თურქეთის სახმელეთო ჯარები 1980-იანი წლების მიწურულს

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში, ჩრდილოატლანტიკური კავშირის წევრი სახელმწიფოს – თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა დიდ ყურადღებას უთმობდა თავისი შეიარაღებული ძალების სრულყოფას. ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) სარდლობა მას მნიშვნელოვან როლს უთმობდა შავი ზღვის სრუტეების ზონაზე კომტროლის უზრუნველყოფაში. 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში შეიარაღებული ძალების მოდერნიზაციის გეგმებში მთავარი ადგილი ეკავა სახმელეთო ჯარების საცეცხლე და დამრტყმელი ძლიერების ამაღლებას (ემბლემა ნაჩვენებია ნახ. 1-ზე). 

ს ტ რ უ ქ ტ უ რ ა. სახმელეთო ჯარები წარმოადგენდა შეიარაღებული ძალების ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვან სახეობას (1988 წლის დასაწყისში მასში 542 ათასი ადამიანი შედიოდა, რომელთაგან 497 ათასი ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურე გახლდათ) და განკუთვნილი იყო სამხედრო-საჰაერო და სამხედრო-საზღვაო ძალებთან ერთობლივად, აგრეთვე ნატო-ს გშძ-ის შემადგენლობაში სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) საომარი მოქმედებების წარმოებისთვის ჩვეულებრივი ან ბირთვული იარაღის გამოყენებით. ის მოიცავდა ჯარების პრაქტიკულად ყველა გვარეობას (рода войск) – ჯავშანსატანკო ჯარებს, ქვეით (მოტოქვეით) ჯარებს, არტილერიას, საარმიო ავიაციას, საინჟინრო, კავშირგაბმულობისა და სპეციალური დანიშნულების ჯარებს, აგრეთვე სამსახურებს: სატრანსპორტო, საარტილერიო-ტექნიკურ, სარემონტო-აღმდგენ, სამედიცინო, ფინანსურ და სხვა სამსახურებს. 

ჯავშანსატანკო ჯარები – სახმელეთო ჯარების ძირითადი დამრტყმელი ძალა გახლდათ, რომელიც ყველაზე უფრო მისადაგებული (შეგუებული) იყო შეტევითი მოქმედებების წარმოებისთვის ბირთვული იარაღის გამოყენების პირობებში. ის წარმოდგენილი იყო ჯავშანსატანკო დივიზიით (სასწავლო) ცალკეული ჯავშანსატანკო ბრიგადებითა და პოლკებით, სატანკო და სადაზვერვო ბატალიონებითა და ასეულებით. 

ქვეითი (მოტოქვეითი) ჯარი განკუთვნილი გახლდათ საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის ქვეითი და მექანიზებული დივიზიების, ცალკეული ბრიგადების, პოლკებისა და ბატალიონების შემადგენლობაში მოწინააღმდეგის განადგურების, ადგილმდებარეობის (местность) ცალკეული უბნებისა და ობიეტების დაპყრობისა და შენარჩუნების მიზნით. 

არტილერია მოიცავდა ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს, რომლებიც ორგანიზაციულად შედიოდნენ ზოგადსაჯარისო შენაერთების, საველე არმიების საარტილერიო სარდლობებისა და საკორპუსო დაქვემდებარების საარტილერიო პოლკების შემადგენლობაში. ის განკუთვნილი გახლდათ საცეცხლე ამოცანების გადასაწყვეტად ბრძოლისა და ოპერაციის ყველა სახეობაში ჯართა სხვადასხვა გვარეობების ინტერესებში. მას მიეკუთვნებოდნენ ლულიანი არტილერია და ნაღმსატყორცნები, ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტები, საჯარისო საჰაერო თავდაცვის საშუალებები და საარტილერიო დაზვერვის ქვედანაყოფები. 

საარმიო ავიაცია (სახმელეთო ჯარების ავიაცია – ი. ხ.) წარმოდგენილი იყო საარმიო და საკორპუსო დაქვემდებარების საარმიო ავიაციის პოლკებითა და ბატალიონებით. 

საინჟინრო ჯარები განკუთვნილი გახლდათ შენაერთებისა და ნაწილების საბრძოლო მოქმედებების საინჟინრო უზრუნველყოფისთვის. მის შემადგენლობაში იყო საინჟინრო პოლკები და ბატალიონები, აგრეთვე სხვადასხვა დანიშნულების ცალკეული ნაწილები და ქვედანაყოფები. 

კავშირგაბმულობის ჯარები (კავშირგაბმულობის პოლკები და ბატალიონები) წყვეტდა კავშირგაბმულობის ორგანიზაციისა და ჯარების მართვის უზრუნველყოფის ამოცანებს. 

სპეციალური დანიშნულების ჯარები განკუთვნილი იყო სადაზვერვო-დივერსიული მოქმედებების წარმოებისთვის, აგრეთვე ფსიქოლოგიური ოპერაციებისა და სხვა ძირგამომთხრელი აქციების განხორციელებისთვის. ის მოიცავდა ცალკეულ საჰაერო-სადესანტო ბრიგადასა და «კომანდოსების» ბრიგადებს, აგრეთვე ფსიქოლოგიური ომის ქვედანაყოფებს. 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში სახმელეო ჯარებში იყო 18 დივიზია: 14 ქვეითი (ქვეითი, აგრეთვე A და B ტიპის ქვეითი, უკანასკნელს ზოგჯერ მოტოქვეითსაც უწოდებდნენ), ორი მექანიზებული, სასწავლო დივიზიები – ქვეითი და ჯავშანსატანკო, 24 ცალკეული ბრიგადა (ექვსი ჯავშანსატანკო, ოთხი მექანიზებული, 11 ქვეითი, ერთი საჰაერო-სადესანტო და ორიც «კომანდოსების»), საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილები და ქვედანაყოფები. 

ყველა შენაერთი შეყვანილი გახლდათ ოთხ საველე არმიასა და ორ ცალკეულ საარმიო კორპუსში (ნახ. 2 /სტრუქტურა/). გარდა ამისა, იყვნენ სახმელეთო ჯარების სასწავლო სარდლობა, შიდა ზონების ორი სარდლობა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) ქვედანაყოფები. 

საველე არმიების სარდლებისა და საარმიო კორპუსების მეთაურთა უშუალო დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა 203,2-მმ ჰაუბიცების, 175-მმ თვითმავალი ზარბაზნებისა და 155-მმ ჰაუბიცების 30-ზე მეტი საარტილერიო დივიზიონი, 20-მდე საზენიტო საარტილერიო დივიზიონი, სამი საინჟინრო პოლკი და 20 საინჟინრო ბატალიონი, საარმიო ავიაციის სამი პოლკი და დაახლოებით 10 ბატალიონი, კავშირგაბმულობის სამი პოლკი და 12 ბატალიონი, აგრეთვე ზურგის უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები. 

სახმელეთო ჯარების საერთო ოპერატიულ ხელმძღვანელობას ახორციელებდა სარდალი (არმიის გენერალი), რომელსაც ორი წლით ნიშნავდა მინისტრთა საბჭო გენერალური შტაბის უფროსისა და თავდაცვის მინისტრის წინადადებით და ამტკიცებდა ქვეყნის პრეზიდენტი. იგი უშუალოდ ექვემდებარებოდა გენერალური შტაბის უფროსს და პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების მშენებლობაზე, მის დაკომპლექტებაზე, საბრძოლო მომზადებასა და მტუ-ზე. საჯარისო გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების ხელმძღვანელობას სარდალი ახორციელებდა თავისი შტაბის მეშვეობით (ანკარა), რომელსაც შტაბის უფროსი (კორპუსის გენერალი) მეთაურობდა. სახმელეთო ჯარების შტაბის უფროსი გახლდათ სახმელეთო ჯარების სარდლის პირველი მოადგილე. იგი ხელმძღვანელობდა შტაბის სამმართველოებს, პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების საბრძოლო მზადყოფნაზე, დაგეგმვასა და საბრძოლო საშუალებების გაანგარიშებაზე, ბიუჯეტის განსაზღვრაზე, იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის არჩევასა და შესყიდვაზე, საჯარისო გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების საბრძოლო და ოპერატიულ მომზადებაზე, ახდენდა ურთიერთმოქმედების ორგანიზაციას სამხედრო-საჰაერო ძალებისა (სჰძ) და სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) შტაბებთან, აგრეთვე სამინისტროებთან და სამოქალაქო უწყებებთან. 

სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების შეიარაღებაში (საწყობებში არსებული მარაგების გათვალისწინებით), 1988 წლის დასაწყისის მდგომარეობით, მოითვლებოდა 3700-ზე მეტი ტანკი (77 «ლეოპარდ-1A3», 1615 M48A5, 1085 M48A1, 900 M47, 100 M41), 3750 ჯავშანტრანსპორტერი M113, M59, M2 და M3, დაახლოებით 700 ერთეული 105-, 155- და 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა და 175-მმ თვითმავალი ზარბაზანი, 2000-ზე მეტი 75-, 105-, 155- და 203,2-მმ ბუქსირებადი ჰაუბიცა, სხვადასხვა ყალიბის (81, 106,7 და 120 მმ) 1800 ნაღმსატყორცნი, 2500-მდე უუკუცემო ქვემეხი (75 და 106 მმ), ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) «კობრას», SS-11, «თოუსა» და «მილანის» 500 გასაშვები დანდგარი (გდ), დაახლოებით 1500 ერთეული 20-, 35-, 40-, 75- და 90-მმ საზენიტო ქვემეხი, საარმიო ავიაციის სხვადასხვა ტიპის 150-ზე მეტი თვითმფრინავი და დაახლოებით 250 ვერტმფრენი, აგრეთვე სხვა საბრძოლო ტექნიკა. 

ო რ გ ა ნ ი ზ ა ც ი ა.  სახმელეთო ჯარების უმაღლეს ოპერატიულ გაერთიანებას წარმოადგენდა საველე არმია, რომლის სარდალიც (არმის გენერალი) ექვემდებარებოდა სახმელეთო ჯარების სარდლობას და სრულად აგებდა პასუხს არმიის შემადგენლობაში შემავალი ჯარების მდგომარეობასა და საბრძოლო მზადყოფნაზე. საველე არმიის სარდლის ოპერატიულ ორგანოს ჯარების მართვის საქმეში წარმოადგენდა არმიის შტაბი (შტაბის უფროსი, მისი ორი თანაშემწე და ოთხი განყოფილება /отделы/: პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო, ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების, ზურგის). ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების უფროსები მათდამი დაქვემდებარებულ განყოფილებებთან და მეთაურობებთან (სარდლობებთან) ერთად არმიის შტაბის შემადგენლობაში შედიოდნენ განყოფილებების უფროსების უფლებით (на правах начальников отделов). 

უმაღლესი ტაქტიკური შენაერთი, რომელსაც დამოუკიდებლად მოქმედება შეეძლო – გახლდათ საარმიო კორპუსი, ხოლო ძირითადი ტაქტიკური შენაერთი კი – დივიზია. 1980-იან წლებში თურქულ დივიზებს ორგანიზაციის საპოლკო სისტემა გააჩნდათ, რომელიც დასავლელი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, ნაკლებად იყო სრულყოფილი ცენტრალურ ევროპაში ნატო-ს ქვეყნების დივიზიების ორგანიზაციასთან შედარებით. მაგრამ ითვლებოდა, რომ ისინი კარგად იყვნენ მისადაგებული (შეგუებული) საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისადმი სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე. 

ქვეითი დივიზია შედგებოდა მეთაურობისა და შტაბისგან, სამი ქვეითი პილკისგან (სამ-სამი ბატალიონით) და ერთი საარტილერიოსი, სამი ბატალიონისგან (სატანკო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის), სამი ასეულისა (საშტაბო, სადაზვერვო, ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების) და დივიზიის ზურგისგან. სულ მასში შედიოდა პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 13 ათასი ადამიანი, 60-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის 200-ზე მეტი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 100-ზე მეტი ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება. 

A ტიპის ქვეით დივიზიას სამი ქვეითი პოლკის ნაცვლად ჰყავდა ორი ქვეითი და ერთი ჯავშანსატანკო პოლკები (უკანასკნელი ორი სატანკო და ერთი მოტოქვეითი ბატალიონით). ასევე მის შემადგენლობაში აღარ იყო ცალკეული სატანკო ბატალიონი, არამედ მხოლოდ მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის. შესაბამისად მის შეიარაღებაში შედგებოდა დაახლოებით 120 ტანკი. ამ ტიპის დივიზიის ყველა დანარჩენი კომპონენტი კი ისეთივე გახლდათ, როგორც ქვეითი დივიზიისა. 

B ტიპის ქვეითი დივიზია ჩვეულებრივისაგან მხოლოდ იმით განსხვავდებოდა, რომ მასში სამი ქვეითი პოლკის ნაცვლად შედიოდა ორი ქვეითი და ერთი მექანიზებული პოლკი (უკანასკნელი ორი მოტოქვეითი და ერთი სატანკო ბატალიონით). ამავე დროს მასში აღარ იყო ცალკეული სატანკო ბატალიონი, არამედ მხოლოდ მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის. 

მექანიზებული დივიზია შეიცავდა მეთაურობასა და შტაბს, სამ მექანიზებულ პოლკს (თითოეულში ორი მოტოქვეითი და ერთი სატანკო ბატალიონი), თვითმავალ საარტილერიო პოლკს, საზენიტო საარტილერიო დივიზიონს, სამ ბატალიონს (სადაზვერვო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის), ორ ასეულს (საშტაბო და ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების) და დივიზიის ზურგს. მასში მოითვლებოდა პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 13 ათასი ადამიანი, 200-მდე ტანკი, თითქმის 500 ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ), საველე არტილერიის 150-ზე მეტი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 130-ზე მეტი ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (ყველა ტიპის დივიზიების პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება და ძირითადი შეიარაღების რაოდენობა ქვემოთ ცხრილშია მოყვანილი). 

ცხრილი 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების დივიზიების პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება და ძირითადი შეიარაღების რაოდენობა 

პირადი შემადგენლობა და . . . . . . . . დ      ი      ვ      ი     ზ      ი      ე      ბ      ი 

შეიარაღება . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ქვეითი . . A ტიპის . . B ტიპის . . მექანიზე- 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ქვეითი . . . ქვეითი . . . . ბული 

პირადი შემადგენლობა . . . . . . . . . 13000 . . . . . 12000 . . . . .13000 . . . . 13000 . . . 

ტანკები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60 . . . . . . 120 . . . . . . . .60 . . . . . . . 200 . . . 

ჯავშანტრანსპორტერები . . . . . . . . . . – . . . . . . . . .100 . . . . . . .160 . . . . . . . 500 . . . 

საველე არტილერიის ქვემეხები 

და ნაღმსატყორცნები . . . . . . . . . . . . .200 . . . . . . . 150 . . . . . . 190 . . . . . . .160 . . . 

75-მმ და 106-მმ უუკუცემო 

ქვემეხები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70 . . . . . . . .60 . . . . . . . .80 . . . . . . . . 90 . . . 

ტსმრ გასაშვები დანადგარები . . . . . . 40 . . . . . . . .40 . . . . . . . .40 . . . . . . . . 40 . . . 

ხელის ტანკსაწინააღმდეგო 

ყუმბარსატყორცნები . . . . . . . . . . . . 400 . . . . . . . 450 . . . . . . .500 . . . . . . . 560 . . . 

ცალკეულ ქვეით ბრიგადას ჰყავდა მეთაურობა და შტაბი, ოთხი ქვეითი ბატალიონი, ორი საარტილერიო დივიზიონი, საზენიტო საარტილერიო ბატარეა, ექვსი ასეული (საშტაბო, სადაზვერვო, სატანკო, ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების, მესანგრეთა, კავშირგაბმულობის) და ბრიგადის ზურგი. სულ ბრიგადაში მოითვლებოდა პირადი შემადგენლობის 5 ათასზე მეტი ადამიანი, 25-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის დაახლოებით 90 ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 50-მდე ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება. 

ცალკეული ჯავშანსატანკო ბრიგადა შედგებოდა მეთაურობისა და შტაბისგან, ორი სატანკო და ორი მოტოქვეითი ბატალიონისგან, ორი თვითმავალი საარტილერიო დივიზიონისგან, ოთხი ასეულისა (საშტაბო, სადაზვერვო, მესანგრეთა, კავშირგაბმულობის) და ბრიგდის ზურგისგან. მის შეიარაღებაში გახლდათ დაახლოებით 120 ტანკი, 160 ჯავშანტრანსპორტერი, საველე არტილერიის 70-მდე თვითმავალი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი და თითქმის 40 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება. ბრიგადის პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება უტოლდებოდა დაახლოებით 5 ათას ადამიანს. 

საჰაერო-სადესანტო ბრიგადასა და ბრიგადა «კომანდოსს» ჰყავდათ ოთხ-ოთხი ბატალიონი. თითოეული ბრიგდის პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება კი გახლდათ 3 ათასზე მეტი ადამიანი. 

ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | გ ა მ ო ყ ე ნ ე ბ ა. უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში თურქეთის სახმელეთო ჯარებს შეზღუდული შესაძლებლობები გააჩნდა შეტევითი მოქმედებების წარმოებისთვის. ამასთან ერთად, თავდაცვაში მას შეეძლო მოკავშირეთა ჯარების მოსვლამდე ეწარმოებია შემკავებელი და თავდაცვითი მოქმედებები. საბერძნეთისა და აშშ-ის შენაერთებთან და ნაწილებთან ერთობლივად თურქეთის სახმელეთო ჯარები ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების შემადგენლობაში იყო ჩართული სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (შტაბი ქ. იზმირში). ამ სარდლობის პასუხისმგებლობის ზონა მოიცავდა ბალკანეთის ნახევარკუნძულსა და თურქეთის აზიურ ნაწილს. 

ნატოელი სამხედრო ექსპერტები ამ რაიონში უმნიშვნელოვანეს საოპერაციო მიმართულებად მიიჩნევდნენ ბოსფორ-დარდანელის მიმართულებას, რომელიც შემოსაზღვრული იყო საბერძნეთ-თურქეთის საზღვრით, ანატოლიის დასავლეთ სანაპიროთი და შავი ზღვის სანაპიროთი. მის ფარგლებში არსებული ადგილმდებარეობა უშვებდა პრაქტიკულად ჯართა ყველა გვარეობის გამოყენების შესაძლებლობას. ამ საოპერაციო მიმართულებას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა შავი ზღვის სრუტეების ბლოკადის ოპერაციების საბოლოო შედეგისთვის. მას უზრუნველყოფდნენ 1-ლი საველე არმიის ჯარები, რომლის შტაბიც ქალაქ სტამბულში მდებარეობდა და რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდნენ მე-2, -3, -5 და 15-ე საარმიო კორპუსები, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ნაწილები და ქვედანაყოფები. სულ 1-ლ საველე არმიაში მოითვლებოდა ათი დივიზია და ოთხი ცალკეული ბრიგადა. ნატო-ს სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, 1-ლი საველე არმია პირადი შემადგენლობითა და საბრძოლო ტეაქნიკით ყველაზე უფრო დაკომპლექტებული და ბრძოლისუნარიანი გახლდათ. 

თურქეთის აზიურ ნაწილში ნატო-ს სარდლობა გამოჰყოფდა ორ საოპერაციო მიმართულებას: ყარს-არზრუმისა და ყარაქიოსე-დიარბაქირის. ორივე სსრკ-ის საზღვრებთან გამოდიოდა და რელიეფის სირთულით ხასიათდებოდა. ჯარების მოქმედებებისთვის ყველაზე უფრო ხელმისაწვდომი იყო ოთხი გასასვლელი: ჭოროხის, კელკიტის, ყარს-ერზინჯან-სივასისა და ყარაქიოსე-მუშ-ელიაზიგის. ამ საოპერაციო მიმართულებებს უზრუნველყოფდა მე-3 საველე არმია (შტაბი ქ. ერზინჯანში), რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდნენ მე-8 და -9 საარმიო კორპუსები (სულ ოთხი დივიზია და ცხრა ცალკეული ბრიგადა), აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ნაწილები და ქვედანაყოფები. 

მე-2 საველე არმია (შტაბი ქ. მალათიაში) თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ საზღვრების დაფარვისთვის გახლდათ განკუთვნილი. ის მოიცავდა მე-6 და -7 საარმიო კორპუსებს (სულ ექვსი ცალკეული ბრიგადა), აგრეთვე საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. 

მე-4 (ეგეოსის) საველე არმია (შტაბი ქ. ნარლიდერეში) 1975 წელს შეიქმნა ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების სანაპიროს თავდაცვის უზრუნველყოფისთვის. 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში მის შემადგენლობაში იყო სასწავლო ქვეითი დივიზია და ორი ცალკეული ქვეითი ბრიგადა. 

მე-4 საარმიო კორპუსი (შტაბი ქ. ანკარაში) ცენტრალურ ანატოლიაში იყო განლაგებული. ის შედგებოდა სამი ცალკეული ბრიგადისგან, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებისგან და წარმოადგენდა სახმელეთო ჯარების სარდლობის რეზერვს. 

11-ე საარმიო კორპუსი (შტაბი ქ. კირენიაში) 1974 წლიდან კუნძულ კვიპროსზე გახლდათ დისლოცირებული (ამ კუნძულის თურქული თემის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საბაბით). 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში მის შემადგენლობაში შედიოდა ორი ქვეითი დივიზია, საერთო რიცხოვნებით 23 ათას ადამიანზე მეტი (თურქეთის სახმელეთო ჯარების დისლოკაცია ქვემოთ ნახატზეა ნაჩვენები /რუკა/). 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | მ ო მ ზ ა დ ე ბ ა იმ ამოცანების გადაწყვეტას ექვემდებარებოდა, რომლებიც ძირითადად ნატო-ს სარდლობის მოთხოვნებს პასუხობდნენ. მას ატარებდნენ მჭიდრო ბმულში (კავშირში) ბლოკის საერთო ოპერატიულ-სტრატეგიულ გეგმებთან სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე მისი კოალიციური სარდლობების ხელმძღვანელობით. საბრძოლო მომზადების დამამთავრებელ ეტაპს წარმოადგენდა თურქეთის შეიარაღებული ძალების სხვა სახეობებთან (სჰძ და სზძ-თან) ერთობლივად ჩატარებადი სახმელეთო ჯარების ყოველწლიური სწავლებები «სონბაჰარ» (ზამთარი). მათი მსვლელობისას მთავარი ყურადღება ეთმობოდა პირადი შემადგენლობის მომზადებას ზამთრის პირობებში ძნელადმისადგომ მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე მოქმედებებისთვის, აგრეთვე დივერსიული ამოცანების გადაწყვეტას. 

საზღვარგარეთულ პრესაში 1980-ინი წლების მეორე ნახევარში იტყობინებოდნენ, რომ ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი ს | მ შ ე ნ ე ბ ლ ო ბ ი ს 2000 წლამდე გაანგარიშებული გეგმებით გათვალისწინებული იყო შენაერთებისა და ნაწილების საორგანიზციო სტრუქტურის შემდგომი სრულყოფა; ჯარების თანამედროვე იარაღითა და სამხედრო ტექნიკით, მართვისა და კავშირგაბმულობის საშუალებებით აღჭურვა მათი მანვრულობის, საცეცხლე და დამრტყმელი ძლიერების ამაღლების მიზნით. 

პირველ რიგში ვარაუდობდნენ სატანკო ფარეხის განახლებას. დასავლეთგერმანელი სპეციალისტების დახმარებით ქ. არითიაში აშენებულ ტანკსარემონტო ქარხანაში ხორციელდებოდა M48 ტანკების მოდერნიზაცია (ბენზინის ძრავების დიზელური ძრავებით, აგრეთვე 90-მმ ზარბაზნების 105-მმ ზარბაზნებით შეცვლა, სროლის მართვის ხელსაწყოების დაყენება და სხვა). იგეგმებოდა ნატოელი პარტნიორების დახმარებით თურქეთში ქვეითთა საბრძოლო მანქანების (ქსმ), ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების გადასატანი გასაშვები დანადგარების (გადასატანი ტსმრ გდ), MLRS ტიპის ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემების (ზცრს), 35-მმ საზენიტო დანადგარების «ერლიკონისა» და გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსების (გზრკ) «სტინგერი» წარმოების აწყობა. ორმხრივი შეთანხმებების შესაბამისად გფრ თურქეთს აწვდიდა M48A2 და «ლეოპარდ-1A3» ტანკებს, ტსმრ «მილანის» გდ-ებს, ავტომობილებს, საინჟინრო ტექნიკასა და კავშირგაბმულობის აპარატურას. შეერთებული შტატებიდან მოელოდნენ თვითმავალი საარტილერიო სისტემების, M60 სერიის ტანკების, ტსმრ გდ «თოუების», საზენიტო სარაკეტო კომპლექსებისა და სხვა შეიარაღბის მიწოდებას. 

უცხოელი სპეციალისტები თვლიდნენ, რომ თურქთის სახმელეთო ჯარების მოდერნიზაციის პროგრამების დასრულების შემდეგ ის მთლიანობაში უპასუხებდა ნატო-ს სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის მიერ წაყენებულ მოთხოვნებს. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник В. Бобров, «Сухопутные войска Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1988 г. № 3. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ახალი ვერტმფრენი ამერიკული საზღვაო ქვეითი ჯარისთვის 1980-იან წლებში

1980-იანი წლების მეორე ნახევარში აშშ საზღვაო ქვეითი ჯარის კორპუსის ნაწილებში დაიწყეს საცეცხლე მხარდაჭერის ახალი ვერტმფრენის AH-1W «სუპერ კობრას» (იხ. ნახატი) მიწოდება, რომელიც მანამდე შეიარაღებაში არსებული ანალოგიური დანიშნულების ვერტმფრენის AH-1T «სიი კობრას» გაუმჯობესებულ ვარიანტს წარმოადგენდა. უკანასკნელისგან განსხვავებით «სუპერ კობრა», უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, ფირმა «ჯენერალ ელექტრიკის» T700-GE-401 ტიპის უფრო მძლავრი ტურბოლილვიანი ძრავებით იყო აღჭურვილი და ბევრნაირი შეიარაღების წაღება შეეძლო დამიზნების ლაზერული სისტემის მქონე ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) «ჰელფაირის» ჩათვლით. 

T700-GE-401 ძრავების დახასიათებისას საზღვარგარეთული პრესა აღნიშნავდა, რომ ისინი იძლეოდნენ AH-1W ვერტმფრენის ძალური დანადგარის სიმძლავრის თითქმის 65 %-ით გაზრდის საშუალებას, ჰქონდათ საწვავის მცირე კუთრი ხარჯვა და მაღალი საიმედობა, ნაკლებად ექვემდებარებოდნენ კოროზიას ზღვის წყლის ზემოქმედების პირობებში. ხოლო ის ფაქტი, რომ ამ ძრავებით აგრეთვე აშშ სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) ზოგიერთი სხვა ვერტმფრენიც გახლდათ აღჭურვილი (კერძოდ კი, «სიი ჰოქი»), შემდგომში ხელს შეუწყობდა ახალი ვერტმფრენების მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) პრობლემის გადაწყვეტას. 

საბორტო შეიარაღების შემადგენლობაში შედიოდა: ცხვირის ტურელური დანადგარი სამლულიანი 20-მმ ზარბაზნით M197 (სროლის ტემპი 675 გასრ./წთ); ტანკსაწინააღმდეგო რაკეტები «თოუ» ან «ჰელფაირი» (4-4 ტსმრ ბორტზე); «ჰაერი-ჰაერი» კლასის ორი მართვადი რაკეტა AIM-9L «საიდვაინდერი», ხოლო შემდგომში «სტინგერი» ან რადიოლოკაციასაწინააღმდეგო რაკეტები «საიდრამი»; უმართავი საავიაციო რაკეტები (უარ) და ჩამოსაკიდი საზარბაზნე დანადგარები. ასე, დესანტის საცეცხლე მხარდაჭერის ამოცანების გადაწყვეტისას ვერტმფრენს შეეძლო წაეღო 70 მმ ყალიბის 76 უმართავი საავიაციო რაკეტა (უარ), 127 მმ ყალიბის 16 უარ «ზუნი» ან 2 საზარბაზნე კონტეინერი GPU-2A ტიპის 20-მმ ზარბაზნებით. 

დასავლური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, საზღვაო ქვეითი ჯარის კორპუსის სარდლობა ვარაუდობდა 44 AH-1W «სუპერ კობრას» შესყიდვას, ხოლო შემდგომში კი AH-1T «სიი კობრას» ტიპის ყველა ვერტმფრენისთვის უნდა ჩაეტარებინათ შესაბამისი მოდერნიზაცია. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник И. Каренин, «Новый вертолёт для американской морской пехоты», Зарубежное Военное Обозрение, 1987 г. № 1. 

მცირე ცნობები თურქეთის საზღვაო შეიარაღების შესახებ 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში 

თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები – პირადი შემადგენლობა 49 000 ადამიანი, მათგან ფლოტში 43 000, ფლოტის ავიაციაში 1000 საზღვაო ქვეით ჯარსა და საზღვაო ქვეითი ჯარის ავიაციაში – 5000. 

16 (1) დიზელური წყალქვეშა ნავი, 2 მრი საესკადრო ნაღმოსანი, 12 საესკადრო ნაღმოსანი, (4) მრი ფრეგტი, 4 ფრეგატი; 14 სარაკეტო, 11 სატორპედო, 30 საპატრულო (მათგან 23-ზე იყო ნავსაწინააღმდეგო შეიარაღება) კატარღა; 7 ნაღმმაძიებელი, 22 საბაზო ტრალერი, 4 სარეიდო ტრალერი, 7 ნაღმგადამღობი; 7 მსხვილი სადესანტო ხომალდი (ტანკსადესანტო ხომალდ-დოკი, ტრანსპორტ-დოკი, სატრანსპორტო), 34 (3) მცირე სადესანტო ხომალდი; სულ 170 (8) წყალქვეშა ნავი და წყალზედა ხომალდი; 109 დამხმარე გემი და კატარღა. სულ 279 (8). 

სზძ-ის ავიაციაში 1 საბაზო საპატრულო ესკადრილია 18 S-2E «თრექერით». 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

 

საზენიტო სარაკეტო კომპლექს «რაპირას» ახალი ვარიანტი 1980-იან წლებში

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, «ცივი ომის» წლებში დიდ ბრიტანეთში მნიშვნელოვანი ყურადღება ეთმობოდა საჰაერო მოწინააღმდეგესთან ბრძოლის საშუალებების განვითარებას. ასე, 1980-იანი წლების პირველ ნახევარში ფირმა «ბრითიშ აეროსფეისი» ქვეყნის თავდაცვის სამინისტროსთან კონტრაქტის საფუძველზე შეიმუშავებდა ახლო ქმედების საზენიტო სარაკეტო კომპლექსის (ზრკ) ახალ ვარიანტს, რომელსაც ჰქონდა პირობითი სახელწოდება «ლაზერფაიერ რაპირა». უკვე არსებული მოდელისგან მისი ძირითადი განსხვავება იმაში მდგომარეობდა, რომ საჰაერო მიზნების ავტომატური თანხლებისთვის გამოიყენებოდა ლაზერული მოწყობილობა. საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებებით, ეს საშუალებას იძლეოდა აემაღლებინათ რაკეტის დამიზნების სიზუსტე და გამოერიცხათ ოპერატორის შეცდომები, რომლებიც ხელით მომუშავე ოპტიკური ხელსაწყოს დახმარებით მიზნის თანხლების დროს წარმოიქმნებოდა. 

ახალი კომპლექსი საყველაამინდო არ გახლდათ, მაგრამ დღე-ღამის ნებისმიერ დროს შეეძლო სროლის წარმოება ავტომატიზაციის საკმაოდ მაღალი ხარისხით და მიზნების დაზიანება 6 კმ-მდე სიშორეებსა და 3 კმ-მდე სიმაღლეებზე. მისი სალაშქრო მდგომარეობიდან საბრძოლო მდგომარეობაში გაშლის დრო დაახლოებით 3 წთ შეადგენდა. გასაშვები დანადგარის გადატანა ხელით ხორციელდებოდა. 

«ლაზერფაიერ რაპირას» მთავარი ელემენტები გახლდათ საჰაერო მიზნების აღმოჩენის მოდერნიზებული რადიოლოკაციური სადგური (რლს), მიზნების ავტომატური თანხლების ლაზერული მოწყობილობა (აღჭურვილობა), ელექტრონულ-გამომთვლელი მანქანა (ეგმ /კომპიუტერი/) მონაცემების დამუშავებისთვის, გასაშვები დანადგარი ოთხი რაკეტით, კაბინა საბრძოლო გათვლისათვის (ორი ადამიანი) მართვისა და ინდიკაციის შესაბამისი პულტებით. 

კომპლექსის ყველა ელემენტი (საერთო წონა 2 ტ) მოსაბრუნებელ პლატფორმაზე მოთავსებად ცალკე მოდულში მონტაჟდებოდა, ხოლო ეს პლატფორმა კი სტაციონარულ ვარიანტში უშუალოდ დედამიწაზე იდგმებოდა, მობილურ ვარინტში – 3-4 ტ ტვირთამწეობის მანქანასა ან მისაბმელზე. მოდულის სიგრძე გახლდათ 3,3 მ, სიგანე 2,4 მ, სიმაღლე 1,9 მ. ზრკ შეიძლებოდა გადაესროლათ ჰაერით C-130 «ჰერკულესის» ტიპის სამხედრო-სატრანსპორტო თვითმფრინავით ან CH-47 «ჩინუკის» ტიპის ვერტმფრენით საკიდრის გარეთა კვანძებზე. 

საერთაშორისო საავიაციო-კოსმოსურ გამოფენაზე ლე-ბურჟეში (საფრანგეთი) 1983 წელს ახდენდნენ ამ კომპლექსის დემონსტრაციას, რომელიც ფირმა «ბედფორდის» 4-ტ ავტომობილზე (თვლების ფორმულა 4×4) იყო დამონტაჟებული წინ გადასაწევი და უკანვე დასაყენებელი კაბინით, რაც აზიმუტის მიხედვით პრაქტიკულად ნებისმიერი მიმართულებით სროლის წარმოების შესაძლებლობას უზრუნველყოფდა (იხ. ნახატი). 

მილიმეტრულ დიაპაზონში მომუშავე საჰაერო მიზნების აღმოჩენის რადიოსალოკაციო სადგურს (რლს) შეეძლო 3 კმ-მდე სიმაღლეებსა და 10 კმ-მდე სიშორეებზე მფრენი მიზნების აღმოჩენა. როგორც ინგლისელი სპეციალისტები აღნიშნავდნენ, რლს-ის ვიწროდმიმართული სხივი საკმაოდ მაღალ დაშვების უნარიანობას უზრუნველყოფდა, აგრეთვე ზუსტი მონაცემების მიღებასაც მიზნის აზიმუტისა და ადგილის კუთხის შესახებ. მათი აზრით, საადგურს ჰქონდა ხელშეშლამედეგობის მაღალი ხარისხი მოწინააღმდეგის რადიოელექტრონული ბრძოლის (რებ) საშუალებებისგან. 

მიზნის ავტომატური თანხლების ლაზერული მოწყობილობა გიროსტაბილიზებულ პლატფორმაზე გახლდათ მოთავსებული, რის შედეგადაც აღარ იყო საჭირო ავტომობილის ჰორიზონტირება მასზე დაყენებულ ზრკ-თან ერთად. ის შედგებოდა ორი ნაწილისგან: მიზნის ავტომატური დაჭერისა (зачват) და თანხლების ლაზერული ხელსაწყოსა და მასთან შეუღლებული რაკეტის თანხლების სატელევიზიო აპარატურისგან. ორივე ნაწილს ოპტიკური არხები გააჩნდა. 

დასავლურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, რომ ზრკ-ის შემმუშავებლებმა მიკროპროცესორული ტექნიკის დახმარებით შეძლეს კომპლექსის მუშაობის ავტომატიზირება საჰაერო მიზნის აღმოჩენის მომენტიდან მის განადგურებამდე. მუშაობის ასეთი რეჟიმის დროს საბრძოლო გათვლის მოქმედებები მხოლოდ რაკეტის გასაშვები ღილაკის დაჭერაზე-ღა დაიყვანებოდა, როცა საჰაერო მიზანი გაშვების ზონაში შემოვიდოდა. 

როდესაც რლს საჰაერო მიზანს აღმოაჩენდა, ზრკ მის მხარეს შეტრიალდებოდა. ლაზერული მიწყობილობა იჭერდა (захватывает) მიზანს, შემდეგ თანხლების რეჟიმი ირთვებოდა, და მთელი ინფორმაცია საჰაერო მიზნის კოორდინატებზე ეგმ-ში (კომპიუტერზე) მოდიოდა. რაკეტების გაშვების შემდეგ სატელევიზიო აპარატურის დახმარებით თითოეულ მათგანზე ავტომატური თვალყურის დევნება ხორციელდებოდა და ლაზერის სხივისგან მისი გადახრაც იზომებოდა. ეგმ (კომპიუტერი) ამ მონაცემებს მართვის ბრძანებებად გარდაქმნიდა, რომლებიც ციფრული კავშირგაბმულობის ბლოკის მეშვეობით თითოეული რაკეტის ბორტზე გადაიცემოდა. 

ზრკ «ლაზერფაიერ რაპირას» კაბინაში გახლდათ ორი კონსოლური ინდიკატორი. ერთ-ერთ მათგანზე საჰაერო მიზნის კოორდინატების შესახებ ინფორმაცია ასო-ციფრული ფორმით აისახებოდა, რომელიც აღმოჩენის რლს-ის დახმარებით მიიღებოდა, აგრეთვე აისახებოდა ამოცნობის სიგნალებიც «თავისი – უცხო». მეორე ეკრანზე კი აისახებოდა სურათი სატელევიზიო მოწყობილობიდან მიზნის დაჭერისა და მისი განადგურების დასადასტურებლად. მასზე ოპერატორს შეეძლო ვიზუალურად ამოეცნო მიზანი და აუცილებლობის შემთხვევაში თანხლების მოწყობილობის ლაზერული სხივი მასზე ხელით დაემიზნებია (навести). 

ამასთან მიზნის შენათების დაწყებისთანავე ზრკ მუშაობის ავტომატურ რეჟიმში გადადიოდა. გათვლის მეთაურს აუცილებლობის შემთხვევაში შეეძლო დამხმარე ოპტიკური სამიზნის გამოყენებით საჰაერო მიზნის თანხლება განეხორციელებინა. მას შეეძლო აგრეთვე კომპლექსის მუშაობის ავტომატური რეჟიმი შეეწყვიტა და ის სხვა მიზანზე დასაშენად გადაერთო. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, 1984 წელს ზრკ «ლაზერფაიერ რაპირას» საპოლიგონო გამოცდების დაწყება იგეგმებოდა რეალური სროლების ჩატარებით. საზღვარგარეთული პრესა აღნიშნავდა, რომ კომპლექსის ჯარებში მიწოდება (რასაც 1986-1987 წლებში მოელოდნენ) შესამჩნევად აამაღლებდა მათ საბრძოლო შესაძლებლობებს საჰაერო მოწინააღმდეგესთან ბრძოლაში. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник В. Викторов, «Новый вариант ЗРК “Рапира”», Зарубежное Военное Обозрение, 1984 г. № 11. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარები სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე 1980-იანი წლების დასაწყისში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, საბჭოთა კავშირისა და სოციალისტური თანამეგობრობის სხვა ქვეყნების მიერ თანამიმდევრულად გატარებული კურსი მშვიდობის განმტკიცებაზე, დაძაბულობის განმუხტვაზე, განსხვავებული სოციალური წყობილების მქონე სახელმწიფოთა მშვიდობიან თანაარსებობაზე დიამეტრულად საწინააღმდეგო გახლდათ აშშ-ისა და ნატო-ში მისი მოკავშირეების მმართველი წრეების პოლიტიკისა. ვაშინგტონის მიერ აღებული კურსი «ცივი ომის» აღორძინებაზე ყველაზე უფრო თვალსაჩინოდ ვლინდებოდა მის მცდელობებში უხეშად ჩარეულიყო სხვა სახელმწიფოების საქმეებში, მათთვის თავისი ნება ეკარნახა, მსოფლიოს სხვადასხვა რაიონებში სამხედრო კონფლიქტების კერები შეექმნა. საბჭოთა ავტორების სიტყვით, აგრესიული ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის ქვეყნები, რომლებიც სოციალისტურ სახელმწიფოებზე სამხედრო უპირატესობის მიღწევისკენ ისწრაფვოდნენ, განსაკუთრებით 1980-იანი წლების დასაწყისში ახალ ნაბიჯებს დგამდნენ ევროპის კონტინენტზე გამალებული შეიარაღების ესკალაციისკენ. აქ უკვე მშვიდობიანობის დროს შეიარაღებული ძალების მსხვილი კონტინგენტები ჰქონდათ გაშლილი, რომლებსაც საბრძოლო მზადყოფნის მაღალ ხარისხში ინახავდნენ და რომლებიც მზად იყვნენ საბრძოლო მოქმედებების გაჩაღებისთვის ნებისმიერ მომენტში. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, 1980-იანი წლების პირველ ნახევარში ნატო-ელ მოღვაწეთა მილიტარისტულ საქმიანობაში მნიშვნელოვნი ადგილი ეთმობოდა ჯარების ძლირ დაჯგუფებათა შექმნას საბჭოთა კავშირისა და სხვა სოციალისტური სახელმწიფოების სამხრეთ მისადგომებთან, ანუ, დასავლური ტერმინოლოგიით, სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ). უცხოური პრესის შეტყობინებების თანახმად, ეს ომთ «ცივი ომის» წლებში მოიცავდა იტალიის, საბერძნეთისა და თურქეთის ტერიტორიებს, აგრეთვე ხმელთაშუა ზღვისა და შავი ზღვის სამხრეთ ნაწილის აკვატორიებს. ის გაშლილი გახლდათ ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ თითქმის 1500 კმ-ზე, ხოლო დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ კი – 3200-3500 კმ-ზე. დაახლოებით 2000 კმ მანძილზე ომთ ესაზღვრებოდა სოციალოსტურ ქვეყნებს, მათ შორის სსრკ-ს (დაახლოებით 600 კმ-ზე). თეატრის ფარგლებში 1982-83 წლების მიჯნაზე 105 მლნ.-ზე მეტი ადამიანი ცხოვრობდა. 

სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის გეოგრაფიული მდებარეობის ერთერთი განსაკუთრებულობა (თავისებურება) გახლდათ მისი სახმელეთო ტერიტორიის განცალკევებულობა, რომელიც ხმელთაშუა ზღვის აუზის წყლებითაა დაყოფილი ერთმანეთისგან იზოლირებულ ხმელეთის უბნებად: აპენინის ნახევარკუნძულად, ბალკანეთად და მცირე აზიად. ნატოელი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, ეს აძნელებდა ჯართა დაჯგუფებების ხელმძღვანელობას და აიძულებდა დაეგეგმათ საბრძოლო მოქმედებების წარმოება დამოუკიდებელ რაიონებში (იტალია, საბერძნეთი, თურქეთი). გარდა ამისა, ეს თეატრი უშუალოდ ებჯინებოდა ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნების საზღვრებს, აგრეთვე ახლო აღმოსავლეთის «ფეთქებადსაშიშ რაიონს», სადაც, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში აშშ-ისა და ისრაელის მილიტრისტული წრეების ძალისხმევით არაერთხელ შექმნილა რთული სამხედრო-პოლიტიკური ვითარება, რის შედეგადაც აქ იმპერიალისტურ სახელმწიფოთა მიერ ომების გაჩაღების საშიშროება მუდმივად ნარჩუნდებოდა. ამის მაგალითად საბჭოთა ავტორებს მოჰყავდათ თუნდაც იმ დროისათვის სულ ახალი ამბავი – ისრაელის აგრესია ლიბანის წინააღმდეგ 1982 წლის შუახანებში. და ბოლოს, როგორც უცხოელი სამხედრო სპეციალისტები თვლიდნენ, რეგიონში ბატონობა საშუალებას იძლეოდა არა მარტო ეკონტროლებიათ მიმდებარე საზღვაო და სახმელთო რაიონების კომუნიკაციები, არამედ დასავლეთის სახელმწიფოებისთვის ინდოეთის ოკეანეში გასვლასაც უზრუნველყოფდა, სადაც 1980-იანი წლების დასაწყისში თავიანთი «სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ინტერესების» უზრუნველყოფის მიზნით ამერიკული და ნატოური სამხედრო წრეები ცდილობდნენ გამაგრებას. 

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, ითვალისწინებდა რა სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის, როგორც საბჭოთა კავშირისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნების წინააღმდეგ აგრესიისთვის პლაცდარმის დიდ სამხედრო-სტრატეგიულ მნიშვნელობას, ბლოკის სარდლობას ამ რაიონში შექმნილი ჰქონდა ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) მსხვილი დაჯგუფება, რომელიც ბლოკის განკარგულებაში გამოყოფილი აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთის, იტალიის, საბერძნეთისა და თურქეთის შეიარაღებული ძალებისგან შედგებოდა. ის დაყოფილი გახლდათ შემდეგ სარდლობებად: გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების (ორი სარდლობა – ომთ-ის სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილებში), გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) და გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) სარდლობები, აგრეთვე ბლოკს დამრტყმელი სზძ-ის სარდლობაც. ნატო-ს გშძ-ის მთავარსარდლად სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ინიშნებიდა ამერიკელი ადმირალი, რომლის შტაბიც იმყოფებოდა ქალაქ ნეაპოლში (იტალია). 1980-იანი წლების დასაწყისში საზღვარგარეთული პრესა აღნიშნავდა, რომ აქ თავმოყრილი გახლდათ 1,1 მლნ.-ზე მეტი სამხედრო მოსამსახურე. 

ამ თეატრზე ბლოკის გშძ-ის შემადგენლობაში ყველაზე უფრო მსხვილ დაჯგუფებად ითვლებოდა სახმელეთო ჯარები (850 ათასზე მეტი ადამიანი 1980-იანი წლების დასაწყისში). უცხოური სამხედრო ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, ის მოიცავდა სხვადასხვა ტიპის 32 დივიზიას, 40-ზე მეტ ცალკეულ ბრიგადას, აგრეთვე საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. შეიარაღებაში მათ გააჩნდათ მართვადი რაკეტების (მრ) «ლანსი» ექვსი გასაშვები დანადგარი (გდ), უმართავი რაკეტების (ურ) «ონესტ ჯონი» 24 გდ, 5600-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის დაახლოებით 10500 ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი (170-მდე ჰაუბიცას შეეძლო სროლა ბირთვული საბრძოლო მასალებით), ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) 1300-ზე მეტი გდ, საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) 330 გდ, 1300 საზენიტო საარტილერიო საშუალება, 1000-ზე მეტი თვითმფრინავი და საარმიო ავიაციის ვერტმფრენი, აგრეთვე სხვა შეიარაღება. 

ნატო-ს გშძ-ის სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში მოიცავდა იტალიურ და იტალიაში მყოფ ამერიკულ შენაერთებსა და ნაწილებს. მის ხელმძღვანელობას ახორციელებდა გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების სარდლობა თეტრის ამ ნაწილში, რომელსაც იტალიელი გენერალი მეთაურობდა. სარდლობის შტაბი იმყოფებოდა ქალაქ ვერონაში (იტალია). 

როგორც უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, 1980-იანი წლების დასაწყისში დაჯგუფების შემადგენლობაში შედიოდნენ იტალიის სახმელეთო ჯარების სამი საარმიო კორპუსი, ცალკეული ნაწილები და ქვედანაყოფები, აგრეთვე საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის აშშ-ის ნაწილები და ქვედანაყოფები. ნატო-ს სამხედრო სპეციალისტები ვარაუდობდნენ, რომ ამ ჯარების მთავარი ამოცანა იქნებოდა შეტევითი (თავდაცვითი) საბრძოლო მოქმედებების წარმოება ჩრდილოიტალიურ მიმართულებაზე (ჩრდილოეთ საზღვარი გადიოდა აღმოსავლეთ ალპების მთავარ ქედზე, სამხრეთ საზღვარი – ადრიატიკის ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, რომელსაც ალპებში არსებული ბრენერისა /ბოლცანო – ინსბრუკი/ და ფილახის /ჯემონა – ფილახი/ სამთო გასასვლელებით იტალიიდან ავსტრიის ტერიტორიაზე, ხოლო გორიცა-ლუბლიანის გასასვლელით /გორიცა – ლუბლიანა/ კი – იუგოსლავიაში გავყავართ). მის მთელ გაყოლებაზე ადგილმდებარეობის რელიეფი რთული და მრავალფეროვანი გახლდათ. ჯარების მომედებებისთვის ყველაზე უფრო მოსახერხებლად ლომბარდიის დაბლობი ითვლებოდა, აგრეთვე აღინიშნებოდა, რომ მოცემულ მიმართულებაზე შენაერთები და ნაწილები ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გშძ-ის სახმელეთო ჯარების მეზობელ დაჯგუფებებთან ერთობლივად იმოქმედებდნენ, ხოლო თეატრზე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ისა და სზძ-ის თვითმფრინავები და ხომალდები კი მათ მხარს დაუჭერდნენ. 

სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში ნატო-ს გაერთიანებული სახმელეთო ჯარების სარდლობის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში გადაცემისთვის გამოყოფილი ი ტ ა ლ ი უ რ ი | ჯ ა რ ე ბ ი (დაახლოებით 240 ათასი ადამიანი) შეიცავდა სამ საარმიო კორპუსს (ორი საარმიო და ერთი ალპიური), ოთხ დივიზიას (ერთი ჯავშანსატანკო და სამი მექანიზებული), 12 ცალკეულ ბრიგადას (ორი მექანიზებული, ოთხი მოტოქვეითი, ხუთი ალპიური და ერთიც საპარაშუტო-სადესანტო), აგრეთვე საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს (იტალიის სახმელეთო ჯარების შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1982, № 5, გვ. 28-31 – რედ.). 

უცხოელი სამხედრო სპეციალისტები აღნიშნავდნენ, რომ სახმელეთო ჯარების დაჯგუფების ძირითადი ნაწილი დისლოცირებული იყო ჩრდილოეთ იტალიაში. საბრძოლო მოქმედებების წარმოების შემთხვევაში მის პირველ ეშელონში, მათი აზრით, იქნებოდა ორი კორპუსი: მე-5 საარმიო (მიახლოებითი შემდგენლობა: ერთი ჯავშანსატანკო და ორი მექანიზებული დივიზია) და მე-4 ალპიური (ხუთამდე ცალკეული ალპიური ბრიგადა), მეორე ეშელონში კი – მე-3 საარმიო კორპუსი (ერთი მექანიზებული დივიზია და ცალკეული ბრიგადები). რეზერვში სამი ცალკეული ბრიგადის ყოლას ვარაუდობდნენ. ნატო-ს სარდლობის გეგმების შესაბამისად ჩატარებული სწავლებების გამოცდილებით, მოცემული დაჯგუფების გაძლიერებისთვის შეიძლებოდა გადაესროლათ ათამდე ცალკეული ბრიგადა ქვეყნის ცენტრალური და სამხრეთ რაიონებიდან. 

საზღვარგარეთული პრესა იტყობინებოდა, რომ ეს შენაერთები, ნაწილები და ქვედანაყოფები ძირითადად სხვა სახელმწიფოებში შესყიდული ან უცხოური ლიცენზიებით თავად იტალიაში წარმოებული იარაღითა და საბრძოლო ტექნიკით იყვნენ აღჭურვილი. 1982-83 წლების მიჯნაზე მათში მოითვლებოდა მრ «ლანსების» ექვსი გდ, დაახლოებით 1300 საშუალო ტანკი (800-ზე მეტი «ლეოპარდ-1» და 500-მდე M60A1 და M47), 4000-ზე მეტი ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ) და ჯავშანავტომობილი, საველე არტილერიის 2600-ზე მეტი ქვემეხი, ტსმრ «მოსკიტოს», «კობრას», SS-11-ისა და «თოუს» დაახლოებით 390 გდ, ზმრ «ჰოქისა» და «გაუმჯობესებული ჰოქის» 180 გდ, საზენიტო არტილერიის 200-მდე ქვემეხი, სარმიო ავიაციის 300 თვითმფრინავი და ვერტმფრენი და სხვა საბრძოლო ტექნიკა. 

ა მ ე რ ი კ უ ლ ი | ჯ ა რ ე ბ ი ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში სამხრეთ-ევროპული ტაქტიკური ჯგუფის ნაწილებითა და ქვედანაყოფებით წარმოდგენილი იყვნენ (მისი საერთო რიცხოვნება დაახლოებით 5000 ადამიანი გახლდათ). ისინი, უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, აშშ სახმელეთო ჯარების იმ ნაწილებისა და ქვედანაყოფების ზურგის უზრუნველყოფისთვის იყვნენ განკუთვნილი, რომელთა განლაგებაც ომიანობის დროს ან კრიზისულ პერიოდებში სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე იგეგმებოდა (შეიარაღებაში მათ გააჩნდათ საარტილერიო სისტემები, რომელთაც შეეძლოთ მოწინააღმდეგის მიზნებისა და ობიექტების ბირთვული საბრძოლო მასალებით დაზიანება). მასში შედიოდნენ 509-ე ქვეითი პოლკის 1-ლი ცალკეული საპარაშუტო-სადესანტო ბატალიონი, ბირთვული საბრძოლო მასალებით უზრუნველყოფის 559-ე საარტილერიო ჯგუფი, ასევე ქალაქ ვიჩენცაში (იტალია) დისლოცირებული ზურგის უზრუნველყოფის მე-8 ჯგუფი. 

ამ დაჯგუფების შენაერთებისა და ნაწილების მიერ ჩატარებული სამეთაურო-საშტაბო და საჯარისო სწავლებების მსვლელობისას ხდებოდა, როგორც წესი, შემდეგი საკითხების დამუშავება: შეტევითი და თავდაცვითი მოქმედებების ორგანიზაცია და წარმოება ვითარების სხვადასხვანაირ პირობებში როგორც მასობრივი დაზიანების იარაღის (მდი), ისე ჩვეულებრივი საშუალებების გამოყენებით, სჰძ-ისა და სზძ-ის გაერთიანებებთან ურთიერთმოქმედება, აგრეთვე ჯარების მართვა. დიდი ყურადღება ეთმობოდა ჩრდილოეთ იტალიაში მოქმედი ბლოკის ჯარების გაძლიერების ღონისძიებებს ნატო-ს მობილური ძალების გადმოსროლის, ასევე რიგი იტალიური შენაერთებისა და ნაწილების დამატებით გაშლის ხარჯზე. 

ნატო-ს გშძ-ის სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მოიცავდა საბერძნეთისა და თურქეთის სახმელეთო ჯარების ნატო-ში გადასაცემად გამოყოფილ შენაერთებსა და ნაწილებს, აგრეთვე აქ განლაგებულ ამერიკულ და ბრიტანულ ჯარებს. მათ ხელმძღვანელობას ახორციელებდა ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების სარდალი ომთ-ის ამ ნაწილში (ჩვეულებრივ თურქი გენერალი), ხოლო მისი შტაბი კი იმყოფებოდა ქალაქ იზმირში (თურქეთი). სარდლობის პასუხისმგებლობის ზონა მოიცავდა ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ტერიტორიის ნაწილს მისი მიმდებარე შავი ზღვის სრუტეების ზონით და თურქეთის აზიურ ნაწილს. მასში დისლოცირებული ბლოკის სახმელეთო ჯარები განკუთვნილი იყო შეტევითი და თავდაცვითი ოპერაციების წარმოებისთვის ნატო-ს გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სჰძ-სა და სზძ-თან მჭიდრო ურთიერთმოქმედებით. 

საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებების თანახმად, აღნიშნულ რაიონში გაშლილი იყო ნატო-ს გშძ-ის სახმელეთო ჯარების ძირითადი დაჯგუფება სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე, რომელიც 1980-იანი წლების დასაწყისში მოითვლიდა 28 დივიზიას, დაახლოებით 20 ცალკეულ ბრიგადას, აგრეთვე საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ცალკეულ ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. მათი უმრავლესობა თავმოყრილი გახლდათ ჩრდილოეთ საბერძნეთში, აღმოსავლეთ თრაკიასა (თურქეთის ევროპული ნაწილი) და თურქეთის აღმოსავლეთში, ე. ი. იმ რაიონებში, რომლებიც უშუალოდ ესაზღვრებოდა ვარშავის პაქტის სახელმწიფოებს. 

როგორც უცხოელი სამხედრო სპეციალისტები აღნიშნავდნენ, სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების ასეთი დისლოკაცია ითვლისწინებდა სავარაუდო მიმართულებებსაც, რომლებზედაც ვარაუდობდნენ საომარი მოქმედებების გაშლას. ესენი გახლდათ: საბერძნეთის, ბოსფორ-დარდანელის, ყარს-არზრუმისა და ყარაქიოსე-დიარბაქირის მიმართულებები. 

საბერძნეთის მიმართულება შემოისაზღვრებოდა დასავლეთში – ადრიატიკის ზღვით, აღმოსავლეთში თურქეთითა და ეგეოსის ზღვით. ბლოკის სარდლობის აზრით, მას უნდა უზრუნველეყო ჯარების გასვლა იუგოსლავიისა და ბულგარეთის ტერიტორიაზე სერბეთ-მაკედონიისა და რილო-როდოპის მთებში არსებული გასასვლელების გავლით. 

ბოსფორ-დარდანელის მიმართულება უმნიშვნელოვანეს მიმართულებად ითვლებოდა ომთ-ზე, რამდენადაც, უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, შავი ზღვის სრუტეების ზონის ბლოკადისა და შენარჩუნებისთვის წარმოებული ოპერაციების შედეგი სწორედ ამ რაიონში საბრძოლო მოქმედებების მსვლელობაზე იქნებოდა დამოკიდებული. ის შემოსაზღვრული გახლდათ თურქეთ-საბერძნეთის საზღვრით, ეგეოსის ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროთი და შავი ზღვის სანაპიროთი. ადგილმდებარეობის პირობები აქ იძლეოდა მთელი ჯართა გვარეობებისა (ქვეითი ჯარის, მექანიზებული და ჯავშანსატანკო ჯარების და სხვა) და ძალების გამოყენების შესაძლებლობას. 

თურქეთის აღმოსვლეთ ნაწილში ნატო-ს სარდლობა გამოყოფდა კიდევ ორ მიმართულებას: ყარს-არზრუმისა და ყარაქიოსე-დიარბაქირის, რომლებიც საბჭოთა კავშირის საზღვრებთან გამოდიოდა. ორივე მიმართულება საბრძოლო ტექნიკისთვის ძნელადმისადგომი რთული მთაგორიანი რელიეფით გამოირჩევა. ჯარების მოქმედებებისთვის ყველაზე უფრო მოსახერხებელია შემდეგი გასასვლელები (შემოსასვლელები): ჭოროხის (შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ), ყარს-ერზინჯან-სივასისა და ყარაქიოსე-მუშ-ელიაზიგის (თურქული ქალაქების სახელწოდებათა მიხედვით). 

ს ა ბ ე რ ძ ნ ე თ ი ს | ჯ ა რ ე ბ ი, რომლებიც ნატო-ს გშძ-ის სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებაში შედიოდნენ სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, წარმოდგენილი იყვნენ 1-ლი საველე არმიით (მასში შედიოდა ოთხი საარმიო კორპუსი), აგრეთვე ცენტრალური დაქვემდებარების შენაერთებით, ნაწილებითა და ქვედანყოფებით. უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, 1980-იანი წლების დასაწყისში ეს ჯარები მოითვლიდნენ პირადი შემადგენლობის 130 ათასზე მეტ ადამიანს და თავიანთ შემადგენლობაში ჰყავდათ 12 დივიზია (ერთი მოტოქვეითი, ათი ქვეითი და ერთიც სპეციალური დანიშნულების ჯარებისა), ხუთი ცალკეული ჯავშანსატანკო ბრიგადა (ორი მათგანი აუცილებლობის შემთხვევაში შეიძლებოდა ჯავშანსატანკო დივიზიაში შეეყვანათ), უმართავი რაკეტების (ურ) «ონესტ ჯონი» ორი ცალკეული დივიზიონი, ზმრ «გაუმჯობესებული ჰოქების» ორი დივიზიონი, 12 საარტილერიო დივიზიონი, სამი საზენიტო საარტილერიო დივიზიონი, საარმიო ავიაციის ცალკეული ბატალიონი და 14 ასეული (საბერძნეთის სახმელეთო ჯარების შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1982, № 6, გვ. 27-30). მათ შეიარაღებაში შედგებოდა ურ «ონესტ ჯონების» რვა გასაშვები დანადგარი (გდ), 1500-ზე მეტი ტანკი, მათ რიცხვში 230 ფრანგული AMX-30, 300 ამერიკული M48A5, 950-მდე მოძველებული ამერიკული ნიმუშისა M47, M48 და M24, 1360-ზე მეტი ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ), 1500 ჯავშანავტომობილი, 120 ქვეითთა საბრძოლო მანქანა (ქსმ), 2600-ზე მეტი საველე არტილერიის ქვემეხი, დაახლოებით 1200 ტანკსაწინააღმდეგო არტილერიის ქვემეხი. იყო ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) SS-11, «კობრა», «თოუ» და «მილანი» გარკვეული რაოდენობის გდ-ები, საზენიტო არტილერიის 130 ქვემეხი, საარმიო ავიაციის თითქმის 100 თვითმფრინავი და ვერტმფრენი. 

ნატო-ს ბლოკის სარდლობა თვლიდა, რომ საბერძნეთის მიმართულებაზე მოქმედი ბერძნული ჯარები აუცილებლობის შემთხვევაში შეიძლებოდა თრაკიაში (ოლქი საბერძნეთის ჩრდილო-აღმოსვლეთში) ნატო-ს მობილური სახმელეთო ძალების შემადგენლობიდან ნაწილებისა და ქვედანაყოფების გადასროლის გზით გაეძლიერებიათ. აგრეთვე ითვალისწინებდნენ ამ მიზნით თავად ქვეყანაში სამობილიაციო ღონისძიებების გატარებას. 

ომთ-ის ამ ნაწილში ნატო-ს გშძ-ის სახმელეთო ჯარების დაჯგუფების შემადგენლობაში გადასაცემად გამოყოფილი თ უ რ ქ ე თ ი ს | ჯ ა რ ე ბ ი მოიცავდა ოთხ საველე არმიას (1-ლი, მე-2, -3 და ეგეოსის არმიები, სულ 14 დივიზია), 21 ცალკეულ ბრიგადას (ექვსი ჯავშანსატანკო, ოთხი მექანიზებული, ცხრა ქვეითი, ერთი «კომანდოსებისა» და ერთიც საჰაერო-სადესანტო), საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ცენტრალური დაქვემდებარების ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს (თურქეთის სახმელეთო ჯარების შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1982, № 1, გვ. 34-38). ძირითადი დაჯგუფებები თავმოყრილი გახლდათ თურქეთის ევროპულ ნაწილში და ასევე ქვეყნის აღმოსავლეთ რაიონებშიც. კერძოდ, როგორც 1980-იანი წლების დასაწყისში საზღვარგარეთული პრესა აღნიშნავდა, აღმოსავლეთ თრაკიაში დისლოცირებული გახლდათ 1-ლი საველე არმიის (შტაბი ქ. უსქიუდარში) შენაერთები და ნაწილები (მე-2, -3, -4 და 15-ე საარმიო კორპუსები, სულ ათი დივიზია, რომელთაგან ორი იყო მექანიზებული და რვა ქვეითი, და ოთხი ცალკეული ბრიგადა), ასევე საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილები და ქვედანაყოფები. უცხოელი სპეციალისტების შეფასებით, ეს ყველაზე უფრო კარგად დაკომპლექტებული და ბრძოლისუნარიანი არმია ბოსფორ-დარდანელის მიმართულებაზე მოკავშირეების ჯარებთან ერთობლივი საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის გახლდათ განკუთვნილი. 

საბჭოთა კავშირის საზღვრების მახლობლად იმყოფებოდა მე-3 საველე არმია (შტაბი ქ. ერზინჯანში). მის შემადგენლობაში შედიოდნენ მე-8 და -9 საარმიო კორპუსები, აგრეთვე სამი ცალკეული ბრიგადა, საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილები და ქვედანაყოფები. დიარბაქირის რაიონში დისლოცირებული გახლდათ მე-2 საველე არმიის (შტაბი ქ. კონიაში) მე-7 საარმიო კორპუსის ნაწილები და ქვედანაყოფები. ჯარების ეს დაჯგუფება განკუთვნილი იყო საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის ყარს-არზრუმისა და ყარაქიოსე-დიარბაქირის მიმართულებით. 

თურქეთის აზიური ნაწილის სამხრეთ-დასავლეთში, ქვეყნის ცენტრალურ და სამხრეთ რაიონებში დისლოცირებული იყვნენ ეგეოსის არმია (შტაბი ქ. ნარლიდერეში), მე-2 საველე არმიის მე-6 საარმიო კორპუსი (ადანა), ასევე მე-4 (ანკარა) და 11-ე (კირენია, კ. კვიპროსი) ცალკეული საარმიო კორპუსები, ცენტრალური დაქვემდებარების ცალკეული ნაწილები და ქვედანაყოფები. 

როგორც უცხოური სამხედრო გამოცემები იტყობინებოდნენ, თურქეთის სახმელეთო ჯარების ამ კონტინგენტის შენაერთებსა და ნაწილებს შეიარაღებაში გააჩნდათ საბრძოლო ტექნიკის როგორც თანამედროვე, ისე მოძველებული ნიმუშებიც – ძირითადად ამერიკული წარმოებისა. მათ რიცხვში მოითვლებოდა ურ «ონესტ ჯონების» 16 გდ, 3000-ზე მეტი საშუალო ტანკი (მათ შორის 40 «ლეოპარდ-1A3», დაახლოებით 150 M48A5, 1600 M47 და M48), თითქმის 3000 ჯტრ, საველე არტილერიის 5000-ზე მეტი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი (მათ შორის 44 ატომური ქვემეხი), ტანკსაწინააღმდეგო არტილერიის 2500 ქვემეხი, საარმიო ავიაციის დაახლოებით 300 თვითმფრინავი და ვერტმფრენი. 

ა მ ე რ ი კ უ ლ ი | ჯ ა რ ე ბ ი წარმოდგენილი იყვნენ ბირთვული საბრძოლო მასალებით უზრუნველყოფის 558-ე საარტილერიო ჯგუფით (შტაბი ელეფსისში) და ზურგის უზრუნველყოფის 67-ე ჯგუფით (ჩაქმაქალი, ქ. სტამბულის რაიონი), რომლებიც სამხრეთ-ევროპული ტაქტიკური ჯგუფის შემდგენლობაში შედიოდნენ, ხოლო ბ რ ი ტ ა ნ უ ლ ი | ჯ ა რ ე ბ ი კი – კუნძულ კვიპროსზე მყოფი ორი მოტოქვეითი ბატალიონით. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე საომარ მზადებათა ზოგად სისტემაში ნატო-ს სარდლობა დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ბლოკის სამხრეთ ფლანგის გაძლიერებას. კერძოდ, საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებებით, 1980-იანი წლების დასაწყისში იტალიის ტერიტორიაზე იგეგმებოდა 112 ფრთოსანი რაკეტის განლაგება (28 გდ), თეატრზე წარმოებდა ჯარების მართვის ახალი სისტემების გაშლა, დასაწყობების სისტემების გაფართოება, რადიოელექტრონული დაზვერვის, აგრეთვე საბჭოთა კავშირისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნების ტერიტორიაზე განლაგებული ობიექტების შესახებ ინფორმაციების შეკრების პოსტებისა და სადგურების მშენებლობა. 

განსაკუთრებული ადგილი ეთმობოდა შტაბებისა და ჯარების ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებას, რომელსაც, საბჭოთა ავტორების შეფასებით, აშკარად გამოხატული ანტისაბჭოთა ხასიათი ჰქონდა. მას ორგანიზაციას უწევდნენ და ატარებდნენ ბლოკის სარდლობის მიერ დამტკიცებული გეგმების შესაბამისად, ხოლო მთავარ მიზნად კი ისახავდნენ შტაბების, შენაერთების, ნაწილებისა და ქვედანაყოფების მომზადებას საბრძოლო ამოცანების შესრულებისთვის ვითარების სხვადასხვანაირ პირობებში როგორც ჩვეულებრივი, ისე ბირთვული იარაღის გამოყენებითაც. ეროვნული გეგმების მიხედვით სწავლებების ჩატარებისას აუცილებლად ხდებოდა ნატო-ს ხელმძღვანელობის მოთხოვნების გათვალისწინება, რომელსაც ჰქონდა უფლება სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გშძ-ის შემადგენლობაში გამოყოფილი სახმელეთო ჯარების მომზადების დონე ეკონტროლებია. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების დასკვნით, ბლოკის სარდლობის მიერ სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ჩატარებული მთელი ეს და სხვა პრაქტიკული ღონისძიებებიც მოწმობდნენ ნატო-ს მონაწილე ქვეყნების გეგმაზომიერ მზადებას ომისთვის საბჭოთა კავშირისა და სოციალისტური თამამეგობრობის სხვა სახელმწიფოთა წინააღმდეგ. და ამით ხსნიდნენ კიდევაც ისინი იმის აუცილებლობას, თუ რატომ უნდა აემაღლებია საბჭოთა კავშირის შეიარაღებული ძალების პირად შემადგენლობას თავისი საბრძოლო მზადყოფნა, რათა ძმური არმიების მებრძოლებთან ერთობლივად სოციალისტური მონაპოვრები საიმედოდ დაეცვათ. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник запаса А. Горожанин, «Сухопутные войска НАТО на Южно-Европейском ТВД», Зарубежное Военное Обозрение, 1983 г. № 1. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სახმელეთო ჯარები 1980-იანი წლების დასაწყისში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, აშშ სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობისა და ნატო-ს ბლოკის სარდლობის გეგმებში «ცივი ომის» ათწლეულებში თურქეთს, თავისი ხელსაყრელი გეოგრაფიული და მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობის გამო, განსაკუთრებული ადგილი ეკავა. მისი ეს ადგილი საბჭოთა კავშირთან და ბულგარეთთან საერთო საზღვრების არსებობით, აგრეთვე შავი ზღვის სრუტეების – შავი ზღვიდან ხმელთაშუა ზღვაში ერთადერთი გასასვლელის კონტროლის შესაძლებლობებით განისაზღვრებოდა. თურქეთის მნიშვნელობა აშშ-ისა და ნატოსთვის ირანში დატრიალებული მოვლენებისა (1979 წ.) და ამ ქვეყანაში ამერიკული ბაზების ლიკვიდაციის შემდეგ კიდევ უფრო გაიზარდა. შეერთებული შტატების ზეწოლით სამხედრო ადმინისტრაციამ, რომელიც ხელისუფლებაში 1980 წლის სექტემბერში სამხედრო გადატრიალების შედეგად მოვიდა, ახალი თურქულ-ამერიკული შთანხმების რატიფიკაცია მოახდინა, ნატოსადმი თავისი ერთგულება დაადასტურა და ბლოკში თურქეთის საქმიანობაც გააქტიურა. ამ შეთანხმების შედეგად აშშ-მ თურქეთის ტერიტორიაზე სხავადსხვა დროს აშენებული 26 სამხედრო ბაზისა და ობიექტის შემდგომი გამოყენების უფლება მიიღო, რომლებიც პირველ რიგში სსრკ-ის წინააღმდეგ გამოყენებისთვის გახლდათ განკუთვნილი. 

სამხედრო მშენებლობის სფეროში თურქეთი მთლიანად აშშ-სა და ნატო-ს ევროპულ ქვეყნებზე იყო ორიენტირებული. 1980 წელს ეროვნული შეიარაღებული ძალების რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის ახალი ხუთწლიანი გეგმა იქნა მიღებული, რომელსაც ბეჭდურ გამოცემებში შემოკლებით REMO-2 ეწოდებოდა. ამ გეგმის თანახმად შემდგომი განვითარება უნდა მიეღო ქვეყნის შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობას, და განსაკუთრებით კი სახმელეთო ჯარებს. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარები, დასავლელი სამხედრო ექსპერტების შეფასებით, შეიარაღებული ძალების ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვან სახეობას წარმოადგენდა (საერთო რიცხოვნების 80 %-ზე მეტი). მისი პირადი შემადგენლობა 1980 წლის დასაწყიში, უცხოური პრესის მონაცემებით, 740 ათას ადამიანს მოითვლიდა. საბრძოლო შემადგენლობაში შედიოდა 17 დივიზია: ორი მექანიზებული, 14 ქვეითი (სამი ტიპისა – ქვეითი, A ტიპის ქვეითი და B ტიპის ქვეითი) და ერთიც სასწავლო ქვეითი; 21 ცალკეული ბრიგადა, მათ რიცხვში ექვსი ჯავშანსატანკო, ოთხი მექანიზებული, ცხრა ქვეითი, ერთი «კომანდოსებისა» და ერთიც საჰაერო-სადესანტო; აგრეთვე ცენტრალური დაქვემდებარების ცალკეული შენაერთები და ნაწილები. 

ყველა ჩამოთვლილი შენაერთი ოთხ საველე არმიასა და ორ ცალკეულ საარმიო კორპუსში გახლდათ შეყვანილი (ნახ. 1 /სტრუქტურა/). გარდა ამისა, სახმელეთო ჯარებს გააჩნდა შიდა ზონების სამი სარდლობა, რომლებსაც სასწავლო შენაერთები და ნაწილები, აგრეთვე მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) ქვედანაყოფები ექვემდებარებოდნენ. 

საბრძოლო დივიზიებისა და ბრიგადების გარდა, საველე არმიების სარდლებისა და საარმიო კორპუსების მეთაურთა დაქვემდებარებაში იმყოფებოდნენ სარაკეტო-საარტილერიო და საზენიტო საარტილერიო დივიზიონები (დასავლური ტერმინოლოგიით ბატალიონები), საინჟინრო პოლკები და ბატალიონები, კავშირგაბმულობისა და საარმიო ავიაციის პოლკები და ბატალიონები, აგრეთვე ზურგის უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები. ასეთ ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს მიეკუთვნებოდნენ «ონესტ ჯონის» ტიპის ტაქტიკური რაკეტების ოთხი დივიზიონი, 20-ზე მეტი საარტილერიო დივიზიონი (203,2-მმ ჰაუბიცების, 175-მმ თვითმავალი ზარბაზნების, 155-მმ ჰაუბიცებისა და ზარბაზნების), 12 საზენიტო საარტილერიო დივიზიონი, სამი საინჟინრო პოლკი, 20 საინჟინრო ბატალიონი, კავშირგაბმულობის სამი პოლკი, კავშირგაბმულობის 12 ბატალიონი. 

სახმელეთო ჯარების საერთო ოპერატიულ ხელმძღვანელობას ახორციელებდა სარდალი (არმიის გენერალი) მისდამი დაქვემდებარებული შტაბის მეშვეობით. სარდალს ოთხი წლის ვადით ნიშნავდა მინისტრთა საბჭო გენერალური შტაბის უფროსის წინადადებითა და ეროვნული თავდაცვის მინისტრის რეკომენდაციით და ამტკიცებდა რესპუბლიკის პრეზიდენტი (უმაღლესი მთავარსარდალი). იგი უშუალოდ გენერალური შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა და სახმელეთო ჯარების მშენებლობაზე, მის დაკომპლექტებაზე, საბრძოლო მზადყოფნაზე, სამობილიზაციო და ოპერატიულ გაშლაზე, აგრეთვე მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფაზე აგებდა პასუხს. საჯარისო გაერთიანებებს, შენაერთებსა და ნაწილებს სარდალი თავისი შტაბის (ქ. ანკარა) მეშვეობით ხელმძღვანელობდა, რომელიც სახმელეთო ჯარების მართვის ოპერატიულ ორგანოს წარმოადგენდა. სახმელეთო ჯარების შტაბი პასუხს აგებდა გაერთიანებებისა და შენაერთების საბრძოლო გამოყენებაზე, გეგმავდა და აკონტროლებდა საველე არმიების, საარმიო კორპუსების, დივიზიების, ბრიგადებისა და სამხედრო დაწესებულებათა ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებას, ხელმძღვანელობდა დაზვერვის ძალებსა და საშუალებებს, ახდენდა შენაერთებისა და ნაწილების მატერიალური და ტექნიკური უზრუნველყოფის ორგანიზებას, აგრეთვე განაგებდა სახმელეთო ჯარების პირადი შემადგენლობით დაკომპლექტებასა და მომზადებას. 

სახმელეთო ჯარების შტაბს მეთაურობდა შტაბის უფროსი (არმიის გენერალი), რომელსაც ჰყავდა ორი მოადგილე: ერთი ოპერატიულ საკითხებში და მეორე – ადმინისტრაციულში. შტაბში იყო ოთხი მთავარი სამმართველო (პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო, ოპერატიული და ზურგის), შვიდი სამმართველო და ელექტრონულ-გამოთვლითი ცენტრი, სამდივნო, იურიდიულ და სამართლებრივ საკითხებში მრჩეველთა აპარატი, სამხედრო პროკურორი და სამხედრო სასამართლო (უმაღლესი ორგანოების სტრუქტურის შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1977, № 7, გვ. 28-33). 

სახმელეთო ჯარების უმაღლესი ოპერატიული გაერთიანება გახლდათ საველე არმია, უმაღლესი ტაქტიკური შენაერთი – საარმიო კორპუსი, ძირითადი ტაქტიკური შენაერთი – დივიზია. 

საველე არმიები (სულ ოთხი – 1-ლი, მე-2, -3 და ეგეოსის) თავიანთი შემადგენლობით ერთნაირი არ იყვნენ. თითოეული არმიის შემადგენლობა მისი დისლოკაციის რაიონის მნიშვნელობასა და ოპერატიულ დანიშნულებაზე იყო დამოკიდებული (ნახ. 2 /ჯარების განლაგების რუკა/). 

1-ლი საველე არმია (შტაბი უსქიუდარში) 1980-იანი წლების დასაწყისში შეიცავდა მე-2, -3, -5 და 15-ე საარმიო კორპუსებს, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს: საარტილერიო სარდლობას – ოთხი დივიზიონი: სამი 175-მმ თვითმავალი ზარბაზნებისა და ერთიც საზენიტო საარტილერიო; პოლკებს – საინჟინრო, კავშირგაბმულობის, საარმიო ავიაციის; მტუ-ის ქვედანაყოფებს. სულ არმიის შემადგენლობაში იყო ათი დივიზია და ოთხი ცალკეული ბრიგადა. უცხოელი სპეციალისტების შეფასებით, ის ყველაზე უფრო მეტად დაკომპლექტებული და ბრძოლისუნარიანი გახლდათ. აღმოსავლეთ თრაკიაში და ქოჯაელის ნახევარკუნძულზე განლაგებული მისი შენაერთები და ნაწილები შავი ზღვის სრუტეების თავდაცვისთვის იყვნენ განკუთვნილნი. 

მე-2 საველე არმია (შტაბი ქ. კონიაში) ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში იყო დისლოცირებული. ის მოიცავდა მე-6 (ქ. ადანა) და მე-7 (ქ. დიარბაქირი) საარმიო კორპუსებს, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. მის საბრძოლო შემადგენლობაში 1980-იანი წლების დასაწყისში სულ ხუთი ცალკეული ბრიგადა შედგებოდა. 

მე-3 სავალე არმია (შტაბი ქ. ერზინჯანში) აღმოსავლეთ ანატოლიაში გახლდათ განლაგებული. მის შემადგენლობაში შედიოდნენ მე-8 (ქ. ელიაზიგი) და მე-9 (ქ. არზრუმი) საარმიო კორპუსები, სამი ცალკეული ბრიგადა, საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის საშტაბო ნაწილები და ქვედანაყოფები. სულ მასში ოთხი დივიზია და შვიდი ცალკეული ბრიგადა მოითვლებოდა. 

ეგეოსის საველე არმია 1975 წელს იქნა შექმნილი ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში (შტაბი ქ. ნარლიდერეში). 1980-იანი წლების დასაწყისში მის შემადგენლობაში შედიოდნენ სამი სასწავლო დივიზია და ორი ცალკეული ქვეითი ბრიგადა. მას ეგეოსის ზღვისა და ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროების თავდაცვის ამოცანები ეკისრებოდა. 

მე-4 საარმიო კორპუსი ცენტრალურ ანატოლიაში იყო განლაგებული (შტაბი ქ. ანკარაში). ის სამი ცალკეული ბრიგადის, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებისგან შედგებოდა და სახმელეთო ჯარების სარდლობის რეზერვს წარმოადგენდა. 

11-ე საარმიო კორპუსი (შტაბი ქ. კირენიაში, კუნძული კვიპროსი) კ. კვიპროსზე ე. წ. «მშვიდობის თურქულ ჯარებს» წარმოადგენდა. მის შემადგენლობაში შედიოდა ორი ქვეითი დივიზია. მასში იყო პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 26 ათასი ადამიანი, 180 ტანკი M47 და M48, 150 ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ) M113. 

ქვეითი დივიზია გახლდათ ძირითადი ტაქტიკური შენაერთი. ის შედგებოდა მეთაურობისა და შტაბისგან, სამი ქვეითი პოლკისა (თითოეულში სამი ბატალიონი) და ერთი საარტილერიო პოლკისგან (ოთხი დივიზიონი: სამი უშუალო საარტილერიო მხარდაჭერისა და ერთიც საერთო საარტილერიო მხარდაჭერის), სამი ბატალიონისგან (სატანკო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის), სამი ასეულისა (საშტაბო, სადაზვერვო და ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტებისა) და დივიზიის ზურგისგან. სულ მასში მოითვლებოდა პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 13 ათასი ადამიანი, 60-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის 180-ზე მეტი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 110-მდე ტანკსაწინაღმდეგო საშუალება. 

A ტიპის ქვეით დივიზიას ჰყავდა ორი ქვეითი და ერთი ჯავშანსატანკო პოლკები (უკანასკნელი ორი სატანკო და ერთი მოტოქვეითი ბატალიონებით). დივიზიის შეიარაღებაში შედგებოდა დაახლოებით 120 ტანკი, ხოლო მისი ყველა დანარჩენი კომპონენტი კი ისეთივე გახლდათ, როგორც ქვეით დივიზიაში. 

B ტიპის ქვეითი დივიზია ჩვეულებრივი ქვეითი დივიზიისგან იმით განსხვავდებოდა, რომ მასში ერთი ქვეითი პოლკი მექანიზებული პოლკით იყო ჩანაცვლებული, რომელიც ორ მოტოქვეით და ერთ სატანკო ბატალიონს შეიცავდა. 

მექანიზებული დივიზია მოიცავდა მეთაურობასა და შტაბს, სამ მექანიზებულ პოლკს (თითოეულში ორი მოტოქვეითი და ერთი სატანკო ბატალიონები), თვითმავალი არტილერიის პოლკს, საზენიტო საარტილერიო დივიზიონს, სამ ბატალიონს (სადაზვერვო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის), ორ ასეულსა (საშტაბო და ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების) და დივიზიის ზურგს. მასში გახლდათ პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 13 ათასი ადამიანი, 185 ტანკი, 500 ჯტრ, საველე არტილერიის 150-ზე მეტი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 80-ზე მეტი ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება. 

ცალკეულ ქვეით ბრიგადას ჰქონდა მეთაურობა და შტაბი, ოთხი ქვეითი ბატალიონი, ორი საარტილერიო დივიზიონი, ხუთი ასეული (საშტაბო, სადაზვერვო, სატანკო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის) და ბრიგადის ზურგი. სულ ბრიგადაში მოითვლებოდა პირადი შემადგენლობის 5 ათასზე მეტი ადამიანი, აგრეთვე 25-ზე მეტი ტანკი და საველე არტილერიის დაახლოებით 90 ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი. 

ცალკეული ჯავშანსატანკო ბრიგადა წარმოადგენდა სახმელეთო ჯარების ძირითად დამრტყმელ ძალას. ის შედგებოდა მეთაურობისა და შტაბისგან, ორი სატანკო და ორი მოტოქვეითი ბატალიონისგან, თვითმავალი არტილერიის ორი დივიზიონისგან, ოთხი ასეულისა (საშტაბო, სადაზვერვო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის) და ბრიგადის ზურგისგან. მის შემადგენლობაში იყო 120-ზე მეტი ტანკი, 36 თვითმავალი ჰაუბიცა (105 მმ და 155 მმ კალიბრებისა) და 30-მდე თვითმავალი ნაღმსატყორცნი. პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება გახლდათ დაახლოებით 5 ათასი ადამიანი. 

საჰაერო-სადესანტო ბრიგადასა და ბრიგადას «კომანდოსი» ჰყავდათ ოთხ-ოთხი ბატალიონი, ხოლო თითოეულის პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება კი 3 ათას ადამიანს აღემატებოდა. 

უცხოური სამხედრო ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1980-იანი წლების დასაწყისში თურქეთის სახმელეთო ჯარებში მოითვლებოდა: უმართავი რაკეტების «ონესტ ჯონი» 18 გასაშვები დანადგარი (გდ); 3500 ტანკი M47 და M48; დაახლოებით 3000 ჯავშანტრანსპორტერი M113, M59, M706 «კომანდოსი» და სხვა; 1500 ერთეული 75-, 105-, 155- და 203,2-მმ ბუქსირებადი და თვითმავალი ჰაუბიცა; 36 175-მმ თვითმავალი ზარბაზანი; სხვადასხვა კალიბრის 1750 ნაღმსატყორცნი; 2500-მდე უუკუცემო (ტანკსაწინააღმდეგო) ქვემეხი; 900 ერთეული 40- და 90-მმ საზენიტო ზარბაზანი; საარმიო ავიაციის სხვადასხვა ტიპის დაახლოებით 300 თვითმფრინავი და ვერტმფრენი და სხვა შეიარაღება. 

როგორც უცხოური პრესა აღნიშნავდა, თურქეთის სახმელეთო ჯარების ოპერატიული მართვა ნატო-ს სისტემაში ეკისრებოდა ალიანსის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების შტაბს სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (ქ. იზმირი). გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების სარდლის ხელმძღვანელობით ხორციელდებოდა შენაერთებისა და ნაწილების საბრძოლო მომზადების დაგეგმვა, ტარდებოდა სწავლებები და მანევრები, რომლებზედაც, როგორც წესი, ამუშავებდნენ მოქმედებებს ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნების წინააღმდეგ. მის ორგანიზებაში მონაწილეობდნენ ამერიკელი სამხედრო მრჩევლები. 

დაკომპლექტება და სამსახურის გავლის წესი თურქეთის სახმელეთო ჯარებში განისაზღვრებოდა 1927, 1939 და 1944 წლების კანონებით საყოველთაო სამხედრო ვალდებულების შესახებ, აგრეთვე მათი შემავსებელი 1967 და 1975 წლების კანონებით ოფიცერთა და უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობის მიერ სამსახურის გავლის შესახებ. რიგითი და სერჟანტთა შემადგენლობისთვის ვადიანი სამსახურის ვადა 1980-იანი წლების დასაწყისში ორი წელიწადი გახლდათ. საწყის სამხედრო მომზადებას ახალწვეულები სპეციალობისდა მიხედვით სამი-ცხრა თვის განმავლობაში სასწავლო შენაერთებსა და ნაწილებში, აგრეთვე სასწავლო ცენტრებში გადიოდნენ, ხოლო შემდეგ კი სახაზო ნაწილებში იგზავნებოდნენ. 

1980-იანი წლების დასაწყისში რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის გეგმებში თურქული სარდლობა დიდ ყურადღებას უთმობდა სახმელეთო ჯარების იარაღისა და საბრძოლო ტექნიკის თანამედროვე ნიმუშებით გადაიარაღებას. საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებებით, პირველ რიგში ითვალისწინებდნენ სატანკო ფარეხის განახლებას. ამისთვის ქალაქ არიფიეში დასავლეთგერმანელი სპეციალისტების დახმარებით ტანკსარემონტო ქარხანა იყო აშენებული, რომელშიც ვარაუდობდნენ M47 და M48 ტანკების მოდერნიზაციას (ბენზინის ძრავების დიზელური ძრავებით შეცვლა, 90-მმ ზარბაზნების 105-მმ ზარბაზნებით შეცვლა, ღამური ხედვის ხელსაწყოების დაყენება და ა. შ.) 1980 წელს ხელმოწერილი ხელშეკრულების თანახმად გფრ-ს უახლოეს ორ წელიწადში თურქეთისთვის უნდა მიეწოდებინა 103 საშუალო ტანკი «ლეოპარდ-1», ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) «მილანი» გასაშვები დანადგარები, ავტომობილები და კავშირგაბმულობის აპარატურა. აშშ-დან კი მოელოდნენ «ლანსის» ტიპის ოპერატიულ-ტაქტიკური რაკეტების, M60 ტანკების, თანამედროვე თვითმავალი არტილერიის, ტსმრ «თოუს» გასაშვები დანადგარებისა და სხვა შეიარაღების მიწოდებას. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник И. Крымов, «Сухопутные войска Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1982 г. № 1. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

იდეოლოგიური დამუშავება თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში 1980-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, თურქ სამხედრო მოსამსახურეთა იდეოლოგიური დამუშავების შინაარსი 1980-იან წლებში გარკვეულწილად დამოკიდებული გახლდათ თურქეთის მაშინდელი ხელმძღვანელობის საგარეოპოლიტიკური კურსის მიმართულებაზე, რომელიც განპირობებული იყო უწინარეს ყოვლისა ამ ქვეყნის ადგილითა და როლით ნატო-ს ბლოკში. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვისპირეთის რაიონი ოდითგანვე იზიდავდა იმპერიალისტების მზერას. ამ პლაცდარმის სტრატეგიული მომგებიანობა, ნატოელი ექსპერტების შეფასებით, 1980-იან წლებშიც აშკარა იყო. მისი ფლობით შეეძლოთ არა მხოლოდ აზიასა და აფრიკასთან ევროპის დამკავშირებელი საერთაშორისო ხაზები ეკონტროლებიათ და ახლო აღმოსავლეთში მიმდინარე პროცესებზე გავლენა მოეხდინათ, არამედ ჰქონოდათ უმოკლესი გზაც სოციალისტური ქვეყნების საზღვრებთან გამოსასვლელად. «ცივი ომის» აპოლოგეტმა ბრიტანელმა ლიდერმა უ. ჩერჩილმა თავის დროზე ამ რეგიონს ევროპის «რბილი მუცელი» უწოდა, რომლის გავლითაც შეიძლება ადვილად შეიჭრა სოლისებურად ცენტრალურ ევროპაში. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, 1980-იანი წლების მიწურულშიც გეგმევდნენ ნატო-ს სამხედრო-პოლიტიკური წრეები აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რაიონის თავიანთი აგრესიული მიზნებით გამოყენებას. სწორედ ჩრდილოატანტიკური კავშირის სამხრეთ ფლანგზე იყო მაშინ თავმოყრილი ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნებთან შედარებით 1,9-ჯერ მეტი არტილერია, 2,6-ჯერ მეტი საბრძოლო ნაწილების პირადი შემადგენლობა და დამრტყმელი ავიაციის თვითმფრინავი, 5,8-ჯერ მეტი საბრძოლო ვერტმფრენი. უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, თურქეთის შეიარაღებული ძალების შემადგენლობაში იყო ოთხი გაშლილი საველე არმია. თურქეთის სახმელეთო ჯარები კი რიცხოვნებით ნატო-ს ბლოკში, ამერიკულის შემდეგ, მეორე გახლდათ. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მიჰყვებოდა რა ვაშინგტონის კურსს, რომელმაც ახლო აღმოსავლეთი და აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რაიონი «თავის სასიცოცხლო ინტერესების სფეროდ» გამოაცხადა, თურქეთი ამ რეგიონში შეერთებული შტატების ფორპოსტად (მეწინავე პოსტად) იქნა გადაქცეული. 1980-იანი წლების მიწურულს მის ტერიტორიაზე დაახლოებით 60 ამერიკული სამხედრო ობიექტი იყო განლაგებული, მათ რიცხვში ბირთვული იარაღის საწყობებიც. მიზნამდე მის მისატანად ვარაუდობდნენ F-16 და F-111 თვითმფრინავების გამოყენებას. როგორც გაზეთი «ჯუმჰურიეთი» იტყობინებოდა, ანატოლიაში სრული სვლით მიდიოდა ბირთვული საბრძოლო მასალების ახალი საწყობების მშენებლობა. 

ქვეყანაში აქტიურად ხორციელდებოდა თურქეთის შეიარაღებული ძალების მოდერნიზაციის ხუთწლიანი (1988-1992) პროგრამა. დაწყებული 1981 წლიდან სამხედრო ხარჯები სამჯერ იყო გაზრდილი და 1988 წელში 2,9 მლრდ. დოლარს აღემატებოდა. ამავდროულად ჩრდილოატლანტიკურ ბლოკში პარტნიორები მისთვის სამხედრო დახმარებასაც აფართოებდნენ. აშშ-გან მიღებული სამხედრო დახმარების ზომების მიხედვით თურქეთს მესამე ადგილი ეკავა, ისრაელისა და ეგვიპტის შემდეგ. 1988 ფინანსურ წელში ის 490 მლნ. დოლარს შეადგენდა. ანკარას ფედერაციული გერმანიაც უწევდა სამხედრო დახმარებას. 1980-იანი წლების ბოლოსა და 90-იანების დასაწყისში მას თურქეთისათვის 150 ტანკი «ლეოპარდ-1A1/A3», F-104 ტიპის საბრძოლო თვითმფრინავები და მნიშვნელოვანი რაოდენობით რადიოსალოკაციო მოწყობილობები უნდა მიეწოდებინა. განზე არც ნატო-ს სხვა ქვეყნები რჩებოდნენ. 

მიმდინარეობდა ამერიკულ კორპორაცია «ჯენერალ დაინემიქსთან» დადებული ხელშეკრულების რეალიზაცია, რომელიც ითვალისწინებდა თურქეთის ტერიტორიაზე F-16 ტაქტიკური გამანადგურებლების ერთობლივ წარმოებას. სულ ამ ტიპის 152 თვითმფრინავის გამოშვება ჰქონდათ დაგეგმილი. 1986 წლიდან დასავლეთის ქვეყნების დახმარებით «თოუს» ტიპის ტანკსაწინააღმდეგო მართვად რაკეტებსა (ტსმრ) და მათ გასაშვებ დანადგარებს აწარმოებდნენ. 1980-იან წლებში შესამჩნევი განვითარება ჰპოვა სამხედრო ხომალდმშენებლობამ. ასევე სხვა სამხედრო პროგრამებიც ხორციელდებოდა. საბჭოთა ავტორების სიტყვით, თურეთის შეიარაღებული ძალები ინენსიური განვითარების პერიოდს განიცდიდა, რაც სავსებით პასუხობდა აშშ-ის ჰეგემონისტურ გეგმებს, რომლებიც საბჭოთა კავშირისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნებისთვის სამხრეთი მიმართულებიდან მუქარის შექმნაზე იყო მიმართული. 

თურქული სამხედრო წესდებებისა და დარიგებების თანახმად, ომისთვის ჯარების მომზადების განუყოფელ ნაწილს სამხედრო მოსამსახურეთა იდეოლოგიური დამუშავება წარმოადგენდა, რომელსაც ქვეყნის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა შესაბამისი აპარატის დახმარებით ატარებდა. ის მთავარ საშუალებად განიხილებოდა იმისათვის, რომ ჯარისკაცებისა და ოფიცრებისთვის მმართველი წრეებისთვის ხელსაყრელი იდეები, აზროვნებისა და ქცევის სტერეოტიპები ჩაეგონებიათ, ანუ სხვა სიტყვებით, ეს გახლდათ მთავარი საშუალება შეიარაღებული ძალების პოლიტიკური «კეთილსაიმედობის» უზრუნველყოფისთვის. 

პირადი შემადგენლობის იდეოლოგიური დამუშავების მთავარ ფორმას «მორალური აღზრდის» მეცადინეობები წარმოადგენდა, რომლებსაც ოცეულებისა და ასეულების მეთაურები კვირაში ორ-სამჯერ ატარებდნენ. მათი ხანგრძლივობა თითო საათი გახლდათ. ჯგუფურ მეცადინეობებთან ერთად ინდივიდუალური საუბრებიც ტარდებოდა. «მორალური აღზრდის სახელმძღვანელოში» («Пособие по моральному воспитанию») მიეთითებოდა, რომ ასეთი საუბარი ხელქვეითებზე «ზემოქმედების ერთერთ უმნიშვნელოვანეს გზას» წარმოადგენს. ამ პროპაგანდისტულ გამოცემაში აღინიშნებოდა, რომ სწორედ პირად შემადგენლობასთან მუშაობის ასეთი ფორმის დროს ოფიცერს ყველაზე უფრო მეტად უადვილდებოდა ჯარისკაცებში «სახიფათო აზრები» გამოევლინა. უნტერ-ოფიცერთა და უმცროს ოფიცერთა შემადგენლობისთვის პოლკების (გარნიზონების) კლუბებში ხდებოდა ლექციების, კონფერენციებისა და დისპუტების ორგანიზაცია. 

ჯარების პირად შემადგენლობასთან მუშაობაში მასობრივი მუშაობის სხვა ფორმებიც გამოიყენებოდა: «დაღუპული გმირების» საფლავებზე გამართული მიტინგები, სახელმწიფო და სამხედრო დღესასწაულებთან დაკავშირებული ზეიმები. პროპაგანდისტული მიზნით ფართო რეკლამას უკეთებდნენ ნატო-ს ბლოკის ფარგლებში ორგანიზებულ სხვადასხვა შეჯიბრებში თურქ სამხედრო მოსამსახურეთა მონაწილეობას. 

თურქ სამხედრო მოსამსახურეებზე ზემოქმედების ერთერთ ეფექტურ საშუალებას რადიო წარმოადგენდა. საპოლკო რადიოკვანძებში ჯარისკაცებისთვის რეგულარული გადაცემები წარმოებდა. გარდა ამისა, ეს რადიოკვანძები სახელმწიფო ფართომაუწყებრივი რადიოსადგურების გადაცემათა ნაწილის ტრანსლირებასაც ახდენდნენ, რომელთა ნაციონალისტური და მილიტრისტული მიმართულება, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში შესამჩნევად იქნა გაძლიერებული. კვირაში ერთხელ თურქეთის რადიო სამხედრო მოსამსახურეებისთვის სპეციალურ გადაცემას აწყობდა. ამ პროგრამას «შეიარაღებული ძალების საათი» ეწოდებოდა და მას ჯარისკაცები მეთაურთა თანდასწრებით ორგანიზებულად უსმენდნენ. რადიოსთან ერთად თურქ სამხედრო მოსამსახურეთა იდეოლოგიურ დამუშავებაში ტელევიზიასაც სულ უფრო მეტი ადგილი ეთმობოდა. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ გარკვეული ზომების კომპლექსი განახორციელა, რომლებიც პროპაგანდის სისტემაში «თურქული რადიოსა და ტელევიზიის ორგანიზების» გაძლიერებაზე იყო მიმართული, ხოლო ეს «ორგანიზება» კი, ქვეყნის პრეზიდენტ კ. ენვერის განცხადებით: «მოწოდებულია იქცეს მთავარ იარაღად თურქი ერისთვის უცხო იდეოლოგიებთან, და უწინარეს ყოვლისა კომუნისტურ იდეოლოგიასთან ბრძოლაში». 

მთავრობამ მნიშვნელოვნად გაზარდა სახელმიფო ასიგნებები რადიოსა და ტელევიზიაში, გაიზარდა პერსონალის რიცხოვნება, მოდერნიზაცია განიცადა ტელევიზიისა და რადიომაუწყებლობის ტექნიკურმა ბაზამ, რამაც საშუალება მისცა ტელე- და რადიოპროპაგანდის მასშტაბები არსებითად გაეფართოვებინათ. გფრ-ის, იაპონიისა და კანადის დახმარებით ახალი სატელევიზიო და რადიოსატრანსლაციო სადგურები იქნა აშენებული, რამაც ქვეყნის პრაქტიკულად მთელ ტერიტორიაზე უზრუნველყო ტელეგადაცემების მიღება. გაიზარდა რადიოგადაცემების საერთო მოცულობაც, როგორც ანკარის ცენტრალური რადიოსი, რომელიც სამი პროგრამით დღეღამეში 50 სთ-ზე მეტს მაუწყებლობდა, ისე თურქეთის ყველა მსხვილ ქალაქში არსებული ადგილობრივი რადიოსადგურებისაც. 

თურქული სარდლობა პირადი შემადგენლობის იდეოლოგიურ დამუშავებაში არცთუ მცირე მნიშვნელობას ბეჭდურ პროპაგანდას ანიჭებდა, რომელიც ძირითადად უნტერ-ოფიცერთა და რიგით შემადგენლობაზე იყო გათვლილი. ამ კატეგორიების სამხედრო მოსამსახურეთათვის, საბჭოთა ავტორების აღნიშვნით, ანტიკომუნისტური მიმართულების სპეციალურ თემატურ ბროშურებსა და დამხმარე სახელმძღვანელოებს თურქეთის გენერალური შტაბი სისტემატიურად გამოსცემდა. გარდა ამისა, შეიარაღებულ ძალებში სხვადასხვა სამხედრო ჟურნალ-გაზეთებიც ვრცელდებოდა. 

პირადი შემადგენლობის «მორალური აღზრდის» ერთერთ არხად თურქი სამხედრო სოციოლოგები მიიჩნევდნენ ისლამურ რელიგიას. რელიგიური დამუშვების ჩატარებისთვის პრაქტიკულად ყველა გარნიზონში მეჩეთი არსებობდა. იქ კი, სადაც მეჩეთები არ იყო, რელიგიური წესების აღსრულების ოთახები ჰქონდათ შექმნილი, რომელშიც მსახურებას იმამი კი არ აღასრულებდა, არამედ ჯარისკაცი, რომელსაც ჯარში გაწვევამდე მედრესე ჰქონდა დამთავრებული. მეჩეთებსა და რელიგიური წესების აღსრულების ოთახებში სიარული სავალდებულო არ გახლდათ, მაგრამ სამხედრო ნაწილების მეთაურობას, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, სამხედრო მოსამსახურეთა გონებაზე ზემოქმედების ეს მეთოდი (საშუალება) თავიანთი კონტროლის ქვეშ ჰქონდა მოქცეული. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, თურქი სამხედრო მოსამსახურეების იდეოლოგიური დამუშავების ძირითად შინაარსს წარმოადგენდა ანტისოვეტიზმი და ანტიკომუნიზმი. განსაკუთრებულ ძალისხმევას მიმართავდნენ საბჭოთა კავშირის საშინაო და საგარეო პოლიტიკის, მისი მშვიდობისმოყვარე ინიციატივების დისკრედიტაციაზე, როგორც ზოგადად საერთაშორისო არენაზე, ისე აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რაიონშიც. ამახინჯებდნენ ან სრულიად ივიწყებდნენ იმ მოვლენებს, რომლებიც მეგობრობის დამყარებაზე მოწმობდა საბჭოთა რუსეთსა და თურქეთს შორის, და რომლის სათავებთანაც იდგნენ ვ. ი. ლენინი და ქემალ ათათურქი. დუმილით უვლიდნენ გვერდს სსრკ-ის მიერ თურქეთისთვის გაწეულ უანგარო დახმარებას მისი ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლის წლებში, ამცირებდნენ საბჭოთა ხალხის ისტორიული გმირობის მნიშვნელობას ფაშიზმის განადგურებაში, თურქ სამხედრო მოსამსახურეებს უმალავდნენ ინფორმაციას სსრკ-ში მიმდინარე ღრმა გარდაქმნების შესახებ სოციალურ-ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და სულიერ სფეროებში. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ანტისაბჭოთა პროპაგანდაში უწინდებურად აქტიურად გამოიყენებოდა ცრუ ლოზუნგი «საბჭოთა სამხედრო მუქარის» შესახებ. თურქ ჯარისკაცს ჩააგონებდნენ, რომ რუსი ხალხი იყო და რჩებოდა «თურქი ერის ისტორიულ, მარადიულ მოწინააღმდეგედ» და რომ სსრკ ვითომდა «ემზადებოდა აგრესიისათვის თურქეთის წინააღმდეგ». «წითელი მუქარის» შესახებ სიცრუის ერთერთ მაგალითს წარმოადგენდა გაზეთ «მილიეთში» გამოქვეყნებული წერილი, რომელიც პენტაგონელი სპეციალისტების მიერ მომზადებულ «რუსეთ-თურქეთის ომის სცენარის» კომენტირებას ახდენდა. ამ ვრცელ «გამოკვლევაში» აღინიშნებოდა, რომ «რომ თურქეთისათვის მუდმივ მუქარას ქმნიან სსრკ-თურქეთის სახმელეთო საზღვრის გაყოლებაზე განლაგებული საბჭოთა ჯარები. ხოლო ომის დაწყების შემთხვევაში კი აღმოსავლეთ ანატოლიაში 20 რუსული დივიზია შემოიჭრება». მსგავს პროვოკაციულ მასალებს თან სქემები და დიაგრამებიც ახლდა, რათა მათთვის უფრო მეტად დამაჯერებელი ხასიათი მიეცა, თურქი ჯარისკაცი «სისხლისმსმელი ჩრდილოელი მეზობლით» დაეშინებია. 

საბჭოთა ავტორების აღნიშვნით, განსაკუთრებულ თავდასხმებს თურქეთის კომუნისტური პარტია განიცდიდა. ითვალისწინებდნენ რა ჯარისკაცთა მნიშვნელოვანი ნაწილის გაუნათლებლობასა და რელიგიურ ფანატიზმს, სამხედრო იდეოლოგები ამახინჯებდნენ კომუნისტების ბრძოლის ჭეშმარიტ მიზნებს. პროპაგანდა მათ «უღმერთოებად», «ერის მტრებად», «მოღალატეებად» და «მოსკოვის აგენტებად» წარმოაჩენდა. «კომუნიზმის მუქარის» შესახებ ცრუ თეზისებით მანიპულირებით თურქეთის ხელმძღვანელობა იმ მასობრივ ტერორიზმსა და ხალხის წინააღმდეგ მიმართულ რეპრესიებს ამართლებდა, რომლებიც 1980 წლიდან არ წყდებოდა. სამხედრო პროპაგანდისტებს იდეოლოგიური გამოთაყვანებისთვის საფუძვლად ცრუ მტკიცებები ჰქონდათ დადებული იმის თაობაზე, რომ 1987 წელს საყოველთაო საპარლამენტო არჩევნების წინ ქვეყანაში თურქეთის კომპარტიის ლიდერის ჰ. ქუთლუსა და თურქეთის მუშათა პარტიის ლიდერის ნ. სარგინის ქვეყანაში ჩასვლა, ვითომდა ძირგამომთხრელი საქმიანობისა და პროპაგანდის განხორციელებისთვის, სხვა არაფერი იყო, თუ არა «მოსკოვის ხელით გაკეთებული საქმე», ხოლო თავად ისინი კი «სსრკ-ის აგენტები» და «თურქი ხალხის მტრები» გახლდნენ. 

პირად შემადგენლობაში ასევე ფართო ანტიბულგარული პროპაგანდაც წარმოებდა. უწინდელი ბალკანური ომების მიზეზებს ხსნიდნენ ვითომდა ბულგარელთა მისწრაფებით «ამოეწყვიტათ თურქი ხალხი», «მოესპოთ მუსლიმანური რელიგია». ბულგარელთა მიმართ სიძულვილის დათესვისთვის ფართოდ გამოიყენებოდა თეზისი ამ ქვეყნის ტერიტორიაზე მცხოვრები როდოპელი თურქების «ბულგარელთა უღლისგან განთავისუფლების» აუცილებლობის შესახებ, რის გამოც თვალთმაქცურად ღვრიდნენ ცრემლებს ამ ქვეყანაში «ერთმორწმუნე ძმების» ბედის, მათი «მძიმე» მდგომარეობისა და «ძნელი» ცხოვრების გამო. სახელდობრ, ფართოდ იქნა გავრცელებული თურქულ ყაზარმებში 1986 წელს გამოქვეყნებული ქ. იოზბირის წიგნი «ბულგარეთის ხელმძღვანელობა ჭეშმარიტებას ვერ დამალავს». მასში ავტორი ფსევდომეცნიერული პოზიციებიდან ცდილობდა დაემტკიცებინა, რომ «ბულგარეთის ტერიტორიაზე ყოველთვის ცხოვრობდნენ თურქები, ხოლო ჩრდილოელმა სლავურმა ტომებმა კი ისინი შეავიწროვეს. ამიტომ აუცილებელა ისტორიული სამართლიანობა იქნას აღდგენილი და თურქეთს მისი უძველესი (исконные) მიწა-წყალი დაუბრუნდეს». 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, პირადი შემადგენლობის იდეოლოგიურ დამუშავებაში 1980-იანი წლების მიწურულს ერთერთი ცენტრალური ადგილი მებრძოლი ნაციონალიზმის პროპაგანდას ეკავა, რომელიც პანთურქიზმსა და პანისლამიზმს ემყარებოდა. ზრდიდნენ რა სამხედრო მოსამსახურეებს ნაციონალისტური სულისკვეთებით, სამხედრო პროპაგანდისტები ამტკიცებდნენ, რომ ჯარისკაცებსა და ოფიცრებს, ისევე როგორც მთელ თურქ ერს, სხვა ქვეყნების სამხედრო მოსამსახურეებსა და ხალხებზე უპირობო (უდავო) აღმატება (безусловное превосходство) გააჩნიათ. მასობრივი ინფორმაციის საარმიო საშუალებები რეგულარულად აღნიშნავდნენ, რომ მაშინდელი თურქი სამხედრო მოსამსახურეები «კორეაში 4,5 ათასი ადამიანის რიცხოვნების თურქული ბრიგადის გმირობით მოპოვებული» საბრძოლო ტრადიციების მემკვიდრენი გახლდნენ. რომ მანამდე 35 წლით ადრე ამ ბრიგადის მონაწილეობამ ვითომდა მთელ ომში (კორეის ომი 1950-იან წლებში) «გადამწყვეტი» როლი ითამაშა, რამაც საშუალება მისცა მოვლენების მსვლელობა იმპერიალისტური კოალიციის სასარგებლოდ შეეცვალათ. 

პანთურქისტები მოუწოდებდნენ ჯარისკაცებს მზად ყოფილიყვნენ აზერბაიჯანისა და თურქულ (თურქმენულ, тюрские) ენებზე მოლაპარაკე ხალხებით დასახლებული საბჭოთა რესპუბლიკების «განთავისუფლებისთვის». განსაკუთრებულო აქტიურობას ამ მხრივ ჟურნალი «ემელი» იჩენდა, რომელიც სსრკ-ის თურქულენოვანი ხალხების მდგომარეობის გაშუქებაში სპეციალიზდებოდა, აგრეთვე სხვადასხვა ემიგრანტული, პანთურქისტული და პანისლამისტური გამოცემებიც. ანტისაბჭოთა პასკვილების ავტორები აკეთებდნენ დასკვნებს «ყირიმელი თათრების სამშობლოს საბჭოთა კავშირიდან გამოყოფისა და დიდ თურქულ სამყაროსთან მათი შერწყმის» აუცილებლობის შესახებ. 

ნაციონალისტურ პროპაგანდასთან მჭიდრო კავშირში აიგებოდა თურქული არმიის «საბრძოლო ტრადიციების» მილიტარისტული პროპაგანდაც. განადიდებდნენ მოჩვენებით გამარჯვებებს რუსულ ჯარებზე წარსული დროის რუსეთ-თურქეთის ომებში. ჯარისკაცებს ჩააგონებდნენ აზრს, რომ თითოეულმა მათგანმა «როგორც ჭეშმარიტმა თურქმა კიდევ ერთხელ უნდა უჩვენოს წინაპართა სახელოვანი ტრადიციები მომავალ ომში». ხოტბას ასხამდნენ თურქული ჯარების ლაშქრობებს ამიერკავკასიის რაიონებში 1918-1920 წლებში, კორეის ომში მონაწილეობას ამერიკელ აგრესორთა მხარეზე 1950-იან წლებში, სამხედრო გამარჯვებებს ბერძნებზე, განსაკუთრებით კი 1974 წელს კვიპროსის მნიშვნელოვანი ნაწილის ოკუპაციას. ამასთან, თურქული ჯარების წარუმატებლობები და დამარცხებანი შეგნებულად იჩქმალებოდა, ყველა მათი მოქმედება კი წარმოდგენილი იყო როგორც გმირობა, სამხედრო სიქველის (доблесть) ნიმუში და მაგალითი. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, პირადი შემადგენლობის იდეოლოგიურ დამუშავებაში 1980-იან წლების მიწურულს ასევე მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ანტიბერძნულ პროპაგანდას, რომელიც იმ ხანებში თურქეთში გაშლილი ფართო კამპანიის შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენდა. სპეკულირებდნენ რა ბერძნებისადმი თურქების ისტორიულად ჩამოყალიბებულ ტრადიციულ უნდობლობაზე, სამხედრო პროპაგანდისტები პირად შემადგენლობას უყვებოდნენ «კვიპროსზე ბერძნების მიერ» ვითომდა ჩადენილი «მხეცობების» შესახებ, «საბერძნეთში მცოვრები თურქების დევნის» შესახებ და სხვა. ამტკიცებდნენ, რომ საბერძნეთი, ისწრაფვოდა რა რეგიონში ჰეგემონიისკენ, ახდენდა თავისი ჯარების კონცენტრაციას და თურქეთს საომარი კონფლიქტის გაჩაღებით ემუქრებოდა. ამიტომ თურქ ჯარისკაცებს მოუწოდებდნენ «მზადყოფნისკენ ბერძნებისთვის კიდევ ერთხელ ჭკუის სასწავლებლად», როგორც ეს უკვე 1974 წელს მოხდა. 

1980-იანი წლების მეორე ნახევარში მნიშვნელოვნად იქნა გააქტიურებული «ატლანტიკური სოლიდარობის», აგრეთვე თურქი და ამერიკელი ჯარისკაცების «საბრძოლო თანამეგობრობის» პროპგანდა საარმიო მმართველი წრეებისა და მსხვილი მონოპოლისტური ბურჟუაზიის პოლიტიკასთან კავშირში, რომელიც თურქულ-ამერიკული კავშირების განმტკიცებაზე გახლდათ მიმართული, განსაკუთრებით სამხედრო სფეროში. ოფიციალური პროპაგანდა უცვლელად მიუთითებდა თურქეთის განსაკუთრებულ როლსა და მნიშვნელობაზე ნატო-ს გეგმებში, «როგორც ბასტიონისა საბჭოთა ექსპანსიის გზაზე ხმელთაშუა ზღვისპირეთსა და სპარსეთის ყურის რაიონში». ანკარაში შემუშავებული «სამხედრო-სტრატეგიული კონცეფციის» თანახმად, რომელიც 1987 წლის დასაწყისში იქნა გამოქვეყნებული, ქვეყანა ვითომდა ყოველი მხრიდან მტრებით იყო გარშემორტყმული, რომელთა შორის დასახელებული იყვნენ სსრკ და ბულგარეთი, და «ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნებისგან იცავს ნატო-ს ბლოკის მთელი საზღვრის 37 %-ს». ამასთან ყოველმხრივ ახდენდნენ იმ სარგებლის დემონსტრაციას, რომელსაც თურქეთი ღებულობდა ნატო-ს წევრობიდან. თურქი სამხედრო მოსამსახურეების საბრძოლო სულისკვეთების ამაღლების გარდა მოცემული პროპაგანდისტული კამპანია იმისთვისაც გახლდათ მოწოდებული, რათა საარმიო გარემოში არსებული ანტიამერიკული განწყობები გაენეიტრალებია. 

თურქ სამხედრო მოსამსახურეთა შორის რელიგიური პროპაგანდის საფუძველს შეადგენდა «ჯიჰადი» – ისლამური სწავლება «სარწმუნოებისთვის წმინდა ომის შესახებ» ურწმუნოთა («გიაურების») ალაჰის მორჩილებაში მოყვანის მიზნით. 

«ჯიჰადის» კონცეფცია ისლამის მთელი მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის განმავლობაში მუსლიმანი მმართველების ექსპანსიონისტური დაპყრობებისა და აგრესიული მისწრაფებების გამართლებას ემსახურებოდა. საბჭოთა ავტორების სიტყვით, 1980-იანი წლების მიწურულს მას მყარად ჰქონდა დაკავებული თავისი ადგილი თურქეთის შეიარაღებული ძალების პირადი შემადგენლობის იდეოლოგიური დამუშავების სისტემაში, რომელიც საბჭოთა კავშირის, ბულგარეთისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნების წინააღმდეგ ომის მზადებაზე იყო მიმართული. თურქულ არმიაში ამ კონცეფციის გამოყენების დამახასიათებელ მომენტს იმის მტკიცება წარმოადგენდა, რომ წმინდად ითვლებოდა ომი არა ნებისმიერი სხვა სარწმუნოების მქონე სახელმწიფოს მიმართ, არამედ მხოლოდ სსრკ-ისა და მისი მოკავშირეების წინააღმდეგ, და რომ ამ ქვეყნების ტერიტორიაზე მცხოვრები მუსლიმანებიც კი უნდა გაენადგურებინათ, თუ ისინი თავიანთ სამშობლოს დაიცავდნენ. ვინაიდან ეს დაადასტურებდა, რომ ისინი ურწმუნოებს მიეყიდნენ. 

თუმცა კი, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ნატო-ს ქვეყნებში მყოფი ურწმუნოების (სხვა სარწმუნოების მქონეთა, иноверцы) მიმართ ისლამის გულშემატკივარნი ამტკიცებდნენ, რომ ისინი პირველ რიგში მოკავშირები იყვნენ და რომ თურეთის ნატო-ში შესვლა – ეს «ალაჰის მოსაწონი საქმეა, ვინაიდან მან თურქეთი კომუნისტური მუქარისგან იხსნა». ეს გამონათქამი იმას მომობდა, რომ «ჯიჰადის» კონცეფციას იმ სახით, რომლითაც ის რელიგიურ დამუშავებებში გამოიყენებოდა, აშკარა ანტიკომუნიზმი განმსჭვალავდა. 

თურქ ჯარისკაცებს ჩააგონებდნენ აზრს «ავღანურ პრობლემაში საბჭოთა ჩარევის» შესახებ, «ავღანეთის დაპყრობისკენ» სსრკ-ის მისწრაფების შესახებ და სხვა. ამ მოსაზრებებს რაღაც გამოგონილი ტანჯვითა და აბუჩად აგდებით ავსებდნენ, რომლებსაც ვითომდა საბჭოთა მუსლიმანები განიცდიდნენ. ამტკიცებდნენ, რომ ასეთივე ბედი ელოდა ავღანელ მუსლიმებსაც. ავღანეთის რესპუბლიკაში კონტრრევოლუციის ბრძოლას სახალხო ხელისუფლებასთან ჭეშმარიტი «ჯიჰადის» მაგალითის სახით წარმოადგენდნენ, რომლისთვისაც ყველა თურქი სამხედრო მოსამსახურეც მუდმივად მზად უნდა ყოფილიყო. 

ახალწვეულებს ჩააგონებდნენ აზრს იმის შესახებ, რომ სამხედრო სამსახური ღვთის სათნო საქმეა. სახელმძღვანელოში «გაკვეთილები რიგითისათვის» ნათქვამი იყო – «ჩვენი წინასწარმეტყველი გვასწავლის, რომ მეომრული მოვალეობის აღსრულება – ეს ნიშნავს ისეთი კეთილი საქმის აღსრულებას, რომელიც 40-წლიან ლოცვას აღემატება», და რომ «ურწმუნოთა» წინააღმდეგ ომში ალაჰის მებრძოლებს შეუძლიათ მოწინააღმდეგის მიმართ ნებისმიერი უკანონობა და თვითნებობა ჩაიდინონ, ვინაიდან «ჭეშმარიტი სარწმუნოების მტრებთან» ომი ვითომდა უხსნიდა მათ ჩადენილი ქმედებების გამო ყოველგვარ პასუხისმგებლობას. 

სამხედრო კულტმსახურები მუდმივად უმტკიცებდნენ, რომ ურწმუნოები – ესენი იყვნენ კომუნისტები, თან ცდილობდნენ იმის მიღწევას, რომ სიტყვა «კომუნისტთან» ერთად სამხედრო მოსამსახურეებს გასჩენოდათ ასოციაციური წარმოდგენა ვერაგობაზე, თავაშვებულობასა და მუსლიმანთა წინააღმდეგ ჩანაფიქრებსა და ხრიკებზე. საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მიზნად ისახავდნენ ისე მოეწამლათ თითოეული ჯარისკაცისა და ოფიცრისთვის შეგნება, რომ ყოველ კომუნისტში მათ სასტიკი მტერი, ყოველგვარი სიკეთისა და სამართლიანობის მოწინააღმდეგე დაენახათ. ყველაფერ ამით მოლები ისწრაფვოდნენ პირადი შემადგენლობისთვის ავტომატურად მტრული რეაქცია გამოემუშავებინათ ყოველივეზე, რაც სოციალისტურ ქვეყნებთან გახლდათ დაკავშირებული. 

ბედისწერის ფატალური გარდაუვალობის პროპაგანდის მეშვეობით სამხედრო მოლები ცდილობდნენ ჩაეხშოთ სამხედრო მოსამსახურეებში შიში გრძნობა ბრძოლაში შესაძლო დაღუპვის გამო, გადაექციათ ისინი სარწმუნოებისთვის «შეგნებულ თავგანწირულებად». ისინი ამტკიცებდნენ, რომ ადამიანი მხოლოდ ღვთის მონაა, იგი გვამის მსგავსია განმბანელის ხელებში. ეს მტკიცებები ყურანის დებულებებს ემყარებოდა, რომლებშიც ნათქვამია, რომ «ჩვენ არასოდეს გვეწვევა არაფერი, იმის გარდა, რაც ალაჰს ჩვენთვის დაუწერია», «ყოველივე, რაც უნდა მოხდეს, დიდი ხანია ნათელ (გასაგებ) ორიგინალშია დაწერილი» («... давно написано в ясном оригинале»). 

იფარებდნენ რა იმავე ყურანს, ისლამური კულტმსახურები აშინებდნენ ჯარისკაცებს საშინელი სატანჯველით ბრძოლის ველის მიტოვებისა და დეზერტირობის მცდელობისთვის. «ო ისინი, რომლებმაც ირწმუნეს! როცა თქვენ მოძრაობაში შეხვდებით მათ, ვისაც არ ურწმუნია, – ნათქვამია ყურანში, – მაშინ არ უჩვენოთ მათ ზურგი. ხოლო ვინც მათ ზურგს უჩვენებს, თუ არა მხოლოდ ბრძოლისთვის მობრუნების ან რაზმთან შეერთების მიზნით, ის საკუთარ თავზე ალაჰის რისხვას დაიტეხავს». იმავდროულად მათ არწმუნებდნენ, რომ ყველას ვინც ომში დაიღუპება, ყველას ვინც ალაჰის სახელით გმირობას გამოიჩენს, ცოდვები წინასწარვე ეპატიება და იმ ქვეყნად სამოთხეში იქნება. «მოკალი წითელი – და შენ სამოთხეში მოხვდები, – ნათქვამია იდეოლოგიური დამუშავების ერთერთ დარიგებაში. – თუ ორ წითელს მოკლავ, შეგიძლია სამოთხეში თან ცოლიც წაიყვანო. ხოლო მათ, ვინც სამ და მეტ წითელს მოკლავს, ალაჰი უფლებას მისცემს სამოთხეში წაიყვანოს ყველა, ვისაც კი მოისურვებს». ჯარისკაცებს ყოველმხრივ არწმუნებდნენ, რომ «საუკეთესო სიკვდილი – ეს ბაგეზე ლოცვით და შაშხანით ხელში სიკვდილია». 

მთლიანობაში, საბჭოთა ავტორების დასკვნით, თურქ სამხედრო მოსამსახურეთა იდეოლოგიური დამუშავების შინაარსი მთლიანად ქვეყნის აგრესიულ პროამერიკულ საგარეოპოლიტიკურ კურსს ემორჩილებოდა და მოწოდებული იყო არმია თურქეთის მმართველი სამხედრო-პოლიტიკური წრეების მორჩილ იარაღად გადაექცია. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Подполковник Н. Иванов, «Идеологическая обработка в вооружённых силах Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1988 г. № 10. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

იდეოლოგიური დამუშავება თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში 1980-იანი წლების შუახანებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის საგარეოპოლიტიკური კურსი 1980-იან წლებში მიმართული გახლდათ აშშ-სა და დასავლეთევროპულ სახელმწიფოებთან თანამშრომლობის შემდგომ გააქტიურებაზე, ნატო-ს ბლოკთან კავშირების გაღრმავებაზე. იმპერიალისტური ქვეყნები, თავიანთ მხრივ, ითვალისწინებდნენ რა თურქეთის გეოგრაფიულ მდებარეობას, რომელიც უშუალოდ ესაზღვრებოდა საბჭოთა კავშირს, აგრეთვე მის სიახლოვეს ახლოაღმოსავლეთის რაიონთან, რომელიც ვაშინგტონმა აშშ-ის «სასიცოცხლო ინტერესების სფეროში» ჩართო, თავიანთ პარტნიორს ჩრდილოატლანტიკურ ბლოკში განიხილავდნენ, როგორც მნიშვნელოვან ფორპოსტს (მეწინავე პოსტს) მსოფლიოს ამ რეგიონში თავიანთი პოლიტიკის განხორციელებისთვის. 

1987 წლის დასაწყისში თურქეთის ტერიტორიაზე დაახლოებით 100 ამერიკულ და ნატო-ურ ობიექტს ინახავდნენ, მათ რიცხვში ბირთვული იარაღის საწყობებს, სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) ბაზებს, სხვადასხვა სახეობის კავშირგაბმულობის ცენტრებს, აგრეთვე რადიოელექტრონული და სადაზვერვო მოწყობილობების მქონე სხვა ობიეტებს, რომლებსაც სსრკ-ის წინააღმდეგ ჯაშუშური მიზნებით იყენებდნენ. შეერთებული შტატების მიერ გაწეული დახმარების მოცულობით თურქეთის იმ ხანებში მესამე ადგილი ეკავა ისრაელისა და ეგვიპტის შემდეგ. მშვიდობიანობის დროს ეს ქვეყანა ჩრდილოატლანტიკურ ბლოკში რიცხოვნებით მეორე არმიას ინახავდა (630 ათასი ადამიანი) აშშ-ის შემდეგ. თურქი ექსპერტების შეფასებების თანახმად, მისი პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება ქვეყნის თავდაცვით მოთხოვნილებებს 2-ჯერ აღემატებოდა, და მარტო ამ «სიჭარბის» შესანახად საჭირო ხარჯები ყოველწლიურად 550 მლნ. დოლარს შეადგენდა. 

ისტორიული პირობების ძალით თურქეთის შეიარაღებულ ძალებს ქვეყნის ცხოვრებაში ყოველთვის განსაკუთრებული ადგილი ეკავა და, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მმართველი წრეების ხელში აგრესიული საგარეო და რეაქციული საშინაო პოლიტიკის გატარების იარაღს წარმოადგენდა. თურქული ჯარები მონაწილეობდნენ ინტერვენციაში ამიერკავკასიის რესპუბლიკების წინააღმდეგ (1918-1920), ომობდნენ ამერიკელთა მხარეზე კორეის სახალხო-დემოკრატიული რესპუბლიკის წინააღმდეგ (1950-იანი წლები), 1974 წელს მოახდინეს კვიპროსის რესპუბლიკის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილის ოკუპაცია. თურქული არმია არაერთხელ ახშობდა მშრომელთა გამოსვლებს ქვეყნის შიგნით, ასევე თურქეთის ქურთი მოსახლეობის ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას. შეიარაღებული ძალების სარდლობამ სამჯერ – 1960, 1971 და 1980 წლებში – მოახდინა სახელმწიფო გადატრიალება. 

ყოველივე ამან შესაბამისი ანაბეჭდი დაადო პირადი შემადგენლობის იდეოლოგიური დამუშავების ხასიათს, რომელსაც, საბჭოთა ავტორების შეფასებით, 1980-იან წლებში თურქული წესდებებისა და დარიგებების თანახმად მებრძოლი ნაციონალიზმის, ანტიკომუნიზმისა და «ატლანტიკური სოლიდარობის» სულისკვეთებით აწარმოებდნენ. საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მისი მთავარი მიზანი გახლდათ იმპერიალიზმის აგრესიული ინტერესების დასაცავად ჯარების მომზადება. 

შეიარაღებულ ძალებში იდეოლოგიური დამუშავების წარმოებისთვის შესაბამისი ორგანოების სისტემა იყო შექმნილი. ეროვნული თავდაცვის სამინისტროში არსებობდა სამეცნიერო-კვლევითი საკონსულტაციო საბჭო, რომელთანაც ფუნქციონირებდნენ: საპროტოკოლო ბიურო, მორალური აღზრდის განყოფილება, ბეჭდურ სიტყვასა და ადგილობრივ მოსახლეობასთან კავშირის სამმართველო. საბჭო აფასებდა იდეოლოგიური დამუშავების ეფექტურობას და იძლეოდა რეკომენდაციებს მისი წარმოებისთვის. 

გენერალურ შტაბში, შეიარაღებული ძალების სახეობათა (სახმელეთო ჯარები, სამხედრო-საჰაერო ძალები და სამხედრო-საზღვაო ძალები) შტაბებში, აგრეთვე საველე არმიების შტაბებშიც იდეოლოგიური დამუშავების საკითხები «მორალური აღზრდის» განყოფილებების (отделы) გამგებლობაში შედიოდა. საარმიო კორპუსების რგოლში პირადი შემადგენლობის იდეოლოგიურ დამუშავებას მოსახლეობასა და ბეჭდურ სიტყვასთან კავშირის განყოფილებები (отделы) ხელმძღვანელობდნენ, დივიზიების რგოლში კი – ანალოგიური დასახელების ქვეგანყოფილებები (отделения). გარდა ამისა, დივიზიაში რელიგიური სამსახურის ოფიცერიც ირიცხებოდა. პოლკში «მორალური აღზრდის» საკითხებით მოსახლეობასთან და ბეჭდურ სიტყვასთან კავშირის ოფიცერი და რელიგიური სამსახურის ოფიცერი იყვნენ დაკავებულნი. ამ ამოცანის გადაწყვეტას ემსახურებოდა აგრეთვე კლუბების, რადიოკვანძების, დასვენების ოთახების, რელიგიური წესების აღსრულებისთვის განკუთვნილი ოთახების, მეჩეთების, ათათურქის კუთხეების მუშაობა (მუსტაფა ქემალ ათათურქი, 1881-1938 წლები, თურქეთის რესპუბლიკის პირველი მეთაური, თურქეთის ეროვნული გმირი). 

რიგითი შემადგენლობის იდეოლოგიური დამუშავების ძირითად ფორმას «მორალური აღზრდის» მეცადინეობები წარმოადგენდა, რომლებსაც ოცეულებისა და ასეულების მეთაურები 2-3-ჯერ კვირაში თითო-თითო საათით ატარებდნენ. ჯგუფურ მეცადინეობებთან ერთად პრაქტიკაში ინდივიდუალური საუბრებიც ჰქონდათ დანერგილი. «მორალური აღზრდის სახელმძღვანელოში» («Пособие по моральному воспитанию») მიეთითებოდა, რომ ინდივიდუალური საუბარი ხელქვეითებზე ზემომედების ერთერთ უმნიშვნელოვანეს გზას წარმოადგენს. «სახელდობრ პირად შემადგენლობასთნ მუშაობის ასეთი ფორმის შემთხვევაში, ნათქვამი იყო «სახელმძღვანელოში», ოფიცერს უადვილდება ჯარისკაცებში «სახიფათო აზრების» არსებობის გამოვლენა». ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრებისთვის ხდებოდა ლექციებისა და კონფერენციების ორგანიზება. 

გეგმიური მეცადინეობების გარდა, პირად შემადგენლობასთან სხვადასხვა მასობრივ ღონისძიებებსაც ატარებდნენ: მიტინგებს «გმირების» საფლავებზე, ზეიმებს აღსანიშნავ თარიღებთან დკავშირებით, რომლებიც ნაწილებისა და შენაერთების ისტორიასთან იყო დაკავშირებული. საბჭოთა ავტორების შეფასებით, მილიტარისტული და შოვინისტური განწყობების (угар) გაღვივებისა და დაჭირხვნისთვის (нагнетание) პროპაგანდისტული მიზნებით ფართოდ იყენებდნენ სახელმწიფო და სამხედრო დღესასწაულებს: «დამოუკიდებლობის დღეს» (30 აგვისტო), რომელიც ამავდროულად შეიარაღებული ძალების დღედაც აღინიშნებოდა, «რესპუბლიკის დღესასწაულს» (29 ოქტომბერი), შეიარაღებული ძალების სახეობათა, აგრეთვე საჟანდარმო ჯარების შექმნის წლისთავებს. სადღესასწაულო დღეებში აწყობდნენ აღლუმებს, საზეიმო ცერემონიებს, ნაციონალისტური სულისკვეთებით განადიდებდნენ თურქული არმიის საბრძოლო ტრადიციებს. პირადი შემადგენლობის წინაშე გამოდიოდნენ ომების ვეტერანები, ეწყობოდა მემორიალური დაფები, იდგმებოდა ძეგლები, ხდებოდა ბრძოლების იმიტირება, რომლებშიც თურქები თავიანთ მტრებს ყოველთვის «ამარცხებდნენ». 

იდეოლოგიური სარჩული ჰქონდა ჩრდილოატლანტიკური კავშირის ფარგლებში მიმდინარე ჩვეულებრივ სპორტულ ღონისძიებებსა და სხვადასხვანაირ შეჯიბრებებს. ასეთ შეჯიბრებებში მოპოვებულ გამარჯვებებს თან სდევდა პროპაგანდისტული ხმაურიც თურქი ჯარისკაცებისა და ოფიცრების «უბადლო» («непревзодённые») საბრძოლო თვისებებისთვის ქება-დიდების შესხმით. 

თურქული შეიარაღებული ძალების პირად შემადგენლობაზე იდეოლოგიური ზემოქმედების გაძლიერების მიზნით ფართოდ წარმოებდა მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების გამოყენება, განსაკუთრებით კი ბეჭდური სიტყვისა. საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრებისთვის სისტემატიურად გამოიცემოდა ანტიკომუნისტური, ნაციონალისტური და რელიგიური შინაარსის სპეციალური თემატური დამხმარე სახელმძღვანელოები. 1987 წლის დასაწყისში ქვეყანაში 1200 გაზეთი და 270 ჟურნალი გამოდიოდა, რომელთაგან ყველაზე უფრო მეტად კონსერვატიულებს შეიარაღებული ძალების პირად შემადგენლობაში ავრცელებდნენ. დიდი როლი ეთმობოდა რადიოსა და ტელევიზიას. კვირაში ერთხელ თუქეთის რადიო აწყობდა გადაცემებს სპეციალურად სამხედრო მოსამსახურეებისთვის. პროგრამას «შეიარაღებული ძალების საათი» ჯარისკაცები ორგანიზებულად უსმენდნენ მეთაურთა თანდასწრებით. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში იდეოლოგიური დამუშავების მთავარი შინაარსი და ძირითადი მიმართულება ანტიკომუნიზმი და ანტისოვეტიზმი გახლდათ. ამასთან ყველაზე უფრო ხშირად გამოიყენებოდა გამონაგონი «სამხედრო მუქარის» შესახებ საბჭოთა კავშირის, ბულგარეთისა და ვარშვის ხელშეკრულების სხვა ქვეყნების მხრიდან. რეაქციული თურქული პროპაგანდა რუს ხალხს ხატავდა როგორც «თურქი ერის ისტორიულად მუდმივ მოწინააღმდეგეს». ხალხის უბოროტეს მტრად წარმოადგენდნენ კომუნიზმს. ჯარებისთვის გამოცემულ პროპაგანდისტულ მასალებში სსრკ-ის პოლიტიკას თურქეთის მიმართ მეფის რუსეთის პოლიტიკასთან აიგივებდნენ. ასე, პოლკოვნიკი იჰაია ოქგუ თავის წიგნში «რუსეთ-თურქეთის ბრძოლის ისტორია» წერდა: «მთელი ისტორიის განმავლობაში რუსები ჩვენი ერის მტრები არიან. ამ ბრძოლაში ჩვენ ყოვლთვის იარაღს ვკიდებდით ხელს მხოლოდ არსებობაზე ჩვენი უფლების დაცვის მიზნით. რუსეთი კი ყოველთვის თავს გვესხმოდა, ისახავდა რა დამპყრობლურ მიზნებს». 

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, ანტისაბჭოთა პროპაგანდაში თვალსაჩინო ადგილი ეკავა ცრუ მტკიცებას იმის შესახებ, რომ სსრკ ცდილობდა თურქეთისთვის შავი ზღვის სრუტეები და აღმოსავლეთ ანატოლიის ზოგიერთი რაიონი «ჩამოეშორებინა». მსგავსი ფალსიფიცირებული მტკიცებების საფუძველზე მათში კეთდებოდა დასკვნა იმის შესახებ, რომ ომი საბჭოთა კავშირთან «გარდაუვალი და სავსებით კანონზომიერი» გახლდათ. 

ატარებდნენ რა ანტისაბჭოთა პროპაგანდას, რეაქციული წრეები და არმიაში მათი მსახურნი (прислужники) ცდილობდნენ დაემახინჯებიათ ან დაევიწყებიათ კიდეც იმ პერიოდის მოვლენები, როცა სსრკ-სა და თურქეთს შორის მეგობრობას საფუძველი ეყრებოდა, რომლის სათავეებთანაც ვ. ი. ლენინი და ქ. ათათურქი იდგნენ. ისინი ჩქმალავდნენ სსრკ-ის მიერ თურქეთისთვის 1919-1922 წლების ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობაში აღმოჩენილ უანგარო დახმარებას, უმალავდნენ სამხედრო მოსამსახურეებს სსრკ-ის წარმატებებს კომუნისტური მშენებლობის საქმეში. 

ამის შედეგად, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, პირადი შემადგენლობის მნიშვნელოვან ნაწილს უყალიბდებოდა დამახინჯებული წარმოდგენა სოციალიზმისა და კომუნიზმის იდეებზე, სსრკ-სა და სხვა სოციალისტურ ქვეყნებში ცხოვრებაზე. ანტისაბჭოთა პროპაგანდის გავლენით, სამხედრო მოსამსახურეთა უმრავლესობა საბჭოთა კავშირისადმი თავიდანვე უარყოფითად იყო განწყობილი და «ჩრდილოეთიდან მუქარის შესახებ» გამონაგონს ბრმად იჯერებდა, ნატო-ს ბლოკს კი «კომუნისტური აგრესიისგან» თურქეთის «დამცველად» მიიჩნევდა. ამას მნიშვნელოვნად უწყობდა ხელს სამხედრო მოსამსახურეთა დაბალი განათლებულობა (низкая грамотность), მათი ძლიერი რელიგიურობა, სუსტად განვითარებული კლასობრივი თვითშეგნება. 

პირად შემადგენლობაში ასევე აქტიურ ანტიბულგარულ პროპაგანდასაც ეწეოდნენ. ბულგარეთის სახალხო რესპუბლიკას ბალკანეთში ერთერთ «აგრესორად» გამოსახავდნენ. ბულგარელი ხალხისადმი სიძულვილის გაღვივებისა და გაძლიერებისთვის (для воспитания ненависти) ფართოდ იყენებდნენ ცრუ თეზისს ბულგარეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები ზოგიერთი ეროვნული უმცირესობის «ბულგარელთა უღლისგან განთავისუფლების» აუცილელობის შესახებ (თურქთში მათ «ერთმორწმუნე ძმებს» უოდებდნენ). 

კვიპროსის კონფლიქტის კვალდაკვალ ფართო მასშტაბები მიიღო ანტიბერძნულმა პროპაგანდამ. კერძოდ, ამტკიცებდნენ, რომ საბერძნეთი რეგიონში ჰეგემონობისკენ ისწრაფვოდა, რის გამოც ის თურქეთს ახალი კონფლიქტის გაჩაღებით ემუქრებოდა. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, განსაკუთრებულ თავდასხმებს თურქეთის კომუნისტური პარტია განიცდიდა, რომელიც იატაკქვეშეთში იმყოფებოდა და ძნელ ბრძოლაში მშრომელთა ინტერესებს იცავდა. ითვალისწინებდნენ რა თურქი ჯარისკაცების მნიშვნელოვანი ნაწილის გაუნათლებლობასა და რელიგიურ ფანატიზმს, ბურჟუაზიული რელიგიური მოღვაწეები და სამხედრო პროპაგანდისტები თურქეთის კომპარტიის შესახებ უხეშ სიცრუეს ავრცელებდნენ, რისთვისაც მებრძოლ ანტიკომუნისტურ ლოზუნგებს იყენებდნენ. 

სამხედრო მოსამსახურეების აღზრდას ეწეოდნენ ეროვნული განსაკუთრებულობის იდეებით, აცხადებდნენ რა თურქი ერის ყველა სხვა ერზე «აღმატებულობას» («превосходство»). ფართოდ აწარმოებდნენ პანთურქიზმის პროპაგანდას, ეროვნული ბურჟუაზიის იდეოლოგიისა, რომლის თანახმადაც თურქულ ენაზე მოლაპარაკე ყველა ხალხი ვითომდა ერთ ერს წარმოადგენდა და თურქეთის ეგიდით უნდა გაერთიანებულიყო. მისი მომხრეები 1980-იან წლებში მოუწოდებდნენ ჯარისკაცებს მზადყოფნაში ყოფილიყვნენ აზერბაიჯანისა და თურქმენულ ენებზე (на тюрские языки) მოლაპარაკე ხალხებით დასახლებული სხვა საბჭოთა რესპუბლიკების ტერიტორიების «განთავისუფლებისთვის». თავიანთ მხრივ პანისლამისტები (რეაქციული რელიგიურ-პოლიტიკური იდეოლოგიის მიმდევრები, რომელსაც საფუძვლად უდევს წარმოდგენა იმის შესახებ, რომ ისლამი უზრუნველყოფს მისი მიმდევრების ზეკლასობრივ და ზეეროვნულ ერთიანობას /обеспечивает надклассовую и наднациональную общность/) ამ მოწოდებებს მუსლიმი-ძმების ანკარის გარშემო გაერთიანების აუცილებლობის, აგრეთვე კომუნისტების წინააღმდეგ ბრძოლი დროშის ქვეშ ისლამური ერთიანობის გაძლიერების ქადაგებით ავსებდნენ. 

პირად შემადგენლობაზე ზემოქმედების ერთერთ ეფექტურ არხად თურქული სამხედრო სარდლობა რელიგიას მიიჩნევდა. შეიარაღებულ ძალებში ძირითადად გლეხთა შვილები მიდიოდნენ, რომლებიც, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ბავშვობიდანვე მუსლიმანური ფანატიზმის ატმოსფეროში იზრდებოდნენ. ქვეყანაში 1980-იან წლებში 60 ათასი მოქმედი მეჩეთი და 80 ათასზე მეტი მოლა და კულტმსახური მოითვლებოდა. არმიაში ჯარისკაცების რელიგიური ფანატიზმისა და შოვინიზმის სულისკვეთებით აღზრდა გრძელდებოდა. ქვეყნის ისტორიაში არცთუ ცოტა შემთხვევა იყო, როცა «ურჯულოებთან» ბრძოლის დროშით თურქეთში მოსახლე იმ ეთნიკურ ჯგუფებს ანადგურებდნენ, რომლებიც ისლამს არ აღიარებდნენ. განსაკუთრებული სისასტიკე იქნა გამოვლენილი 1895-1897 წლებში (მოიკლა დაახლოებით 300 ათასი სომეხი) და 1915-1920 წლებში (მკლულ იქნა 2 მლნ.-ზე მეტი სომეხი, ათეულობით ათასი ბერძენი, ბულგარელი და ქურთი). 

უცხოური ბეჭდური გამოცემები აღნიშნავდნენ, რომ სამხედრო მოსამსახურეთა რელიგიურ დამუშავებას ვითარების გამწვავების პერიოდებში აძლიერებდნენ. 1974 წლის ზაფხულში კუნძულ კვიპროსზე საბრძოლო მოქმედებების მსვლელობისას სამხედრო კულტმსახურები გამუდმებით ჩააგონებდნენ ჯარისკაცებს, რომ «ბაგეებზე ლოცვითა და ხელში შაშხანით სიკვდილი – საუკეთესო სკვდილია». კუნძულზე გადასხმისთვის განკუთვნილი დესანტის პირადი შემადგენლობის წინაშე სიტყვით თავად რელიგიის საქმეებში ქვეყნის სამმართველოს უფროსი გამოვიდა. თურქული პრესა იტყობინებოდა, რომ მან «ჯარისკაცების მორალური სულისკვეთება აამაღლა და მათი ძალები კიდევ უფრო განამტკიცა». 

პირადი შემადგენლობის ინტენსიურ იდეოლოგიურ დამუშავებას ასევე სადისციპლინო ზემოქმედების ზომებითაც განამტკიცებდნენ. საედისციპლინო წესით ოფიცრები შეიძლებოდა დაესაჯათ მათთვის საყვედურის გამოცხადებით, ასევე მკაცრი საყვედურისა, ფულადი ანაზღაურებიდან 25 %-მდე დაქვითვით, აგრეთვე უბრალო და შინა პატიმრობის გამოყენებით ოთხ კვირამდე ვადით. უნტერ-ოფიცრებსა და რიგითებს ეცხადებოდათ საყვედური, მკაცრი საყვედური, რიგგარეშე განწესებანი (раряды вне очереди), მათ ერთმეოდათ ნაწილიდან განთავისუფლების უფლება (ოთხ კვირამდე ვადით), ედებოდათ მკაცრი პატიმრობა (строгий арест, სამ კვირამდე). 

თურქული არმია არაერთხელ ყოფილა გამოყენებული საკუთარი ხალხის წინააღმდეგ მშრომელთა საგაფიცვო მოძრაობის ჩასახშობად, როგორც ეს არაერთხელ ყოფილა 1961, 1970, 1979 წლებში, აგრეთვე ქურთი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ძალების წინააღმდეგ, რომელიც ყველაზე უფრო მსხვილ ეროვნულ უმცირესობას წარმოადგენს ქვეყანაში (დაახლოებით 12 მლნ. ადამიანი 1987 წლის მდგომარეობით) და, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, დუნდობელ დისკრიმინაციას განიცდიდა. 1987 წელს, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, პოლიტპატიმართა რიცხვი თურქეთში 30 ათას ადამიანს აღწევდა. ციხეებში ფართოდ გამოიყენებოდა წამება. გაზეთ «ჯუმჰურიეთისთვის» მიცემულ ინტერვიუში ერთერთი ყოფილი პოლიტპატიმარი წერდა: «ელექტრულ დენს, ქუსლებში ცემას, ფეხებით ჩამოკიდებასა და სხვა მსგავს წამებას რამდენიმე კვირის განმავლობაში იყენებდნენ. მაგრამ ეს ყველაფერი არ არის. კვირეები ძილის გარეშე, შიმშილი და წყურვილი, ისევ ჩემი დამახინჯებული ფეხების ქუსლებში ცემა, ჩემს თვალწინ ჩემი ცოლის მრვალჯერადი წამება». მეჯლისის (პარლამენტის) სხდომაზე გამოსვლისას 1985 წლის 25 სექტემბერს იუსტიციის მინისტრმა ნ. ელდემმა აღიარა, რომ 1980 წლის 12 სექტემბრის სამხედრო გადატრიალების მომენტიდან 1985 წლის სექტემბრის ჩათვლით ციხეებში მომუშავე 5 ათას პირს წაეყენა ბრალდება წამების გამოყენებაში, რომელთაგან გამოსვლის მომენტისთვის 439 დამნაშავედ იყო ცნობილი, მაგრამ უმრავლესობის მიმართ კი საქმეები შეწყვეტილ იქნა. 

1984 წლის მაისში, საბჭოთა ავტორების შეფასებით, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ ღია გენოციდს მიმართა, როცა მე-2 საველე არმიის ნაწილებს ქურთულ რაიონებში მასირებული სადამსჯელო ოპერაციების ჩატარების ბრძანება მისცა. ერთერთ ასეთ რაიონში ვითარების აღწერისას ფრანგული გაზეთი «მონდი» იტყობინებოდა: «დახლოებით 40 ათასმა თურქმა ჯარისკაცმა მოახდინა ქურთული ქალაქებისა და სოფლების ოკუპაცია. მშვიდობის დამყარება იმაში მდგომარეობს, რომ გლეხებს რკინის ჯოხებით სცემენ, ხალხს ელექტრობით აწამებენ. თურქული სამხედრო სარდლობის ოფიციალური მონაცემებით, ოპერაცია «გიუნეშის» (მზე) დაწყებიდან 1985 წლის მაისში მთლიანობაში 68 ადამიანია მოკლული და 500 დაპატიმრებული». 

საბჭოთა ავტორების დასკვნით, პოლიტიკური შერჩევა, ანტიკომუნისტური და ანტისაბჭოთა სულისკვეთებით ინტენსიური იდეოლოგიური დამუშავება, გულმოდგინე თვალთვალი და სადისციპლინო დასჯის გაძლიერება საშუალებას აძლევდა თურქულ სარდლობას მუდმივად შეენარჩუნებია შეიარაღებულ ძლებში მილიტარისტული განწყობილებანი, ასევე პირადი შემადგენლობის მზადყოფნა აგრესიულ ომებში მონაწილეობისთვის, აგრეთვე პროგრესული გამოსვლების ჩახშობისთვისაც ქვეყნის შიგნით. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Майор С. Багдасаров, «Идеологическая обработка в вооружённых силах Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1987 г. № 4. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა