თურქეთის სამხედრო აკადემიები 1990-იანი წლების შუახანებში

თურქეთის შეიარაღებული ძალების უმაღლეს სამხედრო სკოლას საფუძველი 1835 წელს ჩაეყარა, როცა ვენის, პარიზისა და ლონდონის აკადემიებში სასწავლებლად 26 ოფიცერი იქნა გაგზავნილი, რომლებიც მათი დასრულების შემდეგ თურქეთის სამხედრო აკადემიის პირველი მასწავლებლები შეიქნენ. 1930 წლამდე მასში წარმოებდა მხოლოდ სახმელეთო ჯარების ოფიცრების მომზადება, ხოლო 1930-დან სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) და 1937-დან კი – სამხედრო-საჰაერო ძალებისაც (სჰძ). 1952 წელს შეიქმნა ეროვნული უსაფრთხოების აკადემია, ხოლო 1954 წელს – შეიარაღებული ძალების აკადემია. საუკუნენახევარზე მეტი ხნის არსებობის პერიოდში მათ მოამზადეს 13 ათასზე მეტი ოფიცერი. სამხედრო აკადემიის გამოშვებულთაგან ექვსს ეკავა ქვეყნის პრეზიდენტის პოსტი, სამი გახდა სენატის წევრი, შვიდი – თურქეთის უმაღლესი ეროვნული საბჭოს წევრი, 13 – პრემიერ-მინისტრი და 109 მინისტრი. 

1990-იანი წლების შუახანებში ქვეყანაში მოითვლებოდა ხუთი აკადემია: სამი – შეიარაღებული ძალების სახეობათა (სახმელეთო ჯარების, სზძ-ისა და სჰძ-ის), ერთი შეიარაღებული ძალების (სადაც შეიარაღებული ძალების სამივე სახეობის ოფიცრები სწავლობდნენ) და ერთიც – ეროვნული უსაფრთხოების (სადაც სამხედროებთან ერთად სწავლობდნენ სახელმწიფო აპარატის წარმომადგენლებიც). თურქეთის სამხედრო აკადემიის ემბლემა ნახ. 1-ზეა გამოსახული. 

თავისი ისტორიის მანძილზე 1996 წლის დასაწყისის ჩათვლით სახმელეთო ჯარების აკადემიამ მოამზადა 4245 ოფიცერი (ყოველწლიურად მასში 70-მდე მსმენელი მიიღებოდა), სზძ-ის აკადემიამ 1930 წლიდან 677 ოფიცერი გამოუშვა (ყოველწლიურად 30-მდე მსმენელი მიიღებოდა), ხოლო სჰძ-ის აკადემიამ კი 1937 წლიდან – 920 (30 მსმენელი). უმაღლესი სამხედრო-სასწავლო დაწესებულება გახლდათ ასევე შეიარაღებული ძალების აკადემია, რომელიც 1996 წლის მაისისთვის 6015 ოფიცერს ჰქონდა დასრულებული. 

შეიარაღებული ძალების სახეობის აკადემიაში შესვლის კანდიდატს შემდეგი მოთხოვნები უნდა დაეკმაყოფილებინა: ყოფილიყო შეიარაღებული ძალების სახეობის სამხედრო სასწავლებლის კურსდამთავრებული (სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების გამოშვებულ, აგრეთვე სამედიცინო, იურიდიული, საინჟინრო განათლების მქონე ოფიცრებსა და ოფიცერ-მასწავლებლებს სამხედრო აკადემიაში შესვლის უფლება არ ჰქონდათ), ჯარებში 6–12 წელიწადი ჰქონოდა ნამსახურები, ატესტაციის თანახმად მოეგროვებინა 90 ქულა (100 შესაძლებლიდან), არ ჰქონოდა ნასამართლობა. შეიარაღებული ძალების აკადემიის მსმენელებად შეიძლება გამხდარიყვნენ მხოლოდ ის ოფიცრები, რომლებსაც ერთერთი სამხედრო აკადემია ჰქონდათ დამთავრებული და ამის შემდეგ გარკვეული პერიოდით ჯარებშიც ნამსახურები. 

აკადემიაში მისაღები გამოცდების წინ სამხედრო ნაწილებში ეწყობოდა სპეციალური კურსები, სადაც კანდიდატებს აცნობდნენ მათი ჩაბარების წესსა და პროცედურას. შესასვლელი გამოცდები ყოველწლიურად ნოემბერში ტარდებოდა და ერთ კვირას გრძელდებოდა. მათზე დაისმებოდა შეკითხვები ზოგადსაგანმანათლებლო და სამხედრო მომზადებაში, აგრეთვე ტაქტიკაში. კანდიდატების რაოდენობა ყოველწლიურად, როგორც წესი, დაახლოებით 2500 ოფიცერს შეადგენდა, თუმცა კი მსმენელი მათგან მხოლოდ 120 ხდებოდა. 

შეიარაღებული ძალების სახეობის აკადემიაში სწავლება გრძელდებოდა ორ წელიწადს. სასწავლო კვირა შედგებოდა ხუთი დღისგან (6–6 სთ), მათგან ორი ეთმობოდა სხვადასხვანაირ ლექციებსა და კონფერენციებს, რომლებშიც თურქეთის სამრეწველო წრეების წარმომადგენლები, დიპლომატები, ხელოვნების მოღვაწეები და სხვა პირები ღებულობდნენ მონაწილეობას. 

სასწავლო პროგრამები ამ აკადემიებში პრაქტიკულად ერთტიპიური გახლდათ და მოიცავდა ოთხ განყოფილებას (разделы): ძირითადი სამხედრო დისციპლინები, ომების ისტორია და სტრატეგია, ზოგადსაგანმანათლებლო მეცნიერებები, ტაქტიკა. სასწავლო დროის 65 % ეთმობოდა სამხედრო დისციპლინების შესწავლას, 35 % კი ისეთებისა, როგორიცაა ეკონომიკა, იურისპრუდენცია, დიპლომატია. 

თუ შეიარაღებული ძალების სახეობის აკადემიის მსმენელი ღებულობდა განათლებას მხოლოდ ამ სახეობის ფარგლებში, შეიარაღებული ძალების აკადემიაში (სწავლების ვადა 5,5 თვე გახლდათ) იგი სწავლობდა საბრძოლო მოქმედებების მომზადებისა და წარმოების საკითხებს შეიარაღებული ძალების სამივე სახეობის გამოყენებით. მასში მსმენელების მიღება ხორციელდებოდა წელიწადში ორჯერ. სასწავლო კლასები 25–30 ადამიანზე იყო გათვლილი. აკადემიის სარდლობის შეფასებით, მოცემული მაჩვენებელი საშუალო მსოფლიო ნორმებს აღემატებოდა, რის გამოც სწავლების ინტენსიფიკაციისა და მისი ხარისხის ამაღლებისთვის 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში ვარაუდობდნენ სასწავლო ჯგუფების ორჯერ შემცირებასა და მათში მსმენელთა რაოდენობის 12–15 ადამიანამდე დაყვანას. 

თურეთის სამხედრო აკადემიებში გამოყენებული სწავლების თანამედროვე ტექნიკური საშუალებები უზრუნველყოფდა მსმენელთა მომზადების მაღალ დონეს. აქ იყო საკუთარი ტელეცენტრები კლასებში სხვადასხვანაირი სასწავლო პროგრამების ტრანსლირებისთვის, აგრეთვე ეროვნული ტელევიზიისა და უცხოური ტელესამაუწყებლო კომპონენტების პროგრამების მისაღებად. აკადემიას ჰქონდა თანამედროვე კომპიუტერული აღჭურვილობა. მისი შემდგომი სრულყოფის ფარგლებში 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში ითვალისწინებდნენ ცალკეული კომპიუტერული ცენტრების შექმნასა და მათთან მსმენელების საცხოვრებელი ბინების მიერთებას. 

ამ სასწავლო დაწესებულებებში, როგორც წესი, დაახლოებით 120 მასწავლებელი მუშაობდა, მათგან დაახლოებით 90 გახლდათ ოფიცერი და 30 კი – სამოქალაქო პირი (ძირითადად პროფესორების შემადგენლობა სამოქალაქო ინსტიტუტებიდან). პრაქტიკულად ყველა ოფიცერ-მასწავლებელს სამხედრო აკადემიები საზღვარგარეთ ჰქონდა დამთავრებული. სამოქალაქო პირთაგან მასწავლებლების არჩევისას ძირითადი ყურადღება ექცეოდა მათ პროფესიულ მომზადებასა და ორატორული ხელოვნების ფლობას. მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიებში არ წარმოებდა სამოქალაქო მასწავლებლების მათ პოლიტიკურ შეხედულებათა მიხედვით ხისტი შერჩევა, სარდლობა მკაცრად ადევნებდა თვალ-ყურს იმას, რომ მათ მსმენელებთან პოლიტიკურ თემებზე საუბრები არ ეწარმოებიათ. ერთ მასწავლებელზე ორიდან ექვს მსმენელამდე მოდიოდა, რაც წამყვანი ევროპული ქვეყნების ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით ნაკლები გახლდათ. ამასთან დაკავშირებით ერთ-ერთ ამოცანას 1990-იანი წლების შუახანებში მასწავლებელთა შემადგენლობის გაზრდა წარმოადგენდა. 

თურქეთის სამხედრო აკადემიებში მათი არსებობის მთელი ისტორიის მანძილზე დაახლოებით 200 უცხოელი ოფიცერი იქნა მომზადებული. სახელდობრ, 1989/1990 სასწავლო წელში აქ 13 უცხოელი ოფიცერი სწავლობდა: ორი აშშ-დან, ერთი ეგვიპტიდან, ერთი კორეის რესპუბლიკიდან, ოთხი პაკისტანიდან, ერთი გფრ-დან და ერთიც ბანგლადეშიდან. ამ რიცხვიდან ცხრა სწავლებას სახმელეთო ჯარების აკადემიაში გადიოდა, ორ-ორი – სზძ-ისა და სჰძ-ის აკადემიებში. 

თურქეთში ჩასვლის წინ უცხოელი აბიტურიენტები წლის განმავლობაში ინტენსიურად სწავლობდნენ თურქულ ენას. ისინი აკადემიაში მეცადინეობებს იმ შემთხვევებში ვერ ესწრებოდნენ, როცა მსმენელებისთვის საიდუმლო ცნობები უნდა შეეტყობინებიათ, რომლებიც სახელმწიფო საიდუმლოებას წარმოადგენდა. 

ამ სასწავლო დაწესებულებებში მომზადების დასრულების შემდეგ უცხოელი ოფიცრები, როგორც წესი, ინიშნებოდნენ სამხედრო ატაშეებად თურქეთში არსებულ თავიანთ საელჩოებში. თურქეთის აკადემიებში მოსწავლე უცხოელი ოფიცრები მაღალ შეფასებას აძლევდნენ მასწავლებელთა შემადგენლობის პროფესიულ დონესა და ტექნიკური აღჭურვილობის ხარისხს. ამავე დროს ზოგიერთი მსმენელი უკმაყოფილებას გამოთქვამდა მათ მიერ სამხედრო დისციპლინის დაცვისადმი გადაჭარბებული მომთხოვნელობის გამო. 

ტერიტორია, რომელზედაც სამხედრო აკადემია იყო განლაგებული, პატარა ქალაქს წარმოადგენდა, სადაც დაახლოებით 5 ათასი ადამიანი ცხოვრობდა, მათ შორის მომსახურე პერსონალიც. აქ არსებული სამხედრო ვაჭრობის მაღაზიები ბანკი, სპორტული შენობა-ნაგებობები (ფეხბურთის, კალათბურთისს და ფრენბურთის სათამაშო მოედნები, ჩოგბურთის კორტები, ბილიარდის სათამაშო დარბაზები და სხვა), აგრეთვე საყოფაცხოვრებო და კულტურული დანიშნულების რიგი ობიექტები მათ პრაქტიკულად ავტონომიურ დასახლებებად აქცევდა. 

თურქეთის სამხედრო აკადემიები კარგი ტექნიკური ბაზისა და მაღალკვალიფიციურ მასწავლებელთა შემადგენლობის წყალობით უზრუნველყოფდა პროფესიული ცოდნის საკმარისად მაღალი დონის მქონე ოფიცრების მომზადებას. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Федин, «Военные академии Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1996 г. № 5. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების რიგითი შემადგენლობის მომზადება 1990-იანი წლების შუახანებში

თურქეთის შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობისა და ჯარების გვარეობათა რიგითი შემადგენლობა 1990-იან წლებში გადიოდა საწყის სამხედრო და სპეციალურ მომზადებას, აგრეთვე ქვედანაყოფების შემადგენლობაში მომზადებას. 

სახმელეთო ჯარებში ნამდვილ სამხედრო სამსახურში გაწვეული ყველა ახალწვეული იგზავნებოდა სასწავლო ცენტრებში, ქვედანაყოფებში, აგრეთვე ჯარების გვარეობათა და სამსახურების სასწავლო ცენტრებში, სადაც წელიწადში სამჯერ (მარტი, ივლისი, ნოემბერი)* მათთვის წარმოებდა საწყისი და სპეციალური მომზადების ორგანიზება (*ახალწვეულების გაწვევა შეიარაღებულ ძალებში ხორციელდებოდა სამ რიგად ყოველ მეოთხე თვეს – მარტში, ივლისსა და ნოემბერში). 

საწყისი მომზადების პირველი პერიოდი შეიცავდა დოკუმენტების გაფორმებას, სამედიცინო შემოწმებას, ფორმის ტანსაცმლის მორგებას (подгонка), ნაწილის განლაგებიდან განთავისუფლებისა (увольнение) და სამხედრო პატივის მიგების წესების შესწავლას. მეორე პერიოდის მსვლელობისას ჯარისკაცები დაკავებული იყვნენ ტაქტიკური, საცეცხლე, სამწყობრო, ფიზიკური და სამედიცინო მომზადებით, სწალობდნენ ბირთვული, ქიმიური და ბაქტერიოლოგიური იარაღის დამაზიანებელ ფაქტორებსა და მათგან დაცვის ხერხებს, გადიოდნენ იდეოლოგიურ მომზადებას (დამუშავებას). 

კვირაში ხუთ დღეს ჯარისკაცები მეცდინეობდნენ 8-8 სთ და ერთ დღეს კი – 4 სთ განმავლობაში. ტაქტიკურ მეცადინეობებზე ამ პერიოდში განსაკუთრებული ყურადღება ეთობოდა ჯარისკაცისა და ათეულის მოქმედებებს ბრძოლის ძირითად სახეობებში. საცეცხლე მომზადების მეცადინეობებზე ხდებოდა საარტილერიო-სასროლი იარაღის მატერიალური ნაწილის, სროლის თეორიისა და წესების შესწავლა. სასროლი იარაღიდან ჩასათვლელი სროლები ტარდებოდა როგორც დღისით, ისე ღამით. საცეცხლე მომზადების პროგრამაში შედიოდა აგრეთვე ხელჩართული ბრძოლის ელემენტების გაცნობაც. საველე პირობებში ახალგაზრდა ჯარისკაცები იძენდნენ შენიღბვის, საჰაერო და მიწისზედა მეთვალყურეობისგან შეფარების (დამალვის, укрытие), ღობურებისა და დაბრკოლებათა გადალახვის უნარ-ჩვევებს (навыки), ამუშავებდნენ მოქმედებებს მასობრივი დაზიანების იარაღის (მდი) გამოყენების შემთხვევაში. ეს ეტაპი მთავრდებიდა გამოცდების ან ჩათვლების ჩაბარებით და ტაქტიკური სწავლებით საბრძოლო სროლით ათეულის შემადგენლობაში. 

სპეციალური ერთეული მომზადების მიზანი გახლდათ – ჯარისკაც-სპეციალისტების მომზადება ჯარების ყველა გვარეობისთვის (სხვადასხვა სასწავლო ნაწილებსა და ცენტრებში): 

– მსროლელები, მეავტომატეები, მეტყვიამფრქვევეები – 58-ე სასწავლო ქვეითი დივიზია (ქ. ისპარტა), 1-ლი და მე-3 სასწავლო ქვეითი ბრიგადები (ქ.-ბი მანისა და ანტალია), 59-ე სასწავლო ქვეითი დივიზია (ქ. კაისერი); 

– უუკუცემო ქვემეხებისა და ნაღმსატყორცნების დამმიზნებლები, საველე და საზენიტო არტილერიის გათვლები – 57-ე (ბორნოვა, ქ. იზმირის რაიონი), 58-ე (ქ. ბურდური) და 59-ე (ქ. ერზინჯანი) სასწავლო საარტილერიო ბრიგადები; 

– ავტოსატრანსპორტო საშუალებების მძღოლები – 58-ე სასწავლო ქვეითი დივიზია (ქ. ისპარტა), 59-ე სასწავლო ქვეითი დივიზია (ქ. კაისერი), მძღოლების საარმიო სკოლები; 

– ტანკებისა და სადაზვერვო მანქანების ეკიპაჟები – სასწავლო ჯავშანსატანკო დივიზია (ეტიმესგუტი, 18 კმ ქ. ანკარის დასავლეთით); 

– მავთულიანი, რადიო- და რადიოსარელეო კავშირგაბმულობის სპეციალისტები – კავშირგაბმულობის სასწავლო ცენტრი (მამაკი, ქ. ანკარა); 

– სპეციალსტები საინჟინრო ჯარებისთვის – საინჟინრო ჯარების სასწავლო ცენტრი (ქ. ნარლიდერე); 

– პარაშუტისტ-მედესანტეები საჰაერო-სადესანტო და სადაზვერვო-დივერსიული ქვედანაყოფებისთვის – სასწავლო ცენტრი (ქ. ეგრიდირი), ცხრაკვირიან სწავლებაზე დამატებით ისინი 100 სთ-ის განმავლობაში გადიოდნენ საპარაშუტო მომზადებას; 

– მასობრივი დაზიანების იიარაღის (მდი) სპეციალისტები – სასწავლო ცენტრი (ქ. სტამბული); 

– საარტილერიო-ტექნიკური სამსახურის სპეციალისტები – სასწავლო ცენტრი (ქ. ბალიქესირი); 

– სამედიცინო სამსახურის სპეციალისტები – სასწავლო ცენტრები (ქ.-ბის სამსუნისა და იზმირის რაიონები). 

სპეციალური ერთეული მომზადების დასრულების შემდეგ ჯარისკაცები იგზავნებოდნენ სახმელეთო ჯარების სახაზო ნაწილებსა და ქვედანაყოფებში. სამსახური სახაზო ნაწილებში შედგებოდა საწყისი (15 კვირა) და ძირითადი (60 კვირა) პერიოდებისგან. 

საწყისი პერიოდის დროს ჯარისკაცები გადიოდნენ მომზადებას ქვედანაყოფების (ოცეული, ასეული, ბატალიონი) შემადგენლობაში. ასეულებისა და ბატარეების საბრძოლო შეთანხმებისას (боевое слаживание) სასწავლო დროის 50 %-მდე ეთმობოდა ქვეითი, სატანკო და საარტილერიო ქვედანაყოფების ერთობლივ სწავლებებს. საასეულო სწავლებების ორგანიზება ხდებოდა 2-ჯერ წელიწადში (ზაფხულსა და ზამთარში, ერთ-ერთი მათგანი ღამით). ეს პერიოდი მთავრდებოდა საბატალიონო ტაქტიკური სწავლებითა და საბრძოლო სროლით. 

ძირითადი პერიოდი ითვალისწინებდა ნაწილებისა და შენაერთების შეკვრას (ჩამოყალიბებას, сколачивание) და ეროვნული ოპერატიული გეგმებითა და ნატო-ს გეგმებით ჩატარებად ტაქტიკურ სწავლებებში სამხედრო მოსამსახურეთა მონაწილეობას. 

სამხედრო-საჰაერო ძალებში (სჰძ) რიგითი შემადგენლობისა და საავიაციო ნაწილების მიწისზედა მომსახურების სპეციალისტების მომზადება ეკისრებოდა სჰძ-ის სასწავლო სარდლობას (ქ. ღაზიემირი). სულ სჰძ-ის სასწავლო ნაწილებსა და ცენტრებში 1990-იანი წლების შუახანებში ყოველდღიურ მომზადებას გადიოდა დაახლოებით 12 ათასი ადამიანი. სწავლების ვადა შეადგენდა ოთხ-ექვს თვეს. 

სკოლებსა და სასწავლო ცენტრებში ახალგაზრდა ჯარისკაცებისგან ამზადებდნენ სხვადასხვა დარგის სპეციალისტებს: 

– მომსახურების ქვედანაყოფების ჯარისკაცები – სჰძ-ის სასწავლო ბრიგადა (ქ. ქჲუთაქჲა); 

– ელექტრონიკისა და რადიომაუწყებლობის სპეციალისტები, მეკავშირეები, რადიოსალოკაციო სადგურების (რლს) გათვლები – კავშირგაბმულობის სკოლა (ქ. იზმირი), სწავლების ვადა გახლდათ ექვსი თვე; 

– შეიარაღებისა და საბრძოლო მასალების ტექნიკოსები – შეიარაღების სკოლა (ქ. იზმირი); 

– სააეროდრომო სამსახურის სპეციალისტები – სააეროდრომო სამსახურის სკოლა (ქ. იზმირი); 

– ზურგის სამსახურების რიგითი შემადგენლობა – მომარაგების სკოლა (ქ. ესქიშეჰირი); 

– ტექნიკოს-მოტორისტები – მოტორისტების სკოლა (ქ. ბურსა). 

ავიაქვედანაყოფებში მისვლის შემდეგ რიგითი შემადგენლობა აგრძელებდა თვითმფრინავების მომსახურების, საბრძოლო გაფრენებისთვის მათი მომზადების, საბრძოლო მასალების მიტანისა და მათი ჩამოკიდების, საავიაციო ტექნიკის რემონტისა და სხვა უნარ-ჩვევების (навыки) სრულყოფას. 

სამხედრო-საზღვაო ძალებში (სზძ) ახალწვეული მატროსები საწყის სამხედრო მომზადებას გადიოდნენ სზძ-ის სასწავლო სარდლობის (კუნძ. ჰეიბელიადა) სასწავლო ნაწილებსა და ცენტრებში. მათი გამტარუნარიანობა 1990-იანი წლების შუახანებში შეადგენდა 10 ათას ადამიანს წელიწადში. სწავლების ვადა კი ექვსი-ცხრა თვე გახლდათ. 

სზძ-ში სამსახური, ისევე როგორც თურქეთის შეიარაღებული ძალების სხვა სახეობებში, რიგითი შემადგენლობისათვის ითვალისწინებდა საწყის (ექვსი თვე) და სპეციალურ მომზადებას, რომლებიც ხორციელდებოდა სასწავლო პოლკებში, სკოლებში და კურსებზე, აგრეთვე სამსახურს სახაზო ნაწილებში. 

სპეციალური მომზადება (2-12 თვე) ტარდებოდა შემდეგ სასწავლო ნაწილებსა და სკოლებში: 

– დამნაღმავები, ტორპედისტები, არტილერისტები, მესაჭეები, სატრიუმო მემანქანეები, საქვაბის მემანქანეები და მოტორისტები – 1-ლი და მე-2 სასწავლო პოლკები (ქ.-ბი ისკანდერუნი და იზმირი), სწავლების პერიოდი გახლდათ ექვსი-ცხრა თვე; 

– სანაპირო და საზენიტო არტილერიის გათვლები – ბოსფორის სრუტის სანაპირო არტილერიის 1-ლი, მე-2, -3 და -4 დივიზიონები (დასავლური ტერმინოლოგიით, ბატალიონები) და საზენიტო არტილერიის მობილური ბატარეა, დარდანელის სრუტის სანაპირო არტილერიის მე-5 დივიზიონი და საზენიტო არტილერიის 14-ე ბატარეა, ცხრა კვირა; 

– საგემბანო სამსახურის რიგითი შემადგენლობა – ქ. კარამჲურსელის სასწავლო ცენტრთან არსებული საგემბანო სამსახურის სკოლა, ექვსი თვე; 

– წყალქვეშა ფლოტის რიგითი შემადგენლობა – ქ. კარამჲურსელის სასწავლო ცენტრთან არსებული წყალქვეშა ფლოტის სპეციალისტების სკოლა, ცხრა თვე; 

– საბრძოლო მცურავები – საბრძოლო მცურავების სკოლა ჩუბუქლუში (ქ. სტამბული), 12 თვე; 

– სპეციალისტები ზურგის სამსახურებისთვის – ზურგის სკოლასთან (ქ. გჲოლჯჲუკი) არსებული ზურგის სამსახურების რიგითი შემადგენლობის კურსები, ცხრა კვირა; 

– სპეციალისტები ადმინისტრაციული სამსახურისთვის – ზურგის სკოლასთან (ქ. გჲოლჯჲუკი) არსებული ადმინისტრაციული სამსახურის რიგითი შემადგენლობის კურსები, ცხრა კვირა; 

გარდა ამისა, იყო კურსები, სადაც სზძ-თვის ცხრა კვირის განმავლობაში ამზადებდნენ შიკრიკებსა და მზარეულებს. 

სახაზო ნაწილებში სამსახურის დროს გრძელდებოდა რიგითების შემდგომი სწავლება ეკიპაჟების, გათვლების, ცალკეული ხომალდებისა და ხომალდთა ერთგვაროვანი ჯგუფების შემადგენლობაში. ეს პერიოდი მთავრდებოდა სზძ-ის სწავლებებით, აგრეთვე ერთობლივი სწავლებებით სახმელეთო ჯარებისა და სჰძ-ის ნაწილებთან, ასევე ნატო-ს სარდლობის გეგმების მიხედვით ჩატარებული სწავლებებით. 

ვადიანი სამსახურის დასრულების შემდეგ ეროვნული თავდაცვის მინისტრისა და გენერალური შტაბის უფროსის ბრძანებით სამხედრო მოსამსახურეები თადარიგში თავისუფლდებოდნენ, რის შესახებაც მათ პირადობის მოწმობებში კეთდებოდა აღნიშვნა. ცნობები ამის შესახებ იგზავნებოდა სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებებში. ყოფილი სამხედრო მოსამსახურეები ვალდებული იყვნენ სამთვიან ვადაში მიემართათ ამ ორგანოებისთვის აღრიცხვაზე დასაყენებლად, რის შესახებაც ასევე პირადობის მოწმობაში კეთდებოდა აღნიშვნა. 

თადარიგის სამხედრო მოსამსახურეებს საზღვარგარეთ გამგზავრების უფლება მხოლოდ რომელიმე სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებაში აღრიცხვაზე დადგომის შემდეგ ეძლეოდათ. 

ის პირები, რომლებმაც ნამდვილი სამსახურის ვადა მოიხადეს და არმიიდან განთავისუფლდნენ, ერთი წლის განმავლობაში 1-ლი რიგის რეზერვში იმყოფებოდნენ, რომელსაც სპეციალური გაწვევა ეწოდებოდა. სპეციალური გაწვევის კონტინგენტი შეიძლებოდა გაეწვიათ უწინარეს ყოვლისა სამხედრო-პოლიტიკური ვითარების გამწვავების შემთხვევაში და სამხედრო კონფლიქტის წარმოქმნის მუქარისას, უკვე მშვიდობიანობის დროს გაშლილი საბრძოლო შენაერთებისა და ნაწილების სრულად დაკომპლექტებისთვის. მომდევნო (მე-2 და -3) რიგის რეზერვისტები მობილიზაციის გამოცხადებისას გამოყენებულ იქნებოდნენ როგორც არსებული, ისე ახლად ჩამოყლიბებადი შენაერთებისა და ნაწილების სრულად დაკომპლექტებისთვის. 

თადარიგში მყოფი სამხედრო მოსამსახურეები რეგულარულად გადიოდნენ გადამზადებას რეზერვისტების შეკრებებზე ყოველწლიური სამობილიზაციო სწავლებების დროს 30-45 დღეღამის განმავლობაში. 

თადარიგის სამხედრო მოსამსახურეთა სწავლებებზე, გადამზადებასა და სხვა მსგავს ღონისძიებებზე გაწვევა ხორციელდებოდა მინისტრთა საბჭოს გადაწყვეტილებით გენერალური შტაბის წინადადების საფუძველზე. სამხედრო მოსამსახურეები, რომელთაც ჰქონდათ კლასი (классность) სამხედრო-სააღრიცხვო სპეციალობის მიხედვით, შეიძლებოდა გაწვეული ყოფილიყვნენ ორ წელიწადში ერთხელ არაუმეტეს 1,5 თვის ვადით. ვადიანი სამხედრო სამსახურის გავლის გარეშე თადარიგში ჩარიცხულები არმიაში გაიწვეოდნენ არანაკლებ ექვსი თვის ვადით. 

თადარიგის სამხედრო მოსამსახურეები ვალდებულნი იყვნენ 24 სთ ვადის განმავლობაში გამოცხადებულიყვნენ სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებაში სწავლებაზე, გადამზადებაზე და სხვა გაწვევის გამოცხადების მომენტიდან. მათთვის, ვინც მოცემულ მომენტში საზღვარგარეთ იმყოფებოდნენ, შეკრების ადგილს წარმოადგენდა შესაბამისი საელჩო ან საკონსულო. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

?????, «Подготовка рядового состава вооруженных сил Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1996 г. № 2. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთში ოფიცერთა კადრების მომზადება 1990-იანი წლების შუახანებში

რუსული სამხედრო პერიოდიკის ცნობით, 1990-იან წლებში, თურქეთის შეიარაღებული ძალების სარდლობა სერიოზულ ყურადღებას უთმობდა ოფიცერთა კადრების მომზადებას, ისწრაფვოდა რა არმიის დაკომპლექტების უზრუნველყოფისკენ კვალიფიციური და პოლიტიკურად კეთილსაიმედო ოფიცრებით. სწავლების პროცესში ინერგებოდა ახალი, უფრო ეფექტური მეთოდები, სრულყოფას განიცდიდა სასწავლო-მატერიალური ბაზა. დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა ოფიცერთა კადრების მორალურ-ფსიქოლოგიურ და ფიზიკურ მომზადებას, რომლებსაც შეეძლოთ მათში ნებისყოფა (волевые качества) განევითარებიათ და ისინი ფიზიკურად გამოეწრთოთ, რაც აუცილებელი გახლდათ სხვადასხვანაირ საბრძოლო პირობებში მოქმედებათა წარმოებისთვის. 

ოფიცერთა კადრები მზადდებოდა ძირითადად ეროვნულ სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში და მათი მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილი სწავლობდა საზღვარგარეთ, უმთავრესად აშშ-სა და გფრ-ში, სადაც ისინი იგზავნებოდნენ ქვეყნის შეიარაღებული ძალებისთვის შესასყიდი ახალი ტექნიკისა და იარაღის ასათვისებლად. თურქეთში არსებული კანონმდებლობის საფუძველზე ოფიცერთა კადრების მომზადება ხორციელდებოდა სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებების სისტემაში, უნივერსიტეტებსა და სხვა სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლებლებში, აგრეთვე თადარიგის ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების შემადგენლობიდან შერჩევის ხარჯზე. 

საწყისი სამხედრო განათლება ეძლეოდათ სამხედრო ლიცეუმებში, რომელთა კურსდამთავრებულნიც უპირატესობას ღებულობდნენ სამხედრო სასწავლებელში ჩასაბარებლად, საშუალო კი (ძირითადად თეორიული მომზადება) – სამხედრო სასწავლებლებში. უმაღლეს სამხედრო განათლებას თურქული შეიარაღებული ძალების ოფიცრები ღებულობდნენ სამხედრო აკადემიებში, რომლებიც ტერიტორიულად იყო გაერთიანებული (ექვსი აკადემიიდან ხუთი განლაგებული გახლდათ ქ. სტამბულში) და ყველა ისინი სამხედრო აკადემიების ერთიან უფროსს ექვემდებარებოდნენ (არმიის გენერლის წოდებისა). მასვე ექვემდებარებოდა სამეთაურო შემადგენლობის უმაღლესი კურსებიც, რომლებიც არაოფიციალურად ითვლებოდა გენერალური შტაბის აკადემიად. 

უნივერსიტეტებსა და სხვა სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში თურქეთის შეიარაღებული ძალებისთვის ოფიცერთა კადრებს იმ სპეციალობათა მიხედვით ამზადებდნენ, რომლებიც მათთვის შეიძლებოდა სამხედრო სასწავლებლებში ესწავლებინათ. 

სამხედრო ლიცეუმებში მიიღებოდნენ მხოლოდ მამრობითი სქესის პირები, რომელთაც ჰქონდათ თურქეთის მოქალაქეობა და დამთავრებული ჰქონდათ ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის რვა კლასი (ან მისი თანაბარი პროფესიული სკოლა). ისინი უნდა ყოფილიყვნენ ფიზიკურად და ფსიქიურად ჯანმრთელნი, არ ჰქონოდათ ნასამართლობა (ეს პირობა უახლოეს ნათესავებზეც ვრცელდებოდა) და პოლიტიკურად კეთილსაიმედონი ყოფილიყვნენ. სამხედრო ლიცეუმებში შესვლის მსურველები განცხადებით მიმართავდნენ უშუალოდ ლიცეუმის უფროსს მაისის ბოლოდან ივნისის შუა რიცხვებამდე. ლიცეუმში სწავლის ვადა იყო ოთხი წელი. პირველი წელი გახლდათ მოსამზადებელი. ამ პერიოდში ძირითადი ყურადღება ეთმობოდა უცხო ენების შესწავლას. ისინი, რომლებიც მოსამზადებელი კურსის პროგრამის მიხედვით გამოცდებს ვერ ჩააბარებდნენ, ლიცეუმიდან ირიცხებოდნენ. ენობრივი ზოგადსაგანმანათლებლო (языковые общеобразовательные) სკოლების კურსდამთავრებულნი პირდაპირ პირველ კურსზე მიიღებოდნენ. 

1990-იან წლებში თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში იყო ხუთი ლიცეუმი: სახმელეთო ჯარებში – სამი, მათ შორის „ქულელი“, ძირითადი სასწავლო დაწესებულება, რომელიც ამზადებდა კადრებს სახმელეთო ჯარების სასწავლებლებისთვის (სტამბული, სწავლება მიმდინარეობდა ინგლისურ ენაზე); „იშიქლარი“ (ბურსა, გერმანულ და ფრანგულ ენებზე); „მალთეფე“ (იზმირი, ინგლისურ ენაზე); სამხედრო-საზღვაო ძალებში (სზძ) – ერთი (ჰეიბელიადა, სტამბული, ინგლისურ ენაზე); სამხედრო-საჰაერო ძალებში (სჰძ) – ერთი (იზმირი, ინგლისურ ენაზე). ასწავლიდნენ რუსულ ენასაც (2 სთ კვირაში). თითოეულ ლიცეუმში რუსულ ენას დაახლოებით 200 ადამიანი სწავლობდა. 

სახმელეთო ჯარების ლიცეუმები თავიანთი სტრუქტურით, მომზადების პროგრამით, სასწავლო ბაზითა და გამტარუნარიანობით (пропускная способность) ერთმანეთის ანალოგიურები იყვნენ. თითოეულ მათგანში ყოველწლიურად დაახლ. 2000 კურსანტი სწავლობდა. ლიცეუმის საორგანიზაციო სტრუქტურა ასეთი გახლდათ: უფროსი, შტაბი, სასწავლო განყოფილება (отдел), მომსახურების ქვედანაყოფები, სასწავლო პოლკი (კურსის ოთხი ბატალიონი, თითოეული სამ-სამი ასეულით). 

სასწავლო წელი 25 სექტემბერს იწყებოდა და 30 მაისს მთავრდებოდა. წლიური პროგრამა მოიცავდა 1225 სასწავლო საათს, რომელთაგან ტექნიკურ დისციპლინებზე მოდიოდა 527 სთ, სოციალურ დისციპლინებზე 343 სთ, უცხო ენებზე, სამხედრო დისციპლინებსა და ფიზიკურ მომზადებაზე – 355 სთ. წელიწადში ორჯერ (თებერვალი, მაისი) სახმელეთო ჯარების სარდლის გეგმის მიხედვით მოწმდებოდა ლიცეუმების აღსაზრდელთა მომზადება და სასწავლო პროცესის ორგანიზაცია. სამხედრო დისციპლინებს კვირაში თითო საათი ეთმობოდა. გარდა ამისა, სასწავლო წლის დასრულების შემდეგ ორი კვირის განმავლობაში გადიოდნენ ბანაკებში (იალოვას რაიონი) სადაც მათ უტარდებოდათ პრაქტიკული მეცადინეობები ტაქტიკაში, საცეცხლე, სამწყობრო და ფიზიკურ მომზადებაში, წარმოებდა სასროლი იარაღის მატერიალური ნაწილის შესწავლაც. 

სახმელეთო ჯარების ლიცეუმები ყოველწლიურად უშვებდნენ 500–500 ადამიანს, სამხედრო-საზღვაო და სამხედრო-საჰაერო ლიცეუმები 140–150 ადამიანს, რომლებიც სამხედრო სასწავლებლებში შესვლის ძირითადი კანდიდატები გახლდნენ. 

ოფიცერთა კადრებს ყველა სპეციალობის მიხედვით ამზადებდნენ შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლებლებში. მათში მიიღებოდნენ 17-დან 20 წლამდე ჭაბუკები, რომლებსაც დამთავრებული ჰქონდათ სამხედრო ზოგადსაგანმანათლებლო ლიცეუმები და მათი თანაბარი სასწავლო დაწესებულებანი. თუმცა კი სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებებიდანაც მიიღებოდნენ ჭაბუკები, როგორც წესი, კურსატნების საერთო რიცხვის არაუმეტეს 20 %-ისა. არ მიიღებოდნენ ადრე რომელიმე ლიცეუმიდან გარიცხული პირები, დაოჯახებულნი ან დანიშნულები, მეტყეველების ან ფიზიკური ნაკლის მქონენი, ასევე ვისაც გადატანილი ჰქონდა ყვავილის დაავადება და მოიხადა ვადიანი ნამდვილი სამხედრო სამსახური. მიღებისას საგანგებო ყურადღება ექცეოდა თავად ჩარიცხვის მსურველისა და მისი უახლოესი ნათესავების პოლიტიკურ კეთილსაიმედობას. 

სამხედრო სასწავლებელში შესვლისათვის აუცილებელი იყო პირადად ან ფოსტით წარედგინათ შემდეგი საბუთები: 

– განცხადება სასწავლებლის უფროსის სახელზე ჩასარიცხ გამოცდებზე დაშვების თხოვნით; – ლიცეუმის დამთავრების დიპლომი ან მისი ასლი; 

– ცნობა ლიცეუმიდან ბეჯითობის (გულმოდგინების) შესახებ ყველა შესწავლილ საგანში ნიშნების მითითებით, რომელშიც ასევე აღინიშნებოდა აბიტურიენტის უკანონო პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ორგანიზაციებსა და დაჯგუფებებში მონაწილეობა; 

– ცნობა პირადი კეთილსიმედობისა და უახლოესი ნათესავების კეთილსაიმედობის შესახებ, დამოწმებული თურქეთის რესპუბლიკის პროკურატურის მიერ და დასკვნები იმის თაობაზე, რომ მოცემული პირი თავისი შეხედულებების მიხედვით შეიძლება განიხილებოდეს როგორც ოფიცრობის კანდიდატი (ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების შვილებს საკმარისი იყო ჰქონოდათ ნაწილის მეთაურის მიერ დამოწმებული ცნობა კეთილსაიმედობის შესახებ); 

– პირადობის მოწმობა ან ასლი (თავისი და მშობლების); 

– სამედიცინო სერტიფიკატი ყვავილზე აცრების შესახებ; 

– ცნობა საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებიდან; 

– 15 ფოტოსურათი ზომით 4,5×6 სმ; 

– ცნობა ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ „გიულჰანეს“ სამხედრო ჰოსპიტლიდან (ანკარა) ან საცხოვრებელი ადგილი მიხედვით სამედიცინო დაწესებულებიდან. 

ჩარიცხვის მსურველებთან ტარდებოდა წინასწარი გასაუბრება, რომლის მიზანიც გახლდათ მათი პოლიტიკური, სულიერი და კულტურული დონის შემოწმება. მათ ვინც გასაუბრებასა და სამედიცინო გამოკვლევას გაივლიდა, უშვებდნენ გამოცდების ჩაბარებაზე მათემატიკაში, ფიზიკაში, ქიმიაში, უცხო ენებში, ისტორიაში, სოციოლოგიაში, ლოგიკასა და ფიზიკურ მომზადებაში. 

სასწავლო პროგრამებს ადგენდნენ სასწავლებელთა აკადემიური საბჭოები და ამტკიცებდა გენერალური შტაბი. სამხედრო დისციპლინების შესწავლაზე გამოიყოფოდა დაახლ. 1000 სთ (სწავლების ოთხი წლის განმავლობაში). 

სასწავლო წელი შედგებოდა სწავლების ორი პერიოდისაგან: აკადემიური წელი, რომელიც მოიცავდა ორ სემესტრს (16 და 26 კვირა), და პრაქტიკული სწავლება სასწავლო ცენტრში. თითოეული სემესტრის ბოლოს კურსანტები აბარებდნენ გამოცდებს ყველა გავლილ საგანში. მათი შედეგების მიხედვით გამოჰყავდათ საერთო შემაჯამებელი ქულა სემესტრის განმავლობაში, რომლის საფუძველზეც განისაზღვრებოდა მოსწრების ინდექსი. სასწავლებლებს ჰქონდათ კარგი სასწავლო-მატერიალური ბაზა, სასწავლო კლასები კი ელექტრონული ტექნიკისა და სხვადასხვა თვალსაჩინო დამხმარე საშუალებებით იყო აღჭურვილი. მათი ტიპიური ოქრგანიზაცია ქვემოთ 1-ლ ნახატზეა მოყვანილი. 

[ნახატი] 

ნახ. 1. შეიარაღებული ძალების სახეობის სამხედრო სასწავლებლის ორგანიზაცია 

თუ სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლებლებში კურსზე 200–250 ადამიანი სწავლობდა, სამხედრო სასწავლებლებში ქმნიდნენ ჯგუფებს 15–20 ადამიანისგან, ამასთან 65 კურსანტზე მოდიოდა ერთი სასწავლო კაბინეტი და ერთი ლაბორატორია (უნივერსიტეტებში 800–1000 სტუდენტზე – ერთი კაბინეტი). 

სახმელეთო ჯარების ზოგადსაჯარისო საოფიცრო სასწავლებელი „ჰარა ჰარფ ოქულუ“ (ანკარა, ნახ. 2) ყველა სპეციალობის მიხედვით ამზადებდა ოფიცრებს სახმელეთო ჯარებისთვის, ასევე საჟანდარმო ჯარების, ტოპოგრაფიული სამსახურისა და საზღვაო ქვეითი ჯარისათვის (საზღვაო ქვეითი ჯარის ოფიცერთა მომზადების ქვეგანყოფილებას /ქვედანაყოფს, отделение/ ყოველწლიურად ამთავრებდა 10–12 ადამიანი). გარდა ამისა, აქ წარმოებდა სამხედრო იურისტებისა და მშენებელთა სწავლებაც. პირველი სამი კურსისათვის ერთიანი პროგრამა არსებობდა. ამ პერიოდში კურსანტები შეისწავლიდნენ ძირითადად ზოგადსაგანმანათლებლო საგნებს, აგრეთვე სახედროსაც: ტაქტიკას, საცეცხლე (სასროლი იარაღი), სამწყობრო და ფიზიკურ მომზადებას. მეოთხე კურსზე იწყებოდა ჯარების გვარეობათა და სამსახურების მიხედვით სპეციალიზაცია. 

პირველი კურსი – ძირითადი სამხედრო, ტექნიკური და სოციალური* დისციპლინები (960 სასწავლო საათი, დროის 100 %) (*ყველა სასწავლებელში სოციალურ დისციპლინებს ერთიანი გეგმის მიხედვით ასწავლიდნენ და მათ სასწავლო საათების ერთნაირი რაოდენობა ეთმობოდა, ხოლო სამხედრო და ტექნიკურ დისციპლინებს კი – სასწავლებლის პროფილის შესაბამისად): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, დაზვერვის საფუძვლები, სამხედრო ტოპოგრაფია, სწავლების საფუძვლები და მეთოდები, სამხედრო მიმოწერა და ორატორული ხელოვნება, ფიზიკური და საბრძოლო მომზადება (480 სთ; 50 %); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (288; 30); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია, სამართალმცოდნეობა, ეკონომიკის საფუძვლები (192; 20). 

მეორე კურსი (960 სასწავლო საათი; 100 %): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, დაზვერვა, სამხედრო ტოპოგრაფია, საბრძოლო ტექნიკა და შეიარაღება, ჯავშანსატანკო ჯარები, არტილერია, საინჟინრო საქმე, კავშირგაბმულობა, ფიზიკური მომზადება, საბრძოლო მომზადება (512; 53,4); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (240; 25); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია, ეკონომიკა, სამართალმცოდნეობა (208; 21,6). 

მესამე კურსი (960 სასწავლო საათი; 100 %): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, დაზვერვა, სამხედრო ტოპოგრაფია, სამხედრო კანონმდებლობა, კომუნიკაცია, საარტილერიო ტექნიკური მომარაგება, საინტენდანტო სამსახური, პირადი შემადგენლობა, სატრანსპორტო საშუალებანი, სამეთაურო ხელოვნება, ფიზიკური მომზადება, საბრძოლო მომზადება (608; 63,3); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (192; 20); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია (160; 16,7). 

მეოთხე კურსი (960 სასწავლო საათი; 100 %): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, სპეციალობის თეორია, ომების ისტორია, სამხედრო ფსიქოლოგია, ხელმძღვანელობის მეთოდები, მასობრივი დაზიანების იარაღი, ფიზიკური მომზადება, საბრძოლო მომზადება (544; 57); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (224; 23); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია, პოლიტიკური ისტორია (192; 20). 

სასწავლებელი ყოველწლიურად უშვებდა 450–500 ოფიცერს ლეიტენანტის სამხედრო წოდების მინიჭებით. შემდეგ ისინი გადიოდნენ ერთწლიან სპეციალიზაციას ჯარების გვარეობათა სასწავლებლებში, რის შემდეგაც მათ ნიშნავდნენ ოცეულის მეთაურის თანამდებობაზე და გზავნიდნენ ჯარებში. 

ტექნიკური დისციპლინების სწავლება წარმოებდა უცხო ენაზე (ინგლისურად, ფრანგულად, გერმანულად). სწავლების დონე საკმარისად მაღალი გახლდათ. დიდი ყურადღება ეთმობოდა მომავალი ოფიცრების ფსიქოლოგიურ და ფიზიკურ მომზადებას. სასწავლო პროცესის მსვლელობისას სასწავლებლის მეთაურობა აწყდებოდა სიძნელეებს კათედრების პედაგოგთა შემადგენლობით დაკომპლექტებაში. 1990-იანი წლების შუახანებში მასწავლებელთა მნიშვნელოვან ნაწილს, განსაკუთრებით ზოგადთეორიული კურსების წასაკითხად, იწვევდნენ სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლებლებიდან. 

სამხედრო-საზღვაო ძალების საოფიცრო სასწავლებელი „დენიზ ჰარფ ოქულუ“ (თუზლა) ამზადებდა ოფიცრებს ხომალდებისა და სანაპირო სამსახურებისთვის. მოქმედებდა ორი ფაკულტეტი: სამეთაურო და საინჟინრო. პირველ სამ კურსზე სწავლება წარმოებდა ერთიანი პროგრამის მიხედვით, მეოთხეზე კი განცალკევებულად – ფაკულტეტებზე. სასწავლო წელი შედგებოდა ორი სემესტრისა (როცა კურსანტები უშუალოდ სასწავლებელში მეცადინეობდნენ) და საზაფხულო პრაქტიკისგან თურქეთის სზძ-ის სასწავლო და საბრძოლო ხომალდებზე. ყოველწლიურად წარმოებდა 100–140 ოფიცრის გამოშვება. სასწავლებლის დასრულების შემდეგ გამოშვებულებს ენიჭებოდათ სამხედრო წოდება ლეიტენანტი და კვალიფიაცია საზღვაო ოფიცერი. ხომალდებზე გაგზავნის წინ ოფიცრები, ისევე როგორც სახმელეთო ჯარებში, გადიოდნენ სპეციალიზაციას. სასწავლებელი წლის განმავლობაში ამზადებდა ასევე თადარიგის ოფიცრებს სანაოსნო სკოლისა და ტექნიკური უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულთაგან. მისი დასრულების შემდეგ ისინი იღებდნენ უმცროსი ლეიტენანტის წოდებას და გადიოდნენ ერთწლიან სტაჟირებას ხომალდებზე, სანაპირო ნაწილებსა და სზძ-ის დაწესებულებებში, შემდეგ კი თადარიგში თავისუფლდებოდნენ. 

ტარდებოდა აგრეთვე ოფიცრების გადამზადება შესაბამის კურსებზე. საზღვარგარეთულ პრესაში იტყობინებოდნენ, რომ 1952 წლიდან სპეციალურად შერჩეულ კურსდამთავრებულებს უშვებდნენ აშშ-ში სრულყოფის სკოლაში (ქ. მონტერეი, კალიფორნიის შტატი), აგრეთვე აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთის, გფრ-ისა და იტალიის სამხედრო-საზღვო ძალებში არსებულ სხვადასხვა მოკლევადიან კურსებზე. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების საფრენოსნო სასწავლებელი „ჰავა ჰარფ ოქულუ“ (ეშილიურთი, სტამბული) გახლდათ თურქეთის სჰძ-ის ოფიცერთა კადრების მომზადების ძირითადი სასწავლო დაწესებულება. ის ყოველწლიურად უშვებდა 200–220 ოფიცერს. კურსანტები აქ იღებდნენ ძირითადად თეორიულ მომზადებას. პირველ კურსზე სწავლება ყველა კურსანტისთვის წარმოებდა ერთიანი პროგრამის მიხედვით. მეორე კურსიდან იწყებოდა სპეციალიზაცია. სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ გამოშვებულებს ენიჭებოდათ ლეიტენანტის სამხედრო წოდება და შემდგომი სწავლებისთვის იგზავნებოდნენ ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების სასწავლებლებში. 

სწავლების მთელი პერიოდის განმავლობაში ყველა სასწავლებლის კურსანტებისთვის დადგენილი გახლდათ ერთიანი დღის განრიგი: 

6.00 – ადგომა 

6.00 – 6.15 – დილის ტუალეტი 

6.15 – 7.30 – კროსი 5 კმ (ყოველდღიურად) 

7.30 – 8.15 – საუზმე 

8.15 – 8.30 – მოწყობა და მეცადინეობებისთვის მომზადება 

8.30 – 12.20 – მეცადინეობები 

12.30 – 13.10 – სადილი 

13.20 – 15.30 – მეცადინეობები 

16.00 – 17.00 – ფიზიკური მომზადება 

17.00 – 18.30 – თვითმომზადება 

18.30 – 19.00 – პირადი დრო 

19.00 – 20.00 – ვახშამი 

20.00 – 22.00 – თვითმომზადება 

22.15 – გასაყრისი (отбой) 

ჯარების გვარეობათა და სამსახურების სასწავლებლები ამზადებდნენ კადრის ოფიცრებს, თადარიგის ოფიცრებსა და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრებს. კადრის ოფიცრების მოსამზადებელი განყოფილებები ძირითადად კომპლექტდებოდა შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლებლების კურსდამთავრებულთა მიღების გზით. 

სახმელეთო ჯარების ოფიცერთა სპეციალიზაცია წარმოებდა ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების შემდეგ სასწავლებლებში: 

– ჯავშანსატანკო (ეთიმესგუთი) – სამეთაურო და ტექნიკური შემადგენლობა ჯავშანსატანკო ჯარებისთვის. იყო სამო ქვეგანყოფილება (отделения): კადრის ოფიცრების, თადარიგის ოფიცრებისა და კადრის უნტერ-ოფიცრების. კადრის ოფიცერთა ყოველწლიური გამოშვება შეადგენდა 150–160 ადამიანს, თადარიგის ოფიცრების – დაახლ. 450, უნტერ-ოფიცრების – დაახლ. 500 ადამიანს. სასწავლებლის ბაზაზე შექმნილი გახლდათ ასევე შემდეგი კურსები: ჯავშანსატანკო ჯარების ოფიცერთა სრულყოფის; ოფიცერთა კვალიფიკაციის ამაღლებისა და სპეციალიზაციის; სამხედრო საქმის საფუძვლებისა თადარიგის ოფიცრებისთვის; სატანკო და სადაზვერვო ოცეულების მეთაურთა თანამდებობებზე თადარიგის ოფიცერთა მომზადების; ოფიცერ-ტექნიკოსთა მომზადების; სამხედრო საქმის საფუძვლებისა უნტერ-ოფიცრებისთვის; უნტერ-ოფიცერთა სპეციალიზაციის. 

– ქვეითი (თუზლა) – ქვეითი, მოტოქვეითი, სატყვიამფრქვევო, ნაღმსატყორცნების ოცეულებისა და უუკუცემო ქვემეხების ოცეულების. სწავლების ვადა იყო ერთი-ორი წელი. სასწავლებელში იყო რიგი მუდმივად მოქმედი კიურსებისა: ქვეითი ოფიცრების სრულყოფის, სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლებლების კურსდამთავრებულთათვის სამხედრო საქმის საფუძვლების, თადარიგის ოფიცრებისთვის სამხედრო საქმის საფუძვლების, ქვეითი უნტერ-ოფიცრების, ათეულის მეთაურებისა და ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) დამმიზნებლების კვალიფიკაციის ამაღლების (უნტერ-ოფიცრებისთვის). ყოველწლიურად უშვებდბნენ დაახლ. 1000 ადამიანს. 

– ქვეითი თადარიგის ოფიცრებისთვის (ანკარა) კომპლექტდებოდა ირითადად სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებების იმ კურსდამთავრებულებით, ვისაც ვადიანი სამსახური არ ჰქონდა გავლილი. სწავლების ვადა გახლდათ ექვსი თვე, ყოველწლიური გამოშვება დაახლ. 2000 ადამიანი. 

– სარაკეტო-საარტილერიო (ფოლათლი) – კადრის ოფიცრები, თადარიგის ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები სახმელეთო ჯარების ყველა საარტილერიო ქვედანაყოფისა და ნაწილისთვის. ყოველწლიურად უშვებდა დაახლ. 200 კარდის ოფიცერს, 250-მდე თადარიგის ოფიცერსა და 300 უნტერ-ოფიცერს. 

სასწავლებელში მოქმედებდა ოფიცერთა შემადგენლობის სრულყოფის შემდეგი კურსები: 105-, 155- და 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცებისა და 175-მმ ზარბაზნების ექსპლუატაციის; საარტილერიო ცეცხლის კორექტირებისთვის ვერტმფრენებისა და თვითმფრინავების პილოტების მომზადების; ოფიცერ-ტექნიკოსების მომზადების; უნტერ-ოფიცრების კვალიფიკაციის ამაღლებისა და სპეციალიზაციის; უნტერ-ოფიცერ – ტექნიკოსების მომზადების. 

– სადაზვერვო-დივერსიული (ეგრიდირი) – ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები კომანდოსების ქვედანაყოფებისა და ნაწილებისთვის. ყოველწლიურად უშვებდა დაახლ. 50 ოფიცერსა და 200–250 ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცერს. აქ იყო პირადი შემადგენლობის სპეციალური ალპინისტური მომზადების კურსები კომანდოსების ნაწილებისთვის და კომანდოსების სპეციალური კურსები. 

– ბირთვული, ბიოლოგიური და ქიმიური დაცვის (სტამბული) – ინსტრუქტორები და ტექნიკური პერსონალი მასობრივი დაზიანების იარაღისგან (მდი) ჯარების დაცვის საშუალებებში. იყო რამდენიმე მუდმივმოქმედი მოკლევადიანი კურსი: შტაბის მუშაკებისა და მეთაურთა კადრების მომზადების; სამხედრო აკადემიების მსმენელთათვის; უნტერ-ოფიცერთა მომზადების. 

– სამხედრო-საინჟინრო (სტამბული) – კადრის ოფიცრები, თადარიგის ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები საინჟინრო ჯარებისთვის. ყოველწლიურად უშვებდა 150–160 კადრის ოფიცერს, დაახლ. 400 თადარიგის ოფიცერსა და 500-მდე ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცერს. 

– კავშირგაბმულობის (მამაქი, ანკარა) – ამზადებდა ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების შემადგენლობას კავშირგაბმულობის ჯარებისთვის. ყოველწლიური გამოშვება: კადრის ოფიცრების – 100, თადარიგის ოფიცრების – დაახლ. 300, უნტერ-ოფიცრების – 350-მდე ადამიანი. 

– საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგების (ბალიქესირი) – სპეციალისტები საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგებისა და რემონტის ქვედანაყოფებისა და სამსახურებისთვის. ყოველწლიური გამოშვება: კადრის ოფიცრების – დაახლ. 50, თადარიგის ოფიცრების – 600-მდე, უნტერ-ოფიცრების – დაახლ. 500 ადამიანი. 

– სამხედრო-სატრანსპორტო (ღაზიემირი) – კადრის ოფიცრები, თადარიგის ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები ავტოსატრანსპორტო ქვედანაყოფების, ნაწილებისა და სამსახურებისთვის. სასწავლებლის ყოველწლიური გამოშვება გახლდათ: კადრის ოფიცრების – 40-50, თადარიგის ოფიცრების – დაახლ. 350, უნტერ-ოფიცრების – 150 ადამიანი. 

– საფინანსო-საინტენდანტო (ჰალიჯიოღლუ, სტამბული) – საფინანსო და საინტენდანტო სამსახურების ოფიცრები. 

– სამხედრო-სამედიცინო (იზმირი). 

– სამხედრო-ტოპოგრაფიული (ანკარა). 

– სამთო-ალპინისტური (მუღლა). 

– უცხო ენების (ანკარა) – უნცხო ენების მასწავლებლები და თარჯიმნები (სახმელეთო ჯარების სამხედრო სასწავლებელთან). 

სზძ-ის ოფიცრები თავიანთ პრაქტიკულ უნარ-ჩვევებს სრულყოფდნენ სპეციალიზაციის ექვსთვიან კურსებზე მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა გიოლჯუკში, რის შემდეგაც ისინი იგზავნებოდნენ ხომალდებზე და (სანაპირო) ნაწილებში. აუცილებელი ორწლიანი სამსახურის შემდეგ მათ შეეძლოთ შესულიყვნენ სზძ-ის ზურგის სამსახურების სასწავლებელში (გიოლჯუკი), სადაც სწავლობდნენ ზურგის ორგანიზაციას, ფინანსურ გაანგარიშებებსა და ბუღალტერიას, ეკონომიკის საფუძვლებს, სამართალს, საქონელმცოდნეობას, ვაჭრობასა და სხვა დისციპლონებს. სწავლების ვადა გახლდათ ერთი წელი. 

იყო აგრეთვე ექვსთვიანი კურსები ჰიდროგრაფიული სამსახურის ოფიცრების მომზადებისა და ერთწლიანი – ფლოტის წყალქვეშა ძალების ოფიცრების მომზადებისთვის. 

სზძ-ის თადარიგის ოფიცერთა სასწავლებელს (კ. ჰეიბელიადა) აკომპლექტებდნენ ძირითადად საზღვაოსნო სკოლისა და ტექნიკური უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულებით. იყო ორი ქვეგანყოფილება: სამწყობრო და საინჟინრო. სწავლების ვადა თითოეულში გახლდათ ერთი წელი. დასრულების შემდეგ გამოშვებულნი უმცროსი ლეიტენანტის წოდებით ერთწლიან სტაჟირებას გადიოდნენ ხომალდებზე და სანაპირო ნაწილებში, რის შემდეგაც თავისუფლდებოდნენ თადარიგში. 

სჰძ-ის ოფიცრები სპეციალიზდებოდნენ ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების შემდეგ სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში: 

– საავიაციო-ტექნიკური სასწავლებელი (იზმირი) – ტექნიკური შემადგენლობის ოფიცრები და უნტერ-ოფიცრები რეაქტიული და დგუშიანი თვითმფრინავების მომსახურებისთვის. სწავლების ვადა სპეციალობის მიხედვით შეადგენდა ერთ-ორ წელიწადს. ყოველწლიური გამოშვება გახლდათ 130–150 ადამიანი. 

– საფრენოსნო სასწავლებელი (ღაზიემირი, იზმირი) – შეისწავლიდნენ ფრენების თეორიას და ღებულობდნენ პრაქტიკულ საფრენოსნო მომზადებას დგუშიან თვითმფრინავებზე. სწავლების ვადა იყო ერთი წელი. 

– საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) სასწავლებლი (იზმირი) – ამზადებდა ოფიცრებსა და უნტერ-ოფიცრებს შემდეგი სპეციალობების მიხედვით: რადიოსალოკაციო სადგურების (რლს) ოპერატორები და ტექნიკოსები, მერაკეტეები, მეზენიტეები, სპეციალისტები ავიაციის მართვისა და დამიზნების (наведение) სამსახურისთვის. სწავლების ვადა გახლდათ ერთი-ორი წელი სპეციალობის შესაბამისად. წელიადში უშვებდა 50–70 ადამიანს. 

– კავშირგაბმულობისა და ელექტრონიკის საავიაციო სასწავლებელი (იზმირი) – ოფიცრები, უნტერ-ოფიცრები და რიგითები – კავშირგაბმულობისა და ელექტრონიკის სპეციალისტები. სწავლების ვადა იყო ერთი-ორი წელი სპეციალობისდა მიხედვით. ყოველწლიური გამოშვება – დაახლ. 200 ადამიანი. 

– სააეროდრომო სამსახურის სასწავლებელი (იზმირი) – სხვადასხვა პროფილის ინჟინერ-მშენებლები. 

– მომარაგების სამსახურის სასწავლებელი (ესქიშეჰირი) – ოფიცრების სჰძ-ის მომარაგების სამსახურისთვის. 

– სჰძ-ის უცხო ენათა სასწავლებელი (იზმირი) – სამხედრო თარჯიმნებისა სჰძ-თვის. 

– ბომბტყორცნის სკოლა (ადანა). 

– რეაქტიული ავიაციის ჯგუფი (ესქიშეჰირი) – საფრენოსნო სასწავლებლის კურსდამთავრებულნი ღებულობდნენ პრაქტიკულ საფრენოსნო მომზადებას რეაქტიულ თვითმფრინავებზე. 

მზვერავ-ოფიცრებს შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობისთვის ამზადებდნენ შეიარაღებული ძალების სადაზვერვო სასწავლებელში (ანკარა). 

სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლებლებში კადრის ოფიცრობის კანდიდატების შერჩევისა და სწავლების წესი განისაზღვრებოდა ეროვნული თავდაცვის მინისტრის 1968 წლის 11 მაისის დირექტივით. ადმინისტრაციული ხელმძღვანელობა, მატერიალური უზრუნველყოფა და მასზე პასუხისმგებლობა ეკისებოდათ უნივერტსიტეტებისა და უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების სამხედრო ფაკულტეტების მეთაურობებს. სამხედრო მსმენელების კონტინგენტს ყოველწლიურად ადგენდა ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო, სხვადასხვა პროფილის სპეციალისტებში შეიარაღებული ძალების მოთხოვნილებათა შესაბამისად. 1990-იანი წლების შუახანებში ქვეყნის უმაღლეს სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებებში შეიარაღებული ძალების სახეობებისთვის გამოყოფილი იყო კვოტა, მათ შორის: სახმელეთო ჯარებისთვის – 145 ადგილი, სზძ-თვის – 90, სჰძ-თვის – 100. სახმელეთო ჯარებისთვის გამოყოფილი კვოტა შემდეგნაირად გახლდათ განაწილებული: ანკარა – 50 ადგილი, სტამბული – 25, ადანა – 10, დიარბაქირი – 10, არზრუმი – 10, იზმირი – 10, კაისერი – 10, სამსუნი – 10, სივასი – 10 ადგილი, მათგან 110 ექიმის, 6 ვეტერინარის, ხუთი ინგლისური ენის მასწავლებლის, ორი – გერმანულის, ორი – რუსულის, ოთხი ინჟინერ-მშენებლის, სამი ინჟინერ-ქიმიკოსის, ოთხი ინჟინერ-მექანიკოსის, ექვსი ინჟინერ-ელექტრიკოსის, სამი ინჟინერ-ფიზიკოსის. 

ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს კონტინგენტის მიხედვით, სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში სამხედრო მსმენელობის კანდიდატებს წაეყენებოდა იგივე მოთხოვნები, რაც სამხედრო სასწავლებლებში შემსვლელებს. მათზე ვრცელდებოდა დებულება სამხედრო ფორმის ტარების შესახებ, აგრეთვე სამხედრო წესდებებისა და დარიგებათა ყველა დებულება. პროგრამით გათვალისწინებული გახლდათ სამხედრო მომზადება (2 სთ კვირაში) და საბანაკო შეკრებები შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლო ცენტრებში (2-ჯერ ორ-ორი თვე). უმაღლესი სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ მსმენელები გადიოდნენ ორთვიან მომზადებას ქვეითი ჯარის სასწავლებელში (თუზლა) და აბარებდნენ გამოცდებს ოფიცრის წოდების მისაღებად. 

სამეთაურო უნარ-ჩვევებისა და სპეციალური სამხედრო ცოდნის შემდგომი სრულყოფისთვის უმაღლესი სასწავლებლების კურსდამთავრებულთ გზავნიდნენ ჯარების გვარეობათა შესაბამის სასწავლებლებში: ექიმებსა და ვეტერინარებს – უმაღლეს სამედიცინო კურსებზე (ანკარა), უცხო ენების მასწავლებლებს – უცხო ენათა სამხედრო სასწავლებელში (ანკარა), სხვადასხვა პროფილის ინჟინრებს – ჯავშანსატანკო (ეთიმესგუთი), სარაკეტო-საარტილერიო (ფოლათლი), საინჟინრო (ნარლიდერე), სატრანსპორტო (ღაზიემირი), ზურგის სამსახურების (ბალიქესირი), საარმიო ავიაციის (გიუვერჯინლიკი, ანკარა) და კავშირგაბმულობის (ანკარა). 

1982 წლის 26 მარტის # 2642 კანონის ძალაში შესვლის მომენტიდან ის პირები, რომელთაც დამთავრებული ჰქონდათ უნივერსიტეტების სხვადასხვა ფაკულტეტები ან უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებანი, მათი სურვილისა და ასაკის მიუხედავად შეიძლებოდა გაეწვიათ ოფიცრებად ნამდვილ სამხედრო სამსახურში, თუ შეიარაღებულ ძალებს სჭირდებოდა ის სპეციალობები, რომელთაც ეს პირები ფლობდნენ. 

რუსი ავტორების დასკვნით, სამხედრო განათლების მრავალსაფეხურიანი სისტემა საშუალებას იძლეოდა განეხორციელებიათ სამეთაურო კადრების გულდასმით ფილტრაცია და შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელი შემადგენლობა მკაცრი კლასობრივი და იდეოლოგიური ნიშნების მიხედვით დაეკომპლექტებიათ. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Федин, «Подготовка офицерских кадров в Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1995, № 8. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის ოფიცერთა სოციალური დაცვა 1990-იანი წლების დასაწყისში

უცხოეთის სახელმწიფოთა შეიარაღებული ძალების მორალური სულისკვეთებისა და მმართველი რეჟიმისადმი სამხედრო მოსამსახურეთა ლოიალურობის განმტკიცების, არმიაში სამსახურის მიმზიდველობის ამაღლების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პირობად ითვლება მათი სოციალური დაცულობა. ამის თვალსაჩინო მაგალითს წარმოადგენს თურქეთის ოფიცერთა კორპუსის მდგომარეობა, რომელმაც საკუთარი თავის მიმართ ხელისუფლების მხრიდან სხვადასხვანაირი, ხშირად ურთიერთსაწინააღმდეგო დამოკიდებულება განიცადა. 

ყველაზე უფრო უსიამოვნო ეტაპი თურქი ოფიცრებისთვის, მათი სოციალური დაცულობის თვალსაზრისით, გახლდათ 50-იანი წლები. ქვეყნის ხელისუფლებაში 1950 წელს ა. მენდერესის მეთაურობით დემოკრატიული პარტიის მოსვლის შემდეგ ისინი სახელმწიფო მოსამსახურეთა იმ კატეგორიაში აღმოჩნდნენ, რომლებსაც ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დაბალი ხელფასები ეძლეოდათ. შემთხვევითი არ არის, რომ სწორედ უმცროსმა და საშუალო ოფიცრებმა მიიღეს აქტიური მონაწილეობა 1960 წლის 27 მაისის სამხედრო გადატრიალებაში, როცა ძალაუფლება ქვეყანაში დროებით სამხედროების ხელში გადავიდა, რომლებიც ეროვნული ერთიანობის კომიტეტში გაერთიანედნენ. იმ დროიდან მათი სოციალური და მატერიალური მდგომარეობა მნიშვნელოვნად იქნა განმტკიცებული, და თუმცა კი თურქი ოფიცრები ნატო-ს სხვა ქვეყნების სამხედრო მოსამსახურეებთან შედარებით ყველაზე უფრო უზრუნველყოფილთა რიცხვს არ მიეკუთვნებოდნენ, 1990¬-იანი წლების დასაწყისში სულაც არ გრძნობდნენ საკუთარ თავს დაჩაგრულად არც მორალური და არც მატერიალური მიმართებით. თურქეთის სამხედრო სასწავლებელთა კურსანტების ძირითადი ნაწილი ოფიცრის პროფესიის არჩევის მიზეზებად თვლიდა მის პრესტიჟულობას, სტაბილურ და შედარებით უჭირველ მომავალს. 

იმ ხანებში თურქეთის სამხედრო მოსამსახურეთა სოციალური დაცვის სისტემა, ფულადი ანაზღაურების გარდა, სხვადასხვანაირ სოციალურ და მატერიალურ შეღავათებსა და მომსახურებებს მოიცავდა, რომლებიც სამხედრო სამსახურის სიძნელეებითა და სპეციფიკით იყო განპირობებული და საკანონმდებლო წესით განმტკიცებული. მათ შორის გახლდათ სამხედრო მოსამსახურეთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფა, სამედიცინო მომსახურება, სატრანსპორტო ხარჯების ანაზღაურება, დასვენების ორგანიზაცია და სხვა. მათი სოციალური გარანტიები ასევე იმ სამართლებრივი ნორმებითაც იყო გათვალისწინებული, რომლებიც ახდენდნენ სამსახურის გავლისა და შეიარაღებული ძალებიდან განთავისუფლების წესის რეგლამენტაციას. 

სამსახურის გავლა. უფლებებისა და შესაძლებლობათა განსაზღვრულ გარანტიებს თურქი ოფიცრები უკვე თანამდებობაზე პირველი დანიშვნისას ხვდებოდნენ (ეხებოდნენ). სამხედრო სასწავლო დაწესებულებების გამოშვებულთა განაწილება წილისყრის მიხედვით ხორციელდებოდა. ამასთან გამოშვების პირველ ათ საუკეთესო ადამიანს სამსახურის ადგილის არჩევის უფლებაც ეძლეოდა. 

«თურქეთის შეიარაღებული ძალების პირადი შემადგენლობის შესახებ კანონის» შესაბამისად ოფიცრების გადანაცვლებისას მკაცრად ხდებოდა როტაციის პრინციპის დაცვა ქვეყნის სხვადასხვა გარნიზონებში ცხოვრების პირობების გათვალისწინებით. თურქეთის ტერიტორია გაყოფილი იყო ორ ზონად – დასავლეთისა (პირველი) და აღმოსავლეთის (მეორე). თითოეული მათგანი შეიცავდა ხუთი კატეგორიის გარნიზონებს, რომლებიც აღინიშნებოდა ლათინური ასოებით A-დან E-ს ჩათვლით. გარნიზონი ინდექსით 1A წარმოადგენდა სამსახურის საუკეთესო ადგილს, ხოლო ინდექსით 2E – ყველაზე უფრო არახელსაყრელს. ინდექსის განსაზღვრისას ბევრი ფაქტორი გაითვალისწინებოდა – მოცემული ადგილის კლიმატით დაწყებული და იქ სკოლებისა და საავადმყოფოების არსებობით დამთავრებული. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) პირადი შემადგენლობისთვის იყო მხოლოდ ერთი ზონა – პირველი. სამხედრო-საზღვაო ძალებში (სზძ) სანაპირო ნაწილებსა და დაწესებულებებში სამსახური პირველ ზონაში სამსახურად ითვლებოდა, ხოლო ხომალდებზე კი – მეორე ზონის E კატეგორიის გარნიზონში სამსახურად. 

ეროვნული თავდაცვის მინისტრის დირექტივით დადგენილი იყო გარნიზონებში სამსახურის ვადების შეზღუდვები (იხ. ცხრილი). სხვადასხვა ადგილას სამსახურის მკაცრი მონაცვლეობა (რიგითობა) იძლეოდა იმის საშუალებას, რომ დატვირთვები ოფიცერთა შემადგენლობაში თანაბრად გაენაწილებიათ და არმიაში პროტექციონიზმის შესაძლო გამოვლინებებთანაც ებრძოლათ. 

ცხრილი 

თურქეთის ოფიცერთა შემადგენლობის გარნიზონებში სამსახურის ვადები 

გარნიზონის . . . . . დასავლეთის ზონა . . . . . აღმოსავლეთის ზონა . . 

კატეგორია . . . . . . . . . . (პირველი) . . . . . . . . . . . . . . (მეორე) . . . . . . 

. . . . . . . . . . . . . სახმელეთო . . სჰძ . . სზძ . . . . სახმელეთო . . . . სზძ 

. . . . . . . . . . . . . . .ჯარები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ჯარები . . . . . . . . . . 

. . . . A . . . . . . . . . . . 8 . . . . . . . . 5 . . . . 5 . . . . . . . . . 4 . . . . . . . . . . – . . . 

. . . . B . . . . . . . . . . . 6 . . . . . . . . 5 . . . .5 . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . – . . . 

. . . . C . . . . . . . . . . . 6 . . . . . . . . 4 . . . .4 . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . – . . . 

. . . . D . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . .4. . . . 4 . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . – . . . 

. . . . E . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . 3 . . . .3 . . . . . . . . . .2 . . . . . . . . . . 2 . . . 

თითოეული ოფიცრის საქმიანობის ობიექტური შეფასების, აგრეთვე სამსახურში გარანტირებული დაწინაურების მიზნით თურქეთის არმიაში სამხედრო მოსამსახურეთა ყოველწლიური ატესტაციის სისტემა იყო შემოღებული. სამი ზემდგომი უფროსი ატესტაციაზე გასულს ნიშნებს 20 პოზიციის მიხედვით უწერდა, რომლებიც მის პროფესიულ და მორალურ-პოლიტიკურ თვისებებს მოიცავდა. თითოეული პოზიციის მაქსიმალური შეფასება გახლდათ ათი ქულა. მოცემულ წოდებაში ოფიცრის ნამსახურების ვადის ამოწურვის შემდეგ მთელი ამ პერიოდისთვის საშუალო საატესტაციო ქულა გამოჰყავდათ. მორიგი წოდების მისაღებად უმცროს ოფიცრებსა და მაიორებს ქულების მაქსიმალური რაოდენობის არანაკლებ 60 % უნდა მოეგროვებინათ, ვიცე-პოლკოვნიკებსა და პოლკოვნიკებს კი – 70 %. ოფიცერს, რომელიც წლიური საატესტაციო ქულის 95 %-ს დააგროვებდა, მორიგი სამხედრო წოდება ვადამდე მიენიჭებოდა, ხოლო წლების ნამსახურებაზე კი საშეღავათო წელი ემატებოდა. 

1990-იანი წლების დასაწყისში გახშირებული იყო კრიტიკა არსებული «საატესტაციო ზღურბლის» მიმართ სამხედრო წოდების მინიჭებისა და ზემდგომ თანამდებობაზე დანიშვნისას. განიხილებოდა საკითხი ოფიცერთა შემადგენლობის ატესტაციის ახალი სისტემის დანერგვის შესახებ, რომელიც გაითვალისწინებდა გამოთვლით ტექნიკის ფართო გამოყენებას და მინიმუმამდე დაიყვანდა მეთაურობის (სარდლობის) მხრიდან სუბიექტური მიდგომის შესაძლებლობას. 

შვებულება. ნამსახურებისდა მიხედვით ოფიცერს ჰქონდა ყოველწლიური შვებულების უფლება 45 დღეღამემდე ხანგრძლივობით მგზავრობის დროის გაუთვალისწინებლად. მას შეეძლო ის ერთბაშად ან ნაწილ-ნაწილ გამოეყენებია. დამატებითი შვებულებები ოფიცრებს მათი უახლოესი ნათესავების სიკვდილის (10 დღეღამე) ან სტიქიური უბედურებების (30 დღეღამე) შემთხვევაში, ან კიდევ სამედიცინო კომისიის დასკვნის მიხედვით ეძლეოდათ. 

კადრის ოფიცერთა ფინანსური უზრუნველყოფა. გაითვალისწინებოდა ოფიცრების ფულადი ანაზღაურების ცვლილება ყოველ ნახევარ წელიწადში გაზრდის მხარეს. მაგრამ ინფლაციის მაღალი ტემპების პირობებში, რამაც 1991 წელს 70 %-ს მიაღწია, ოფიცერთა ჯამაგირის ზრდა ყოველთვის ვერ მიჰყვებოდა ფასების მომატებას. ეს არცთუ იშვიათად იწვევდა ოფიცრების გარემოში და თვით სამხედრო ხელმძღვანელობის მაღალ ეშელონებშიც კი უკმაყოფილებას. ასე, 1991 წელს გენერალური შტაბის უფროსი არმიის გენერალი დ. გიურეში ორი თვის განმავლობაში კუთვნილი ჯამაგირის აღებაზე უარს ამბობდა, რის შედეგადაც მთავრობა იძულებული შეიქნა ოფიცერთა შემადგენლობისთვის ხელფასები გაეზარდა. 

1992 წლის აგვისტო-სექტემბრის მდგომარეობით ოფიცრების ყოველთვიური ხელფასი შემდეგ ზომებში გახლდათ დადგენილი (დოლარებში): დივიზიის გენერალი – 1167, ბრიგადის გენერალი – 1079, სრული ნამსახურების მქონე პოლკოვნიკი – 992, პოლკოვნიკი – 763, ვიცე-პოლკოვნიკი – 705, მაიორი – 672, კაპიტანი – 420, უფროსი ლეიტენანი – 383, ლეიტენანტი – 370. მთლიანობაში შესაბამისი რანგისა და მუშაობის სტაჟის მქონე სახელმწიფო მოსამსახურის ჯამაგირი უახლოვდებოდა ოფიცრის ხელფასს, თუმცა კი სხვადასხვა შეღავათებისა და დამატებების გათვალისწინებით, უკანასკნელის მატერიალურ-ფინანსური მდგომარეობა უფრო უპირატესი და სასურველი გახლდათ. 

ოფიცრების მიერ მიღებულ დამატებებს შორის, რომელთა ზომებიც ყოველწლიურად ბიუჯეტის შესახებ კანონით განისაზღვრებოდა, ყველაზე უფრო წონადი იყო შვილებზე მიცემული დახმარება, აგრეთვე დანამატები ძნელი პირობების მქონე რაიონებში სამსახურისა და ჯარებში სამსახურისთვის. შვილებზე დახმარებას მათ მიერ 19 წლის ასაკის მიღწევამდე უხდიდნენ, ხოლო გაუთხოვარ ქალიშვილებსა და სტუდენტ ვაჟიშვილებზე კი – 25 წლის მიღწევამდე. 

ძნელი პირობების მქონე რაიონებში სამსახურისთვის დანამატი სრულად ან ნაწილობრივ რაიონის კატეგორიის და მიხედვით ეძლეოდათ. 

ჯარებში სამსახურისთვის დანამატი განკუთვნილი იყო შენაერთების, ნაწილებისა და შტაბების ოფიცრებისთვის, რომელთა ჩამონათვალებიც შეიარაღებული ძალების თითოეული სახეობისთვის იყო დამტკიცებული. მფრინავები, წყალქვეშა ნავების მეზღვაურები და ზოგიერთი სხვა კატეგორიის სამხედრო მოსამსახურეები ამ დანამატის ნაცვლად სამსახურის ხასიათის გამო ღებულობდნენ სპეციალურ ანაზღაურებას. 

გარდა ამისა, ოფიცრებს უხდიდნენ დახმარებებს ტანსაცმელსა და კვებაზე, გათბობაზე, მკურნალობაზე, შვილის დაბადებისას, ანაზღაურებას დამატებითი მუშაობისა და პროფესიული რისკისთვის, წარმომადგენლობით თანხებს (განსაზღვრული კატეგორიებისთვის), კომპენსაციებს შვილების სკოლა-ინტერნატების საერთო საცხოვრებლებში ცხოვრებისთვის და რიგ სხვა დანამატებს. 

სამხედრო მოსამსახურე, რომელიც გამოძიების ქვეშ იმყოფებოდა და ამასთან დაკავშირებით თანამდებობისგან იყო ჩამოცილებული, თავისი ფულადი ანაღაურების 2/3-ს ღებულობდა. თუ გამოძიება მის უდანაშაულობას დაადგენდა, თანამდებობაზე აღდგენასთან ერთად მას კომპენსაციაც ელეოდა. 

საცხოვრებლით უზრუნველყოფა. ოფიცრების უმრავლესობა ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს შეღავათიანი საცხოვრებელი ფონდის სახლებში ცხოვრობდა. მათ აშენებდნენ ყველგან, უწინარეს ყოვლისა კი მოშორებულ გარნიზონებში, ერთიანი პროგრამის მიხედვით გენერალური შტაბის უშუალო ხელმძღვანელობით. სამსახურეობრივ სახლებში ბინების სტანდატრული ფართობი 85–150 მ² გახლდათ, მათში ცხოვრებისთვის საიჯარო გადასახადი კი 6–8-ჯერ ნაკლები იყო ჩვეულებრივთან შედარებით. 

იყო ოთხი ტიპის სახლები ოფიცერთა შემადგენლობისთვის. 

– არმიისა და კორპუსის გენერლებისთვის 120–150 მ² ფართის ბინებით, რომლებიც ეძლეოდათ მაშინვე თანამდებობაზე დანიშვნის შემდეგ; 

– დივიზიისა და ბრიგადის გენერლებისთვის, რამდენადმე ნაკლები კვადრატებით და ასევე გამოეყოფოდათ მაშინვე თანამდებობაზე დანიშვნის შემდეგ; 

– გენერალური შტაბის, ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს, შეიარაღებული ძალების სახეობათა შტაბების, კავშირგაბმულობის კვანძებისა და მესაზღვრე ოფიცრებისთვის; 

– დანარჩენი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის, რომლებსაც ბინის ურიგოდ მიღებაზე შეღავათები არ ჰქონდათ. 

ოფიცერთა ძირითადი მასის მიერ ბინების მიღების რიგითობა ბევრ ფაქტორზე იყო დამოკიდებული. რიგში მდგომ ოფიცერს წინამორბედი სამსახურის თითოეულ წელზე თითო ქულა ერიცხებოდა, კიდევ თითო ქულა – ყოველი თვისათვის საცხოვრებელი ფართის მიცემაზე პატაკის ჩაბარების მომენტიდან, არმომუშავე ცოლზე ექვსი ქულა ემატებოდა, სახელმწიფო სექტორში მომუშავეზე კი – ორი, თითოეულ შვილზე სამი ქულა, კმაყოფაზე მყოფ სხვა პირებზე – თითო-თითო ქულა. მათ, ვინც სამსახურს უშუალოდ ჯარებში გადიოდნენ, 15-15 ქულა ემატებოდათ. სამსახურში წახალისებისთვის ერიცხებოდათ სამი ქულა, ამდენივე ეხსნებოდათ დისციპლინარული სასჯელისთვის (взыскание). კიდევ ხუთი ქულა იკარგებოდა, თუ ოჯახის რომელიმე წევრს მოცემულ პროვინციაში ჰქონდა ბინა. ამრიგად, რიგის დადგენა და კორექტირება დაგროვებული ქულების მიხედვით ხდებოდა. ამით, ერთის მხრივ, სოციალური სამართლიანობის პრინციპი იყო დაცული, ხოლო მეორეს მხრივ კი – თავიანთი სამსახურეობრივი მოვალეობებისადმი ოფიცრების კეთილსინდისიერი დამოკიდებულების სტიმულირებაც ხდებოდა. 

სამედიცინო მომსახურება. ოფიცრები და მათი ოჯახის წევრები უფასო სამედიცინო დახმარებით მთლიანად იყვნენ უზრუნველყოფილი. 1992 წლის შუახანებში ქვეყანაში 42 სტაციონარული სამხედრო ჰოსპიტალი ფუნქციონირებდა, მათ რიცხვში ერთი 1000 საწოლზე, ორი – 800, ხუთი – 400 საწოლზე, 29 კი 50–200 საწოლზე. მათში დაახლოებით 2200 ექიმი მუშაობდა. აუცილებლობის დროს სამხედრო მოსამსახურეები სახელმწიფოს ხარჯზე სამკურნალოდ საზღვარგარეთაც იგზავნებოდნენ. 

თურქეთის მთავრობის მიერ 1991 წლის დეკემბერში მიღებული დადგენილების თანახმად, ოფიცრებსა და მათ ოჯახებს ეძლეოდათ უფასო მკურნალობის უფლება როგორც სამხედრო ისე სხვა სახელმწიფო სამედიცინო დაწესებულებებში. ოფიცრების მშობლებს, ძმებსა და დებს ასევე ჰქონდათ უფასო სამედიცინო მომსახურების უფლება, მხოლოდ სამხედრო ჰოსპიტლებში. 

სატრანსპორტო შეღავათები. სამხედრო მოსამსახურეებს ჰქონდათ არსებითი ფასდაკლება სახელმწიფო ტრანსპორტით სარგებლობისას, მათ შორის საჰაერო და სარკინიგზო ტრანსპორტითაც. გარდა ამისა, ოფიცრებს, როგორც წესი, ეძლეოდათ სამსახურეობრივი ტრანსპორტიც სამსახურში და სახლში მისაყვანად. სამსახურის ახალ ადგილამდე მგზავრობისას ყველა სამხედრო მოსამსახურე პირადი ნივთების გადატანისთვის არანაზღაურებად დახმარებას ღებულობდა. 

დასვენების ორგანიზაცია და ჩატარება. უმრავლეს გარნიზონებში იყო არმიის სახლები, შენაერთებისა და ნაწილების შტაბებთან კი – ოფიცრების კაზინოები. აქ შეიძლებოდა თავისუფალი დროის გატარება, სადილობა და უბრალოდ დასვენება, ასევე ოჯახური ზეიმის აღნიშვნაც. გარდა ამისა, არმიის სახლებთან არსებობდა კომფორტაბელური სასტუმროები დაახლოებით 10 ათას ადგილზე. ასეთი სახლების მომსახურებით სარგებლობა მხოლოდ ოფიცრებსა და მათ უახლოეს ნათესავებს შეეძლოთ. სხვა სამოქალაქო პირებისთვის, თვით პარლამენტის წევრებისთვისაც კი, იქ შესვლა შეუძლებელი გახლდათ. უნტერ-ოფიცრებს თავიანთი არმიის სახლები ჰქონდათ, რომლებიც ოფიცერთა არმიის სახლებს მცირედ თუ ჩამოუვარდებოდა. 

ოფიციალურად არმიის სახლების შექმნის მიზანი იყო სამხედრო მოსამსახურეთა შეკრულობის (сплочённость) განმტკიცება, მათი პროფესიული და კულტურული განვითარება, სოციალური და სულიერი მოთხოვნილებების უზრუნველყოფა. თუმცა კი აქ მატერიალური ფაქტორიც არცთუ უკანასკნალ როლს თამაშობდა. ყველა სახეობის მომსახურების ღირებულება არმიის სახლებში 10–20-ჯერ ნაკლები იყო, მსგავსი კლასის სასტუმროებსა და რესტორნებთან შედარებით. ეს მათ შენახვაზე ხარჯების ნაწილის ეროვნული თავდაცვის სამინისტრის ბიუჯეტიდან დაფარვით მიიღწეოდა, აგრეთვე მომსახურე პერსონალის სახით ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურეთა გამოყენებითაც. 

1992 წლის შუახანებში თურქეთში არსებობდა 25 დასასვენებელი სახლი ოფიცრებისა და მათი ოჯახის წევრებისთვის, რომლებსაც 12 ათასზე მეტი ადამიანის მიღება შეეძლოთ. ძირითადად ისინი ხმელთაშუა, მარმარილოსა და ეგეოსის ზღვების სანაპიროებზე იყო განლაგებული. აქ დასვენება ასეთი ტიპის სამოქალაქო დაწესებულებებთან (заведения) შედარებით 7–10-ჯერ უფრო იაფი გახლდათ. დადგენილი წესისა და რიგის შესაბამისად ოფიცერს ოჯახით ეძლეოდა შესაძლებლობა ასეთი დასასვენებელი სახლებით ზაფხულში (ორი კვირა) და ზამთარში (ერთი) ესარგებლა. მაგრამ მათში ადგილების უკმარისობის მიზეზით განაცხადები რიგის მიხედვით საშუალოდ ოთხ წელიწადში ერთხელ კმაყოფილდებოდა. ამასთან უპირატესობა იმ ოფიცრებს ენიჭებოდათ, რომლებიც სამსახურს თურქული ქურთიტანის მოშორებულ პროვინციებში გადიოდნენ. 

ურთიერთდახმარების საარმიო საზოგადოება. ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს გარდა, ოფიცერთა კორპუსის სოციალური დაცვით სხვადასხვა არასახელმწიფო სტრუქტურებიც იყვნენ დაკავებული. მათ შორის განსაკუთრებული ადგილი ურთიერთდახმარების საარმიო საზოგადოებას ეკუთვნოდა. 

ეს საზოგადოება, რომელიც, როგორც ურთიერთდახმარების ერთგვარი სრულიად საარმიო სალარო, 1961 წელს ნებაყოფლობით საწყისებზე თავად ოფიცერთა საწევრო შენატანების საფუძველზე შეიქმნა, დროთა განმავლობაში მონოპოლისტური ტიპის მძლავრ ეროვნულ სავაჭრო-სამრეწველო გაერთიანებად გადაიქცა. მისმა კაპიტალმა, რომელიც 1961 წელს 50 მლნ. თურქულ ლირას მოითლიდა, 80-იანი წლების შუახანებისთვის 36 მლრდ.-ს მიაღწია. 1992 წლის შუახანებში ეს საზოგადოება დაახლოებით 90 ათას ადამიანს აერთიანებდა, და სამი ათეული სავაჭრო და სამრეწველო საწარმოს სრული ან ნაწილობრივი მფლობელიც გახლდათ. 

გენერლები და ოფიცრები, რომლებიც ურთიერთდახმარების საარმიო საზოგადოებაში იყვნენ გაწევრიანებული, მის ფონდში თავიანთი ხელფასის 10 %-ს რიცხავდნენ. შესული ფულები ბრუნვაში გაიშვებოდა. თადარიგში გასვლისას კი სამხედრო მოსამსახურეს მისი შენატანების თანხა პროცენტებით უბრუნდებოდა. 

მოგებული თანხებით საზოგადოება თავის მოწილეებს (მეპაიეებს)უბედური შემთხვევების დროს მატერიალურ დახმარებას აღმოუჩენდა, ასევე მათ შეღავათიანი პირობებით სესხებსაც აძლევდა, გარდა ამისა, საკუთარი სახსრებით სამხედრო მოსამსახურეებისთვის სახლების მშენებლობას ეწეოდა, და მათ, სხვა სამშენებლო კომპანიებთან შედარებით, მნიშვნელოვნად უფრო ნაკლებ ფასებში ჰყიდდა. 

ურთიერთდახმარების საარმიო საზოგადოება მთელ ქვეყანაში დახურული მაღაზიების ქსელის სუბსიდირებას ეწეოდა. მათში ფასები საშუალოდ 15 %-ით ნაკლები იყო, ვიდრე სახელმწიფო და კერძო ვაჭრობაში, ხოლო მაცივრები, ტელევიზორები, სარეცხი მანქანები და სხვა საყოფაცხოვრებო საქონელი განვადებით ჩვეულებრივზე 2–3-ჯერ დაბალი პროცენტით იყიდებოდა. 

გადამდგარ სამხედრო მოსამსახურეთა სოციალური დაცვა. თითოეულ ოფიცერს ჰქონდა უფლება 15 წლის სამსახურის შემდეგ გადამდგარიყო. თუმცა კი კანონის შესაბამისად ასაკის მიხედვით პენსიის უფლება მხოლოდ იმ გენერლებსა და ოფიცრებს ეძლეოდათ, რომლებიც არანაკლებ 25 წლისა იმსახურებდნენ. 1992 წლის შუა თვეების მდგომარეობით შემდეგი პენსიები იყო დადგენილი (დოლარებში): დივიზიის გენერალი – 1054, ბრიგადის გენერალი – 959, ნამსახურების მქონე პოლკოვნიკი – 814, პოლკოვნიკი – 466, ვიცე-პოკლოვნიკი – 393, ნამსახურების მქონე მაიორი – 359. განთავისუფლებისას ოფიცერი ერთდროულ ფულად ანაზღაურებას ღებულობდა. ნამსახურებისდა მიხედვით მის ზომას შეიძლებოდა მისთვის დანიშნული თვიური პენსიის 15-ჯერადი თანხა შეედგინა. 

1980–1990-იანი წლების მიჯნიდან ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო განთავისუფლებული ოფიცრების შრომით მოწყობაშიც ღებულობდა უშუალო მონაწილეობას. თადარიგში გასულებს იმ შეღავათების უმეტესობა ეძლეოდათ, რომლებიც კადრის ოფიცერთა შემადგენლობისთვის იყო დადგენილი. მათ და მათი ოჯახის წვრებს შეეძლოთ არმიის სახლებს სწვეოდნენ და, ასევე, უფასო სამედიცინო მომსახურებითაც ესარგებლათ. 

# 2847 კანონის შესაბამისად 1983 წელს გადამდგარი ოფიცრების საზოგადოება იქნა შექმნილი, რომლის ერთ-ერთ ამოცანას წარმოადგენდა მატერიალური და მორალური დახმარების აღმოჩენა მისი იმ წევრებისთვის, რომლებიც შეჭირვებულ გარემოებებში ჩავარდებოდნენ. საზოგადოება იმყოფებოდა ანკარაში და მას ჰქონდა ფილიალებიც ქვეყნის ბევრ ქალაქში. ორ თვეში ერთხელ ის უშვებდა თავის ჟურნალს «ბირლიკი» («ერთიანობა»). 

თურქი ოფიცრების სოციალური და მატერიალური უზრუნველყოფის სისტემა მუდმივ სრულყოფას განიცდიდა. ინფლაციის გათვალისწინებით რეგულარულად იზრდებოდა მათი ფულადი ანაზღაურება. წარმოებდა არსებული კულტურულ-საყოფაცხოვრებო დაწესებულებების მოდერნიზაცია და ახლების შექმნა, ფართოვდებოდა საცხოვრებელი მშენებლობის მასშტაბები. ხდებოდა იმ ნორმატიული აქტების გადახედვა, რომლებიც ოფიცერთა შემადგენლობის მიერ სამსახურის გავლის რეგლმენტაციას ახდენდა, დაუსაბუთებელი შეზღუდვები კი უქმდებოდა. კერძოდ, 1990-იანი წლების დასაწყისში სამხედრო მოსამსახურეებს უკვე ნება ეძლეოდათ ცოლად უცხოელი ქალები მოეყვანათ. ცალკეულ შემთხვევებში ოფიცრებზე სასამართლო პასუხისმგებლობის დაკისრებისას ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო მათი ადვოკატების მომსახურების ხარჯებს საკუთარ თავზე იღებდა. 

1980-იანი წლების ბოლოსა და 1990-იანების დასაწყისში განსაკუთრებული ყურადღება იქნა მიქცეული უმცროს ოფიცერთა შემადგენლობაზე ზრუნვის გაძლიერებისთვის. თურქეთის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის სპეციალურ დირექტივაში ხაზი ესმებოდა არმიის სახლების, სასტუმროებისა და კაზინოების პერსონალის მხრიდან უმცროს ოფიცერთა მიმართ უყურადღებო დამოკიდებულების, აგრეთვე დასვენების სახლებში საგზურების განაწილებისას მათი უფლებების შევიწროვების დაუშვებლობას. 

მთლიანობაში თურქული ხელმძღვანელობის ღონისძიებები სამხედრო მოსამსახურეთა და მათი ოჯახის წევრების სოციალური დაცვის უზრუნველყოფის საქმეში ხელს უწყობდა ჯარებში მორალური მდგომარეობის ამაღლებას, ასევე ოფიცერთა შემადგენლობის მზადყოფნის ამაღლებასაც დასმული ამოცანების შესასრულებლად. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Подполковник А. Александров, «Социальная защищенность офицеров Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1992 г. № 9. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური თანამშრომლობა აშშ-თან 1990-იანი წლების დასაწყისში

რუსული სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1990-იანი წლების დასაწყისში, აშშ სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა, ამოდიოდა რა თავისი გეოპოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერსებიდან, ატარებდა კურსს, რომელიც მიმართული გახლდათ თურქეთთან ყოველმხრივი თანამშრომლობის შემდგომ განმტკიცებაზე. პენტაგონის შეფასებით, მასთან ორმხრივი ურთიერთობების გაფართოება შეადგენდა მოცემულ რეგიონში აშშ-ის სამხედრო-სტრატეგიული საქმიანობის ერთერთ უმთავრეს ამოცანას. ეს განისაზღვრებოდა უწინარეს ყოვლისა თურქეთის მომგებიანი გეოგრაფიული მდებარეობით, ახლო და შუა აღმოსავლეთთან მისი სიახლოვით, რომელიც ერთერთ უმთავრეს სათბობ-ენერგეტიკულ ბაზას წარმოადგენდა აშშ-ის, დასავლეთ ევროპისა და იაპონიისათვის. თურქულ-ამერიკული ურთიერთობების მნიშვნელობა პენტაგონის გეგმებში იზრდებოდა ასევე ამიერკავკასიისა და შუა აზიის რესპუბლიკებში მიმდინარე მოვლენებთან დაკავშირებითაც. თურქეთი განიხილებოდა როგორც აშშ-ისა და დასავლეთის სხვა სახელმწიფოთა პოლიტიკის ერთერთი გამტარებელი ისლამურ სამყაროში. თურქულ-ამერიკული ურთიერთობები ეფუძნებოდა აგრეთვე ამ ორი ქვეყნის ურთიერთ დაინტერესებულობას ნატო-ს ბლოკის სამხრეთ ფლანგის განმტკიცებაში. 

1992 წლის შუახანებში ის ძირითადი დოკუმენტები, რომლებიც ახდენდა მათი სამხედრო-პოლიტიკური თანამშრომლობის რეგლამენტაციას, გახლდათ შეთანხმებები «თავდაცვისა და ეკონომიკის სფეროში თანამშრომლობის შესახებ» (ДЕКА), «ომიანობის დროს აშშ შეიარაღებული ძალების უზრუნველყოფის შესახებ», და «აშშ სამხედრო-საჰაერო ძალების მიერ თურქეთში მეწინავე ოპერატიული ბაზების გამოყენების შესახებ». დაწყებული 1952 წლიდან თურქეთი და შეერთებული შტატები პერიოდულად დებდნენ ორმხრივ შეთანხმებებს ურთიერთ უსაფრთხოებისა და სამხედრო თანამშრომლობის შესახებ. 1954 წლის 23 ივნისის შეთანხმებამ სამხედრო ობიექტების შესახებ საფუძველი დაუდო სამხედრო ბაზებისა და ობიექტების მშენებლობას თურქეთის ტერიტორიაზე მუდმივ საფუძველზე, მათი სტატუსისა და გამოყენების წესრიგის განსაზღვრით. 1969 წლის ივნისში ხელი მოეწერა შეთანხმებას «თავდაცვისა და ეკონომიკის სფეროში თანამშრომლობის შესახებ» (ДЕКА), რომელმაც შეცვალა მანამდე ხელმოწერილი სახელშეკრულებო დოკუმენტები. მოქმედების ვადა განსაზღვრულ იქნა ხუთი წლით გაგრძელების შესაძლებლობითა და თითოეული მხარის უფლებით შეეწყვიტა მისი მოქმედება წინასწარი (ერთი წლით ადრე) შეტყობინებით. შეთანხმება მცირეოდენი დამატებებით არაერთხელ იქნა გაგრძელებული მორიგი ხუთწლიანი პერიოდით. 

1990 და 1991 წლებში ДЕКА-ის მოქმედების ვადა ამერიკელების წინადადებით თითო წლით გრძელდებოდა. ახალი ხუთწლიანი შეთანხმების შემუშავებასა და ხელმოწერას 1992 წლის მიწურულში იყო დაგეგმილი. მის შესაბამისად ამერიკელები შეინარჩუნებდნენ იურიდიულ უფლებებს თურქეთის ტერიტორიის საზღვრებში 30-ზე მეტი სამხედრო ბაზისა და ობიექტის გამოყენებაზე (იხ. ნახატი), მათ მოდერნიზაციასა და გაფართოებაზე, აგრეთვე მუქარის პერიოდში ან სწავლებების ჩატარების დროს იქ სახმელეთო ჯარებისა და საზღვაო ქვეითი ჯარის მნიშვნელოვანი კონტინგენტებისა და ტაქტიკური ავიაციის საბრძოლო თვითმფრინავების გადასროლაზე. თურქული ტეროტორიის იჯარით აღებისთვის კომპენსაციის სახით აშშ ყოველწლიურად უწევდა თურქეთს სამხედრო და ეკონომიკურ დახმარებას. მისი ზომები განისაზღვრებოდა კანონით «მორიგ ფინანსურ წელში უცხო სახელმწიფოებისთვის დახმარების შესახებ». მხოლოდ 1982-დან 1991 წლის ჩათვლით პერიოდში ოფიციალურმა ამერიკულმა სამხედრო დახმარებამ თურქეთისთვის 6 მლრდ. დოლარს გადააჭარბა (იხ. ცხრილი). 

[ნახატი] 

ნახ. აშშ შეიარაღებული ძალების ძირითადი სამხედრო ბაზები და ობიექტები თურქეთის ტერიტორიაზე 

ცხრილი 

აშშ-ის ყოველწლიური დახმარება, რომელიც თურქეთს ეძლეოდა «უცხოური სახელმწიფოებისთვის დახმარების შესახებ» კანონის ფარგლებში 

(მლნ. დოლარი) 

ნაწილი 1 

ფინანსური . . . . . . ადმინისტრაციის მიერ მოთხოვნილი 

წლები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . დახმარება . . . . . . . . . . . . . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . სამხედრო . . . ეკონომიკური . . . ს უ ლ 

1982 . . . . . . . . . . . . 463 . . . . . . . . . . . . 300 . . . . . . . . .763 . . . 

1983 . . . . . . . . . . . .471 . . . . . . . . . . . . .350 . . . . . . . . .821 . . . 

1984 . . . . . . . . . . . .759 . . . . . . . . . . . . .175 . . . . . . . . .934 . . . 

1985 . . . . . . . . . . . .755 . . . . . . . . . . . . .175 . . . . . . . . .930 . . . 

1986 . . . . . . . . . . . .785 . . . . . . . . . . . . .150 . . . . . . . . .935 . . . 

1987 . . . . . . . . . . . .820 . . . . . . . . . . . . .150 . . . . . . . . .970 . . . 

1988 . . . . . . . . . . . .785 . . . . . . . . . . . . .125 . . . . . . . . .910 . . . 

1989 . . . . . . . . . . . .550 . . . . . . . . . . . . . .60 . . . . . . . . .610 . . . 

1990 . . . . . . . . . . . .550 . . . . . . . . . . . . . .60 . . . . . . . . .610 . . . 

1991 . . . . . . . . . . . .548,5 . . . . . . . . . . . . 60 . . . . . . . . .608,5 . . . 

ნაწილი 2 

ფინანსური . . . . . . კონგრესის მიერ დამტკიცებული დახმარება 

წლები. . . . . . . . . . . . . ს   ა   მ   ხ   ე   დ   რ   ო . . . . . ეკონომი- . . . . . . . ს უ ლ 

. . . . . . . . . . . . . . კრედიტი . . აუნაზღა- . . ს უ ლ . . . კური . . . . . . . . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ურებელი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1982 . . . . . . . . . . . . 340 . . . . . . . . . .63 . . . . . 403 . . . . . .300 . . . . . . . . . 703 . . . 

1983 . . . . . . . . . . . . 290 . . . . . . . . .115,75 . . .405,75 . . . 245 . . . . . . . . . 650,75 . . . 

1984 . . . . . . . . . . . . 525 . . . . . . . . .237,1 . . . .762,1 . . . . 175 . . . . . . . . . 937,1 . . . 

1985 . . . . . . . . . . . . 485 . . . . . . . . .218,1 . . . .703,1 . . . . 175 . . . . . . . . . 878,1 . . . 

1986 . . . . . . . . . . . . 409,3 . . . . . . . 208,8 . . . .618,1 . . . . 119,6 . . . . . . . .737,7 . . . 

1987 . . . . . . . . . . . . 178 . . . . . . . . .315,2 . . . .493,2 . . . . 100 . . . . . . . . . 593,2 . . . 

1988 . . . . . . . . . . . . 178 . . . . . . . . .315,5 . . . .493,5 . . . . . 32 . . . . . . . . . 525,5 . . . 

1989 . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . .503,5 . . . .503,5 . . . . . 60 . . . . . . . . . 563,5 . . . 

1990 . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . .503,5 . . . .503,5 . . . . . 60. . . . . . . . . .563,5 . . . 

1991 . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . .503,5 . . . .503,5 . . . . . 60 . . . . . . . . . 563,5 . . . 

სპარსეთის ყურეში კრიზისთან* და ერაყის წინააღმდეგ მრავალეროვნული ძალების შემადგენლობაში მყოფი ამერიკული ჯარების მოქმედებათა მხარდაჭერასთან დაკავშირებით აშშ-მ თურქეთს 1991 წელს დამატებით 58 მლნ. დოლარი გამოუყო (*უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1991, № 5, გვ. 12-14 – ჟურნ. რედ.). 1992 ფინანსურ წელზე შეერთებული შტატების კონგრესმა მიიღო გადაწყვეტილება ანკარასთვის მიეცა 500 მლნ. დოლარის სამხედრო და 190 მლნ. დოლარის ეკონომიკური დახმარება. არაოფიციალურ ფინანსურ მხარდაჭერას აშშ თურქეთს აღმოუჩენდა იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის შემცირებულ ფასებში მიწოდებათა ხარჯზე შეერთებული შტატების კანონის ფარგლებში «ნატო-ს სამხრეთ ფლანგის ქვეყნებისთვის 1991–1992 წლების პერიოდზე დახმარების აღმოჩენის შესახებ», აგრეთვე ვალების დაფარვის ან უწინ მიცემულ კრედიტებზე გადახდების გადავადების გზითაც. 

რუსი ავტორების შეფასებით, თურქეთისთვის გასაწევი დახმარების ზომის ყოველწლიურად განსაზღვრის მიღებულ მექანიზმს (აშშ კონგრესში კანონპროექტის განხილვა ათ თვეზე მეტ დროს იკავებდა) ამერიკული ადმინისტრაცია იყენებდა ინსტრუმენტის სახით მასზე ზეწოლის მოსახდენად. ახდენდა რა ოფიციალური და არაოფიციალური დახმარების ზომების ვარირებას, ვაშინგტონი, როგორც წესი, აღწევდა მნიშვნელოვან დათმობებს ანკარისგან სამხედრო-პოლიტიკურ საკითხებში (ოფიციალური დახმარება შეიძლებოდა მიეცათ აუნაზღაურებელ საფუძველზე ან შეღავათიანი კრედიტების ფორმით). 

თურქეთის მთავრობა მიისწრაფვოდა იქითკენ, რომ აშშ-ს არსებითად გაეძლიერებინა ეკონომიკური, სამხედრო და სამხედრო-ტექნიკური მხარდაჭერა. ამასთან იგი მოითხოვდა ამერიკული კონგრესის მიერ ტრადიციულად შენარჩუნებული თანაფარდობების გაუქმებას დახმარების იმ მოცულობებში, რომლებსაც აღმოუჩენდნენ საბერძნეთსა და თურქეთს (შვიდი ათთან), გადაჭრით გამოთქვამდა პროტესტებს კონგრესში ბერძნული ლობის მცდელობების წინააღმდეგ, რომ ამ დახმარების ზომები დაეკავშირებინათ კვიპროსის პრობლემის გადაწყვეტასთან და უარყოფდა კონგრესმენების მცდელობებს დაეგმოთ თურქეთის ხელმძღვანელობა იმ პოლიტიკის გამო, რომელსაც ის თურქთის ქურთებთან მიმართებაში ატარებდა. 

მეტად მკვეთრად გამოვიდა ქვეყნის ხელმძღვანელობა ვაშინგტონის განზრახვის წინააღმდეგ 1989 წელს რეზოლუციის მიღებაზე, რომელიც თურქეთს 1915-1923 წლებში სომხების გენოციდსა და 1,5 მლნ. სომხის განადგურებაში სდებდა ბრალს. ამასთან დაკავშირებით 1989 წლის ნოემბერში თურქეთის მთავრობამ დროებითი პრევენციული ზომების სახით დაადგინა ზოგიერთი შეზღუდვები თურქეთში ამერიკული სამხედრო ობიექტების საქმიანობაზე. მან განსაზღვრული დროით დააწესა აკრძალვა ამერიკული სადაზვერვო ავიაციის ფრენებზე თურქეთის საჰაერო სივრცეში, შეაჩერა ტაქტიკური და საგემბანო ავიაციის მფრინავების სასწავლო-საბრძოლო მომზადება სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) პოლიგონზე ქ. კონიაში, შემოიღო შეზღუდვები ამერიკელი სამხედრო მოსამსახურეების გადაადგილებაზე ქვეყნის შიგნით და შეწყვიტა სამუშაოები აშშ სჰძ-ის მეწინავე ბაზირების ობიექტების მოდერნიზაციის მიზნით. რუსი ავტორების შეფასებით, მხოლოდ ამერიკულ-თურქული ურთიერთობების შემდგომი გამწვავების მუქარის ქვეშ მოახდინა შეერთებული შტატების ადმინისტრაციამ ზეწოლა კონგრესმენებზე და მიაღწია სენატის მიერ სომხების საკითხში რეზოლუციის ბლოკირებას. 

სპარსეთის ყურეში კრიზისმა და ახლო და შუა აღმოსავლეთის რეგიონში ვითარების შემდგომმა განვითარებამ შეუწყეს ხელი აშშ-თან თურქეთის შემდგომ დაახლოებას. ამ უკანასკნელის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმღანელობამ ერაყ-ქუვეითის კონპლიქტის დაწყებისთანავე ამერიკელთა ყველა მოქმედების სრული და აქტიური მხარდაჭერის პოზიცია დაიკავა. თურქეთმა ერთერთმა პირველმა მოიწონა გაერო-ს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია ეკონომიკური სანქციების შესახებ ერაყის წინააღმდეგ, გადაკეტა ერაყული ნავთობსადენი, რომელიც მისი ტერიტორიის გავლით ხმელთაშუა ზღვისკენ მიემართებოდა და ავიაბაზა ინჯირლიყი და თავისი საჰაერო სივრცე დაუთმო აშშ სჰძ-ის საბრძოლო თვითმფრინავების მიერ ერაყულ ჯარებსა და ობიექტებზე საბომბე-საიერიშო დარტყმების მიყენებისთვის. თურქეთის აეროდრომებზე იქნა გადასროლილი ნატო-ს მობილური ძალების ტაქტიკური ავიაციის ესკადრილიები. ამავდროულად თურქეთმა მიიღო ზომები ერაყთან საზღვარზე თავისი ჯარების დაჯგუფების გაძლიერებისთვის, რამაც აიძულა იგი ამ ქვეყნის ჩრდილოეთით ჯარების მნიშვნელოვანი ნაწილი განელაგებია და შეენახა. რეგიონში კრიზისის შემდგომი მოწყობის (მოგვარების) მსვლელობისას თურქეთმა აშშ-სა და მის მოკავშირეებს მისცა უფლება, რომ მის ტერიტორიაზე ე. წ. შეკავების კოალიციური ძალები ჩამოეყალიბებიათ, რომლებიც ქურთების წინააღმდეგ ერაყის შეიარაღებული ძალების აქციების თავიდან აცილებისთვის იყო განკუთვნილი. 

აშშ თავის მხრივ იჩენდა აქტიურობას იმ ეკონომიკური ზარალის ანაზღაურებაში, რომელიც თურქეთმა ერაყ-ქუვეითის კონფლიქტისგან განიცადა. ამ მიზნით ვაშინგტონის ინიციატივით თურქეთის თავდაცვითი ფონდი შეიქმნა, რომელშიც საუდის არაბეთი, ქუვეითი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები მონაწილეობდნენ. თურქეთი აშშ-გან მოითხოვდა თავისი შეიარაღებული ძალებისთვის იმ იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის მნიშვნელოვანი რაოდენობის გადაცემას, რომლებიც ამერიკელებმა ერაყის წინააღმდეგ საბრძოლო მოქმედებების მსვლელობის დროს ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში გადმოისროლეს. 

1980-იანი წლების მიწურულს და 90-იანების დასაწყისში მნიშვნელოვნად გაიზარდა იმ ამერიკული ფირმების რაოდენობა, რომლებიც თურქულ საწარმოებში თანამედროვე იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის ერთობლივ წარმოებაში, აგრეთვე შეიარაღებულ ძალებში ჯერ კიდევ არსებული მოძველებული იარაღის სრულყოფაში მონაწილეობდნენ. აშშ-ის დახმარებით მთავრდებოდა საშუალო ტანკების M-48 «პატონი» მოდერნიზაცია. პირველ ეტაპზე ტარდებოდა ბენზინის ძრავების დიზელური ძრავებით და 90-მმ კუთხვილლულიანი ზარბაზნების 105-მმ გლუვლულიანი ზარბაზნებით შეცვლა. მეორე ეტაპზე კი ხორციელდებოდა ცეცხლის მართვის თანამედროვე ლაზერული სისტემის დაყენება. 1992 წლის შუახანების მდგომარეობით უკვე დაახლოებით 2500 ტანკი იყო მოდერნიზებული. 

ამერიკულმა კორპორაციამ «ჯენერალ დაინემიქსმა» თურქულ ფირმა «თუსაშ აეროსფეის ინდასთრისთან» ერთობლივად მიურთედში არსებულ ავიაამწყობ ქარხანაში ააწყო მრავალმიზნობრივი ტაქტიკური გამანადგურებლების F-16C და D წარმოება. 1991 წლის ბოლოსთვის თურქეთის სჰძ-ს უკვე გადაეცა მოცემული ტიპის 75 თვითმფრინავი. F110-GE-100 ტიპის რავებს F-16 თვითმფრინავებისთვის აწყობდნენ საავიაციო ძრავების ქარხანაში ესქიშეჰირში, რომელიც ამერიკულ კორპორაცია «ჯენერალ ელექტრიკთან» ერთობლივად იქნა აშენებული. პროექტის მიხედვით 1995 წლის ბოლოსთვის თურქეთის სჰძ-თვის 160 თვითმფრინავის F-16 გამოშვება იყო დაგეგმილი. პროექტის საბოლოო ღირებულებას შეფასებითად (оценочно) 4,2 მლრდ. დოლარი უნდა შეედგინა. 1992 წლის შუა თვეებში თურქეთსა და აშშ-ს შორის წარმოებდა მოლაპარაკებები მიურთედში არსებული ავიაქარხნის საწარმოო სიმძლავრეების გაფართოებისა და კიდევ 160 თვითმფრინავის გამოშვების შესახებ, რომელთა ნაწილის მიყიდვასაც თურქეთი არაბული ქვეყნებისთვის გეგმავდა. 

1991 წელს ამერიკულმა ფირმამ «ფუდ მაშინერმა» და თურქულმა «ნუროლმა» გიოლბაშიში (ანკარა) დაიწყეს AIFV ტიპის ქვეითთა საბრძოლო მანქანების (ქსმ) გამოშვება. პროექტის შესაბამისად (საერთო ღირებულება 1,3 მლრდ. დოლარი) 1995 წლისთვის იგეგმებოდა თურქეთის სახმელეთო ჯარებისთვის 650 ქსმ-ის გადაცემა. შემდგომში მიზნად ისახავდნენ მოჯავშნული მანქანების სხვადასხვა მოდიფიკაციების – ჯავშანტრანსპორტერების, ქვეითთა საბრძოლო მანქანებისა და თვითმავალი ნაღმსატყორცნების – გამოშვებას. 1987 წლიდან მიმდინარეობდა 155 მმ ყალიბის საარტილერიო ჭურვების ერთობლივი წარმოების პროექტის რეალიზაცია. საარმიო ავიაციის ქვედანაყოფებისა და ნაწილების აღჭურვისთვის გიუვერჯინლიყში არსებულ ვერტმფრენების ამწყობ ქარხანაში ამერიკული ლიცენზიით აწარმოებდნენ ვერტმფრენებს UH-1H «იროქეზი». 1992 წლის შუა თვეებში ჯარებისთვის უკვე 100 ვერტმფრენი იყო გადაცემული. 

სახელმწიფო კომპნია МКЕК-ის სარაკეტო ქარხანაში ქ. ელმადაღში ამერიკულმა ფირმამ «ლინგ–თემქო–ვოუთმა» თურქულ კომპანია «ენქასთან» ერთობლივად დაიწყო ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემების (ზცრს) MLRS გამოშვება. 90-იანი წლების შუახანებისთვის თურქეთის სახმელეთო ჯარებში იგეგმებოდა დაახლოებით 170 ზცრს გასაშვები დანადგარისა და მათთვის 50 ათასზე მეტი საბრძოლო მასალის მიწოდება. პროექტის საერთო ღირებულება 1 მლრდ. დოლარი გახლდათ. 

ამერიკულმა ფირმამ «ჰაინეს ჰელიკოპტერმა» და თურქულმა «იზდაშმა» შექმნეს გაერთიანებული კომპანია H-2 და H-5 ტიპის ვერტმფრენების გამოსაშვებლად. 1992 წლის შუახანებისთვის უკვე დაწყებული იყო აღჭურვილობის (მოწყობილობათა) მიწოდებები და თურქი მუშების პირველი პარტიაც გაგზავნილი იყო აშშ-ში ამ ვერტმფრენების აწყობის ტექნოლოგიის შესწავლის მიზნით. 

ევროპაში ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების შესახებ ხელშეკრულების ხელმოწერასთან და იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის მოსალოდნელ შემცირებასთნ დაკავშირებით, აშშ-ს განზრახული ჰქონდა თურქეთისთვის გადაეცა ევროპული კონტინენტიდან გასაყვანი დაახლოებით 1000 ტანკი M-60, 600 ჯავშანტრანსპორტერი M113A1, 50 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M-110. 1992 წლის შუა თვეებისთვის M-60 ტანკების პირველი პარტია თურქეთის შეიარაღებულ ძალებს უკვე მიწოდებულიც ჰქონდა. მიწოდებულ იარაღსა და სამხედრო ტექნიკას მიმართავდნენ ახლად ჩამოყალიბებად ჯავშანსატანკო ბრიგადებში, აგრეთვე მოძველებული ნიმუშების შესაცვლელად. ევროპიდან მიღებული ჭარბი იარაღის განთავსებას თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში იგეგმებოდა, რომელიც ხელშეკრულების ზონაში არ შედიოდა. 

თურქეთში მყოფი ამერიკული ჯარების რიცხოვნების შემცირებას შეერთებული შტატები დამხმარე ქვედანაყოფების ნაწილის გაყვანის ხარჯზე ვარაუდობდა. ასე, 1995 წლის შუა თვეებისთვის იგეგმებოდა თურქეთში შვიდი ამერიკული ობიექტის დახურვა, რომელთა შორისაც იყო საბრძოლო მასალების საწყობი ავიაციისთვის, რომელიც მალათიაში იმყოფებოდა, სასმელი წყლის მარაგების საწყობი შაჰინთეფეს მთაზე ანკარასთან, საბრძოლო მასალების საწყობი სამსუნში, სარეტრანსლიაციო რადიოსარელეო კვანძები ელმადაგისა და შაჰინთეფეს მთებზე ანკარის მახლობლად, აგრეთვე მალათიასა და იამანლარში (იზმირის რაიონში). უნდა დაეხურათ კავშირგაბმულობის რადიოსარელეო ხაზები სათანამგზავრო კავშირგაბმულობის მობილური სადგურების ექსპლუატაციაში შეყვანასთან დაკავშირებით. 

რუსი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, აშშ დგამდა ნაბიჯებს, რომლებიც მიმართული იყო თავისი სამხედრო გავლენის გაძლიერებაზე თურქეთში თვით ამერიკული პერსონალის რიცხოვნების შემცირების პირობებშიც კი. 1990-იანი წლების დასაწყისში აქტიურად წარმოებდა მოლაპარაკებები საგარეოპოლიტიკური უწყებების ხელმძღვანელთა მოადგილეების დონეზე ამერიკულ-თურქული ურთიერთობების უფრო მაღალ რანგში – სტრატეგიულ თანამშრომლობაში – აყვანის მიზნით. მისი არსი უნდა ყოფილიყო ორივე ქვეყნის მოქმედებათა კოორდინაცია საგარეო და საშინაო პოლიტიკაში თავდაცვის, პოლიტიკისა და ეკონომიკის სფეროში საერთო მიზნების განსაზღვრისა და მიღწევის ინტერესებში. 

სტრატეგიული თანამშრომლობის სამართლებრივი აქტების მომზადების ფარგლებში 1992 წლის შუა თვეებში დამამთავრებელ სტადიაზე იმყოფებოდა ახალი შეთანხმების შემუშავება თურქეთის ტერიტორიაზე საომარი დროისთვის განკუთვნილი მარაგების შესაქმნელად. მთელ ხარჯებს სამხედრო მომარაგების საგნების მიწოდებაზე, საბრძოლო მასალების ჩათვლით, 150 მლნ. დოლარის საერთო ღირებულებით, საკუთარ თავზე იღებდა შეერთებული შტატები. ის სთავაზობდა ამ ხელშეკრულების დადებას 25 წლის ვადით. ამასთან ამერიკელებს უნარჩუნდებოდათ უფლება ნებისმიერ მომენტში გაეტანათ თურქეთიდან შექმნილი მარაგების ნაწილი მათი შემდგომი შევსებით. 

რუსი ავტორების დასკვნით, თურქეთის როლი პენტაგონის სტრატეგიულ გეგმებში იზრდებოდა ყოფილი სსრკ-ის ტერიტორიაზე და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში მიმდინარე ცვლილებების პირობებში, აგრეთვე აშშ-თვის ახლოაღმოსავლური რეგიონის მნიშვნელობის გათვალისწინებით. ამის მოწმობა გახლდათ მათი უფრო მჭიდრო თანამშრომლობა სამხედრო სფეროში და საქმიანობის გააქტიურება ახლო და შუა აღმოსავლეთში პოლიტიკის კოორდინაციაში. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Аникеев, «Военно-политическое сотрудничество Турции и США», Зарубежное Военное Обозрение, 1992 г. № 7. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ახალი დანიშვნები თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში 1990-იანი წლების დასაწყისში

თურქეთის ეროვნული თავდაცვის მინისტრად 1991 წლის ნოემბრიდან დანიშნულია ნევზათ აიაზი. იგი დაიბადა 1930 წელს ქურშუნლუში (ჩანქირის ვილაიეთი). 1954 წელს დაამთავრა ანკარის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი, გახდა უშიშროების სამსახურის თანამშრომელი, სადაც 1975 წლამდე მუშაობდა. შემდეგ იყო ზონგულდაქის ვილაიეთის (1957–1979), ქალაქების სტამბულისა (1979–1988) და იზმირის (1988–1991) გუბერნატორი. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Справка от редакции журнала: «Новые назначения», Зарубежное Военное Обозрение, 1992, № 1. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთი და კრიზისი სპარსეთის ყურეში 1990-იანი წლების დასაწყისში

თურქეთის განსაკუთრებული როლი კრიზისში სპარსეთის ყურეში სამი ძირითადი ფაქტორით იყო განპირობებული. ჯერ ერთი, მას 240 კმ სიგრძის საერთო საზღვარი აქვს ერაყთან, რომლის გავლითაც საექსპორტო ნვთობსადენია გაყვანილი და ყოველთვის ინსტენსიური ტვირთბრუნვა ხორციელდებოდა. მეორე, თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგებული იყო აშშ-ისა და ნატო-ს დაახლოებით 100 ბაზა და სხვა სამხედრო ობიექტი, რომლებიც შესაძლებელი იყო გამოეყენებინათ ერაყის წინააღმდეგ ჩრდილოეთის მიმართულებიდან სამხედრო აქციების განხორციელებისთვის. და მესამეც, გახლავთ რა ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის წევრი (რასაც თავის თავად არსებითი მნიშვნელობა აქვს), თურქეთს გააჩნდა მრავალრიცხოვანი და კარგად შეიარაღებული არმია, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილიც კრიზისის დაწყების შემდეგ სამხრეთელ მეზობელთან საზღვარზე იქნა თავმოყრილი. ხაზს უსვამდა რა თურქეთის გეოპოლიტიკურ როლს კრიზისს დროს, იტალიური ჟურნალი «პანორამა» წერდა: «2 აგვისტოს გათენების ღამეს როგორც კი ჯ. ბუშმა შეიტყო ერაყული ჯარების ქუვეითში შეჭრის შესახებ, მან მოსკოვში, ერ-რიადსა და ანკარაში დარეკა. უკანასკნელი საუბარი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი გახლდათ». 

ანკარა აქტიურად შეუერთდა ანტიერაყულ კოალიციას, მოახდინა მიწისზედა კომუნიკაციების ბლოკირება, რისთვისაც ჩაკეტა სასაზღვრო პორტი მდინარე ჰარბურზე, გადაკეტა ნავთობის ნაკადი ნავთობსადენში, რომელიც კირკუკს აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვისპირეთში თურქულ ტერმინალ იუმურტალიკთან აკავშირებდა, და ამერიკულ თვითმფრინავებს F-111 და F-16 ერაყის ტერიტორიის დაბომბვების განხორციელებაზე დართო ნება ინჯირლიყის ავიაბაზიდან. 

ერაყის ეკონომიკურ ბლოკადაში ანკარის მონაწილეობამ პირველ მათგანს საგრძნობი დარტყმა მიაყენა. თურქეთზე გამავალი საექსპორტო ნავთობსადენების ორმაგი ძაფის გავლით ერაყი თავისი ნავთობის მნიშვნელოვანი ნაწილის გადაქაჩვას ახდენდა. გარდა ამისა, თავისი ჩრდილოელი მეზობლისგან იგი დიდი რაოდენობით სურსათს, სამომხმარებლო საქონელსა და ნედლეულს ღებულობდა. 

ეკონომიკური ემბარგო ანკარასაც საკმაოდ ძვირი დაუჯდა: ფინანსურ ზარალს თითქმის 5 მლრდ. დოლარად აფასებდნენ, ვინაიდან ერაყს მეორე ადგილი ეკავა თურქეთის ექსპორტიორებს შორის და მესამე მისი საქონლის იმპორტის მიხედვით. უსიტყვოდ უჭერდა რა მხარს დასავლეთს ერაყ-ქუვეითის კონფლიქტში, თურქული მთავრობა გარკვეული ზომით შიდაპოლიტიკური სტაბილურობითაც რისკავდა. არაბულ პრობლემებში ნეიტრალიტეტის ტრადიციულ პოლიტიკაზე უარის თქმის გამო მთავრობის მკვეთრი კრიტიკით გამოვიდნენ ოპოზიციური პარტიები. მნიშვნელოვნად გააქტიურდნენ ისლამური დაჯგუფებებიც, რომლებმაც საერო სახელმწიფო და «ყოვლისნებადართულობა» ანათემას გადასცეს. 

თურქეთი საომარ აქციებში უშუალოდ არ მონაწილეობდა, თუმცა კი ერაყთან თავისი დაჯგუფება მნიშვნელოვნად გააძლიერა (თურქი ექსპერტების შეფასებით, მან ამ რაიონში რვა ერაყულ დივიზიას «ხელ-ფეხი შეუკრა»). მაგრამ თვით საბრძოლო მოქმედებების დასრულების შემდეგაც კი, ერაყის დანაწილების მცდელობებით შეშფოთებული, ბევრი მიმომხოლველის აზრით, იგი მზად იყო ჯარების გამოყენებისთვის, რათა ქურთული სახელმწიფოს შექმნის მცდელობათა ბლოკირება მოეხდინა ქვეყნის ჩრდილოეთში და შიიტური სახელმწიფოს შექმნისა – მის სამხრეთში. თურქეთს, მაგალითად, როგორც მუსლიმანურ ქვეყანას, რომელიც სეკულარიზმის პრინციპებზე დგას, მოსახლეობაში ფუნდამენტალისტური განწყობილებების ზრდა ყოველთვის აშფოთებდა, და იგი შიშობდა, რომ ერაყელი შიიტების წარმატებას, რომლებიც მხარდაჭერას ირანიდან ღებულობდნენ, შეეძლო ამ სახიფათო ტენდენციის გაძლიერება. რა თქმა უნდა, ისლამი არ თამაშობდა აქ იმდენად არსებით როლს, როგორც არაბულ სახელმწიფოებში. ჯერ კიდევ პირველი მსოფლიო ომის დროიდან თურქებს ყოფით დონეზე არ შეუძლიათ იმის დავიწყება, რომ არაბებმა (რომელთა რელიგიადაც ისლამი ითვლება) დიდი ბრიტანეთის მხარე დაიჭირეს მის ბრძოლაში ოსმალური იმპერიის წინააღმდეგ. მუსლიმანი ძმების მიერ ასეთი «ზურგში დანის ჩარყმა» დაეხმარა შემდეგ ათათურქს იმის განცხადებაში, რომ საერო (светская) თურქეთის რესპუბლიკა ორიენტირებული იქნებოდა დასავლეთზე და არა აღმოსავლეთზე. 

1991 წლის შუახანებისთვის ანკარაში კიდევ უფრო მეტ განგაშს იწვევდა შეტყობინებები ქურთი აჯანყებულების მისწრაფებათა შესახებ დაემყარებინათ კონტროლი ჩრდილოეთ ერაყის მოსულისა და კირკუკის პროვინციებზე, რასაც შეეძლო აღეფრთოვანებია ის ქურთები თურქეთში, რომლებიც აგერ უკვე წლების განმავლობაში აწარმოებდნენ ბრძოლას ცალკე ქურთული სახელმწიფოს შესაქმნელად. ისინი ჯგუფდებოდნენ ქურთისტანის მუშათა პარტიის გარშემო, რომელიც, უცხოური პრესის შეტყობინებებით, სირიის მხარდაჭერით სარგებლობდა. ეს დაძაბულობის ისეთსავე წყაროს წარმოადგენდა თურქულ-სირიულ ურთიერთობებში, როგორსაც ისლამური ფუნდამენტალიზმის პრობლემა ანკარასა და თეირანს შორის ურთიერთობებში. როგორც ცნობილია, თურქეთში მცხოვრები 10 მლნ.-ზე მეტი ქურთი, რომლებიც ტრანსნაციონალური ეთნიკური ჯგუფის ნაწილს წარმოადგენენ, მრავალი ათეული წლის განმავლობაში განიცდიდა დისკრიმინაციას. უარზე იყვნენ რომ ისინი ეროვნული უმცირესობის სახით ეღიარებინათ, მათ «მთიელ თურქებს» უწოდებდნენ და მათ სრულ ასიმილაციას დაჟინებით მოითხოვდნენ (დასავლელ სპეციალისტებს შორის გავრცელებულია ასევე მოსაზრება, რომ თურქეთს ცნობილ გარემოებებში არაფერი ექნებოდა ერაყის ჩრდილოეთში ქურთული სატელიტური სახელმწიფოს შექმნის საწინააღმდეგო, რაც მას ნავთობის უმდიდრეს წყაროებზე ხელის მიწვდენას გაუადვილებდა. აპრილის დასაწყისში, როდესაც ასეულობით ათასი ერაყელი ქურთი სამთავრობო არმიის დევნისგან თავის დასაღწევად თურქეთის საზღვართან მოგროვდა, მან კოალიციაში მოკავშირეებს მოუწოდა განეახლებინათ საბრძოლო მოქმედებები «გენოციდის თავიდან ასაცილებლად». კომენტარს უკეთებდა რა ანკარის პოზიციას ქურთული პრობლემის გამწვავებასთან დაკავშირებით, თურქული გაზეთი «მილიეთი» სასაზღვრო ზონაში სამხედრო ძალის გამოყენების შესაძლებლობას არ გამორიცხავდა «მოვლენათა არახელსაყრელი განვითარების შემთხვევაში». ირანი და სირია, თავიანთ მხრივ, როგორც დასავლურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, უყოყმანოდ დაუჭერდნენ მხარს ერაყს, თუკი თურქები მოინდომებდნენ ესარგებლათ გარემოებებით და მოსულისა და კირკუკის ერაყული პრივინციების დაპყრობას შეეცდებოდნენ). 

მნიშვნელოვანი ფინანსური ზარალისა და განსაზღვრული შიდაპოლიტიკური ხარჯების მიუხედავად თურქეთმა ამ კრიზისში უყოყმანოდ ხისტი ანტიერაყული პოზიცია დაიკავა. როგორც ფრანგული ყოველკვირეული «ექსპასიონი» წერდა, თუქრული ხელმძღვანელობის მთავარი მიზანი გახლდათ ამ კონფლიქტიდან რეგიონული ზედერჟავის სახით გამოსვლა აშშ-გან დამატებითი სამხედრო და ეკონომიკური დახმარების მიღების, დასავლეთ ევროპაში პოზიციების გაძლიერებისა და არაბულ სამყაროში ავტორიტეტის განმტკიცების ხარჯზე. კრიზისი სპარსეთის ყურეში ანკარაში შეფასებულ იქნა როგორც «დიდი ხნის ნანატრი ბედნიერი შემთხვევა» გლობალურ პლანში მისი როლის ამაღლების, მისთვის, გერმანული ჟურნალის «შტერნის» სიტყვებით, «ახალი სიდიადის» მიცემის თვალსაზრისით. 

თურქეთმა, რომელიც «ცივი ომის» დროს სსრკ-ის წინააღმდეგ ბრძოლაში ნატო-ს მნიშვნელოვან ბასტიონად ითვლებოდა, 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე, დასავლეთსა და აღმოსავლეთს შორის დაძაბულობის შესუსტების პირობებში, ბლოკის სამხრეთ ფლანგზე თავისი მნიშვნელობა შესამჩნევად დაკარგა. დაიწყო შეტყობინებების გამოჩენა აშშ-ისა და დასავლეთ ევროპის მხრიდან მისთვის დახმარებათა შესაძლო შემცირების შესახებ, რაც მიუღებლად მიაჩნდათ ქვეყანაში, რომელიც იცავდა როგორც თავის საკვანძო როლს დასავლეთის თავდაცვაში, ისე ფორპოსტის (მეწინავე პოსტის) როლსაც ახლო აღმოსავლეთში. 

როგორც ჩანდა, ახლა თურქეთის ბევრი იმედის ახდენა დაიწყო. ყველაფრიდან ჩანდა, რომ მან არა იმდენად ზემოთ მითითებული ზარალი განიცადა, რამდენადაც თავისებური მომგებიანი დაბანდება გააკეთა. საუდის არაბეთი ერაყის ნაცვლად აწვდიდა მას ნავთობს, ხოლო ქუვეითმა კი ასეულობით მილიონი დოლარი გადაუხადა. აშშ-მა თავის პარტნიორს ვალების ნაწილი ჩამოაწერა და საგანგებო სამხედრო დახმარებაც გამოუყო 82 მლნ. დოლარის ზომით იმ 553 მლნ.-ზე დამატებით, რომელიც 1991 წელზე იყო გათვალისწინებული. გარდა ამისა, მომდევნო წელიწადში ამ დახმარების 703 მლნ. დოლარამდე გაზრდა იგეგმებოდა. 

თურქეთის მთავრობამ თავის მხრივ მარტის ბოლოს პრეზიდენტ თ. ოზალის ვაშინგტონში ვიზიტის მსვლელობისას სასწრაფო წესით მოითხოვა (запросило) კიდევ 2,7 მლრდ. დოლარი «ჯილდოს» («вознагражление») სახით, რომლის მიმართვასაც სპარსეთის ყურეში კრიზისის გამო განცდილი დანაკარგების დასაფარად გეგმავდნენ. როგორც თურქული პრესა წერდა, მოლაპარაკებების დროს მიღწეულ იქნა თანხმობა (согласие) «სტრატეგიული პარტნიორობის» შესახებ, რაც ნიშნავდა სამხედრო და ეკონომიკური თანამშრომლობის მნიშვნელოვან განმტკიცებას. კერძოდ, აღინიშნებოდა, რომ აშშ ვარაუდობდა თურქეთში სამხედრო ყოფნის გაძლიერებას, რათა უზრუნველეყო აქედან «შეჭრა რეგიონში ვითარების დესტაბილიზაციისა და უსაფრთხოებისადმი მუქარის შემთხვევაში». იგეგმებოდა ახალი შეთანხმებების დადება და იმხანად მოქმედი შეთანხმების ფარგლების გაფართოება, რომლის ვადაც 1991 წლის დეკემბერში იწურებოდა. მიღწეული იყო შეთანხმება (договорённость) თურქეთში ამერიკული სამხედრო ბაზების გამოყენების პირობების გამარტივებისა და იქ შეიარაღებათა რაოდენობის მნიშვნელოვნად გაზრდის შესახებ. უკვე დაგეგმილი ჰქონდათ სამუშაოები მის ტერიტორიაზე საბრძოლო მასალების ახალი საწყობების განთავსებისთვის. 

თ. ოზალის ვიზიტის დასრულებიდან რამდენიმე დღის შემდეგ ვაშინგტონიდან თურქეთში დაიწყეს F-4E თვითმფრინავების მიწოდება იმ დახმარების ფარგლებში, რომლის შესახებაც მოლაპარაკებათა დროს იყო ლაპარაკი. სულ თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებს (სჰძ) 40 ასეთი მანქანა უნდა მიეღო. ამ თვითმფრინავების, ასევე სხვა შეიარაღების მიწოდებათა დაფინანსებას დაახლოებით 5 მლრდ. დოლარის მოცულობით, უზრუნველყოფდნენ უმთავრესად საუდის არაბეთი და ქუვეითი, ხოლო ნაწილობრივ კი შეერთებული შტატებიც. ამრიგად, როგორც თურქული გაზეთი «გიუნეში» წერდა, ქვეყანა იქცევა პენტაგონის თავისებურ ბაზად და გარდაიქმნება ამერიკულ შეიარაღებათა არსენალად, მას მნიშვნელოვანი სამხედრო პასუხისმგებლობა დაეკისრება. 

თურქეთი აგრძელებდა დამატებით მოგების მიღებას ე. წ. «სამხრეთ რეგიონზე შესწორებიდან», რომელიც მისთვის იმ სამხედრო ტექნიკის გადაცემის უფლებას იძლეოდა, რომელიც დასავლეთ ევროპიდან ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების შემცირების შესახებ აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის დადებული ხელშეკრულების შესაბამისად იგზავნებოდა. საქმე იქამდე მივიდა, რომ ზოგიერთი დამკვირვებელი იწყებდა კითხვის დასმას: ხომ არ აპირებს დასავლეთი, რომელმაც ისეთი შეცდომები დაუშვა, როგორიცაა ირანის, ხოლო შემდეგ კი ერაყის გადაიარაღება, იგივე გაეკეთებინა თურქეთთან მიმართებაშიც? 

მთლიანობაში ანკარის მიერ ანტიერაყული კოალიციის გადაჭრით მხარდაჭერამ სპარსეთის ყურეში ომის პერიოდში, და უწინარეს ყოვლისა კი ამერიკული თვითმფრინავებისთვის მისი ტერიტორიიდან ერაყის დაბომბვების უფლების მიცემამ, თურქეთს საშუალება მისცა აშშ-თან თავისი ურთიერთობები ხარისხობრივად ახალ დონეზე აეყვანა. მნიშვნელოვნად გააძლიერა რა თავის პოლიტიკაში პროამერიკული ორიენტაცია, თურქეთი სპარსეთის ყურის ზონაში ომის შემდეგ მიისწრაფოდა ვაშინგტონის მიერ მისი პოზიციის მაღალი შეფასების ეკონომიკური, პოლიტიკური და სამხედრო მხარდაჭერის არსებით გაზრდაში ტრანსფორმირებისკენ, მათ შორის შეიარაღებული ძალების მოდერნიზაციის საკითხებშიც. მისი სრულყოფის პრობლემა კვლავ იქნა წამოწეული საბრძოლო მოქმედებების გამოცდილებიდან ამომდინარე, რომელმაც თურქული სარდლობა უფრო მეტ ხარისხად პროფესიული არმიის შექმნის აუცილებლობაში დაარწმუნა, ნაკლები რიცხოვნებისა, მაგრამ თანამედროვე საბრძოლო ტექნიკით აღჭურვილის. ამასთან ძირითად იმედებს აშშ-ის მხრიდან დახმარებაზე ამყარებდნენ. 

იყენებდა რა მის მიერ კრიზისში დაკავებული პოზიციის არაბული სახელმწიფოების მხრიდან პოზიტიურ შეფასებას, თურქეთი აქტიურად ისწრაფოდა თავისი როლის ამაღლებისკენ რეგიონული უსაფრთხოების სისტემის შექმნაში. მან, მაგალითად, შესთავაზა თავის ტერიტორიაზე საერთაშორისო კონფერენციის ჩატარება ახლო აღმოსავლეთის პრობლემებში. აგვისტოს დასაწყისში აქ ისლამური კონფერენციის ორგანიზაციის წევრ სახელმწიფოთა საგარეო საქმეთა მინისტრების თათბირი უნდა შემდგარიყო. 

რეგიონის ეკონომიკური წინ წამოწევის მიზნით თურქეთი გამოვიდა ინიციატივით, რომ ევროპის ეკონომიკური საზოგადოებრიობისა (ეეს) და იაპონიის თანადგომით დაეფუძნებინათ სპეციალური ფონდი, რომლის სახსრებიც შესაძლებელი იყო გამოეყენებინათ შესაბამისი ინფრასტრუქტურის შესაქმნელად. კერძოდ, მისი მთავრობა ფართო პროპაგანდას უწევდა «მშვიდობის წყალსადენის» მშენებლობის პროექტს, რომლის მეშვეობითაც თურქეთის მდინარეებიდან აღებულ წყალს მიმართავენ სირიის, იორდანიის, საუდის არაბეთისა და სპარსეთის ყურის სხვა ქვეყნებისკენ (თურქეთი რეგიონის ერთადერთ ქვეყანას წარმოადგენს, რომელსაც წყლის ჭარბი რესურსები გააჩნია). სთავაზობდნენ აგრეთვე თურქული ტექნოლოგიების საფუძველზე ერაყის ნავთობისა და ბუნებრივი აირის საბადოების შემუშავებას, კაშხლებისა და გზების მშენებლობას. თურქეთმა აგრეთვე ახლო აღმოსავლეთში მშვიდობის შენარჩუნებისთვის განკუთვნილი კონტინგენტის განკარგულებაში თავისი ჯარების გაგზავნის მზადყოფნაც გამოხატა. 

მთლიანობაში, როგორც ანკარაში 1991 წლის შუახანებში თვლიდნენ, კონსტრუქციული, გაბედული პოლიტიკა სპარსეთის ყურეში კრიზისის მსვლელობისას, ომისშემდგომი დიპლომატიური აქტიურობა და ქვეყნის დიდი გეოპოლიტიკური მნიშვნელობა ნატო-ში პარტნიორებს შორისაც და «მესამე სამყაროშიც» მისი პოზიციების განმტკიცებაზე იმედის დამყარების საფუძველს იძლეოდა. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник Ю. Седов, «Турция и кризис в Персидском заливе», Зарубежное Военное Обозрение, 1991 г. № 5;

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა