე ჰქონდა მიღებული და იმ ხანებში თვითონ რაკეტების მეორე პარტიის მიწოდება მიმდინარეობდა. 

ხ ო მ ა ლ დ ს ა მ შ ე ნ ე ბ ლ ო | დ ა | გ ე მ თ ს ა მ შ ე ნ ე ბ ლ ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა (უფრო დაწვრილებით თურქეთში ხომალდმშენებლობის შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1989, № 3, გვ. 61-65). 1980-იან წლების მიწურულს თურქეთი გახლდათ ქვეყანა სწრაფად განვითარებადი ხომალდსამშენებლო მრეწველობით. ხომალდმშენებლობას გააჩნდა სიმძლავრეები 5 ათას ტ-მდე წყალწყვის ფრეგატებისა და საესკადრო ნაღმოსნების, დიზელური წყალქვეშა ნავების, სარაკეტო კატარღების, ტანკსადესანტო ხომალდების, საპატრულო, სატორპედო და სადარაჯო კატარღების გამოსაშვებად, დასავლეთის ქვეყნების, და უწინარეს ყოვლისა გფრ-ისა და აშშ-ის ლიცენზიებითა და ტენიკური დახმარებით. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანაში «გიოლჯუკ ასკერი ტერსანესი» (ქ. გიოლჯუკი) აგებდნენ MEKO 200 პროექტის მართვადი სარაკეტო შეიარაღების მქონე ფრეგატებს (მრი ფრეგატები), 209 პროექტის წყალქვეშა ნავებს (ორივე დასავლეთგერმანული ლიცენზიებით), «ჩაკაბეის» ტიპის ტანკსადესანტო ხომალდებს. საწარმოში 5 ათასზე მეტი ადამიანი იყო დაკავებული. საწარმოო სიმძლავრეების დატვირთვის მაღალი პროცენტის მიღწევის მიზნით აქ პერიოდულად აგებდნენ აგრეთვე მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებს 18 ათას ტ-მდე დედვაიტით. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანაში «ტაშკიზაკ ასკერი ტერსანესი» (ქ. სტამბული) გფრ-ის ლიცენზიით წარმოებდა 170 ტ წყალწყვის «დოგანის» ტიპის სარაკეტო კატარღებისა (ნახ. 5) და SAR-33 კატარღების, სანაღმო გადამღობების, ტანკსადესანტო ხომალდებისა და სადესანტო-გადასასხმელ საშუალებათა მშენებლობა. საწარმოში 3 ათასამდე ადამიანი გახლდათ დაკავებული. 

თურქეთი სწრაფად ანვითარებდა სადესანტო ხომალდების, საბრძოლო კატარღებისა და დამხმარე გემების ექსპორტს განვითარებად ქვეყნებში. ხომალდმშენებლობის ძირითადი ცენტრები იყო ქალქები სტამბული, იზმითი (ხომალდსამშენებლო კომპლექსი «თუზლა»), ერეგლი და იზმირი. 

ქვეყნის 40-ზე მეტ გემთსაშენ ვერფში აგებდნენ ტანკერებს, ბალკერებსა და მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებს 75 ათას ტ-მდე დედვაიტით. 1988 წელს ქვეყანაში უმსხვილესი გემთსამშენებლო ქარხნის «ფენდიქ ტერსანესის» მეორე რიგის მწყობრში შესვლის შემდეგ შესაძლებელი შეიქნა 170 ათას ტ-მდე დედვაიტის გემებისა და ასევე 35 ათას ცხ. ძ.-მდე სიმძლავრის ძრავების აგება. 

ს ა ა რ ტ ი ლ ე რ ი ო - ს ა ს რ ო ლ ი | შ ე ი ა რ ა ღ ე ბ ი ს | წ ა რ მ ო ე ბ ი ს | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. მსუბუქ სასროლ იარაღს უშვებდნენ სახელმწიფო კომპანია MKEK-ის საწარმოში ქ. კირიქკალეში (შაშხანებს G3A3, ავტომატებს MP-5, ტყვიამფრვევებს MG3). 

საარტილერიო ქარხანა «თოფ ოტომატივი» (ქ. კირიქკალე) აწარმოებდა 105-მმ სატანკო ზარბაზნებს (200 ერთეულამდე წელიწადში), 120 და 81 მმ ყალიბის ნაღმსატყორცნებს. მიმდინარეობდა მზადება 155-მმ ჰაუბიცების მოდერნიზაციის, აგრეთვე მათი საკუთარი წარმოების აწყობისთვისაც. 

საზენიტო საარტილერიო შეიარაღების ქარხანა (ქ. ჩანქირი) შვეიცარიული ფირმის «ერლიკონის» ლიცენზიით 1980-იანი წლების მიწურულს უშვებდა შეწყვილებულ 20-მმ დანადგარებს, ხორციელდებოდა მზადება ასევე 35-მმ შეწყვილებული საზენიტო დანადგარების წარმოებისთვის. 

ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | მ ა ს ა ლ ე ბ ი ს | წ ა რ მ ო ე ბ ი ს | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. საბრძოლო მასალების, ასაფეთქებელი ნივთიერებებისა და დენთების გამოშვებით სახელმწიფო კომპნია MKEK-ის რამდენიმე ქარხანა გახლდათ დაკავებული, რომლებიც განლაგებული იყვნენ ქალაქებში კირიქკალესა და ანკარაში. აქ აწარმოებდნენ სხვადასხვა ყალიბის ვაზნებს მსუბუქი სასროლი იარაღისათვის, 20-დან 203,2 მმ ყალიბის ჭურვებს, საავიაციო ბომბებს, ტანკსაწინააღმდეგო და ქვეითსაწინააღმდეგო ნაღმებს, 155- და 203,2-მმ ჰაუბიცების გასროლების მუხტებს, სხვადასხვნაირ ამფეთქებს, დინამიტს, ტროტილს, საკვამლე კოჭებსა და მასობრივი დაზიანების იარაღისგან (მდი) დაცვის საშუალებებს. 

რ ა დ ი ო ტ ე ქ ნ ი კ უ რ ი | დ ა | რ ა დ ი ო ე ლ ე ქ ტ რ ო ნ უ ლ ი | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა 1980-იანი წლების ბოლოს თურქული ეკონომიკის ერთერთ ყველაზე უფრო სწრაფად განვითარებად დარგს წარმოადგენდა. ეროვნული თავდაცვის სამინისტროსათვის რადიოელექტრონული მოწყობილობების გამოშვებაში წამყვან კომპანიებად ფირმების «ასელსანის», «თელეტაშისა» და «თესტაშის» საწრმოები ითვლებოდა. 

ქარხანა «ასელსანი» (ქ. ანკარა) მსხვილი საწარმო გახლდათ, რომელიც HFSSB სერიის გადასატანი, მობილური და მძლავრი სტაციონარული საარმიო რადიოსადგურების მთელ ოჯახს უშვებდა, აგრეთვე სხვადასხვანაირ ელექტრონულ აპარატურას, გამშიფრავ მოწყობილობებს, ელექტრონულ ტრენაჟორებს, კოსმოსური კავშირგაბმულობის სისტემების ელექტრონულ აპარატურას, საველე ტელეფონებს, კონტროლისა და შეტყობინების სხვადასხვანაირ აპარატურას ელექტრონულ-გამომთვლელი მანქანების (ეგმ /კომპიუტერები/) გამოყენებით სამოქლაქო თავდაცვისთვის, ბანკებისა და სამხედრო ობიექტების დასაცავად, ინტეგრალურ სქემებს, ელექტრონულ კომპონენტებსა და სამხედრო დანიშნულების სხვა რადიოელექტრონულ მოწყობილობებს (აღჭურვილობებს). ფირმა «ასელსანს» ტექნიკურ დახმარებას უწევდნენ კომპანიები «სიმენსი» (გფრ), «პლესი» და «მარკონი» (ორივე ბრიტანული), აგრეთვე სხვებიც. 1988 წელს ქარხანა «ასელსანმა» დაიწყო ინერციული სანავიგაციო სისტემების წარმოება F-16 ტიპის ტაქტიკური გამანადგურებლებისთვის, აგრეთვე ელექტრონული ამფეთქებისა. საწარმო თანდათანობით ერთვებოდა «ჰაერი – დედამიწა» კლასის მართვადი რაკეტების (მრ) «მეივერიქებისა» და გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსების (გზრკ) «სტინგერ-პოსტი» ერთობლივ წარმოებაში ევროპული კონსორციუმის ფარგლებში. 

პრესის შეტყობინენენით, ამ ქარხნის ამწყობ საამქროებს 46 ათასი მ² ფართობი ეკავათ, და მასში 2,7 ათასი ადამიანი გახლდათ დაკავებული 330 ინჟინრისა და 950 ტექნიკოსის ჩათვლით. ქარხნის მიერ გამოშვებული პროდუქციიდან 40 % თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მიეწოდებოდა, 30 % – სამოქალაქო სექტორს და 30 %-ც სხვა ქვეყნებში საექსპორტოდ გადიოდა. 

1987 წელს ესენბოგაში (ქ. ანკარა) ქარხანა «ასელსანის» მეორე კორპუსის მშენებლობა იქნა დაწყებული, რომელსაც 228 ათასი მ² ფართობი უნდა ჰქონოდა. 

ქარხანა «თელეტაშ ტელეკომუნიკსიონ თიჯალეთი» (ქ. სტამბული) მსხვილი საწარმო გახლდათ, რომელიც კავშირგაბმულობის აპარატურას აწარმოებდა, მათ შორის სამხედრო დანიშნულებისაც. ქარხანაში 2,2 ათასი ადამიანი იყო დაკავებული. 

თურქეთის ელექტრონული მრეწველობის კორპორაციაში შემავალ ფირმა «თესტაშს» ორი ქარხანა ჰქონდა, რომლებიც ქალაქებში ანკარასა და აიდინში იყო განლაგებული. ორივე თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მიმწოდებელი გახლდათ და ელექტრონულ კომპონენტებს, გარდამქმნელებს, გადამრთველებს, ავტომატურ ელექტრონულ კომუტატორებსა და ინტეგრალურ სქემებს აწარმოებდა. 

1980-იანი წლების ბოლოსთვის თურქეთში სწრაფი ტემპებით ვითარდებოდა ტელევიზორების, რადიომიმღებებისა და სხვა რადიოაპარატურის წარმობა. 1987 წელს ფერად ტელევიზორებს უშვებდა რვა ქარხანა, შავ-თეთრს – ოთხი. ყველა განლაგებული იყო ქალაქებში სტამბულში, ანკარასა და იზმირში. იმავე დროს სწრაფად იზრდებოდა კაბელების მწარმოებელი ქარხნების რიცხვიც. ყოველივე ეს ქვეყანაში რადიოელექტრონიკის განვითარებას უწყობდა ხელს. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга Ю. Введенский, кандидат военных наук, доцент, «Военная промышленность Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1989 г. № 6. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ხომალდმშენებლობა თურქეთში 1980-იან წლებში

ხომალდმშენებლობას თურქეთში მრავალსაუკუნოვანი ისტორია გააჩნია. პირველ ვერფებს მის ტერიტორიაზე XV საუკუნის შუახანებში დაედო საძირკველი, და ქვეყანა საკმარისად სწრაფად მძლავრ საზღვაო დერჟავად გადაიქცა. სულთნების კორსარები (რეისები) დაუნდობლად ძარცვავდნენ და ძირავდნენ ხმელთაშუა ზღვაში ევროპული ქვეყნების ნებისმიერ შემხვედრ ხომალდებს. ყირიმის ნაპირებზე რუსეთის გამოსვლისა და ახალგაზრდა შავი ზღვის ფლოტის შექმნის შემდეგ ოსმალეთის იმპერიის ფლოტთან შავ, და შემდეგ კი ხმელთაშუა ზღვაში ბატონობისთვის გააფთრებული ბრძოლა გაიშალა. რუსული ფლოტის სახელოვანმა გამარჯვებებმა – სინოპმა, ჩესმამ, ნავარინმა, კორფუმ, ტენდრამ და სხვებმა, ბრიგ «მერკურის» გმირობამ თავიანთი ადგილი ისტორიაში სამუდამოდ დაიმკვიდრეს. 

ორ მსოფლიო ომს შორის პერიოდში ხომალდმშენებლობა თურქეთში, ქვეყნის ეკონომიკური ჩამორჩენილობის გამო, დაქვეითებაში მოვიდა. 1955 წელს ქვეყნის ნატო-ში შესვლის შემდეგ დაიწყო თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) აღჭურვა იმ ხომალდებით, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში იყო აგებული და მას აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთისგან გადაეცა. ეროვნული აგების პირველი ფრეგატი ხომალდსამშენებლო ქარხნის «გიოლჯუკ ასკერი ტერსანესის» სტაპელებიდან ზღვაში მხოლოდ 1971 წელს იქნა ჩაშვებული. მოძველებული აღჭურვილობის მქონე ხომალდამშენებლო ვერფები სზძ-ის სანაღმო გადამღობებს, მცირე სადესანტო ხომალდებს, კატარღებსა და დამხმარე გემებს შეზღუდული რაოდენობით აგებდნენ. 

1952 წელს სახელმწიფო საწარმო «დენიზჯილიქ ბანკასი» («საზღვაო ბანკი») შეიქმნა, რომლის შემადგენლობაშიც ორი სახელმწიფო სანაოსნო კომპანია იქნა შეყვანილი, რომელთა ყველა სავაჭრო გემი სზძ-ის რეზერვში ჩაირიცხა. 

1963 წელს სზძ-ისა და სტამბულის ტექნიკური უნივერსიტეტის სპეციალისტებისგან შემდგარმა კომისიამ ხომალდსამშენებლო ქარხნებისა და ვერფების გაფართოებისა და მოდერნიზაციის შესახებ წინადადებით მოხსენება შეადგინა. 1980-იანი წლების დასაწყისამდე 18 ათას ტ-ზე მეტი დედვაითის მქონე გემების აგება თურქეთში საერთოდ ვერ წარმოებდა. 

1980-იანი წლებიდან სწრაფად დაიწყო თურქული ხომალდმშენებლობის შესაძლებლობათა გაფართოება. მიღებულ იქნა ახალი ხომალდსამშენებლო პროგრამა, ნატო-ს ქვეყნების ფინანსური და ტექნიკური დახმარებით მოახდინეს ხომალდსამშენებლო ქარხნების მოდერნიზაცია. უცხოური პრესის ცნობებით, 1981-დან 1985 წლის ჩათვლით პერიოდში აგებული ხომალდების ჯამური წყალწყვის მიხედვით თურქეთი მსოფლიოში მერვე ადგილზე გავიდა, ხოლო მათი რიცხვის მიხედვით კი – მესამე-მეოთხე ადგილზე. 

ხომალდებისა და დამხმარე გემების მშენებლობის მოცულობა ამ პერიოდში წინა ხუთწლედთან შედარებით 3-4 ჯერ გაიზარდა. 1971-1975 წლებში ქვეყანაში 15 ხომალდი, კატარღა და დამხმარე გემი იქნა აგებული (საერთო წყალწყვით 6 ათასი ტ), 1976-1980-ში – 21 (6,3 ათასი ტ), ხოლო 1981-1985-ში კი – უკვე 82 (41,4 ათასი ტ). თურქეთმა დაიწყო განვითარებად ქვეყნებში სადესანტო ხომალდების, საბრძოლო კატარღებისა და დამხმარე გემების გაყიდვა, და 1981-1985 წლებში მათმა ექსპორტმა 29 ერთეული შეადგინა. 

საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, 1990-იანი წლების ბოლოსთვის თურქეთის სზძ-ს მნიშვნელოვანი რაოდენობით ეროვნული აგების ახალი ხომალდი უნდა მიეღო, მათ რიცხვში მართვადი სარაკეტო იარაღით აღჭურვილი ფრეგატები (მრი ფრეგატები), წყალქვეშა ნავები, სარაკეტო კატარღები, ტანკსადესანტო ხომალდები, სანაღმო გადამღობები. 

ამავე დროს თურქეთის ხომალდმშენებლობა მთლიანად გახლდათ დამოკიდებული უცხოურ ლიცენზიებსა და სხვადასხვა აღჭურვილობათა საიმპორტო მიწოდებებზე (ძირითადად ნატო-ს ქვეყნებიდან). დასავლელი სპეციალისტები ხაზს უსვამდნენ, რომ თურქეთის სამხედრო მრეწველობის ეს დარგი, რომელსაც საესკადრო ნაღმოსნების ჩათვლით ხომალდებისა და წყალქვეშა ნავების კორპუსების აგება შეეძლო, მათთვის მთავარი ენერგეტიკული დანადგარების, დამხმარე მექანიზმებისა და სახომალდო შეიარაღების მიწოდებებში თავის უცხოელ პარტნიორებზე იყო დამოკიდებული. რადიოსალოკაციო, ჰიდროაკუსტიკური და რადიოსანავიგაციო სისტემების იმპორტირება მთლიანად აშშ-დან, გფრ-დან და ნიდერლანდებიდან წარმოებდა. 

ხომალდმშენებლობის განვითარებაში 1980-იან წლებში თურქეთი ძირითადად გფრ-ის დახმარებაზე იყო დამყარებული. MEKO 200 პროექტის სათავო და მომდევნო მრი ფრეგატები (ნახ. 1) დასავლეთგერმანული ფირმების «ბლომ უნდ ფოსისა» (ქ. ბრემენი) და «ჰოვალდტსვერკე დოიჩე ვერფტის» (ქ. კილი) ვერფებში იყო აგებული, 209 პროექტის პირველი სამი წყალქვეშა ნავი (ნახ. 2) – «ჰოვალდტსვერკე დოიჩე ვერფტის» ვერფებში, სათავო სარაკეტო კატარღა «დოგანი» კი (ნახ. 3) – «ლიურსენ ვერფტისა» (ქ. ბრემენ-ვეგეზაკი). ამ ხომალდების მშენებლობის დაფინანსებისთვის დასავლეთგერმანული კონსორციუმი შეიქმნა და გფრ-დან მსხვილი კრედიტებიც იქნა მიღებული. დასავლეთგერმანულ ვერფებში ასწავლიდნენ თურქ მუშებს, სადაც ისინი ღებულობდნენ მაღალ კვალიფიკაციას, სტაჟირებას გადიოდა საინჟინრო-ტექნიკური პერსონალი, ხდებოდა ხომალდების დაპროექტების თანამედროვე გამოცდილებისა და მათი აგების მოდულურ-აგრეგატული მეთოდის გადაღება. თურქეთის ხომალდსამშენებლო ქარხნებს თანამედროვე სადაზგო ფარეხი და აღჭურვილობა გადაეცემოდა. 

დასავლეთგერმანულ კონსორციუმზე დამატებით თურქული ხომალდმშენებლობის პროგრამაში ჩართული იყვნენ შვეიცარიული ფირმა «კონტრავესი» და ჰოლანდიური «ჰოლანდ-ზე სიგნაალ აპარატენი», ხომალდების შეიარაღების ნაწილი, რადიოელექტრონიკის ჩათვლით, შეერთებული შტატებისგან მიეწოდებოდა, რომლის ხარჯების ანაზღაურებასაც იმ კრედიტების ხაზით აწარმოებდნენ, რომლებიც «შეიარაღების საექსპორტო გაყიდვის» პროგრამით (FMS) გამოიყოფოდა. 

მეხუთე ხუთწლიანი გეგმით (1985-1989) თურქული სავაჭრო ფლოტის დაჩქარებული განვითარება იქნა გათვალისწინებული. ამასთან დაკავშირებით შეუდგნენ სატრანსპორტო გემების მშენებლობის საწარმოო ბაზის სწრაფი ტემპებით განვითარებას. ძირითადად ეროვნულ ვერფებში გემების აგების ხარჯზე დასახული ჰქონდათ ფლოტის ჯამური ტონაჟის 41 %-ით გაზრდა – 4,4 მლნ. ტ დედვაითიდან 1984 წელს 6,2 მლნ. ტ-მდე 1989-ში. 1993 წლისთვის დაგეგმილი იყო ვერფების საწარმოო სიმძლავრეების წელიწადში 1 მლნ. ტ დედვაითამდე გადიდება. შეიქმნა ფონდი «გისათი» გემთმშენებლობის დაფინანსებისთვის. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, 1980-იანი წლების მიწურულს თურქეთში 42 გემთსამშენებლო საწარმო მოქმედებდა, მათგან სამი სზძ-ს მიეკუთვნებოდა, ექვსი სახელმწიფო საწარმო გახლდათ, 33 კი – კერძო საწარმო. მათ განკარგულებაში 93 სამშენებლო ადგილი იყო, მათ შორის 80 ადგილი 50-დან 150 მ-მდე სიგრძის საპელებით, ექვსი – 151-დან 200 მ-მდე და ერთიც 200 მ-ზე მეტი სიგრძისა. გემთსამშენებლო მრეწველობაში დაკავებულთა რიცხვი 23 ათას ადამიანს აღემატებოდა. საწარმოების ძირითადი ნაწილი სტამბულისა და იზმითის ყურის (კომპლექსი თუზლა) რაიონში იყო განლაგებული, იყო ასევე ვერფები იზმირსა და ერეგლიში (ნახ. 4). 

[ნახატი] 

ნახ. 4. თურქეთის ძირითადი ხომალდსამშენებლო ქარხნებისა და გემთსამშენებლო ვერფების განლაგების სქემა 

თურქული გემთსამშენებლო მრეწველობის საწარმოო სიმძლავრეებს 1986 წელს უცხოელი სპეციალისტები წელიწადში 530 ათას ტ დედვაითად აფასებდნენ, მათ შორის ქალაქებში გიოლჯუკსა და სტამბულში არსებული ქარხნების ჯამურ სიმძლავრეს – 40 ათას ტ-ად. ვერფებს უნარი ჰქონდათ წელიწადში 120 ათას ტ-მდე ფოლადი გადაემუშავებინათ. ქვემოთ, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მაშინდელი მონაცემების მიხედვით, მოცემულია თურქეთის ძირითადი ხომალდსამშენებლო საწარმოების მოკლე დახასიათება. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანა «გიოლჯუკ ასკერი ტერსანესი» (ქ. გიოლჯუკი), რომელიც 1911 წელს გახლავთ დაარსებული, რამდენჯერმე ყოფილა გაფართოებული და მოდერნიზებული. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ აშშ-ის დახმარებით მსხვილი რეკონსტრუქცია იქნა ჩატარებული, ხოლო იმ დროისთვის უკანასკნელი მოდერნიზაცია კი 1977-1983 წლებში განახორციელეს. ის 1989 წლის შუახანებისთვის ქვეყანაში ყველაზე უფრო თანამედროვე საწარმო გახლდათ. უშვებდა ფრეგატებს, 209 პროექტის დიზელურ წყალქვეშა ნავებს, მშრალი ტვირთების გადამტან გემებსა და 18 ათას ტ-მდე დედვაითის ტონაჟის მქონე გემებს. ქარხანაში იყო ორი სტაპელი (150×25 მ და 80 ×20 მ), რომლებზედაც შეიძლებოდა 30 ათას ტ-მდე წყალწყვის ხომალდებისა და გემების მშენებლობა. ქარხანას ჰქონდა სამი მცურავი დოკი ტვირთამწეობით 16 ათასი, 13,5 ათასი და 12 ათასი ტ. 

1924 წელს აქ რემონტი და დოკირება გაიარა სახაზო კრეისერმა «იავუზმა» (ყოფილი გერმანული «გიობენი», რომელიც თურქეთს პირველ მსიფლიო ომში გადაეცა). 1962 წლიდან აშშ-ის ტექნიკური დახმარებით წყალქვეშა ნავების კაპიტალური რემონტი იქნა ორგანიზებული, რაც 1989 წლის შუამდე 30 დიზელურ წყალქვეშა ნავს ჩაუტარდა. 

ქ. გიოლჯუკში არსებულ ქარხანაში 1970-იან წლებში ორი ფრეგატი ააგეს, რომელთაგან «ბიორკი» მწყობრში 1972 წელს იქნა შეყვანილი, ხოლო «ფეიქი» კი – 1975-ში. 

გფრ-ის ლიცენზიით 209 პროექტის სამი წყალქვეშა ნავი იყო აგებული («ილდირაი», «დოგანაი» და «თითირაი»), მიმდინარეობდა მეოთხე წყალქვეშა ნავის მშენებლობა, რომლის საძირკველიც 1985 წლის მაისში იქნა დადებული. 

ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობაში MEKO 200 პროექტის მრი ფრეგატი «ფათიჰი» (გფრ ლიცენზიით) იქნა შეყვანილი, და მიდიოდა მეორე მრი ფრეგატის «ილდირიმის» მშენებლობა, რომლის საძირკველიც 1986 წლის ივნისში იყო დადებული. 

ქარხანაში აწარმოებდნენ თურქული საესკადრო ნაღმოსნებისა და წყალქვეშა ნავების კაპიტალურ რემონტსა და მათში ახალ აღჭურვილობათა (მოწყობილობათა) დაყენებას, უშვებდნენ ცეცხლის მართვის სახომალდო სისტემებს «საფანი», ელექტრონულ აღჭურვილობას, აპარატურასა და ხელსაწყოებს. 

1987 წლისთვის მდგომარეობით აქ 65 ხომალდი და გემი იყო აგებული. ქარხანაში 5 ათასი მუშა და 100 ინჟენერი მუშაობდა. სრული დატვირთვის უზრუნველყოფისთვის ასევე უშვებდნენ 18 ათასი ტ დედვაითის ტონაჟის ბალკერებს, 13 ათასი და 5,5 ათასი ტ დედვაითის მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებსა და ბუქსირებსაც. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანა «ტაშქიზაკ ასკერი ტერსანესი» (ნახ. 5) ოქროს რქის ბუხტაში (ქ. სტამბული) იმყოფება. ის 1455 წელსაა დაარსებული. გფრ-ის ტექნიკური დახმარებით «ცივი ომის» წლებში რამდენჯერმე გაიარა მოდერნიზაცია. დასავლეთერმანული ლიცენზიით უშვებდა «დოგანის» ტიპის სარაკეტო კატარღებს, რომლებიც «ჰარპუნის» ტიპის ხომალდსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსებით (ხწრკ) გახლდნენ შეიარაღებული, აგრეთვე სადესანტო ხომალდებს, სანაღმო გადამღობებს, სატორპედო, საპატრულო და სადარაჯო კატარღებს. 

1828 წელს ქარხანაში ორთქლით მავალი პირველი გემი იქნა აგებული, 1886-ში კი – პირველი თურქული წყალქვეშა ნავი. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ის სავაჭრო გემების მშენებლობაზე გადაერთო, ხოლო 1941 წელს საბრძოლო ხომალდების მშენებლობა იქნა განახლებული. 

1980-იანი წლების მიწურულს ქარხნის განკარგულებაში გახლდათ ორი სტაპელი (140×25 მ და 100×15 მ), სლიპები, ორი მცურავი დოკი (ტვირთამწეობით 3,5 ათასი და 2,5 ათასი ტ). 

1978-დან 1989 წლის შუახანებისთვის აქ დასავლეთგერმანული ფირმის «ლიურსენის» ლიცენზიით «დოგანის» ტიპის ექვსი კატარღა და SAR-33 ტიპის 12 კატარღა იქნა აგებული თითოეული 170 ტ წყალწყვით, აგრეთვე სამი ტანკსადესანტო ხომალდი, ტანკერები სზძ-თვის, 10 ათას ტ-მდე ტონაჟის მშრალი ტვირთების გადამზიდი გემები. ქარხანაში დაკავებულთა რიცხვი 3 ათას ადამიანამდე ადიოდა. წელიწადში მასში დაახლოებით 200 ხომალდსა და გემს არემონტებდნენ. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, იზმირში იყო სზძ-ის მცირე ვერფი, რომელიც სადესანტო ხომალდებს, კატარღებს, სადესანტო-გადასასხმელ საშუალებებს აგებდა, აგრეთვე სზძ-ის ხომალდებისა და კატარღების რემონტსა და დოკირებასაც აწარმოებდა. სახელმწიფო და კერძო ვერფებს შორის გამოირჩეოდა ახალი მსხვილი გემთსამშენებლო და მანქანათსამშენებლო ქარხანა «ფენდიქ ტერსანესი», რომელიც სახელმწიფო კომპანიას «თურქიე გემი სანაის» ეკუთვნოდა. ის სტამბულის შემოგარენში გახლდათ განლაგებული და იაპონური და დასავლეთგერმანული ფირმების ტექნიკური დახმარებით იყო აშენებული. ჰქონდა სტაპელი (200×38 მ) და თანამედროვე საამწე აღჭურვილობა. ფოლადის დამუშავების სიმძლავრეები შადგენდა 16 ათას ტ-ს წელიწადში. გემების საძირკველების დადება 1982 წელს იქნა დაწყებული და 1988-ის აინვრის მდგომარეობით 30-ზე მეტი გემი იყო გამოშვებული. 1989 წლის შუახანებში მიმდინარეობდა 26-26 ათასი ტ დედვაითის სამი ბალკერის მშენებლობა პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკისთვის და ჰქონდათ შეკვეთა 75-75 ათასი ტ დედვაითის მშრალი ტვირთების გადამზიდი ორი გემის აგებაზე თურქეთის სახელმწიფო სანაოსნო კომპანიისთვის. 

1988 წლის ბოლოს ამ ქარხნის გაფართოების მეორე რიგის სამუშაიები იქნა დასრულებული, რომლებიც ითვალისწინებდა მშრალი დოკის (300×75 მ) აგებას 170 ათას ტ-მდე დედვაითის გემებისთვის, აგრეთვე ხომალდებისა და გემების კორპუსების ამწყობი ახლი საამქროების აშენებას. საწარმოში დაკავებულთა რიცხვი შეადგენდა დაახლოებით 4 ათასი ადამიანს. 

ვერფის ტერიტორიაზე იმყოფებოდა ქარხანა, რომელიც «ზულცერის» ტიპის სახომალდო ძრავებს აწარმოებდა (ლიცენზიით). მისი მშენებლობა 1979 წელს დაასრულეს. 1987 წლამდე აქ 540-5400 ცხ. ძ. სიმძლავრის დიზელურ ძრავებს უშვებდნენ, 1987 წლიდან კი დასახული ჰქონდათ 18 ათასი ცხ. ძ. სიმძლავრის დიზელური ძრავების გამოშვების აწყობა, და მის შემდეგ – 35 ათასი ცხ. ძ. სიმძლავრისაც. 

სახელმწიფო კომპანია «თურქიე გემი სანაის» სხვა ძირითადი ვერფების მოკლე მახასიათებლები 1980-იანი წლების მიწურულის მდგომარეობით ქვემოთ ცხრილშია წარმოდგენილი. ყველა ამ საწარმოს უცხოელი ექსპერტები განიხილავდნენ როგორც თურქეთის სზძ-ის ხომლდსამშენებლო და სარემონტო ბაზის რეზერვს. 

ცხრილი 

სახელმწიფო კომპანია «თურქიე გემი სანაის» ზოგიერთი ვერფის მოკლე მახასიათებლები 

(ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – ვერფის სახელწოდება (ადგილმდებარეობა); B – სტაპელების ზომა, მ; C – მშრალი დოკების სიგრძე, მ; D – მცურვი დოკების სიგრძე, მ / ტვირთამწეობა, ათასი ტ; E – მშენებლობის წლიური საწარმოო სიმძლავრეები, დედვაითის ტ; F – ყველაზე უფრო დიდი გემის ტონაჟი, დედვაითის ტ: აგებულისა / რომლის დოკირებაც შეიძლება; G – ფოლადის დამუშვების წლიური სიმძლავრეები, ტ; H – დაკავებულთა რიცხვი) 

. . . . A . . . . . . . . . . . . . B . . . . . . . C . . . . D . . . . . . . . E . . . . . . F . . . . . . G . . . . . H . .

«ჯამიათლი . . . . . . 92×16, . . . . . – . . . . . – . . . . .18000 . . . 13500 . . .8000 . . . 1110

ტერსანესი» . . . . . .140×24 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / – . . . 

(სტამბული) 

«ჰალიჩ . . . . . . . . . . 56×18, . . . . . 84; . . . . – . . . . . .8000 . . . 5400 / . . 4000 . . . 1500

ტერსანესი» . . . . . . 90×22. . . . . 119; . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8000 . . . 

(სტამბული) . . . . . . . . . . . . . . . .153 . . . 

«ისტინია . . . . . . . . 85×14 . . . . . . – . . . 67 / 5,0; . . .3300 . . .3300 / . . 2500 . . . . 950

ტერსანესი» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 / 7,5; . . . . . . . . . 35000 . . . 

(ბოსფორის . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 / 14,5 . . . 

სრუტე) 

«ალაიბეი . . . . . . . სინქრო- . . . . – . . . . . – . . . . . . .1500 . . .2500 / . . 1700 . . . . 410

ტერსანესი» . . . . . ლიფტი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12500 . . . 

(იზმირი) . . . . . . . ტვირთ- 

. . . . . . . . . . . . . . . ამწეობით . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3000 ტ 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга Ю. Введенский, «Кораблестроение в Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1989 г. № 3. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის საომარ მზადებათა დაფინანსება 1982 წელში

თურქეთის მთავრობის გადაწყვეტილებით, ფინანსური წელი, რომელიც 1 მარტს იწყებოდა, 1983 წლიდან კალენდარულ წელთან უნდა ყოფილიყო შეთავსებული. ამიტომ 1982 ფინანსური წლის ბიუჯეტი განისაზღვრა ათ თვეზე – 1 მარტიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით. 

თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტი ამ პერიოდზე დამტკიცებულ იქნა 317,7 მლრდ. თურქული ლირის (2,21 მლრდ. დოლარის) ზომით (1982 წლის 1 მარტს ოფიციალური კურსი შეადგენდა 143,7 თურქულ ლირას 1 აშშ დოლარზე), რაც შეადგენდა სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილის 17,8 %-ს. წინა წელთან შედარებით სამხედრო ხარჯები გაიზარდა 10,5 %-ით, ხოლო ათ თვეზე გადაანგარიშებით კი (ესე იგი 1981 წლის ასეთივე ვადაზე გამოყოფილ ასიგნებებთან შედარებით) – 27,1 %-ით. საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემები აღნიშნავდნენ თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტის მკვეთრ ნახტომისებურ ზრდას 1980 წლის დეკემბერში ქვეყანაში მომხდარი სამხედრო გადატრიალების შემდეგ. 1982 წლის მხოლოდ ათი თვის ასიგნებები 1980 წლის ბიუჯეტს აღემატებოდა 179,7 %-ით (ათ თვეზე გადაანგარიშებით კი – 196,3 %-ით). სამხედრო ხარჯების მსგავსი ესკალაცია განახორციელა ხელისუფლებაში მყოფმა სამხედრო ადმინისტრაციამ, რომელიც ატარებდა პოლიტიკას, მიმართულს შემდგომ დაახლოებაზე აშშ-თან და დასავლეთის სხვა ქვეყნებთან, ასევე ნატო-ს ბლოკში თურქეთის პოზიციების განმტკიცებაზეც. 

თურქეთის თავდაცვის სამინისტროსათვის ასიგნებების განაწილება შეიარაღებული ძალების სახეობათა მიხედვით და მიზნობრივი დანიშნულების მიხედვითაც წარმოდგენილია 1 და 2 ცხრილებში. 

ცხრილი 1 

თურქეთის თავდაცვის სამინისტროსთვის ასიგნებების განაწილება შეიარაღებული ძალების სახეობათა მიხედვით (მლნ. თურქულ ლირებში) 

შეიარაღებული ძალების . . ფ ი ნ ა ნ ს უ რ ი წ ლ ე ბ ი . . . . ზრდა (%-ებში) 1982 

სახეობანი . . . . . . . . . . . . . 1980 . . . . 1981 . . . . 1982 . . . . . . . . წლის ათი თვის 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(ათი თვე) . . მანძილზე, შედარებით: 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1980-თან . . 1981-თან 

სახმელეთო ჯარები . . . . 58374,6 . .151881,3 . . 159321,5 . . . 172,9 . . . .4,9 . . . 

სამხედრო-საჰაერო 

ძალები . . . . . . . . . . . . . . . 25575,8 . . . 58804,9 . . . 76544,0 . . .199,3 . . . 30,2 . . . 

სამხედრო-საზღვაო 

ძალები . . . . . . . . . . . . . . . 16233,1 . . . 44253,2 . . . 52879,5 . . .225,6 . . . 19,5 . . . 

თავდაცვის სამინისტროს 

სამმართველოები და 

უწყებები . . . . . . . . . . . . . . . 8170,3 . . . 20582,0 . . . 15948,8 . . . 95,2 . . –22,5 . . . 

გენერალური შტაბი . . . . . .2150,1 . . . .6011,4 . . . 13006,2 . . . 504,9 . . .116,4 . . . 

დამატებითი ასიგნებანი * . .3100,0. . . . 6100,0 . . . . – . . . . . . . – . . . . . – . . . 

ს უ ლ . . . . . . . . . . . . . . . . . .113603,9 . . 287632,8 . . 317700,0 . .179,7 . . .10,5 . . . 

* სამხედრო ადმინისტრაციის ღონისძიებების დაფინანსება შეიარაღებული ძალების რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის პროგრამის მიხედვით 

ცხრილი 2 

თურქეთის თავდაცვის სამინისტროსთვის ასიგნებების განაწილება მიზნობრივი დანიშნულების მიხედვით 

მ უ ხ ლ ე ბ ი . . . . . . . . . . . ფ ი ნ ა ნ ს უ რ ი წ ლ ე ბ ი . . . . ზრდა (%-ებში) 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1980 . . . . . 1981 . . . . . 1982 . . . . 1982 წლის ათი 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(ათი თვე) . . თვის მანძილზე, 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . შედარებით: 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1980-თან . . 1981-თან 

შეიარაღებისა და მატერია- 

ლურ-ტექნიკური უზრუნ- 

 ველყოფის საშუალებათა 

შესყიდვები . . . . . . . . . . . . . . 45029,0 . . 167804,8 . . 194536,7 . . 332,0 . . . . 15,9 . . . 

საბრძოლო მომზადება და 

პირადი შემადგენლობის 

 შენახვა . . . . . . . . . . . . . . . . . .43483,5 . . . 84725,0 . . . 85115,9 . . . 95,7 . . . . . 0,5 . . . 

კაპიტალური მშენებლობა . . 24223,3 . .  .27261,0 . . . 33264,0 . . . 37,3 . . . . 22,0 . . . 

ს ხ ვ ა . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .868,1 . . . .7842,0 . . . . 4783,4 . . 451,0 . . . .–30,0 . .

. . . . ს უ ლ . . . . . . . . . . . . . . 113603,9 . . 287632,8 . .317700,0 . . 179,7 . . . . 10,5 . . . 

194,5 მლრდ. თურქული ლირიდან, რომლებიც „შეიარაღებისა და მატერიალურ-ტექნიკურ საშუალებათა (მტუ) შესყიდვების“ მუხლით იყო გამოყოფილი, უშუალოდ იარაღისა და საბრძოლო ტექნიკის შეძენაზე გათვალისწინებული გახლდათ დაახლოებით 79,3 მლრდ. ამ სახსრების ანგარიშში ვარაუდობდნენ შეესყიდათ 25 გამანადგურებელ-ბომბდამშენი F-104G „სტარფაიტერი“ ნიდერლანდებში, „ჰაერი – ჰაერი“ კლასის 100 მართვადი რაკეტა „საიდვაინდერი“ AIM-9G აშშ-ში, აგრეთვე საკუთარი წარმოების შეიარაღებაც: 800 ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტა (ტსმრ) „კობრა“, ორი საპატრულო კატარღა, ნაღმსატყორცნები, სასროლი იარაღი და საბრძოლო მასალები. 

ჩამოთვლილი შესყიდვები ვერ ასახავდა თურქეთის შეიარაღებული ძალების ახალი ტექნიკით აღჭურვის ნამდვილ ტემპებს, რადგანაც ჯარებში მიწოდებული ბევრი ნიმუში აუნაზღაურებლად ეგზავნებოდა ჩრდილოატლანტიკურ ბლოკში თავისი პარტნიორებისგან, პირველ რიგში კი აშშ-სა და გფრ-დან. 1982 წელს შეერთებული შტატების სამხედრო დახმარებას ამ ქვეყნისადმი აფასებდნენ 703,5 მლნ. დოლარად, მათგან 400 მლნ. თანხაზე მიეწოდებოდა შეიარაღება. ასე, წლის განმავლობაში მოელოდნენ 15 მრავალმიზნობრივი ტაქტიკური გამანადგურებლის F-4E „ფანტომ-2“ მიწოდებებს 58 მლნ. დოლარის თანხაზე, ასევე 15 მრავალმიზნობრივი ვერტმფრენის UH-1H „იროქეზი“ (35 მლნ.), სხვადასხვა ნიმუშის საავიაციო ტექნიკისთვის სათადარიგო ნაწილების (33 მლნ.) და ა. შ. 

გფრ-სა და თურქეთს შორის 1980–1983 წლებზე დადებული შეთანხმებით გათვალისწინებული გახლდათ უკანასკნელისთვის სპეციალური სამხედრო დახმარების აღმოჩენა ნატო-ს ფარგლებში 600 მლნ. დასავლეთგერმანული მარკის თანხაზე. მის თანახმად, 1982 წელს გფრ მიაწოდებდა: ორ ტანკს „ლეოპარდ-1A2“ 54 – „ლეოპარდ-1A3“, დაახლოებით 800 ტსმრ „მილანსა“ და სხვა შეიარაღებას. 

„შეიარაღებისა და მატერიალურ-ტექნიკურ საშუალებათა შესყიდვების“ მუხლით მნიშვნელოვანი თანხები გამოიყოფოდა საწვავ-საცხები მასალებისა (34,8 მლრდ. თურქული ლირა) და სურსათის (31,5 მლრდ.) შეძენაზე, რაც, საზღვარგარეთელი სამხედრო მიმომხილველების აზრით, მოწმობდა ქვეყნის სამხედრო ხელმძღვანელობის განზრახვას გაეგრძელებია კურსი, რომელიც მიმართული გახლდათ განსაზღვრული მარაგების შექმნაზე. 

წინა წელთან შედარებით არსებითად გაიზარდა ხარჯები „კაპიტაპური მშენებლობის“ მუხლით (22 %-ით). მთავარი ყურადღება ეთმობოდა თავდაცვის სამინისტროს გამგებლობაში უკვე არსებული სამრეწველო სიმძლავრეების გაზრდასა და სამხედრო მრეწველობის ახალი საწარმოების მშენებლობას. 1982 წელში დასახული ჰქონდათ ქ. კირიქკალეში არსებული სამხედრო ქარხნების კომპლექსისა და ქ. არითიეში მყოფი ტანკსარემონტო ქარხნის გაფართოვება. ასევე, დაახლოებით 400 მლნ. თურქული ლირა გამოიყოფოდა თვითმფრინავების აწყობისთვის საწარმოო ბაზის შესაქმნელად. დიდი თანხები მიემართებოდა სამხედრო-საზღვაო ძალების სარემონტო საწარმოებისა და თურქული ფლოტის ხომალდების ბაზირების სისტემის განვითარებაზეც. 

გარდა ამისა, 1982 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სხვა უწყებებისთვის გაითვალისწინებოდა გამოეყოთ 35,7 მლრდ. თურქული ლირა საჟანდარმო ჯარების შენახვაზე და 57,9 მლრდ. ლირა უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს (პოლიციის) შენახვაზე. ამრიგად, ქვეყნის საერთო სამხედრო ხარჯები მნიშვნელოვნად აღემატებოდა თავდაცვის სამინისტროსთვის გამოყოფილ ოფიციალურ ასიგნებებს. 

საბჭოთა ავტორების დასკვნით, 1982 წლის ათ თვეზე დამტკიცებული თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტი აჩვენებდა, რომ ქვეყნის ხელმძღვანელობა აგრძელებდა სამხედრო ხარჯების ზრდას. ეს იწვევდა უცხოური სესხების შემდგომ გადიდებას, საგარეო სავაჭრო ბალანსის დეფიციტის ზრდასა და აშშ-სა და დასავლეთ ევროპის ქვეყნებზე დამოკიდებულების შემდგომ გაძლიერებას (1981 წელს საგარეო ვაჭრობის დეფიციტმა 65 მლრდ. თურქული ლირა შეადგინა, ხოლო უცხოური სახელმწიფოებისადმი ვალმა კი 21 მლრდ. ამერიკულ დოლარს გადააჭარბა). 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан А. Костандов, «Финансирование военных приготовлений Турции в 1982 году», Зарубежное Военное Обозрение, 1982 г. № 10. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა

თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები 1980-იანი წლების მიწურულს

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში, თურქეთის სამხედრო¬-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა, განიხილავდა რა ნატოში წევრობას, როგორც „ეროვნული უსაფრთხოების გარანტიას“, ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სამხედრო ძლიერების ზრდის აქტიურ მხარდამჭერად გამოდიოდა და თავისი შეიარაღებული ძალების მშენებლობას, სამხედრო-საზღვაო ძალების ჩათვლით (სზძ), ამ ბლოკის ინტერესებთან სრული შესაბამისობით ახორციელებდა. 

ნატო-ს სარდლობა მომავალი ომის ოპერაციების დაგეგმვისას ითვალისწინებდა თურქეთის მნიშვნელოვან სტრატეგიულ მდებარეობას. საზღვარგარეთელი სპეციალისტები თვლიდნენ, რომ მარმარილოს ზღვა, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეები, რომლებიც შავ და ხმელთაშუა ზღვებს ერთმანეთთან აკავშირებენ, აგრეთვე მათთან მიმდებარე რაიონები სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) საკვანძო პოზიციას წარმოადგენდნენ. მათი აზრით, შავი ზღვის სრუტეების ზონაზე კონტროლი საშუალებას მისცემდათ საბჭოთა ხომალდებისა და გემების შავი ზღვიდან ხმელთაშუა ზღვაში გასვლა გაეძნელებიათ და იმავე დროს უზრუნველეყოთ ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ის საბრძოლო ხომალდების გასვლა უშუალოდ საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ მოქმედებებისთვის. მოცემული გარემოებები ედო საფუძვლად მომავალ ომში თურქეთის სზძ-ის გამოყენების კონცეფციას, რომლის თანახმადაც მისი მთავარი დანიშნულება გახლდათ ბლოკის სხვა სახელმწიფოების ფლოტებთან ურთიერთმოქმედებით ნატო-თვის ამ მნიშვნელოვან რაიონში სასურველი ოპერატიული რეჟიმის შენარჩუნება. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, ომიანობის დროს თურქეთის სზძ-ს ეკისრებოდა შემდეგი ძირითადი ამოცანების გადაწყვეტა: შავი ზღვის სრუტეების ბლოკადა, მოწინააღმდეგის ფლოტის ძალებთან ბრძოლა და შავ ზღვასა და ხმელთაშუა ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მისი საზღვაო კომუნიკაციების დარღვევა, სახმელეთო ჯარებისთვის ზღვისპირა მიმართულებებზე დახმარება (содействие), თავისი შეტყობინების გზების დაცვა, ქვეყნის სანაპიროს ნაღმსაწინააღმდეგო და დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვა, აგრეთვე ეროვნული შეიარაღებული ძალებისა და ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) ინტერესებში საზღვაო სადესანტო ოპერაციებში მონაწილეობა და დაზვერვის წარმოება. 

თურქული სარდლობა ითვალისწინებდა ამ ამოცანების ეტაპობრივად (ზონების მიხედვით) გადაწყვეტას. პირველ ეტაპზე (შორეულ ზონაში) ვარუდობდნენ ძირითადად წყალქვეშა ნავებისა და სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) ავიაციის გამოყენებას. ეს ძალები მოწოდებული იყვნენ ეწარმოებიათ ბრძოლა მოწინააღმდეგის სადესანტო ხომალდების რაზმებთან მათი ჩამოყალიბების (ფორმირების) ადგილებში და ზღვით გადასვლისას. მეორე ეტაპზე (საშუალო ზონაში) საბრძოლო მოქმედებებში მონაწილეობას მიიღებდნენ საესკადრო ნაღმოსნები, ფრეგატები, ნაღმ-სატრალო ხომალდები, აგრეთვე სარაკეტო და სატორპედო კატარღების ჯგუფები საბაზო საპატრულო და გამანადგურებელ-ბომბდამშენ ავიაციასთან ურთიერთმოქმედებით. მათ წინაშე ისმებოდა სრუტეების ზონასა და ქვეყნის სანაპიროსთან მისადგომებზე მოწინააღმდეგის ძალებისა და საშუალებათა განადგურების, აგრეთვე მისი საზღვაო დესანტების გადასხმის აღკვეთის ამოცანები. გამანადგურებელ-ბომბდამშენი თვითმფრინავები, საესკადრო ნაღმოსნები, ფრეგატები და ფლოტის მსუბუქი ძალები დარტყმებს მიაყენებდნენ მოწინააღმდეგის ხომალდებსა და ტრანსპორტებს, ნაღმ სატრალო ხომალდები – სანაღმო ღობურებს დააყენებდნენ სანაპიროს დესანტმისადგომ უბნებთან სადესანტო ხომალდების მისვლის მარშრუტებზე, ხოლო ნავსაწინააღმდეგი ავიაცია კი – განახორციელებდა წყალქვეშა ნავების ძიებასა და განადგურებას. მესამე ეტაპი (ახლო ზონაში) ითვალისწინებდა მოწინააღმდეგის დესანტის ძალების განადგურებას ტერიტორიის სიღრმეში მისი შეღწევის ჩაშლის მიზნით. იგეგმებოდა სახმელეთო ჯარების სპეციალურად გამოყოფილი ნაწილებისა და შენაერთების, სანაპირო სარაკეტო-საარტილერიო ნაწილების, სანაპიროს დაცვის სტაციონარული და მოძრავი ქვედანაყოფების, აგრეთვე მართვადი დანაღმული ველების გამოყენება. 

თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების მშენებლობის, მისი საბრძოლო გამოყენების, ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების ზოგადი პრინციპების შემუშავება წარმოებდა ამერიკელი სამხედრო მრჩევლების მეთვალყურეობითა და მონაწილეობით. სზძ-ის განვითარების გეგმებით 1980-იანი წლების მიწურულში გაითვალისწინებოდა შეიარაღებაში უფრო თანამედროვე ხომალდებისა და თვითმფრინავების მიღების, აგრეთვე არსებულთა მოდერნიზაციის ხარჯზე მისი საბრძოლო შესაძელობების შემდგომი ამაღლება. თურქეთის სზძ-თვის იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის ძირითადი მიმწოდებლები გახლდნენ აშშ და გფრ, რომლებიც მას ასევე ტექნიკურ დახმარებასაც აღმოუჩენდნენ საკუთარი ხომალდმშენებლობის გაფართოებასა და კადრების მომზადებაში. 

მშვიდობიანობის დროს თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები იმყოფებოდა ეროვნულ დაქვემდებარებაში, ხოლო ომის დაწყების შემდეგ და სწავლებებისა და მანევრების ჩატარების პერიოდში კი გადაეცემოდა ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ის სარდლობის განკარგულებაში სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე. 

ორგანიზაცია. თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები წარმოადგენდა შეიარაღებული ძალების დამოუკიდებელ სახეობას. მას სათავეში ედგა სარდალი, რომელიც ფლოტის ძალების ადმინისტრაციულ და ოპერატიულ ხელმძღვანელობას ახორციელებდა თავისი შტაბის მეშვეობით, რომელიც ანკარაში იყო განლაგებული. თურქეთის სზძ-ის საორგანიზაციო სტრუქტურა ითვალისწინებდა ხომალდების კლასებისა და ძალთა გვარეობების მიხედვით ერთგვაროვანი შენაერთებისა და ნაწილების შექმნას, მათ ბაზირებას, ყოველდღიურ საქმიანობას, საბრძოლო მომზადებას, პირადი შემადგენლობით დაკომპლექტებას, მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფასა და რემონტს. თურქეთის სზძ მოიცავდა: სამხედრო-საზღვაო ფლოტს, ჩრდილოეთ და სამხრეთ სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობებს, აგრეთვე სასწავლო სარდლობას (ნახ. 1). საგანგებო მდგომარეობის შემოღებისას სამხედრო-საზღვაო ძალების შემადგენლობაში ნაწილობრივ ან სრულად გადაეცემოდა სანაპირო დაცვის სარდლობაც, რომლიც მშვიდობიანობის დროს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარებოდა. ომიანობის დროს და სწავლებების პერიოდში, რომლებსაც ატარებდნენ როგორც ეროვნული სზძ-ის ფარგლებში, ისე ნატო-ს გაერთიანებული სზძ-ის შემადგენლობაშიც, ვარაუდობდნენ ოპერატიული შენაერთებისა და ჯგუფების ჩამოყალიბებას (ფორმირებას). 

[ნახატი – სტრუქტურა] 

ნახ. 1. თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების ორგანიზაცია 

ს ა მ ხ ე დ რ ო - ს ა ზ ღ ვ ა ო / ფ ლ ო ტ ი  – ეს გახლდათ თურქეთის სზძ-ის ძირითადი ოპერატიული გაერთიანება, რომელიც მოიცავდა პრაქტიკულად მთელ სახომალდო შემადგენლობას. ფლოტის სარდალი პასუხს აგებდა მისდამი რწმუნებული შენაერთებისა და ნაწილების საბრძოლო მზადყოფნაზე, ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებაზე, ორგანიზაციას უწევდა მათ ყოველდღიურ საქმიანობას. ფლოტის შემადგენლობაში შედიოდა ოთხი ფლოტილია (საბრძოლო, წყალქვეშა ნავების, სანაღმო, სარაკეტო და სატორპედო კატარღების), აგრეთვე საზღვაო ავიაციის ავაიაბაზა. ხომალდების ფლოტილიები, თავის მხრივ, იყოფოდა დივიზიონებად. 

სახომალდო შემადგენლობის ცნობარის „ჯეინის“ მონაცემებით, თურქეთის სზძ 1988 წლის დასაწყისში მოითვლიდა დაახლოებით 200 საბრძოლო ხომალდსა და კატარღას, მათ რიცხვში: 17 დიზელურ წყალქვეშა ნავს, 2 მრი (მართვადი ხომალდსაწინააღმდეგო რაკეტებით შეიარაღებულ) საესკადრო ნაღმოსანს, 12 საესკადრო ნაღმოსანს, 2 მრი ფრეგატს, 4 ფრეგატს, 41 სადესანტო და 33 ნაღმ-სატრალო ხომალდს (მათგან 7 სანაღმო გადამღობს), 12 სარაკეტო, 5 სატორპედო, დაახლოებით 30 სადარაჯო (საპატრულო) და 30-ზე მეტ სადესანტო კატარღას, აგრეთვე 7 მტრალავ (ტრალერ) კატარღას. ზოგიერთი ხომალდისა და კატარღის ტაქტიკურ-ტექნიკურ მახასიათებლები მოყვანილია ცხრილში. 

ცხრილი 

თურქეთის სზძ-ის ზოგიერთი ხომალდისა და კატარღის ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლები 

[ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – ხომალდის ტიპი, მწყობრში მყოფთა რაოდენობა (საბორტო ნომრები), საბრძოლო შემადგენლობაში შეყვანის წელი; B – წყალწყვა, ტ: სტანდარტული / სრული; C – მთავარი განზომილებანი, მ: სიგრძე, სიგანე, წყალჯდომი; D – ენერგეტიკული დანადგარის სიმძლავრე, ცხ. ძ. / სვლის უდიდესი სიჩქარე, კვანძი; E – ცურვის სიშორე, მილი / სიჩქრეზე, კვანძი; F – ეკიპაჟი, ადმიანი (მათგან ოფიცრები); G – შეიარაღება*; ტა – სატორპედო აპარატი; ხწრკ – ხომალდსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსი; ნწრკ – ნავსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსი; ად – საარტილერიო დანადგარი; ზრკ – საზენიტო სარაკეტო კომპლექსი; ზაკ – საზენიტო საარტილერიო კომპლექსი; რბდ – რეაქტიული ბომბსატყორცნი დანადგარი; ჯტრ – ჯავშანტრანსპორტერი] 

. . . . . . . . . . A . . . . . . . . . . . . . B . . . . . C . . . . . . . . D . . . . . . . . . . E . . . . . . . F . . . . . 

წყალქვეშა ნავები 

„ატილაი“ (პროექტი . . . . . 980** / . . . 56 . . . . 2400*** / 11 . . . 7800*** / 8 . . 33 (*) 

209 – 6, (S347–352), . . . . 1185 . . . . . . 6,2 . . .(5000 / 22) . . . . (400 / 4) . . . 

1975 – 1987 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5,5 . . . 

G . . . 533-მმ სატორპედო აპარატი – 8 (16 ტორპედო) 

„ჩანაქკალე“1 – 2 (S341, . . 1975 / . . . .99,5 . . . 6400 / 17 . . . .12000 / 10 . . 86 (8). . . 

333 – ყოფილი ამერი- . . . .2450 . . . . . .8,2 . . .(5400 / 15) . . . . . (*) . . . 

კული „ბალაო“) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,2 . . . 

1945 

G . . . 533-მმ სატორპედო აპარატი – 10 (24 ტორპედო ან 40 ნაღმი) 

„ბურაქრეისი“ – 7 . . . . . . .1848 / . . . . 93,2 . . . 4800 / 17 . . . .12000 / 10 . . . 82 (*) . .

(S335–338, 340, 345, . . . .2440 . . . . . . 8,2 . . .(5400 / 15) . . . . . (*) . . . 

346 – ყოფილი ამე- . . . . . . . . . . . . . . . . 5,2 . . . 

რიკული „ბალაო“), 

1944–1945 

G . . . 533-მმ სატორპედო აპარატი – 10 (24 ტორპედო ან 40 ნაღმი) 

„ფირირეისი“ – 2 . . . . . . . 2100 / . . . .87,4 . . . 4500 / 16 . . . .11000 / 11 . . . .87 (8) . .

(S343, 342 – ყოფილი . . . 2700 . . . . . .8,3 . . .(5600 / 16) . . . . . (*) . . . 

ამერიკული „თენგი“), . . . . . . . . . . . . . . 5,8 . . . 

1952–1952 

G . . . 533-მმ სატორპედო აპარატი – 8 (ტორპედოები) 

საესკადრო ნაღმოსნები 

„მარშალი ფევზი ჩაქმაქი“ . . 2425 / . . 119 . . 60000 / . . . .5800 / 15 . . . 275 . . . 

– 8 (D345, 348–354 – . . . . . .3500 . . . . 12,6 . . . 32 . . . ან 2400 / 25 . . .(15) . . . 

ყოფილი ამერიკული . . . . . . . . . . . . . . . .5,8 . . . 

„გირინგი“), 1945–1946 

G . . . ხწრკ „ჰარპუნი“ (D351, 352-ზე), ნწრკ „ასროკი“ – 1×8 (D345, 348, 350–352-ზე), 127-მმ ად – 2×2, 40-მმ ად – 1×2 ან 2×2, 35-მმ ად – 1×2, 324-მმ ტა – 2×3, ბომბსატყორც-ნი „ჰეჯეჰოგი“ (D349, 353, 354-ზე) 

„ანიტთეფე“ – 2 (D346, . . . . 2425 / . . 119 . . . 60000 / . . . 5800 / 15 . . . 275 . . . 

347 – ყოფილი ამერიკუ- . . .3540 . . . . 12,6 . . . 33 . . . . . . . . . . . . . . . . .(15) . . . 

ლი „კარპენტერი“), 1949 . . . . . . . . . . . . 6,4 . . . 

G . . . ნწრკ „ასროკი“ – 1×8, 127-მმ ად – 1×2, 76-მმ ად – 1×2 (D347-ზე), 35-მმ ად – 1×2, 324-მმ ტა – 2×3 

„ზაფერი“ – 1 (D356 – . . . . . 2200 / . . .114,8 . . 60000 / . . .4600 / 15 . . . .275 . . . 

ყოფილი ამერიკული . . . . .3320 . . . . . 12,4 . . . . 32 . . . . . . . . . . . . . . . . (15) . . . 

„ალენ მ. სამნერი“), 1945 . . . . . . . . . . . . .5,8 . . . 

G . . . 127-მმ ად – 3×2, 40-მმ ად – 2×2, 35-მმ ად – 1×2, 324-მმ ტა – 2×3 

„მუავენეთი“ – 1 (DM357 . . .2250 / . . .114,8 . . 60000 / . . .4600 / . . . . 274 . . . 

– ყოფილი ამერიკული . . . . 3375 . . . . .12,4 . . . . 34 . . . . . . 25 . . . . . . .(*) . . . 

რობერტ ჰ. სმიტი“), 1944 . . . . . . . . . . . .5,8 . . . 

G . . . 127-მმ ად – 3×2, 40-მმ ად – 2×4 და 2×2, 324-მმ ტა – 2×3, ბომბსატყორც-ნები „ჰეჯეჰოგი“ – 2, ნაღმები – 80 

„სტამბული“ – 2 (D340, . . . . 2100 / . . .114,7 . . .60000 / . . 5000 / . . . 250 . . . 

341 – ყოფილი ამერიკუ- . . .3050 . . . . . 12,1 . . . . 32 . . . . . . 15 . . . . . (*) . . . 

ლი „ფლეტჩერი“), . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5,1 . . . 

1943–1944 

G . . . 127-მმ ად – 4×1, 76-მმ ად – 3×2, 324-მმ ტა – 2×3, ბომბსატყორცნები „ჰეჯეჰოგი“ 

მრი ფრეგატები 

„იავუზი“ – 2 (F240, 241 . . . 2000 / . . . 110,5 . . .40000 / . . .4000 / . . .180 . . . 

– პროექტი MEKO200), . . . . 2800 . . . . .13,3 . . . . . 27 . . . . . . .20 . . . .(24) . . . 

1987–1988 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . . . 

G . . . ხწრკ „ჰარპუნი“ – 2×4, ზრკ „სიი სფაროუ“ – 1×8, 127-მმ ად – 1×1, 25-მმ ზაკ „გოლკიპერი“ – 3×4, 324-მმ ტა – 2×3, ვერტმფრენი 

ფრეგატები 

„ბერკი“ – 2 (F358, 359), . . . .1450 / . . . . 95 . . . . 24000 / . . . . . (*) . . . . . . . (*) . . . 

1972–1975 . . . . . . . . . . . . . . . 1950 . . . . . 11,8 . . . . .25 . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,5 . . . 

G . . . 76-მმ ად – 2×2, 324-მმ ტა – 2×3, ბომბსატყორცნები „ჰეჯეჰოგი“ – 2, ბომბების ჩამყრელი 

„გელიბოლუ“ – 2 (F360, . . .2100 / . . . .110 . . . .36000 / . . .2900 / . . .210 . . . 

361 – ყოფილი დასავ- . . . . 2700. . . . . . .11 . . . . . .28 . . . . . . 22 . . . . . (*) . . . 

ლეთგერმანული „კიო- . . . . . . . . . . . . . . .5,1 . . . 

ლნი“), 1961–1962 

G . . . 100-მმ ად – 2×1, 40-მმ ად – 2×2 და 2×1, 533-მმ ტა – 4×1, 375-მმ რბდ „ბოფორსი“ – 2×4, ბომბების ჩამყრელები სადესანტო ხომალდები**** 

„ერთუგრული“ – 2 . . . . . . .2590 / . . . .117 . . . . .6000 / . . .15000 / . . 116 . . . 

(L401, 402 – ყოფილი . . . . . 5800 . . . . . .16,8 . . . . .15 . . . . . . .9 . . . . . (*) . . . 

ამერიკული „თერიბონ . . . . . . . . . . . . . . 5,2 . . . 

ფერიში“), 1954 

G . . . 76-მმ ად – 3×2; დესანტ-ტევადობა: საშუალო ტანკები – 10, მცურავი ჯტრ-ები – 17, სადესანტო კატარღები – 4, საზღვაო ფეხოსნები – 395 

„ბაირაღთარი“ – 2 . . . . . . . .1653 / . . . .100 . . . . .1700 / . . .15000 . . . 125 . . . 

(NL120, 121 – ყოფილი . . . .4080 . . . . . .15,2 . . . . .11 . . . . . . . 9 . . . . . .(*) . . . 

ამერიკული სერიები . . . . . . . . . . . . . . . . 4,3 . . . 

512–1152), 1943 

G . . . 40-მმ ად – 2×2 და 2×1; დესანტტევადობა: საზღვაო ფეხოსნები – 125 

„ჩაქაბეი“ – 1 (NL122), . . . . .1600 / . . . . .77,3 . . . 4320 /. . . . . * . . . . . . * . . . 

1980 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3600 . . . . . . 12 . . . . . . 13 . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,3 . . . 

G . . . 40-მმ ად – 2×2, 20-მმ ად – 2×2; დესანტტევადობა: საშუალო ტანკები – 9, სადესანტო კატარღები – 2, საზღვაო ფეხოსნები – 400***** 

„სარუჯა-ბეი“ – 2 . . . . . . . . . . . * / . . . . . . 92 . . . . .4320 / . . . . .* . . . . . . * . . . 

(NL123, 124), 1984, . . . . . . . 2600 . . . . . . . 14 . . . . . . 14 . . . 

1985 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,3 . . . 

G . . . 40-მმ ად – 2×2, 20-მმ ად – 2×2; დესანტტევადობა: საშუალო ტანკები – 11, სადესანტო კატარღები – 2, საზღვაო ფეხოსნები – 600***** 

საბაზო ტრალერები 

„სეიმენი“ – 12 (M507– . . . . . 320 / . . . . . 43 . . . . .1200 / . . .2500 / . . . .38 . . . 

518 – ყოფილი ამერი- . . . . . 370 . . . . . . . .8 . . . . . . 14 . . . . . . 10 . . . . .(4) . . . 

კული „ადიუტანტი“), . . . . . . . . . . . . . . . .2,6 . . . . . . . . . . . . . . . . . 

1953 

G . . . 20-მმ ად – 1×2, სხვადასხვა ტიპის ტრალები 

„ტრაბზონი“ – 4 (M530 . . . . 370 / . . . . . .50 . . . . .2500 / . . . 4500 / . . . 35 . . . 

–533 – ყოფილი კანა- . . . . . .470 . . . . . . . .9,2 . . . . .10 . . . . . . . 11 . . . . (4) . . . 

დური „ბეი“), 1951– . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,8 . . . 

1953 

G . . . 40-მმ ად – 1×1, სხვადასხვა ტიპის ტრალები 

„ყარამიურსელი“ – 6 . . . . . .362 / . . . . . .47,3 . . . 1500 / . . . . . * . . . . . . * . . . 

 (M520–525), 1960 . . . . . . . . . 378 . . . . . . . 8,6 . . . . .15 . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,9 . . . 

G . . . 20-მმ ად – 1×2, სხვადასხვა ტიპის ტრალები 

სარეიდო ტრალერები 

„ფოჩა“ – 4 (M500–503 – . . . .180 / . . . . . .34 . . . . . .960 / . . . . . * . . . . . .30 . . . 

ყოფილი ამერიკული . . . . . .235 . . . . . . . 7,1 . . . . . 13 . . . . . . . . . . . . . (*) . . . 

„ქეიფი“), 1967 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,4 . . . 

G . . . 12,7-მმ ტყვიამფრქვევი – 1×1, სხვადასხვა ტიპის ტრალები 

სარაკეტო კატარღები 

„დოგანი“ – 6 (P340–345), . . . * / . . . . . . . 58,1 . . . 18000 / . . . 700 / . . . 38 . . . 

1967–1987 . . . . . . . . . . . . . . . .436 . . . . . . . .7,6 . . . . . 38 . . . . . . 35. . . . .(*) . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,7 . . . 

G . . . ხწრკ „ჰარპუნი“ – 2×4, 76-მმ ად – 1×1, 35-მმ ად – 1×2 

„ქართალი“ – 8 (P321– . . . . .160 / . . . . . . 42,8 . . . 12000 / . . . 650 / . . .39 . . . 

324, 326–329), . . . . . . . . . . . . 180 . . . . . . . . 7,1 . . . . . 42 . . . . . . 30 . . . . (*) . . . 

1967–1968 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,2 . . . 

G . . . ხწრკ „პინგვინი“ – 4×1, 40-მმ ად – 2×1, 533-მმ ტა – 2×1 

სატორპედო კატარღები 

„ფირთინა“ – 5 (P330, . . . . . 160 / . . . . . . 42,5 . . . 12000 / . . . 650 / . . .39 . . . 

331, 333, 335, 336 – ყო- . . . . 190 . . . . . . . . 7,2 . . . . . 42 . . . . . . 30 . . . .(*) . . . 

ფილი დასავლეთგერ- . . . . . . . . . . . . . . . .2,4 . . . 

მანული „იაგუარი“), 

1959–1962 

G . . . 40-მმ ად – 2×1, 533-მმ ტა – 4×1 

* სარაკეტო და საარტილერიო დანადგარების რაოდენობა, მათში მიმმართველების (კონტეინერების) და ლულების რიცხვი, აგრეთვე სატორპედო აპარატებისა და მილების რიცხვი აღინიშნება გამრავლების ნიშნის გამოყენებით. 

** წყალქვეშა ნავებისთვის მრიცხველში ნაჩვენებია წყალზედა წყალწყვა, ხოლო მნიშვნელში კი – წყალქვეშა. 

*** ფრჩხილების გარეშე მოცემულია სიმძლავრის, ცურვის სიშორისა და სვლის სიჩქარის მონაცემები წყალზედა მდგომარეობაში, ხოლო ფრჩხილებში კი – წყალქვეშა მდგომარეობაში. 

**** ცხრილში ნაჩვენების გარდა, თურქეთის სზძ-ში იყო 34 მცირე სადესანტო ხომალდი სრული წყალწყვით დაახლოებით 600 ტ. 

***** სანაღმო გადამღობის ვარიანტში შეეძლო ბორტზე მიეღო 150-მდე ნაღმი. 

წყალქვეშა ნავები, საესკადრო ნაღმოსნები და ფრეგატები, რომლებიც ფლოტის საბრძოლო ბირთვს შეადგენდნენ, წარმოდგენილი იყვნენ უმთავრესად ყოფილი ამერიკული და დასავლეთგერმანული ხომალდებით, რომლებიც სხვადასხვა დროს გახლდნენ მიღებული სამხედრო დახმარების პროგრამით. 1980-იანი წლების მიწურულს ყველაზე უფრო თანამედროვედ ის ხომალდები და კატარღები ითვლებოდა, რომლებიც ფლოტს 1964–1986 წლების განმავლობაში გადაეცა. მათ რიცხვში „ატილაის“ ტიპის (დასავლეთგერმანული, პროექტი 209) წყალქვეშა ნავები, „იავუზის“ ტიპის (დასავლეთგერმანული, პროექტი MEKO200, იხ. ფერადი ჩანართი) მრი ფრეგატები, „ბერკის“ ტიპის ფრეგატები, „დოგანის“ ტიპის სარაკეტო კატარღები ხწრკ „ჰარპუნებით“, ზოგიერთი სადესანტო ხომალდი და სადარაჯო კატარღა, რომლებიც ეროვნულ ვერფებში იყო აგებული. 

სზძ-ის ავიაცია მოითვლიდა 20 საბაზო საპატრულო თვითმფრინავს „თრექერი“ (2 S-2A და 18 S-2E) და 9 ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენს „აგუსტა ბელი“ (3 AB.204E და 6 AB.212ASW), რომლებიც ორგანიზაციულად ორ ესკადრილიაში იყვნენ შეყვანილი. თურქული სარდლობის შეხედულებებით, ომიანობის დროს სზძ-ის ავიაციას უნდა დაკისრებოდა შემდეგი ამოცანების გადაწყვეტა: დამოუკიდებლად ან სზძ-ის სხვა გვარეობებთან ურთიერთმოქმედებით მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავების ძიება და განადგურება; საბრძოლო ხომალდების შენაერთების, სადესანტო რაზმებისა და ბადრაგების ზღვით გადასვლისას ნავსაწინააღმდეგო თავდაცვა; სანაღმო ღობურების დაყენება; დაზვერვა; საძიებო-სამაშველო ოპერაციების განხორციელება; ტვირთების ტრანსპორტირება. 

ამერიკული წარმოების საბაზო საპატრულო თვითმფრინავები 1980-იანი წლების მიწურულისთვის უკვე მოძველებული გახლდნენ. თუმცა კი მათმა ნაწილმა აშშ-ში გაიარა მოდერნიზაცია, რომლის მსვლელობისას მათზე დაყენებულ იქნა წყალქვეშა ნავებზე მეთვალყურეობისა და მათი აღმოჩენის საკმარისად თანამედროვე აპარატურა. ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენები თურქეთისათვის იტალიას მანამდე არცთუ დიდი ხნის წინ ჰქონდა მიწოდებული. 

ჩ რ დ ი ლ ო ე თ ი ს ა | დ ა | ს ა მ ხ რ ე თ ი ს | ს ა მ ხ ე დ რ ო - ს ა ზ ღ ვ ა ო | ზ ო ნ ე ბ ი ს | ს ა რ დ ლ ო ბ ე ბ ი  წარმოადგენდნენ ტერიტორიულ ოპერატიულ ფორმირებებს. მათ დაკისრებული ქონდათ სანაპიროს, სამხედრო-საზღვაო ბაზებისა და პორტების ყველა სახეობის თავდაცვის ორგანიზაციის, აგრეთვე სარდლობების პასუხისმგებლობის ზონებში საბრძოლო ხომალდების შენაერთების მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ამოცანები. ჩვეულებრივ პირობებში მათ შემადგენლობაში იყო მხოლოდ მართვის ორგანოები, სანაპირო ნაწილები, ზურგის ქვედანაყოფები და დაწესებულებანი, უმნიშვნელო რაოდენობით სზძ-ის საბრძოლო ხომალდები, კატარღები და დამხმარე გემები. ომიანობის დროს შესაბამისი ზონების ფარგლებში საბრძოლო ოპერაციების ჩატარებისთვის ფლოტის შემადგენლობიდან მათ დაქვემდებარებაში გადაეცემოდა აუცილებელი რაოდენობით საბრძოლო ხომალდები. 

ჩრდილოეთის სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდლობა მოიცავდა შტაბს, შავი ზღვის, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეების სამხედრო-საზღვაო რაიონების სარდლობებს, აგრეთვე სადარაჯო კატარღების დივიზიონს. 

სამხრეთის სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდლობა შედგებოდა შტაბისგან, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების სამხედრო-საზღვაო რაიონების სარდლობებისგან, სადესანტო ფლოტილიისა და სადარაჯო ხომალდების დივიზიონისგან. 

სანაპირო არტილერიის ნაწილები შედიოდნენ სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობების შემადგენლობაში და მოწოდებული იყვნენ ეწარმოებიათ ბრძოლა ნაპირთან ახლო ზონაში მოწინააღმდეგის წყალზედა ხომალდებთან. ძირითადი საორგანიზაციო ფორმირება გახლდათ – დივიზიონი (დასავლური ტერმინოლოგიით ბატალიონი), რომელიც შედგებოდა ორი-სამი საარტილერიო ბატარეისგან, რომელთაც შეიარაღებაში გააჩნდათ 152- და 94-მმ საარტილერიო დანადგარები. დივიზიონების საჰაერო თავდაცვა უზრუნველიყოფოდა 40- და 20-მმ საზენიტო დანადგარებით. 

5 ათასი ადამიანის რიცხოვნების საზღვაო ქვეითი ჯარი შეყვანილი გახლდათ ბატალიონებში, რომლებიც სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლებს ექვემდებარებოდნენ. 

ს ა ს წ ა ვ ლ ო | ს ა რ დ ლ ო ბ ა  მოიცავდა უმაღლეს და საშუალო სამხედრო-საზღვაო სასწავლო დაწესებულებებს, სასწავლო პოლკებს, სკოლებს, კურსებსა და ფლოტის წყალქვეშა და წყალზედა ძალების სასწავლო ცენტრებს. იგი მოწოდებული გახლდათ სზძ-ის რიგითი, უნტერ-ოფიცერთა და ოფიცერთა შემადგენლობის მომზადების ამოცანების გადასაწყვეტად. 

სზძ-თან მჭიდროდ ურთიერთმოქმედებდა ს ა ნ ა პ ი რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | ს ა რ დ ლ ო ბ ა, რომელსაც ეკისრებოდა პასუხისმგებლობა სანაპიროს დესანტსაწინააღმდეგო და ნაღმსაწინააღმდეგო თავდაცვის, აგრეთვე სამხედრო-საზღვაო ბაზების, ბაზირების პუნქტებისა და თურქეთის ძირითადი პორტების თავდაცვის ორგანიზებაზე. სარდლობის შემადგენლობაში მშვიდობიანობის დროს შედიოდა სანაპირო თავდაცვის ოთხი ზონალური სარდლობა: შავი, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების რაიონების და შავი ზღვის სრუტეების ზონისა. საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადებისას თურქეთის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის გადაწყვეტილებით სანაპირო თავდაცვის სარდლობა ნაწილობრივ ან სრულად გადაეცემოდა სზძ-ის სარდლობის დაქვემდებარებაში. 

ბაზირება. თურქეთს თავის განკარგულებაში გააჩნდა სამხედრო-საზღვაო ბაზებისა (სზბ) და პორტების განტოტვილი სისტემა, რომლებიც მრავალრიცხოვან ბუნებრივ ბუხტებთან და ყურეებთან შეხამებით უზრუნველყოფდნენ როგორც ეროვნული სზძ-ის განწერტილ ბაზირებას, ისე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ისაც. მის ტერიტორიაზე იყო 5 სამხედრო-საზღვაო ბაზა (მთავარი სზბ გიოლჯუკი, სზბ-ები ერეგლი, სტამბული, იზმირი და ისკანდერუნი), 8 ბაზირების პუნქტი და 20-მდე მსხვილი პორტი. მშვიდობიანობის დროს მთავარ სზბ გიოლჯუკში იყო ბაზირებული სზძ-ის სახომალდო შემადგენლობის უმრავლესობა. ოპერატიული მიმართებით მთავარი სამხედრო-საზღვაო ბაზის სარდლობას ექვემდებარებოდნენ რეზერვის ხომალდები, სარემონტო ქარხნები და სახელოსნოები, მომარაგების ცენტრი, გემთსამშენებლო ვერფი, აგრეთვე საარტილერიო საბრძოლო მასალების, ნაღმებისა და ტორპედოების საწყობები. 

თურქეთის საზღვაო ავიაცია უპირატესად ავიაბაზა თოფელზე გახლდათ ბაზირებული. 

დაკომპლექტება და პირადი შემადგენლობის მომზადება. თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები (49 ათასი ადამიანი 1988 წლის დასაწყისში) კომპლექტდებოდა საყოველთაო სამხედრო ვალდებულების შესახებ კანონის საფუძველზე. გაწვევის ასაკი გახლდათ 18 წელი. ნამდვილი სამხედრო სამსახურის ვადა 18 თვე, რომლის შემდეგაც სამხედრო მოსამსახურეები რეზერვში ირიცხებოდნენ, სადაც იქამდე ირიცხებოდნენ, სანამ მათ 46 წელი შეუსრულდებოდათ. რეზერვში ყოფნის პერიოდში უტარდებოდათ გადამზადება. მომზადებული რეზრვის რიცხოვნება გახლდათ დაახლოებით 70 ათასი ადამიანი. ახალწვეულები საწყის სამხედრო მომზადებას გადიოდნენ სზძ-ის სასწავლო ცენტრებში, ხოლო შემდეგ კი ხომალდებზე, საზღვაო ქვეითი ჯარისა და სზძ-ის ავიაციის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებში იგზავნებოდნენ. უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობას ამზადებდნენ სასწავლო ცენტრებში ბეილერბეისა (სტამბულის რაიონი) და გიოლჯუკში. ოფიცერთა კადრები სწავლებას გადიოდნენ სამხედრო-საზღვაო სასწავლებელსა (კ. ჰეიბელიადე) და აკადემიაში (სტამბული). 

///////////////////////////////////////////////////////////////// (აქ ჟურნალში ტექსტი ნაკლული იყო)

...რომლებიც მათ ომიანობის დროს უნდა გადაეწყვიტათ. ამ მიზნით ფლოტის ხომალდები და სანაპირო ნაწილები მონაწილეობას ღებულობდნენ როგორც სზძ-ის დამოუკიდებელ, ისე შეიარაღებული ძალების სხვა სახეობებთან ერთობლივ სწავლებებში. საზღვარგარეთულ ბეჭდურ გამოცემათა შეტყობინებების თანახმად, მათი მსვლელობისას წყდებოდა შემდეგი ამოცანები: განგაშის ეროვნული და ნატო-ური სისტემების შესაბამისად სზძ-ის მშვიდობიანი მდგომარეობიდან საომარ მდგომარეობაში გადაყვანა; ბლოკის სარდლობის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში ნაწილებისა და ხომალდების გადაცემა; ოპერატიული შენაერთებისა და ჯგუფების ჩამოყალიბება და საბრძოლო დანიშნულების რაიონებში მათი გაშლა; ყველაზე უფრო მნიშვნელოვან რაიონებში ბატონობის მოპოვების ინტერესებში მოწინააღმდეგის ფლოტის ძალებთან ბრძოლა; სახმელეთო ჯარებისთვის ზღვისპირა მიმართულებებზე მხარდაჭერის აღმოჩენა; საზღვაო სადესანტო ოპერაციების ჩატარება და სანაპიროს დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვა; საბლოკადო მოქმედებები სრუტეების ზონაში; სანაღმო მუქარის შექმნა და საკუთარი ძალების საქმიანობის ნაღმსაწინააღმდეგო უზრუნველყოფა და რიგი სხვა ამოცანები. 

საბრძოლო მომზადების ყველაზე უფრო მსხვილ ღონისძიებებს, რომელთა მსვლელობისას ხდებოდა ზემოთ ჩამოთვლილი ამოცანების უმეტესობის დამუშავება, წარმოადგენდა ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების სარდლობის გეგმებით სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ჩატარებული სწავლებები „დისფლეი დეტერმინეიშნი“, „დონ პეტროლი“ და სხვა, აგრეთვე ეროვნული სწავლებებიც „დენიზ ქურდუ“. ნატო-ს გაერთიანებული სზძ-ის სახომალდო შენაერთებისა და მიზნობრივი დანიშნულების ჯგუფების შემადგენლობაში ერთობლივი მოქმედებების დამუშავებისთვის თურქეთის სზძ-ის შემადგენლობიდან ჩვეულებრივ სხვადასხვა კლასის რამდენიმე ხომალდი გამოიყოფოდა. 

//////////////////////////////////////////////////////////////////////// (აქაც ტექსტი ნაკლული იყო)

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга В. Бурляев, «Военно-морские силы Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1988 г. № 4. 

ამავე ნომერშია თურქეთის სზძ-ის „იავუზის“ ტიპის (MEKO200) მრი ფრეგატის სურათი და ტაქტიკურ-ტექნიკური დახასიათება, სადაც წერია: . . . . . . . . . . . (შეიძლება ნახვა) 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ახალი მრი ფრეგატები თურქეთის სზძ-თვის 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში

თურქეთსა და გფრ-ს შორის 1982 წელს დადებული კონტრაქტის შესაბამისად 1987 წლის დასაწყისში წარმოებდა MEKO 200 პროექტის ოთხი ფრეგატის მშენებლობა თურქეთის სზძ-თვის (პირველ ორ ხომალდს დასავლეთგერმანულ ვერფებში აგებდნენ, დანარჩენ ორს კი – გფრ-ის ტექნიკური დახმარებით თურქეთში). 

სათავო მრი ფრეგატის (მართვადი სარაკეტო იარაღით აღჭურვილი ფრეგატის) საძირკველის დადება (закладка), რომელსაც «თურგუთი» უწოდეს, 1985 წლის მაისში ჰამბურგში შედგა «ბლომ უნდ ფოსის» გემთსამშენებლო ვერფში. 1986 წლის ივნისში ხომალდი წყალში იქნა ჩაშვებული, 1987 წლის იანვარში სავალი გამოცდების ჩატარება იგეგმებოდა, ხოლო მწყობრში შეყვანას კი იმავე წლის შუახანებში ვარაუდობდნენ. მეორე ფრეგატის მშენებლობას ფირმა «ჰოვალდსვერკე დოიჩე ვეფტ AG» აწარმოებდა ქალაქ კილში. თურქეთის სზძ-თვის მისი გადაცემა 1987 წლის ბოლოს ან 1988-ის დასაწყისში უნდა მომხდარიყო. 

სერიის მე-3 და -4 ხომალდების მშენებლობას, როგორც უცხოურ პრესაში აღნიშნავდნენ, თურქული ეროვნული გემთსაშენი ვერფი ახორციელებდა ქალაქ გიოლჯუკში. ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობაში მათი შეყვანა 1988-1989 წლებში იყო დაგეგმილი. 

MEKO 200 პროექტის მრი ფრეგატები მრავალმიზნობრივი ხომალდები გახლდნენ და სხვადასხვანაირი ამოცანების შესრულების უნარიც გააჩნდათ. მრავალფეროვანი შეიარაღების წყალობით მათ შეეძლოთ წყალზედა, წყალქვეშა და საჰაერო მიზნების დაზიანება. მათი სრული წყალწყვა იყო 2400 ტ (დასავლური ბეჭდური გამოცემების ზოგიერთი წყაროს მიხედვით კი 2800 ტ-მდე), სიგრძე 110,5 მ. მთავარი ენერგეტიკული დანადგარი შეიცავდა ოთხ დიზელს MTU20V1163TB63 (ორ-ორი თითოეულ ლილვზე), თითოეულს 10000 ცხ. ძ. სიმძლავრით. სვლის უდიდესი სიჩქარე (ოთხივე დიზელის მუშაობისას) 27 კვანძი გახლდათ, ეკონომიური სიჩქარე (როცა თითო ლილვზე თითო დიზელი მუშაობდა) 18 კვანძი. ცურვის სიშორე ეკონომიური სიჩქარის დროს იყო 4000 მილი. შეიარაღება: ორი ოთხკონტეინერიანი გასაშვები დანადგარი «ჰარპუნის»-ის ტიპის ხომალდსაწინააღმდეგო კარეტებისთვის (ხწრ გდ), საზენიტო სარაკეტო კომპლექს (ზრკ) «სიი სფაროუს» რვამუხტიანი გდ, უნივერსალური კოშკურის მქონე 127-მმ საარტილერიო დანადგარი Mk45 მოდ. 1, ახლო ქმედების სამი 25-მმ საზენიტო-საარტილერიო კომპლექსი (ზაკ) «სიი გარდი», ორი 324-მმ სამმილიანი სატორპედო აპარატი Mk32, ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენი AB.212. 

ხომალდების რადიოელექტრონული აღჭურვილობის შემადგენლობაში შედიოდა: საბრძოლო საინფორმაციო-მმართველი სისტემა, რადიოლოკაციური სადგურები (საჰაერო მიზნების აღმოჩენის, იარაღის მართვის, სანავიგაციო და სხვა), ჰიდროაკუსტიკური სადგური AN/SQS-56, კავშირგაბმულობისა და რადიოელექტრონული ბრძოლის (რებ) აპარატურა, სანავიგაციო საშუალებები. შეიარაღების განლაგება ნაჩვენებია ნახატზე. 

[ნახატი] 

MEKO 200 პროექტის მრი ფრეგატი: 1 – 127-მმ არტდანადგარი; 2 – საზენიტო-საარტილერიო კომპლექს (ზაკ) «სიი გარდის» 25-მმ არტდანადგარი; 3 – ზაკ-ების სროლის მართვის რადილოლოკაციური სადგურის (რლს) ანტენა; 4 – მიზნების აღმოჩენისა და იარაღის მართვის რლს WM25-ის ანტენა; 5 – დაბლამფრენი მიზნების აღმოჩენის რლს «დელფინის» ანტენა; 6 – გასაშვები დანადგარები ხწრ «ჰარპუნებისთვის»; 7 – საჰაერო მიზნების აღმოჩენისა და მიზანჩვენების რლს DAO8-ის ანტენა; 8 – იარაღის მართვის რლს STIR-ის ანტენა; 9 – სამმილიანი სატორპედო აპარატი Mk32; 10 – ზრკ «სიი სფაროუს» გასაშვები დანადგარი; 11 – პასიური ხელშეშლის დაყენების სისტემის SRBOC გასაშვები დანადგარი; 12 – ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენი. 

უცხოური პრესის მასალების თანახმად, MEKO 200 პროექტის მრი ფრეგატებისადმი ინტერესს 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში ნატო-ს სხვა ქვეყნებიც იჩენდნენ. კერძოდ, 1986 წელს პორტუგალიამ და გფრ-მ მოაწერეს ხელი კონტრაქტს პორტუგალიური ფლოტისთვის მოცემული პროექტის სამი ხომალდის აგების შესახებ. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга В. Афанасьев, «Новые фрегаты УРО для ВМС Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1987 г. № 3. 

1995 წლის # 10-ში არის ფერადი ჩანართი: აშშ სზძ-ის «ოლივერ ჰ. პერის» ტიპის ფრეგატი FFG48 «ვანდერგრიფტი». მისი ძირითადი ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლებია: სრული წყალწყვა 4100 ტ; სიგრძე 138,1 მ, სიგანე 13,7 მ, წყალჯდომი 4,5 მ; ერთლილვიანი ენერგეტიკული დანადგარი (LM 2500 ტიპის ორი გაზური ტურბინა საერთო სიმძლავრით 41 ათასი ცხ. ძ.) საშუალებას იძლევა ანვითარებდნენ მაქსიმალურ სიჩქარეს 29 კვ., ცურვის სიშორე 20 კვ. სიჩქარეზე 4500 მილი. შეიარაღება: გდ Mk13 მოდ. 4 ხწრ «ჰარპუნისა» და ზმრ «სტანდარტ 1MR-თვის», ერთი 76-მმ არტდანადგარი «ოტო მელარა», ექვსლულიანი 20-მმ ზაკ «ვულკან-ფალანკსი», ორი სამმილიანი 324-მმ სატორპედო აპარატი, ორი ვერტმფრენი SH-60B. ეკიპაჟი206 ადამიანი, მათგან 13 ოფიცერი. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ნატო-ს დამრტყმელი სამხედრო-საზღვაო ძალები 1980-იანი წლების შუახანებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, ნატო-ს ბლოკის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა, ითვალისწინებდა რა ატლანტის ოკეანისა და ევროპის გარემომცველი ზღვების დიდ მნიშვნელობას, თავის გეგმებში საზღვაო ბაზირების სტრატეგიული სარაკეტო-ბირთვული ძალების ზრდასა და სრულყოფასთან ერთად დიდ ყურადღებას უთმობდა ზოგადი დანიშნულების სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) საბრძოლო ძლიერებისა და მობილურობის შემდგომ ამაღლებასაც. 

მშვიდონიანობის დროის პირობებში აშშ-ისა და ნატო-ს სარდლობები ამ ძალებს განიხილავდნენ «სამხედრო საზღვაო ყოფნის» კონცეფციის ცხოვრებაში გატარების ძირითად ინსტრუმენტად. მას ფართოდ გამოიყენებდნენ აშშ-ისა და ნატო-ს ბლოკის საგარეოპოლიტიკური აქციების მხარდაჭერისთვის დედამიწის სხვადასხვა ნაწილში ძალის დემონსტრაციის, ძალის გამოყენებაზე პირდაპირი მუქარების, აგრეთვე ღია შეიარაღებული ინტერვენციის გზით. საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ამის დადასტურებას წარმოადგენდა თუნდაც 1980-იანი წლების დასაწყისში ამერიკული ფლოტის მონაწილეობა საბრძოლო მოქმედებებში ლიბანში და კუნძულ გრენადაზე, ასევე მათი ობიექტების დამომბვები საავიამზიდო ავიაციის მიერ. 

ნატო-ს სტრატეგების გეგმების შესაბამისად, მუქარის პერიოდში იქმნებოდა ბლოკის დამრტყმელი ფლოტი ატლანტიკაში და ნატო-ს დამრტყმელი სზძ სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ; ხმელთაშუა ზღვა) რომელთა საფუძველსაც საავიამზიდო დამრტყმელი (მრავალმიზნობრივი) დაჯგუფებები შეადგენდნენ. 

ავიამზიდების როლი და მნიშვნელობა განისაზღვრებოდა უწინარეს ყოვლისა მათი მაღალი მობილურობით, რომელიც საშუალებას აძლევდათ დღეღამის განმავლობაში 600 მილამდე (1100 კმ) მანძილზე გადაადგილებულიყვნენ, აგრეთვე საცეცხლე შესაძლებლობების ფართო დიაპაზონით, საკმაოდ მაღალი საბრძოლო მედეგობითა (боевая устойчивость) და მნიშვნელოვანი ავტონომიურობით. დასავლელი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, ისინი წარმოადგენდნენ იარაღის ერთადერთ უნივერსალურ სისტემას ზღვაში, რომელსაც შეეძლო ეფექტურად ემოქმედა მსოფლიო ოკეანის ნებისმიერ რაიონში და, გამოიყენებდა რა ჩვეულებრივ ან ბირთვულ იარაღს, გაენადგურებია წყალზედა, წყალქვეშა და საჰაერო მიზნები, დარტყმები მიეყენებია სანაპირო ობიექტებისთვის როგორც სანაპიროს უშუალო მახლობლობაში, ისე კონტინენტურ ომთ-ზე ჯარების მოწყობის ოპერატიულ სიღრმეშიც. ავიამზიდები იქნებოდა ძირითადი დამრტყმელი ძალა ზღვაზე ჩვეულებრივ ომებში და სტრატეგიული ძალების კარგად მომზადებული რეზერვი ბირთვულ ომში. 

როგორც უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, 1980-იანი წლების პირველ ნახევარში ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ის ზოგადი დანიშნულების ძალების შემადგენლობაში მოითვლებოდა 17 მრავალმიზნობრივი და ორი ნავსაწინააღმდეგო ავიამზიდი. აშშ-ის რეგულარული სზძ 13 მრავალმიზნობრივი ავიამზიდით იყო წარმოდგენილი, მათ შორის ოთხი ატომურით. გარდა ამისა, რეზერვში იმყოფებოდნენ მრავალმიზნობრივი ავიამზიდი CV34 «ორისკანი», დამრტყმელი ავიამზიდი CV31 «ბონ ომ რიჩარდი» და ნავსაწინააღმდეგო ავიამზიდები CVS12 «ჰორნეტი» და CVS20 «ბენინგტონი». AVT16 «ლექსინგტონი» (მოძველებული) სასწავლო ხომალდის სახით გამოიყენებოდა საგემბანო ავიაციის მფრინავების მოსამზადებლად. მრავალმიზნობრივი CV59 «ფორესტოლი» 1983 წლის იანვრიდან გადიოდა მოდერნიზაციას ავიამზიდების სამსახურის ვადის გაგრძელების პროგრამით (SLEP). ამ პროგრამის თანახმად ყველა ავიამზიდს პერიოდულად (10-15 წლის შემდეგ) უნდა გაევლო მოდერნიზაცია მისი სამსახურის ვადის საშუალოდ 45 წლამდე გახაგრძლივების მიზნით. 

ატომური მრავალმიზნობრივი ჯგუფების შექმნის პროგრამის შესაბამისად, აშშ სზძ-ის სარდლობას განზრახული ჰქონდა გაეზარდა ატომური ავიამზიდების რაოდენობა. 1988 წლისთვის იგეგმებოდა საბრძოლო შემადგენლობაში შეეყვანათ მეხუთე ასეთი ავიამზიდი CVN71 «თეოდორ რუზველტი», რომლის აგების საერთო დანახარჯები 3 მლრდ. დოლარს გადააჭარბებდა. პენტაგონის ხელმძღვანელობა გეგმავდა აგრეთვე მეექსვსე ატომური ავიამზიდის CVN72 აგების დაწყებას. ამ ხომალდებით «მიდუეის» ტიპის მოძველებული ავიამზიდების შეცვლა იყო გათვალისწინებული. მიმდინარეობდა ასევე «ტიკონდეროგას» ტიპის მართვადი სარაკეტო იარაღით აღჭურვილი კრეისერების (მრი კრეისერების) მშენებლობის პროგრამა, რომელთა ჩართვასაც ამერიკული სარდლობა ატომური მრავალმიზნობრივი ავიამზიდების დაცვის ძალების (силы охранения) შემადგენლობაში გეგმავდა (ერთ ავიამზიდზე სამი ასეთი ხომალდის /მრი კრეისერის/ ყოლის ანგარიშით). 

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, ავიამზიდების მშენებლობისა და მოდერნიზაციის გეგმები თვალსაჩინოდ მოწმობდა, რომ პენტაგონი სისტემატიურად ამაღლებდა საავიამზიდო ძალების ძლიერებას და ამ ძალებს იმ დონეზე ინარჩუნებდა, რომელიც შეერთებული შტატებისთვის უზრუნველყოფდა მსოფლიო ოკეანის შესაბამის რაიონებში ძალთა ხელსაყრელი თანაფარდობის მიღწევას. 

ისწრაფვოდა რა თავის რეგულარულ სზძ-ში ავიამზიდების რიცხვის 15 ერთეულამდე გაზრდისკენ, აშშ-ის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ამასთან ერთად აღნიშნავდა, რომ მათი ასეთი რაოდენობა მხოლოდ მშვიდობიანობის დროის დონეს წარმოადგენდა (შეესაბამებოდა). გეგმავდა რა საავიამზიდო ძალების ატლანტის, წყნარ და ინდოეთის ოკეანეებში, მსოფლიოს სხვა რაიონებში განაწილებას, რომლებიც შეერთებულმა შტატებმა თვითნებურად თავისი «სასიცოცხლო ინტერესების» სფეროდ გამოაცხადა, ამ ქვეყნის ხელმძღვანელობა საავიამზიდო ძალების სწრაფი ზრდის შესაძლო გზების ძიებას ეწეოდა, აგრეთვე იარაღის ალტერნატიული სისტემების ძიებასაც, რომლებიც თანამედროვე ავიამზიდებზე აღმატებული ან მათი თანაზომადი იქნებოდნენ. 

ითვალისწინებდა რა ამ კლასის ხომალდების მაღალ ღირებულებასა და მათი შენახვის მნიშვნელოვან ხარჯებს, აშშ სზძ-ის სარდლობა 1970-იანი წლების შუახანებიდან ყოველმხრივ სწავლობდა უფრო ეკონომიური და შედარებით მცირე ზომების საშუალო ავიამზიდებისა და ავიამზიდი ხომალდების (авианосцы и авианесущие корабли) შექმნის საკითხებს, მათ შორის საჰაერო ბალიშზეც, რომლებიც ვერტიკალური და შემოკლებული აფრენისა და დაჯდომის თვითმფრინავების, აგრეთვე ვერტმფრენების ბაზირებისთვის იქნებოდა განკუთვნილი. ეს ხომალდები, ამერიკელი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, შეძლებდნენ არსებითად აემაღლებინათ საავიამზიდო შენაერთების საბრძოლო მდგრადობა და შესაძლებლობები, ხოლო ცალკეულ შემთხვევებში კიდეც შეეცვალათ ისინი. უცხოური პრესის შეტყობინებებით, შეერთებულ შტატებში იყო აგრეთვე სატრანსპორტო გემების, და კერძოდ კონტეინერმზიდების სწრაფად გადაკეთების პროგრამაც ვერტიკალური ან შემოკლებული აფრენისა და დაჯდომის თვითმფრინავებისა და ვერტმფრენების მზიდ ხომალდებად. 

ფრანგული ავიამზიდები «ფოში» (ნახ. 1) და «კლემანსო» მწყობრში 1960-იანი წლების დასაწყისიდან იმყოფებოდნენ. მათი სამსახურის ვადა 90-იანი წლების შუახანებამდე იქნა გაგრძელებული, 1970-1980-იან წლებში ჩატარებული მოდერნიზაციის ხარჯზე. მათ შესაცვლელად მომავალში ორი ახალი ატომური ავიამზიდის აგება იყო დაგეგმილი, რომელთაგან პირველის მშენებლობის დაწყებას 1985 წელში ვარაუდობდნენ. 

«ინვისიბლის» ტიპის ინგლისური ნავსაწინააღმდეგო ავიამზიდები 1980-იანი წლების დასაწყისში იყო აგებული. მათ გამოყენებას უმთავრესად საავიამზიდო დამრტყმელი ძალების შემადგენლობაში ითვალისწინებდნენ მრავალმიზნობრივი ავიამზიდების საბრძოლო მანევრირების რაიონებში და ნავსაწინააღმდეგო მიჯნებზე მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავებთან ბრძოლისთვის. 

ესპანური ავიამზიდის «დადალოს» სამსახურის ვადა 40 წელიწადზე მეტი გახლდათ. ესპანეთის სზძ-ის სარდლობის გეგმებით მისი შეცვლა ავიამზიდ «ასტურიის პრინცით» იყო გათვლისწინებული (სრული წყალწყვა 14700 ტ, 20-მდე თვითმფრინავი და ვერტმფრენი), რომელიც იმჟამად (1980-იანი წლების შუა ხანებისთვის) აგების პროცესში იმყოფებოდა. 

ნატო-ს დამრტყმელი ფლოტი ატლანტიკაში მოცემულ (ატლანტიკურ) ომის თეატრზე სზძ-ის საბრძოლველად ყველაზე უფრო მზადმყოფ და ბრძოლისუნარიან ოპერატიულ ფორმირებას წარმოადგენდა. ის საერთაშორისო ვითარების გამწვავების შემთხვევაში ან ომის საწყის პერიოდში აშშ მე-2 ოპერატიული ფლოტის ბაზაზე იქმნებოდა, მის შემადგენლობაში დიდი ბრიტანეთის, გფრ-ის, ნიდერლანდებისა და პერიოდულად ბლოკის მონაწილე სხვა ქვეყნების სზძ-ის ცალკეული ხომალდების ჩართვით. 1970-იანი წლების მიწურულისა და 80-იანების დასაწყისის სწავლებების გამოცდილებით, დამრტყმელი ფლოტის შემადგენლობაში ფრანგული ხომალდებიც შეჰყავდათ (1984 წელს ავიამზიდი «ფოში» ნატო-ს გაერთიანებული /სამოკავშირეო/ შეიარაღებული ძალების /გშძ/ სწავლების «თიმ უორკის» პერიოდში). დამრტყმელი ფლოტის სარდალი (აშშ მე-2 ფლოტის სარდალი) ექვემდებარებოდა ნატო-ს გშძ-ის უმაღლეს მთავარსარდალს ატლანტიკაში. 

დამრტყმელ ფლოტში ორგანიზაციულად შედიოდნენ საავიამზიდო მრავალმიზნობრივი, ნავსაწინააღმდეგო, ამფიბიურ-სადესანტო და სხვა შენაერთები, რომლებიც აუცილებლობის შემთხვევაში სპეციალური ამოცანების შესასრულებლად იქმნებოდნენ. 

ამ ფლოტის მთავარ ამოცანებს, როგორც ეს მაშინდელი პრესის შეტყობინებებიდან ჩანდა, წარმოადგენდა: ატლანტის ოკეანის ცალკეულ რაიონებში ზღვაში ბატონობის მოპოვება; საზღვაო-სადესანტო ოპერაციების ჩატარების უზრუნველყოფა და ევროპის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილის სანაპიროს დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვაში მონაწილეობა; ატლანტიკაში ბლოკის საოკეანო (საზღვაო) კომუნიკაციების დაცვა; აშშ-დან ევროპაში გაძლიერების ჯარებისა და სამხედრო ტვირთების სტრატეგიული გადმოსროლების უზრუნველყოფა; ჩრდილო-ევროპულ და ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ებზე მოქმედი ბლოკის სახმელეთო ჯარებისთვის საავიაციო მხარდაჭერის აღმოჩენა; ნორვეგიის ზღვასა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ატლანტიკაში ატომური სარაკეტო წყალქვეშა ნავების (ანუ სტრატეგიული დანიშნულების წყალქვეშა ნავების) საბრძოლო პატრულირების რაიონების ოპერატიული დაფარვა. 

დამრტყმელი ფლოტის ძირითადი საბრძოლო ფორმირება გახლდათ – ს ა ა ვ ი ა მ ზ ი დ ო | მ რ ა ვ ა ლ მ ი ზ ნ ო ბ რ ი ვ ი | შ ე ნ ა ე რ თ ი. მასში შეჰყავდათ სამი-ოთხი ამერიკული მრავალმიზნობრივი ავიამზიდი და 40-ზე მეტი დაცვის ხომალდი (корабли охранения). ავიამზიდების ბორტზე საერთო ჯამში შეიძლებოდა 250-350 საბრძოლო თვითმფრინავი და ვერტმფრენი ყოფილიყო, რომელთაგან დაახლოებით 50 % ბირთვული იარაღის მატარებელი გახლდათ. 

საავიამზიდო შენაერთის შემადგენლობაში ვარაუდობდნენ ჰყოლოდათ ორი-სამი საავიამზიდო და ერთი ნავსაწინააღმდეგო სახომალდო საძიებო-დამრტყმელი ჯგუფი. თითოეულ საავიამზიდო ჯგუფში შეჰყავდათ ერთი-ორი ავიამზიდი, ერთი-ორი მრი კრეისერი, 6-12 საესკადრო ნაღმოსანი და ფრეგატი (მათ შორის მრი ხომალდებიც), ატომური მრავალმიზნობრივი წყალქვეშა ნავი. მათთვის ვარაუდობდნენ შემდეგი ამოცანების გადაწყვეტა დაეკისრებიათ: საგემბანო ავიაციის მიერ მოწინააღმდეგის სახომალდო დაჯგუფებებისთვის ზღვასა თუ ბაზებში მასირებული დარტყმების მიყენება; დესანტის ძალების გადასხმისას და ნაპირზე მათ მიერ საბრძოლო მოქმედებების წარმოების დროს ამ ძალებისთვის საავიაციო მხარდაჭერის აღმოჩენა; ასევე ზღვისპირა მიმართულებებზე მოქმედი სახმელეთო ჯარებისა და სჰძ-თვის საავიაციო მხარდაჭერის აღმოჩენა; საზღვაო კომუნიკაციების დაცვა; აშშ-დან ევროპაში ჯარებითა და სამხედრო ტექნიკით დატვირთული ქარავნების (ბადრაგების) გადმოსვლის მარშრუტების ოპერატიული დაფარვა. 

ატლანტიკაში დამრტყმელი ფლოტის მონაწილეობით ჩატარებული სწავლებების («თიმ უორკი», «ოუშნ საფარი») გამოცდილების თანახმად, მისი საავიამზიდო ჯგუფის საბრძოლო მანევრირების ძირითად რაიონებს ნორვეგიისა და ჩრდილოეთის ზღვები წარმოადგენდა, აგრეთვე ბისკაის ყურეც, სადაც ისინი შეიძლებოდა 8-10 დღეღამის შემდეგ ყოფილიყო გაშლილი, ამასთან მათ შეეძლოთ მოქმედება როგორც ერთობლივად (ერთ რაიონში), ისე განცალკევებულადაც. 

ნ ა ვ ს ა წ ი ნ ა ა ღ მ დ ე გ ო | შ ე ნ ა ე რ თ შ ი  შეიძლებოდა ყოფილიყვნენ ერთი-ორი ნავსაწინააღმდეგო ავიამზიდი (5-10 თვითმფრინვი «სიი ჰარიერი» და 9-10 ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენი), მრი კრეისერი, ექვსი-ათი საესკადრო ნაღმოსანი და ფრეგატი, აგრეთვე ერთი-ორი წყალქვეშა ნავიც. ბრიტანულ ხომალდებთან ერთად დაცვის ძალებში შეიძლებოდა შესულიყვნენ ჰოლანდიური (მრი საესკადრო ნაღმოსანი და ორი-სამი ფრეგატი) და დასავლეთგერმანული (ორი-სამი საესკადრო ნაღმოსანი და ორი ფრეგატი), ხოლო საფრანგეთის ომში ჩაბმის შემთხვევაში კი – ფრანგული ხომალდებიც. ნავსაწინააღმდეგო შენაერთის გამოყენებას ითვალისწინებდნენ საავიამზიდო საძიებო-დამრტყმელი ჯგუფების შემადგენლობაში მრავალმიზნობრივი ავიამზიდების საბრძოლო მანევრირების რაიონებში, ბადრაგების (ქარავნების) ნავსაწინააღმდეგო უზრუნველყოფისთვის აღმოსვლეთ ატლანტიკის გადასასვლელებზე, აგრეთვე ნავსაწინააღმდეგო მიჯნებზე მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავების ძიებისა და განადგურებისთვის. 

ა მ ფ ი ბ ი უ რ - ს ა დ ე ს ა ნ ტ ო | შ ე ნ ა ე რ თ ი  დამრტყმელი ფლოტის სარდლის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში მხოლოდ საზღვაო სადესანტო ოპერაციის ჩატარების პერიოდში გადაეცემოდა. ასეთი ოპერაციის მასშტაბების მიხედვით შენაერთის შემადგენლობაში შეიძლებოდა ჩაერთოთ 16-დან (საზღვაო ქვეითი ჯარის ერთი საექსპედიციო ბრიგადისთვის) 30-მდე და მეტი სადესანტო ხომალდი და ტრანსპორტი აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთისა და, შესაძლო იყო, ნატო-ს სხვა ქვეყნების სზძ-ის შემადგენლობიდან. გადასხმის რაიონში მისი გადასვლა და დესანტის ძალების სანაპიროზე გადასხმა, როგორც წესი, საავიამზიდო მრავალმიზნობრივი ჯგუფების მიერ დაფარვის ქვეშ ხორციელდებოდა. 1980-იანი წლების დასაწყისის საზღვარგარეთულ პრესაში გაშუქებული სწავლებების «ოუშნ საფარის», «თიმ უორკის», «ანორაკ ექსპრესისა» და სხვათა გამოცდილებით, დესანტების გადასხმის ყველაზე უფრო სავარაუდო რაიონები ჩრდილოეთ და ცენტრალური ნორვეგიის სანაპირო და ბალტიის ზღვის სრუტეების ზონა გახლდათ. 

ს ა ხ ო მ ა ლ დ ო | დ ა მ რ ტ ყ მ ე ლ ი | ჯ გ უ ფ ი  შეიძლებოდა დამრტყმელი ფლოტის სარდლის გადაწყვეტილებით შექმნილიყო საავიამზიდო მრავალმიზნობრივი ჯგუფების დაცვის ძალების ხომალდებისგან. მისი გამოყოფა იმ მიმართულებებზე ხდებოდა, რომლებზედაც იქმნებოდა მუქარები მოწინააღმდეგის წყალზედა ხომალდების მოქმედებებისგან. 

დამრტყმელი ფლოტის მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ამოცანა მ ო მ ს ა ხ უ რ ე ბ ი ს | ძ ა ლ ე ბ ი ს | შ ე ნ ა ე რ თ ს  ეკისრებოდა, რომელშიც შეიძლებოდა შესულიყო 20-25 სპეციარაღისა და საბრძოლო მასალების ტრანსპორტი, მომარაგების ტრანსპორტი და ტანკერი, დაქირავებული სამოქალაქო გემი. საბრძოლო მოქმედებების წარმოების დროს მეწინავე რაიონებში მომსახურების ძალები, როგორც წესი, დამრტყმელი ფლოტის საბრძოლო რიგებში იმყოფებოდნენ მისი დამრტყმელი და ნავსაწინააღმდეგო შენაერთების საფარველ ქვეშ. 

საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებებით, აშშ-ისა და ნატო-ს სარდლობები რეგულარულად ამუშავებდნენ ატლანტიკაში ნატო-ს დამრტყმელი ფლოტის შექმნისა და საბრძოლო გამოყენების გეგმებს საკომანდო-საშტაბო სწავლებების «ვინთექსი», მანევრების «ოთემ ფორჯი», «ოუშნ საფარი» და «თიმ უორკი» მსვლელობისას შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობისა და ჯართა გვარეობის მონაწილეობით. დამახასიათებელი იყო, რომ დამრტყმელი ფლოტის ჩართვით სწავლებების უმრავლესობას ნორვეგიის ზღვაში, ე. ი. საბჭოთა კავშირის ჩრდილო-დასავლეთ საზღვრების უშუალო მახლობლობაში ატარებდნენ. ნატო-ს გშძ-ის სწავლებაში «თიმ უორკ-84» დამრტყმელ ფლოტს დაესვა ამოცანა მოეპოვებინა ბატონობა ნორვეგიის ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილში ნორდკაპის კონცხი – კუნძული მედვეჟიის მიჯნამდე და შეენარჩუნებინა ის აშშ-დან ჩრდილოეთ ნორვეგიაში გაძლიერების ჯარებისა და მომარაგების საგნების გადმოსროლის დასრულების მომენტამდე. საბჭოთა ავტორების შეფასებით, ყოველივე ეს აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო-პოლიტკური ხელმძღვანელობის მხრიდან ევროპული და ატლანტიკური ომის თეატრების მეწინავე ზონებსა და რაიონებში შეტევითი ხასიათის საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის მზადების შესახებ მოწმობდა. 

ნატო-ს სამხედრო დაგეგმვის კომიტეტის გადაწყვეტილებით საერთაშორისო ვითარების გამწვავებისა და ატლანტიკისა და ევროპული ომთ-ების ცალკეულ რაიონებში დაძაბულობის კერების წარმოქმნის პერიოდში შეიძლებოდა შეექმნათ ნატო-ს სზძ-ის ს პ ე ც ი ა ლ უ რ ი | დ ა მ რ ტ ყ მ ე ლ ი | შ ე ნ ა ე რ თ ი საგანგებო პირობებში მოქმედებისთვის. მასში ითვალისწინებდნენ ჩაერთოთ აღმოსავლეთ და იბერიის ატლანტიკაში ან ხმელთაშუა ზღვაში მყოფი ამერიკული ავიამზიდი და დაცვის ხომალდები, რომლებიც გაძლიერებული იქნებოდნენ ხომალდებით ნატო-ს წევრი ევროპული ქვეყნების სზძ-ის შემადგენლობიდან. შენაერთში შეიძლებოდა მთლიანობაში 20-30 საბრძოლო ხომალდი და დამხმარე გემი ყოფილიყო შეყვანილი. მისი ძირითადი ამოცანა იქნებოდა ამ ბლოკის მზადყოფნისა და გადაწყვეტილების (გაბედულების, решимость) დემონსტრაცია სამხედრო ძალით დაეცვა თავისი ინტერესები სავარაუდო კონფლიქტის რაიონში, საოკეანო (საზღვაო) კომუნიკაციების ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ზონების დაფარვა და აშშ-დან ავიამზიდების მოსვლამდე ევროპულ ომთ-ებს შორის რეზერვების ზღვით გადასროლების უზრუნველყოფა. სპეციალური შენაერთი შეიძლებოდა ატლანტიკაში ნატო-ს ფორმირებადი დამრტყმელი ფლოტის ბირთვად ქცეულიყო, ხოლო მისი მოქმედებების ძირითად რაიონებს კი წარმოადგენდა დასავლეთისა და აღმოსავლეთის მისადგომები ჰიბრალტარის სრუტესთან, ხმელთაშუა ზღვის დასავლეთ ნაწილი და ბისკაის ყურე. 

ნატო-ს დამრტყმელი სზძ სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე აშშ მე-6 ფლოტის – ევროპაში ამერიკული სამხედრო-საზღვაო ძალების საბრძოლველად ყველაზე უფრო მზადმყოფი ოპერატიული გაერთიანების ბაზაზე ყალიბდებოდა. გარდა ამისა, მის შემადგენლობაში გეგმავდნენ იტალიისა და დიდი ბრიტანეთის სზძ-ის ცალკეული ხომალდების ჩართვასაც. დამრტყმელი სზძ-ის ძირითად ამოცანებს მიეკუთვნებოდა: აუცილებლობის შემთხვევაში საზღვაო და სანაპირო მიზნებზე ბირთვული დარტყმების მიყენება, ზღვაში ბატონობის მოპოვების ინტერესებში ომთ-ზე ბლოკის გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სზძ-თან ურთიერთმოქმდებითა და მისი მხარდაჭერით მოწინააღმდეგის წყალზედა ხომალდებისა და წყალქვეშა ნავების განადგურება, ზღვისპირა მიმართულებებზე სახმელეთო ჯარებისთვის საავიაციო მხარდაჭერის აღმოჩენა და საზღვაო დესანტების გადასხმის უზრუნველყოფა. 

საერთაშორისო დაძაბულობის მკვეთრი გამწვავებისა და ომის დაწყებისთანავე, აგრეთვე ამ რაიონში ბლოკის გშძ-ის სწავლებათა ჩატარების პერიოდში აშშ მე-6 ფლოტი, ბრიტანული და იტალიური საბრძოლო ხომალდები სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გშძ-ის მთავარსარდლის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში გადაეცემოდა. 

ნატო-ს დამრტყმელი სზძ-ის მთავარსარდლად დგებოდა აშშ მე-6 ფლოტის სარდალი, რომლის სალაშქრო შტაბიც აშშ სზძ-ის ერთერთ მრი კრეისერში გახლდათ განთავსებული. მოქმედებების კოორდინაციისთვის ნატო-ს სისტემაში ნეაპოლში (იტალია) სანაპირო შტაბი იყო შექმნილი, რომელსაც სარდლის მოადგილე მეთაურობდა. მშვიდობიანობის დროს იგი გეგმავდა დამრტყმელი ფლოტის სწავლებებს ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებაში ზოგადნატოური ღონისძიებების ფარგლებში და ახდენდა მათ ორგანიზებასაც, ამუშავებდა და აზუსტებდა შეზღუდული და საყოველთაო ბირთვული ომების საწყისი პერიოდის ოპერაციების გეგმებს. 

დიდი ყურადღება ეთმობოდა მე-6 ფლოტის გადაქვემდებარების საკითხებს, რომლის პროცესშიც მისი ამერიკული ორგანიზაციიდან ნატო-ურ ორგანიზაციაზე გადასვლა ხორციელდებოდა, აგრეთვე ომთ-ზე ნატო-ს გშძ-ის სხვა სარდლობებთან, და პირველ რიგში სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ბლოკის გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სზძ-თან, ურთიერთმოქმედების აწყობის საკითხებსაც. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, 1980-იანი წლების პირველ ნახევარში აშშ მე-6 ფლოტი ყოველდღიურ პირობებში 30-40 ხომალდსა და დამხმარე გემს მოიცავდა, მათ შორის ერთ-ორ ავიამზიდს (90-180 თვითმფრინავით ბორტზე, რომელთაგან 50 % ბირთვული იარაღის მატარებელი გახლდათ), სამ მრი კრეისერს (მართვადი სარაკეტო იარაღით აღჭურვილ კრეისერს), 20-მდე საესკადრო ნაღმოსანსა და ფრეგატს (მათ რიცხვში ამ კლასის მრი ხომალდებსაც), რამდენიმე ატომურ მრავალმიზნობრივ წყალქვეშა ნავს, სადესანტო ხომალდებსა და დამხმარე გემებს, აგრეთვე საბაზო საპატრულო ავიაციის თვითმფრინავებს. ფლოტის პირადი შემადგენლობა უკვე მშვიდობიანობის დღეებში საომარი დროის შტატებით იყო დაკომპლექტებული 25000-მდე ადამიანს მოითვლიდა, მათგან 1800-2000 საზღვაო ფეხოსანი გახლდათ, რომლებიც სადესანტო ხომალდებში იყვნენ განთავსებულნი. ფლოტის ხომალდები დროის უმეტეს ნაწილს ზღვაში იმყოფებოდნენ. საერთაშორისო ვითარების გამწვავებისას ჩვეულებრივ ხდებოდა მე-6 ფლოტის გაძლიერება ატლანტიკური ფლოტიდან ხომალდების, ავიაციისა და საზღვაო ქვეითი ჯარის გადმოსროლის ხარჯზე. 

1980-იანი წლების დასაწყისში ლიბანში დატრიალებული მოვლენების პერიოდში მე-6 ფლოტი დიდხანს იმყოფებოდა მის ნაპირებთან და შეიარაღებულ კონფლიქტშიც უშუალოდ მონაწილეობდა. ის მოიცავდა მრავალმიზნობრივ ავიამზიდებს «დუაით დ. ეიზენჰაუერი» (ატომური) და «ჯონ ფ. კენედი», სადესანტო ვერტმფრენმზიდს «ივოძიმა», სახაზო ხომალდს «ნიუ ჯერსი», რომელიც ლიბანის სანაპიროს მთავარი ყალიბის 406-მმ ქვემეხებიდან ცეცხლს უშენდა, აგრეთვე დაცვის ხომალდებს. საგემბანო ავიაცია მთაგორიანი ლიბანის რაიონებს საბომბო-საიერიშო დარტყმებს აყენებდა. ასე, 1983 წლის 17 ნოემბრის საავიაციო დარტყმაში აშშ სზძ-ის საგემბანო ავიაციის 24 თვითმფრინავი მონაწილეობდა. 

როგორც საზღვარგარეთული პრესა აღნიშნავდა, სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს დამრტყმელ სზძ-ში ითვალისწინებდნენ ჰყოლოდათ საავიამზიდო მრავალმიზნობრივი შენაერთი (ერთი-ორი საავიამზიდო მრავალმიზნობრივი ჯგუფი), აგრეთვე ამფიბიური სადესანტო და მომსახურების ძალები. საავიამზიდო შენაერთში შეიძლებოდა ჩაერთოთ ხმელთაშუა ზღვაში მყოფი ამერიკული ავიამზიდები და 20-ზე მეტი ხომალდი აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთისა და იტალიის სზძ-ის შემადგენლობიდან. იტალიური და ბრიტანული ხომალდების გამოყოფა საერთაშორისო ვითარების მკვეთრად გამწვავების პირობებში იგეგმებოდა, ხოლო აშშ ატლანტიკური ფლოტის შემადგენლობიდან ხმელთაშუა ზღვაში გაძლიერების ძალების მოსვლისთანავე ისინი თეატრზე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ის სარდლის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში გადადიოდნენ. დასავლელი სამხედრო სპეციალისტები ბლოკის დამრტყმელი სზძ-ის საავიამზიდო შენაერთში ერთი-ორი ფრანგული ავიამზიდისა და დაცვის ხომალდების ჩართვის შესაძლებლობასაც არ გამორიცხავდნენ. ამასთან აღინიშნებოდა, რომ ისინი დამოუკიდებელ ოპერაციებს ჩაატარებდნენ ზღვაში ბატონობის მოპოვებისა და ხმელთაშუა ზღვის დასავლეთ ნაწილში საზღვაო კომუნიკაციების დაცვის ინტერესებში. 

ნატო-ს დამრტყმელი სზძ-ის ამფიბიურ-სადესანტო შენაერთი თავის შემადგენლობაში შეიცავდა ათამდე სადესანტო ხომალდსა და ტრანსპორტს საზღვაო ქვეითი ჯარის გაძლიერებული ბატალიონით ბორტზე. კონკრეტული ვითარების-და მიხედვით, მას შეიძლებოდა მისცემოდა ბლოკის ხმელთაშუაზღვისპირა ქვეყნების, დიდი ბრიტანეთისა და აშშ-ის სადესანტო ხომალდები და საზღვაო ქვეითი ჯარის ქვედანაყოფები.1980-იანი წლების დასაწყისში მხოლოდ ნატო-ს ხმელთაშუაზღვისპირა ქვეყნების სზძ-ში 60-ზე მეტი სადესანტო ხომალდი და გემი მოითვლებოდა, რომლებიც საზღვაო ქვეითი ჯარისა და სახმელეთო ჯარების ქვედანაყოფების გადასროლისთვის შეიძლებოდა ყოფილიყვნენ გამოყენებული. 

მომსახურების ძალები ნატო-ში მიღებული ორგანიზაციის მიხედვით ცალკეულ ოპერატიულ შენაერთად არ ყალიბდებოდა. მომარაგების ტრანსპორტები, ტანკერები და სხვა დამხმარე გემები დროებით (მომარაგების საგნებითა და სურსათით შევსების პერიოდში) დამრტყმელი სზძ-ის ოპერატიული შენაერთების შემადგენლობაში ირთვებოდნენ. მარაგების გადაცემის შემდეგ დამხმარე გემები ნატო-ს სარდლობის დაქვემდებარებიდან გამოდიოდნენ, ხოლო მათი დაცვის ორგანიზაცია კი ეროვნულ ძალებს დაეკისრებოდა. 

სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ბლოკის სარდლობა ნატო-ს დამრტყმელ სზძ-ს განიხილავდა როგორც შეზღუდულ ომში საბრძოლო მოქმედებების წარმოების უმნიშვნელოვანეს საშუალებას როგორც ჩვეულებრივი, ისე ბირთვული იარაღის გამოყენებით. მას განსაკუთრებული როლი ამ რეგიონში საგანგებო ვითარების წარმოქმნის პერიოდში ეკისრებოდა. დამრტყმელი სზძ-ის გამოყენების გეგმებს სისტემატიურად ამუშავებდნენ ნატო-ს გშძ-ის სწავლებებში სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე, აგრეთვე მე-6 ფლოტის სპეციალურ მანევრებში, რომლებიც იტალიის, დიდი ბრიტანეთის, საფრანგეთის, თურქეთისა და საბერძნეთის სზძ-ის ხომალდებთან ერთობლივად ტარდებოდა. 1983-1984 წლებში მათზე დაკისრებული ამოცანები ყველაზე უფრო სრულყოფილად მუშავდებოდა სწავლებებში «დისთანთ დრამი» (ნახ. 2), «დისთანთ ჰამერი» და «დისფლეი დეტერმინეიშნი». 

ვითარების და მიხედვით, დამრტყმელი სზძ შეიძლებოდა მოქმედებაში შეეყვანათ მშვიდობიანობის დროის დაჯგუფებების შემადგენლობით ან მათი წინასწარ გაძლიერების შემდეგ სწავლებების ან სხვა ღონისძიებათა სახით. მაშინდელი დასავლური პრესის მასალების მიხედვით, ატლანტიკაში ნატო-ს დამრტყმელი ფლოტისა და სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს დამრტყმელი სზძ-ის საბრძოლო მოქმედებების ძირითადი შინაარსი იქნებოდა ზღვასა და ბაზებში ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნების საბრძოლო ხომალდებისა და სავაჭრო გემების დაჯგუფებათა განადგურება. ამასთან მოწინააღმდეგის წყალზედა ხომალდების განადგურების ოპერაციის მსვლელობისას სზძ უპირატესად ცალკეული საავიამზიდო მრავალმიზნობრივი ჯგუფების სახით იქნებოდა გამოყენებული, რომელთა საბრძოლო ძლიერების მთავარი კომპონენტიც საავიამზიდო ავიაცია გახლდათ. უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, საგემბანო ავიაციის საბრძოლო გამოყენება და ტაქტიკა განისაზღვრებოდა მის წინაშე მდგარი ამოცანებით, მოინააღმდეგის საჰაერო თავდაცვის საშუალებების წინააღმდეგობის ხარისხით, თვითმფრინავების ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლებით, აღჭურვილობითა (оборудование) და შეიარაღებით, აგრეთვე ამინდის პირობებით. 

საზღვარგარეთულ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, რომ წყალზედა ხომალდების წინააღმდეგ მოქმედებებისას 1980-იანი წლების პირველ ნახევარში ძირითად თვითმფრინავს მსუბუქი მოიერიშე A-7E «კორსარ-2» წარმოადგენდა. იმ შემთხვევაში, როცა მოწინააღმდეგის სახომალდო ჯგუფი ოთხი-ექვსი (ან მეტი) ხომალდისგან შედგებოდა და საკმარისად ძლიერი საჰაერო თავდაცვაც (ჰთ) გააჩნდა, მასზე დარტყმის მისაყენებლად აგრეთვე საშუალო მოიერიშეები A-6E «ინთრუდერი» გამოიყენებოდა. დარტყმების მიყენებას აუცილებლად წინ უსწრებდა საჰაერო დაზვერვა, რომელიც საგემბანო თვითმფრინავ-მზვერავებით RF-8G «ქრუზეიდერი», გამანადგურებლებით F-14A «თომქეთი», შორეული რადიოლოკაციური აღმოჩენისა (შრლა) და მართვის თვითმფრინავებით E-2C «ჰოქაი» ტარდებოდა. მათი ამოცანა გახლდათ მოწინააღმდეგის შენაერთის, ბადრაგის ან სადესანტო რაზმის ზუსტი ადგილ-სამყოფელის, შემადგენლობის, კურსისა და სიჩქარის გამოვლენა. დასავლური პრესის მონაცემებით, თვითმფრინავებს E-2C «ჰოქაი» შეეძლოთ წყალზედა ხომალდების აღმოჩენა 360 კმ-მდე სიშორეებზე. 

მსხვილ სახომალდო შენაერთზე დარტყმის მიყენებაში შეიძლებოდა 40-მდე მოიერიშე, გამანადგურებელ, შრლა და მართვის, აგრეთვე რადიოელექტრონული ბრძოლის (რებ) თვითმფრინავს მიეღო მონაწილეობა, რომლებიც შემდეგ ტაქტიკურ ჯგუფებში შეჰყავდათ: დამრტყმელი, სადემონსტრაციო მოქმედებების, ჰთ საშუალებათა ჩახშობის, რადიოელექტრონული ბრძოლის, დამიზნებისა (наведение) და მართვის, ხელმეორედ დაზვერვისა (доразведка) და გამანადგურებლებით დაფარვის. ამასთან უზრუნველმყოფი ჯგუფების თვითმფრინავები ოპერაციაში მონაწილე ძალების საერთო რაოდენობის 50 %-სა და მეტს შეადგენდნენ. საგემბანო თვითმფრინავების მოქმედების რადიუსის გაზრდისთვის ხდებოდა ჰაერში მათი საწვავით გაწყობის ორგანიზება. ამ დროს ოთხ თვითმფრინავ-გამწყობს KA-6 «ინთრუდერი» შეეძლო ცხრა მოიერიშის ჰაერში საწვავით გაწყობა (дозаправка). 

სანაპიროდან არაუმეტეს 500 კმ დაშორებაზე წყალზედა ხომალდების დაჯგუფებებზე დარტყმების მიყენებისას საავიამზიდო ფრთა შეიძლებოდა ურთიერთმოქმედებაში ყოფილიყო სანაპირო ბაზირების ტაქტიკურ ავიაციასთან. 

მოწინააღმდეგის სახომალდო შენაერთზე დარტყმის ტიპიური ორგანიზაცია შეიძლებოდა შემდეგი ყოფილიყო. აფრენის შემდეგ თვითმფრინავები საბრძოლო რიგებად (в боевой порядок) ეწყობოდნენ და საშუალო და დიდ სიმაღლეებზე ერთი ან რამდენიმე მარშრუტით მიზნისკენ მიემართებოდნენ. საბრძოლო წყობის ტაქტიკურ ჯგუფებად დაშლა და მათი ფრენის სიმაღლის შეცვლა სახომალდო რლს-ების მიერ მათი აღმოჩენის მიჯნასთან თვითმფრინავების გამოსვლის წინ სრულდებოდა. პირველები ამ მიჯნას თვითმფრინავ-მზვერავები გადაკვეთდნენ, შემდეგ რიგით სადემონსტრაციო მოქმედებების, ჰთ საშუალებათა ჩახშობის, რებ-ისა და, ბოლოს, დამრტყმელი ჯგუფებიც. სახომალდო რლს-ებით თვითმფრინავების აღმოჩენის მიჯნიდან დამრტყმელი ჯგუფების მოიერიშეები მიზნისკენ მცირე სიმაღლეებზე მაქსიმალური სიჩქარეებით მიდიოდნენ და მასზე სხვადასხვა მიმართულებიდან ორი-ოთხი მანქანისგან შემდგარი ჯგუფებით გადიოდნენ. ხომალდებზე დარტყმებს «ჰარპუნის», «ბულფაფის», «მეივერიქის» ტიპის მართვადი რაკეტებით, საავიაციო მართვადი და ჩვეულებრივი ბომბებით პიკირებიდან, კაბრირებიდან ან ჰორიზონტალური ფრენიდან აყენებდნენ. კონკრეტულ მიზნებს დამრტყმელი ჯგუფის თვითმფრინავებს შორის საჰაერო საკომანდო პუნქტიდან (თვითმფრინავი «ჰოქაი») ან თავად ჯგუფების მეთაურები ანაწილებდნენ. 

ნაპირზე არსებულ ობიექტებზე საავიამზიდო ავიაციის მიერ დარტყმების მიყენების ხერხები საავიამზიდო დამრტყმელი ჯგუფის საბრძოლო მანევრირების რაიონიდან მიზნების დაშორების მიხედვით იცვლებოდა. საგემბანო თვითმფრინავებს შეეძლოთ ჩვეულებრივი ან ბირთვული იარაღის მიტანა მიზნებამდე, რომლებიც ავიამზიდიდან 1800 კმ-მდე სოშორეზე იმყოფებოდნენ. 

უცხოელი სამხედრო-საზღვაო სპეციალისტები თვლიდნენ, რომ ავიამზიდების მნიშვნელოვანი ზომები თანამედროვე საზღვაო იარაღისგან მათ უფრო მოწყვლადს ხდიდა სხვა კლასის ხომალდებთან შედარებით. ამიტომ მათი საბრძოლო მედეგობის (მდგრადობის) უზრუნველყოფისთვის იქმნებოდა მოწინააღმდეგის ძალებისგან ღრმად ეშელონირებული თავდაცვა. ამასთან დიდი ყურადღება ეთმობოდა ნავსაწინააღმდეგო თავდაცვას, რომელსაც წყალზედა ხომალდები, ავიაცია და ატომური წყალქვეშა ნავები ახორციელებდნენ. 

საავიამზიდო ჯგუფის ნავსაწინააღმდეგო თავდაცვა ზონურ-საობიექტო (зонально-объектовый) ხასიათს ატარებდა: ხდებოდა რაიონისა და ობიექტის (ავიამზიდისა და ჯგუფის სხვა მსხვილი ხომალდების) თავდაცვის შეხამება. როგორც წესი, წარმოებდა ნავსაწინააღმდეგო თავდაცვის ახლო და შორეული ზონების ორგანიზება. ახლო დაცვა (ближнее охранение), რომელიც უშუალო დაცვის ხომალდებსა და საგემბანო ვერტმფრენებს ეკისრებოდა, ჩვეულებრივ წრიული გახლდათ. მისი ძალების ძირითადი ამოცანა იყო – არ დაეშვათ მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავის სატორპედო შეტევისთვის გამოსვლა. საავიამზიდო ჯგუფის გადასვლის მარშრუტზე წყალქვეშა ნავების აღმოჩენა, მათზე შეტევა და განადგურება ხორციელდებოდა უმთავრესად საავიაციო და სახომალდო საძიებო-დამრტყმელი ჯგუფების მიერ, რომლებიც მოიცავდნენ საბაზო საპატრულო და საგემბანო ნავსაწინააღმდეგო თვითმფრინავებს, სახომალდო ვერტმფრენებს, ატომურ წყალქვეშა ნავებსა და წყალზედა ხომალდებს. ახლო დაცვის ხომალდები ჰიდროაკუსტიკური მეთვალყურეობის უწყვეტი რგოლის შექმნის მიზნით ერთმანეთისგან ისეთ მანძილზე განლაგდებოდნენ, რომელიც ჰიდროაკუსტიკურ საშუალებათა მოქმედების სიშორის 1, 75-ს უტოლდებოდა. ახლო დაცის ხომალდებისა და ვერტმფრენების მიერ მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავების აღმოჩენის მიჯნა სალაშქრო ორდერის ცენტრიდან დაახლოებით 40 მილის სიშორეზე იმყოფებოდა. 

საბრძოლო მანევრირების რაიონში ახლო ნავსაწინააღმდეგო დაცვის ორგანიზაცია მკაცრად ზონურ ხასიათს ატარებდა: შესაბამის ძალებსა და საშუალებებს მთელ რაიონში განალაგებდნენ. 

შორეულ ზონაში როგორც ზღვით გადასვლისას ისე საბრძოლო მანევრირების რაიონებშიც მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავების ძიებას ეწეოდნენ საბაზო საპატრულო და საგემბანო ნავსაწინააღმდეგო თვითმფრინავები, აგრეთვე ატომური მრავალმიზნობრივი წყალქვეშა ნავები. ამასთან საბაზო საპატრულო ავიაციის თვითმფრინავები ფრენებს ასრულებდნენ მუქარის მიმართულებებზე ავიამზიდიდან 200 მილამდე სიშორეზე. ატომურ სატორპედო წყალქვეშა ნავებს შეეძლოთ მოქმედება დამოუკიდებლად ან შეიძლებოდა ისინი ემართათ წყალზედა ხომალდ-რეტრანსლატორიდან, რომელიც მათ შორის და ჯგუფის მეთაურთან მდგრად კავშიგაბმულობას ინარჩუნებდა. საბრძოლო მანევრირების რაიონში ატომურ წყალქვეშა ნავს შეიძლებოდა ის მიმართულებები დაეფარა, სადაც თავდაცვის რაიონში მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავების გარღვევა იყო შესაძლებელი. ამ შემთხვევაში ის ავიამზიდის საბრძოლო მანევრირების ცენტრიდან 40-90 მილის სიშორეზე განლაგდებოდა. 

როგორც დასავლურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა, რომელიც დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა დამრტყმელ სზძ-ებს, რომელთა საფუძველსაც საავიამზიდო მრავალმიზნობრივი (დამრტყმელი) შენაერთები შეადგენდნენ, ააქტიურებდა ამ კლასის ხომალდების მშენებლობას, განაგრძობდა მათი საბრძოლო გამოყენების ორგანიზაციისა და ტაქტიკის სრულყოფას. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 2 ранга В. Хоменский, «Ударные ВМС НАТО», Зарубежное Военное Обозрение, 1984 г. № 11. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა