თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა შემდეგ ფაქტორებზე მიუთითებდა, რომლებიც ყველაზე უფრო მეტად შესაძლებელ მუქარებს წარმოადგენდნენ: ჩრდილოეთ ერაყში ქურთული სახელმწიფოს შექმნის შესაძლებლობა; იმ მდინარეთა წყლის რესურსების განაწილებაზე საკითხის გადაუწყვეტლობა, რომლებიც თურქეთის, სირიისა და ერაყის საზღვრებს გადაკვეთენ; ყოფილი სსრკ-ის რესპუბლიკებში კონფლიქტების წარმოქმნისა და მათში რუსეთის ჩარევის შესაძლებლობა; ქურთისტანის მუშათა პარტიის ან სხვა ქურთული ორგანიზაციების ძირგამომთხრელი და ტერორისტული საქმიანობის განახლება, რომლებიც სომხეთის, კვიპროსის რესპუბლიკის, საბერძნეთის, ერაყის, ირანისა და სირიის მხარდაჭერას ემყარებიან; კუნძულ კვიპროსზე და ეგეოსის ზღვის აუზში დაძაბულობის წარმოქმნის ალბათობა; ერაყისა და შუა აღმოსავლეთის სხვა ქვეყნების საშინაო საქმეებში აშშ-ის ჩარევა; შეიარაღებული კონფლიქტი ისრაელსა და პალესტინას შორის; ფართომასშტაბური სამოქალაქო ომის შესაძლებლობა ბალკანეთში.
1990-იან წლებსა და 2000-იანების დასაწყისში თურქეთის შეიარაღებული ძალების გენერალურმა შტაბმა მოახდინა ღონისძიებათა ფართო კომპლექსის რეალიზაცია, რომლებიც მიმართული იყო ქვეყნის შეიარაღებული ძალების გამტკიცებასა და საბრძოლო შესაძლებლობების ამაღლებაზე: განხორციელდა სახმელეთო ჯარების გადაყვანა სადივიზიო ორგანიზაციიდან საბრიგადო ორგანიზაციაზე (ქვეითი, მოტოქვეითი და მექანიზებული დივიზიების ბაზაზე ჩამოყალიბდა ცალკეული ქვეითი, მექანიზებული და ჯავშანსატანკო ბრიგადები, რომელთაც შეუძლიათ უფრო ექფექტურად მოქმედება მთა-გორიან და ტყიან ადგილმდებარეობაზე); ამაღლებულ იქნა შენაერთებისა და ნაწილების მანევრულობა, საცეცხლე და დამრტყმელი ძალა (მნიშვნელოვნად გაიზარდა ტანკების, ჯავშანტრანსპორტერებისა /ჯტრ/ და ქვეითთა საბრძოლო მანქანების /ქსმ/, სხვადასხვა დანიშნულების ვერტმფრენების, თვითმავალი არტილერიისა და ნაღმსატყორცნების რაოდენობა); ორიდან ხუთამდე გაიზარდა სპეციალური დანიშნულების ჯარების „კომანდოს“ მობილური ბრიგადების რაოდენობა; სამხედრო-საჰაერო ძალები (სჰძ) პრაქტიკულად სრულად იქნა გადაიარაღებული ტაქტიკური გამანადგურებლებით F-16 და F-4 (უკანასკნელთა ნაწილმა განიცადა მოდერნიზაცია); ამაღლდა საჰაერო თავდაცვის შესაძლებლობები. გარდა ამისა, გატარებულია შემდეგი ღონისძიებები: ქვედანაყოფებსა და ნაწილებს შეიარაღებაში მიეწოდათ საზენიტო მართვადი რაკეტები (ზმრ) „რაპირა“, გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსები (გზრკ) „სტინგერი“ და თანამედროვე საზენიტო საარტილერიო კოპლექსები, აგრეთვე გაიზარდა რადიოსალოკაციო საშუალებების რაოდენობა; მოახდინეს სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) მოძველებული საბრძოლო ხომალდებისა და კატარღების, აგრეთვე წყალქვეშა ნავების უფრო თანამედროვეთი შეცვლა, რომლებიც აგებულია როგორც ეროვნულ გემთსამშენებლო ქარხნებში, ისე გერმანიის ვერფებშიც; ამაღლებულია შეიარაღებული ძალების მართვის სისტემის ეფექტურობა, მდგრადობა და საიმედობა, გაუმჯობესებულია სამობილიზაციო სისტემა.
2000-იანი წლების დასაწყისში თურქეთის შეიარაღებული ძალების მშენებლობის გეგმებით გათვალისწინებული გახლდათ მართვისა და კავშირგაბმულობის სისტემის შემდგომი სრულყოფა. უახლოეს წლებში უნდა დაემთავრებიათ კავშირგაბმულობის სტრატეგიული ავტომატური სისტემის მშენებლობა და მისი შეუღლება საველე არმიების ტაქტიკურ ზონებში იმ ხანებში შექმნად ანალოგიურ სისტემებთან, აგრეთვე სათანამგზავრო სადაზვერვო სისტემის გაშლაც.
25 – 30 წლის განმავლობაში დასახული ჰქონდათ ჯარებში არსებული შეიარაღებისა და სამხედრო ტექნიკის უმეტესი ნაწილის მოდერნიზაცია, და შეიარაღებიდან მოხსნილი ნიმუშების თანამედროვეთი შეცვლა. ამ ღონისძიებების ჩატარებაზე, წინასწარი შეფასებებით, დაახლოებით 150 მლრდ. აშშ დოლარი იქნებოდა საჭირო. 2010 წლამდე შეიარაღებული ძალების რეორგანიზაციასა და მოდერნიზაციაზე ვარაუდობდნენ 30 მლრდ. დოლარამდე დაეხარჯათ. ძირითადი სამუშაოების შესრულება ეროვნული თავდაცვითი მრეწველობის საწარმოებში გახლდათ გათვალისწინებული.
[ნახატი – სტრუქტურა]
ნახ. 1. თურქეთის შეიარაღებული ძალების სტრუქტურა
თურქეთის შეიარაღებული ძალები შედგება სახმელეთო ჯარების, სამხედრო-საჰაერო და სამხედრო-საზღვაო ძალებისგან. თურქეთის რეპუბლიკის კონსტიტუციის შესაბამისად, ომიანობის დროს სახმელეთო ჯარებისა და სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) შემადგენლობაში გაითვალისწინება სანაპირო დაცვის სარდლობის ქვედანაყოფების, აგრეთვე საჟანდარმო ჯარების ნაწილებისა და ქვედანაყოფების ამოქმედებაც, რომლებიც მშვიდობიანობის დროს ექვემდებარებიან შინაგან საქმეთა სამინისტროს.
ქვეყნის კანონმდებლობის თანახმად შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი გახლავთ პრეზიდენტი. მშვიდობიანობის დროს სამხედრო პოლიტიკის, ქვეყნის თავდაცვის, შეიარაღებული ძალების გამოყენებისა და საყოველთაო მობილიზაციის ჩატარების საკითხებს წყვეტს ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო, რომელსაც სათავეში უდგას თურქეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტი, ხოლო უმაღლესი (სამხედრო) ხელმძღვანელი და სარდლობის შემადგენლობის დანიშვნას კი – უმაღლესი სამხედრო საბჭო, რომლის თავმჯდომარეც გახლავთ პრემიერ-მინისტრი. შეიარაღებული ძალების მშენებლობის ხელმძღვანელობას ახორციელებს ეროვნული თავდაცვის მინისტრი (სამოქალაქო პირი) ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მეშვეობით.
შეიარაღებული ძალების ოპერატიული ხელმძღვანელობის უმაღლესი ორგანოა – გენერალური შტაბი (მისი უფროსი გახლავთ შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალი).
თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში სამსახურის გავლის წესი და რიგი, აგრეთვე მისი დაკომპლექტების სისტემა განისაზღვრება კანონით საყოველთაო სამხედრო ვალდებულების შესახებ, რომლის შესაბამისად არმიაში სამსახური სავალდებულოა ქვეყნის მამრობითი სქესის ყველა მოქალაქისთვის 20-დან 45 წლის ასაკამდე, რომლებიც ჯანმრთელობის მდგომარეობის მიხედვით ვარგისი არიან სამხედრო ვალდებულების აღსრულებისთვის. გაწვევის ასაკი 20 წელია. სამხედრო სამსახურის ვადა შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობაში შეადგენს 18 თვეს. სამხედროვალდებულთა აღრიცხვასა და ნამდვილ სამხედრო სამსახურში გაწვევას, აგრეთვე სამობილიზაციო ღონისძებების ჩატარებას ახორციელებენ სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებები. წლიურად გასაწვევი კონტინგენტის რიცხოვნება 460 ათასი ადამიანია. პირები, რომლებმაც ნამდვილი სამხედრო სამსახურის ვადა იმსახურეს და არმიიდან განთავისუფლდნენ, ერთი წლის განმავლობაში იმყოფებიან 1-ლი რიგის რეზერვში, რომელსაც „სპეციალური გაწვევა“ ეწოდება. „სპეციალური გაწვევის“ კონტინგენტი და შემდგომი რიგების (მე-2 და -3) რეზერვისტები მობილიზაციის გამოცხადების შემდეგ გამოიყენებიან არსებული შენაერთებისა და ნაწილების ბოლომდე დაკომპლექტებისა და ახლების ჩამოყალიბებისთვის (ფორმირებისთვის).
1990-იანი წლების მეორე ნახევარსა და 2000-იანების დასაწყისში თურქეთის შეიარაღებული ძალების მშენებლობა ხორციელდებოდა მისი რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის ათწლიანი გეგმისა (1993–2002) და მასში შეტანილი კორქეტივების შესაბამისად. შეიარაღებული ძალების განვითარების პროგრამის დაფინანსების წყაროებად უწინდებურად რჩებოდა ეროვნული სამხედრო ბიუჯეტი, აშშ-ის, გფრ-ისა და ნატო-ში მოკავშირე სხვა სახელმწიფოთა დახმარება, სხვადასხვა ეროვნული და საერთაშორისო ფონდები, აგრეთვე თურქი მოქალაქეებისგან შემოსული სახსრები ნამვილი სამხედრო სამსახურისგან განთავისუფლებისთვის კომპენსაციების სახით.
ბიუჯეტის ხარჯვითმა ნაწილმა 2001 წელს შეადგინა 67,7 მლრდ. აშშ დოლარი. ძალოვანი სამინისტროებისა და უწყებებისთვის გამოყოფილი ასიგნებები შემდეგნაირად იქნა განაწილებული: ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო – 7,2 მლრდ. დოლარი; შინაგან საქმეთა სამინისტრო – 0,36 მლრდ.; უშიშროების მთავარი სამმართველო – 1,65 მლრდ.; საჟანდარმო ჯარების სარდლობა – 1,16 მლრდ.; სანაპირო დაცვის სარდლობა – 61,2 მლნ.
ეროვნული თავდაცვის სამინისტროსთვის გამოყოფილი სახსრების წილი 2001 წელზე სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტის საერთო ხარჯვით თანხასთან მიმართებაში შეადგენდა 10,6 %, რაც 1,4 %-ით მეტი იყო 2000 წელთან შედარებით – 9,2 %.
მიზნობრივი დანიშნულების მიხედვით სახსრების ძირითადი ნაწილის მიმართვას ვარაუდობდნენ შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურეთა და სამოქალაქო პერსონალის შენახვაზე, ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებაზე, აგრეთვე მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფაზე (მტუ). მაგალითად, ხარჯები პირად შემადგენლობაზე აღწევდა 2,24 მლრდ. აშშ დოლარს.
თურქეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციის შესაბამისად შეიარაღებულ ძალებს ეკისრება გარე და შიდა მტრებისგან ქვეყნის დაცვის ამოცანა, აგრეთვე ხმელეთზე, ზღვაზე და საჰაერო სივრცეში ქვეყნის გეოგრაფიული, გეოპოლიტიკური, გეოსტრატეგიული, პოლიტიკური, სამხედრო-პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერესების დაცვა.
2000-იანი წლების დასაწყისში თურქეთის შეიარაღებული ძალების პირადი შემადგენლობის საერთო რიცხოვნება შეადგენდა 621 ათას ადმიანს, ხოლო საჟანდარმო ჯარების კი – 150 ათასს.
სახმელეთო ჯარები (490 ათასი ადამიანი 2000-იანი წლების დასწყისში) წარმოადგენს შეიარაღებული ძალების ერთ-ერთ ძირითად სახეობას – მის წილად მოდიოდა შეიარაღებული ძალების საერთო რიცხოვნების 80 %-ზე მეტი (მუდმივი შემადგენლობა მოითვლიდა 450 ათას ადამიანს). ის მოიცავს ყველა უმნიშვნელოვანეს ჯართა გვარეობასა და სამსახურს. სახმელეთო ჯარების უშუალო ხელმძღვანელობას ახორციელებს სახმელეთო ჯარების სარდალი თავისი შტაბის მეშვეობით.
სახმელეთო ჯარების სარდლობის დაქვემდებარებაში 2000-იანი წლების დასაწყისში იმყოფებოდა შტაბი, ოთხი საველე არმია, ათი საარმიო კორპუსი, ორი სარდლობა: სასწავლო და დოქტრინებისა და ზურგის. ამ გაერთიანებებისა და შენაერთების შემადგენლობაში იყო სამი მექანიზებული (ერთი გამოყოფილი გახლდათ ნატო-ს გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების /გშძ/ შემადგენლობაში) და ორი ქვეითი (თურქეთის სამშვიდობო ძალების შემადგენლობაში კ. კვიპროსზე) დივიზია, 14 ცალკეული ჯავშანსატანკო, 14 მექანიზებული და რვა მოტოქვეითი ბრიგადა, კომანდოსების ხუთი ბრიგადა და ორი პოლკი, ხუთი სასაზღვრო პოლკი, სასწავლო ჯავშანსატანკო დივიზია, ოთხი სასწავლო ქვეითი და ორი სასწავლო საარტილერიო ბრიგადა, სასწავლო ცენტრები, სპეციალური დანიშნულების ძალები, სასწავლო დაწესებულებანი და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები.
ჩატარებული მოდერნიზაციის შედეგად ამ შენაერთებისა და ნაწილების შეიარაღებაში მოითვლებოდა 4000-ზე მეტი ტანკი (M48A5T1, M48A5T2, M60A1, M60A3 და „ლეოპარდ-1A3“), დაახლოებით 4000 ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ) და ქვეითთა საბრძოლო მანქანა (ქსმ) (M113A1, M113A2 და ACV-300 და თვლიანი მოჯავშნული მანქანები БТР-80), საველე არტილერიის სხვადასხვა ყალიბის 4000-მდე ერთეული (M59, M101A1, M114A1, M114A2 და M115), თვითმავალი ჰაუბიცები და ზარბაზნები (M52, M44, M108, M109, M107, M55 და M110), 12 მრავალლულიანი ზალპური ცეცხლის გასაშვები დანადგარი (107 და 122 მმ ყალიბისა), 2000-ზე მეტი ნაღმსატყორცნი (60, 81, 106,7 და 120 მმ), 1500-მდე ტანკსაწინააღმდეგო უუკუცემო ქვემეხი (57, 75 და 106 მმ), დაახლოებით 1400 ტანკსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსი (ტსრკ) „კობრა“, „მილანი“ და „თოუ“, 1500-ზე მეტი საზენიტო ზარბაზანი (M42, 20- და 35-მმ „ერლიკონი“ და M117), საარმიო ავიაციის 200-მდე თვითმფრინავი და დაახლოებით 400 ვერტმფრენი. 1990-იან წლებსა და 2000-იანების დასაწყისში სახმელეთო ჯარებს დიდი რაოდენობით მიეწოდა ვერტმფრენები „ბლექ ჰოქი“, „სუპერ კობრა“ და „ქუგარი“. სავერტმფრენო ქვედანაყოფებს შეეძლოთ ერთ მიღებაზე ჰაერით გადაესროლათ ერთ პოლკამდე პირადი შემადგენლობა მსუბუქი შეიარაღებით.
სახმელეთო ჯარების საბრძოლო შემადგენლობაში 2000-იანი წლების დასაწყისში იყო ოთხი სავერტმფრენო პოლკი, დამრტყმელი ვერტმფრენების ერთი ბატალიონი და ერთი სატრანსპორტო სავერტმფრენო ჯგუფი. ვარაუდობდნენ, რომ მშვიდობიანობის დროს პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება იქნებოდა 600 ათასი ადამიანი, ომიანობის დროს კი – 2 მლნ. მუდმივი შემადგენლობა მოკლე ვადებში შეიძლებოდა გაეზარდათ 2 მლნ. ადამიანამდე, მომზადებული რეზერვის გაწვევის ხარჯზე, რომელმაც საბრძოლო გამოცდილება მე-2 და მე-3 არმიების პასუხისმგებლობის ზონაში ქურთისტანის მუშათა პარტიის შეიარაღებულ ფორმირებებთან საბრძოლო მოქმედებების დროს შეიძინა.
სახმელეთო ჯარებს დიდ სიღრმეზე ოპერაციების განხორციელების კონცეფციის ფარგლებში უნდა ჰქონოდა ძალები და საშუალებანი 2,5 ფრონტზე საბრძოლო მოქმედებების ერთდროულად წარმოებისთვის, ჩაეტარებია ოპერაციები და უზრუნველეყო საზოგადოებრივი წესრიგი და ქვეყნის უსაფრთხოება ადგილობრივი კონფლიქტების წარმოქმნისას, მიეღო მონაწლეობა ნატო-ს გშძ-ის მიერ ჩატარებულ ოპერაციებში, შეესრულებია სამშვიდობო ფუნქციები გაერო-ს ხაზით, ეწარმოებია ბრძოლა იარაღითა და ნარკოტიკებით კონტრაბანდასთან. ღია აგრესიის შემთხვევაში სახმელეთო ჯარები ვალდებულია დაიცვას თურქეთის ტერიტორიული მთლიანობა.
სახმელეთო ჯარების განვითარების გეგმების თანახმად გაითვალისწინებოდა შემდეგი: შენაერთებისა და ნაწილების საცეცხლე ძლიერების, მანევრულობისა და სიცოცხლისუნარიანობის (живучесть) შემდგომი ამაღლება; დიდ სიღრმეზე მოწინააღმდეგის დაზვერვის ორგანიზებისა და წარმოებისთვის პირობების შექმნა; დღეღამის ნებისმიერ დროს და ნებისმიერ მეტეორლოგიურ პირობებში თავდაცვითი და შეტევითი ოპერაციების წარმოების უზრუნველყოფა; აერომობილური (სავერტმფრენო) ნაწილებისა და ქვედანაყოფების შექმნა, რომლებიც უზრუნველყოფენ სხვა რაიონში ჯარების სწრაფ გადასროლას და ბრძოლაში მათი ეფექტური გამოყენება.
სახმელეთო ჯარების მშენებლობის გეგმებით გაითვალისწინებოდა საარმიო ავიაციის ბრიგადის, ხოლო შემდგომში კი – კორპუსის ჩამოყალიბებაც. ამ მიზნით გეგმავდნენ შეესყიდათ 145 ვერტმრენი ტანკებთან საბრძოლველად მათით ხუთი სავერტმფრენო და ათი სასწავლო ბატალიონის შეიარაღების მიზნით, აგრეთვე 27 დამრტყმელი და 27 სადაზვერვო ვერტმფრენიც. ვერტმფრენების „ქუგარი“ AS-532 აწყობას გეგმევდნენ თურქეთში 2001 – 2007 წლების განმავლობაში; 2005 წლამდე მოელოდნენ 50 ვერტმფრენის „ბლექ ჰოქი“ მიღებას. დასახული ჰქონდათ შეიარაღებაში არსებული ვერტმფრენების UH-1H მოდერნიზაცია. წარმოებდა მოლაპარაკებები ვერტმფრენების „ბელისა“ და „ქინგ კობრას“ შესყიდვის შესახებ.
სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების ტანკსაწინააღმდეგო შესაძლებლობების ამაღლების მიზნით იგეგმებოდა შეიარაღებაში თანამედროვე ტანკსაწინააღმდეგო კომპლექსების მიღება. თურქული ფირმები MKEK, „ელროქსანი“, „ბარიშ ელექტრიკი“ და „როქესტანი“ ღებულობდნენ მონაწილეობას ტსრკ „ერიქსების“ წარმოებაში. სამხედრო მრეწველობის საწარმოებში FNSS და „ნუროლი“ დაწყებული იყო ჯტრ M113-ების M113A2 ნიმუშად მოდერნიზაცია.
სატანკო ფარეხის განახლების პროგრამით გაითვალისწინებოდა 1000 თანამედროვე ტანკის შესყიდვა, აგრეთვე 600 M60A1-ისა და M60A3-ის გაუმჯობესება. ამასთან დაკავშირებით სწავლობდნენ გერმანული ტანკების „ლეოპარდი“, ამერიკული „აბრამსების“ ან უკრაინული Т84-ების ეროვნულ საწარმოებში სალიცენზიო წარმოების შესაძლებლობებს. სასროლი შეიარაღების განახლების განხორციელებას გეგმავდნენ შეიარაღებაში არსებული 7,62 მმ ყალიბის სისტემების 5,56-მმ იარაღით შეცვლით, რომლის წარმოებაშიც გერმანულ ფირმასთან ერთად თურქული MKEK-იც მონაწილეობდა. დადებული იყო ასევე შეთანხმება თურქული სამხედრო მრეწველობის საწარმოთა მონაწილეობაზე ამ ყალიბის საბრძოლო მასალების წარმოებაში.
იარაღის, სამხედრო ტექნიკის, აღკაზმულობისა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის საშუალებათა მარაგები იქმნებოდა საბრძოლო მოქმედებათა წარმოებისთვის რამდენიმე ფრონტზე იმ ვადებში, რაც ნატო-ს სტანდარტებით იყო გათვალისწინებული.
დაგეგმილი პერიოდის დასასრულისთვის თურქეთის სახმელეთო ჯარებში მშვიდობიანობის დროის შტატებით დასახული ჰქონდათ ჰყოლოდათ: პირადი შემადგენლობის 300 – 350 ათასი ადამიანი; ოთხი საარმიო და 10 საკორპუსო მმართველობა; 40-ზე მეტი ცალკეული ბრიგადა, რომელთა შეიარაღებაშიც იქნებოდა 4700-ზე მეტი ტანკი (მათ შორის „ლეოპარდ-2“, „აბრამსი“ და M60A3); დაახლოებით 6500 ქსმ და ჯტრ; 160-მდე დამრტყმელი ვერტმფრენი და 4000-ზე მეტი საველე არტილერიის ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი (მათ რიცხვში თვითმავალი საარტილერიო ქვემეხები M110, M109 და M107), აგრეთვე სხვა თანამედროვე საბრძოლო ტექნიკა.
სამხედრო-საჰაერო ძალები (2000-იანი წლების დასაწყისში 71 ათასი ადამიანი, მომზადებული რეზერვი 75 ათასი) წარმოადგენს ეროვნული შეიარაღებული ძალების ყველაზე უფრო ახალგაზრდა სახეობას (შეიქმნა 1911 წელს). 1951 წლიდან, თურქეთის ნატო-ში შესვლის შემდეგ, მის შეიარაღებაში დაიწყეს ამერიკული წარმოების რეაქტიული თვითმფრინავების მიწოდება, პირადი შემდგენლობა სწავლებას გადიოდა ამერიკულ სამხედრო დაწესებულებებში ან კიდევ აშშ-დან ჩამოსული მასწავლებლებისა და ინსტრუქტორების ხელმძღვანელობით. სამხედრო-საჰაერო ძალები (სჰძ) მუდმივად განიცდიდა სრულყოფას და თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისად აღიჭურვებოდა, რის შედეგადაც 2000-იანი წლების დასაწყისში იგი თურქული შეიარაღებული ძალების ყველაზე უფრო საბრძოლველად მზადმყოფ კონტინგენტს წარმოადგენდა. ქვეყნის სამხედრო ხელმძღვანელობის შეხედულებებით, სჰძ-ს უნდა ჰქონოდა აუცილებელი ძალები და საშუალებანი მუქარის დროულად გამოვლენისა და მოგერიებისთვის ნებისმიერი მიმართულებიდან, განეხორციელებია საჰაერო სივრცის კონტროლი, განეიარაღებია ნებისმიერი ობიექტი, რომელიც ქვეყნის ეროვნულ უსაფრთხოებას დაემუქრებოდა, უკვე მშვიდობიანობის დროს ჰქონოდა თავის განკარგულებაში საჰაერო ოპერაციების წარმოების თანამედროვე და ეფექტური სისტემა ძლიერი ელექტრონული სისტემების არსებობისას დღეღამის ნებისმიერ დროს და ნებისმიერ მეტეოროლოგიურ პირობებში, ჰყოლოდა კარგად მომზადებული პირადი შემადგენლობა, რომელსაც შეეძლებოდა შეიარაღების უახლესი სისტემების ეფექტურად გამოყენება.
სამხედრო-საჰაერო ძალების ხელმძღვანელობა ეკისრება სჰძ-ის სარდალს, რომელიც მას ახორციელებს თავისი შტაბის მეშვეობით. შეიარაღებული ძალების ეს სახეობა 2000-იანი წლების დასაწყისში ორგანიზაციულად მოიცავდა ორ ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობას (ტას), სამ ცალკეულ სატრანსპორტო ავიაბაზას, სასწავლო სარდლობასა და ზურგის სარდლობას (რადიოსალოკაციო პოსტების ქსელს).
ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა (ტას) წარმოადგენდა სჰძ-ის ოპერატიულ გაერთიანებას. ტას-ის შემადგენლობა და შეიარაღება დამოკიდებული გახლდათ საოპერაციო მიმართულების მნიშვნელოვნებაზე, აგრეთვე იმ რაიონებზე, ობიექტებსა და ჯარების დაჯგუფებებზე, რომლებსაც ის იფარავდა.
ნატო-ს სარდლობის გეგმებით, თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები განკუთვნილი გახლდათ საჰაერო ოპერაციების ჩატარებისთვის ალიანსის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის შემადგენლობაში. მას უნდა შეესრულებია შემდეგი ამოცანები: ჰაერში უპირატესობის (აღმატების) მოპოვება, საჰაერო თავდაცვის უზრუნველყოფა, საბრძოლო მოქმედებათა რაიონის იზოლაცია, სახმელეთო ჯარებისა და სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) საავიაციო მხარდაჭერა, საჰაერო დაზვერვის წარმოება, ჰაერით სატრანსპორტო გადასროლების შესრულება.
სჰძ-ის საბრძოლო შემდგენლობაში იყო ექვსი ესკადრილია: გამანადგურებელ-ბომბდამშენების, გამანადგურებელ-დამჭერების (საჰაერო თავდაცვის), მზვერავების, სატრანსპორტო თვითმფრინავების, მხარდაჭერის თვითმფრინავებისა და სასწავლო თვითმფრინავების, აგრეთვე საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) ქვედანაყოფები. მის შეიარაღებაში შედგებოდა: 250 თვითმფრინავი F-16C და D, რომლებსაც თურქეთში აწყობდნენ, 150 F-4E, 136 F-5A და B (მათი ნაწილი გახლდათ გაუმჯობესებული და გამოიყენებოდა პილოტების მოსამზადებლად F-16C და D თვითმფრინავებით ფრენებისთვის), 20 RF-4A, 20 RF-5A, 20 C-160D, 12 C-130, 52 CN-235, 7 KC-135R, დაახლოებით 300 სასწავლო (T-38, T-37, T-33, T-41, T-42, SF-200D), 60 ვერტმფრენი, საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) „ნაიქ-ჰერკულესის“ 72 და „რაპირას“ 70 გასაშვები დანადგარი, 300-ზე მეტი საზენიტო არტილერიის ქვემეხი.
სჰძ-ის განვითარების პროგრამით 2000-იანი წლების დასაწყისში გათვალისწინებული გახლდათ შემდეგი ღონისძიებების განხორციელება: თვითმფრინავის F-16 გაუმჯობესების პროექტის რეალიზაცია; თურქეთის სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული თვითმფრინავების F-4 და F-5A მოდერნიზაციის შესახებ თურქულ-ისრაულ და თურქულ-ამერიკულ შეთანხმებათა შესრულების დამთავრება, გააგრძელებდნენ რა მათი საბრძოლო გამოყენების ვადას 2010 – 2015 წლებამდე; თვითმფრინავ-გამწყობების KC-135 შესყიდვის გაგრძელება; საჰაერო დაზვერვის წარმოებისთვის უპილოტო საფრენ აპარატებში სჰძ-ის მოთხოვნილებათა სრულად დაკმაყოფილება; ამერიკულ ფირმა „ლორალთან“ დადებული შეთანხმების შესაბამისად რადიოელექტრონული ბრძოლის (რებ) თანამედროვე საშუალებებით თურქული სჰძ-ის აღჭურვის პროგრამის დასრულება; „ჰაერი – მიწა“ და „ჰაერი – ჰაერი“ კლასების თანამედროვე რაკეტების, შეიარაღებისა და სამხედრო ტექნიკის, აგრეთვე საბრძოლო მასალების შეიარაღებაში მიღება; ამუშავებდნენ საკითხს სამხედრო მრეწველობის ეროვნულ საწარმოთა მონაწილეობის შესახებ პერსპექტიული ერთიანი დამრტყმელი თვითმფრინავის JSF წარმოებაში თურქული სჰძ-თვის მისი შემდგომი მიწოდების მიზნით, აგრეთვე სარანსპორტო თვითმფრინავისა FLA ამ ტიპის 32 მანქანის შემდგომი შეძენით თურქული სჰძ-თვის; მოლაპარაკებების გაგრძელება ოთხი თვითმფრინავის დამატებით შესყიდვის თაობაზე შორეული რადიოლოკაციური აღმოჩენისა (შრლა) და მართვის მოქმედი AWACS სისტემისთვის.
თურქეთის საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) ჯარები ორგანიზაციულად შედის სჰძ-ის შემადგენლობაში და გაერთიანებულია ჰთ-ის ორ სექტორად – დასავლეთისა და აღმოსავლეთის. ჰთ-ის ძალებისა და საშუალებათა საერთო ხელმძღვანელობას ახორციელებდა სჰძ-ის სარდალი თავისი შტაბისა და ჰთ-ის სამმართველოს მეშვეობით, რომელიც მიეკუთვნებოდა სჰძ-ის შტაბის ოპერატიულ სამმართველოს. ჰთ-ის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო გამოყენების ორგანიზებას ახდენდა ტას-ში შემავალი ავაციის მართვის ჯგუფი, ჰთ-ის სექტორების ოპერატიული ცენტრების მეშვეობით, რომელთაგან თითოეული სექტორში საჰაერო თავდაცვის მთელი ძალებისა და საშუალებათა მართვის ძირითად ორგანოს წარმოადგენდა.
2000-იანი წლების დასაწყისში გრძელდებოდა საკომანდო პუნქტებისა და კავშირგაბმულობის კვანძებისთვის მობილური რადიოსალოკაციო სადგურების შესყიდვის პროექტის რეალიზაცია, რომელთა ჩართვასაც გეგმავდნენ ჰთ-ის ერთიან ავტომატიზებულ სისტემაში. წარმოებდა აგრეთვე სტაციონარული რადიოსალოკაციო პოსტების (რლპ) მშენებლობა აფიონში, აქსარაისა და მალათიაში. 2000 წელს დამატებით იქნა გაშლილი AN/FPS-117 ტიპის რადიოსალოკაციო სადგური (რლს). სჰძ-ის შეიარაღებაში მიეწოდებოდა AN/TPS-22XX, MPN-25 ან MPN-14K ტიპის ახალი სადგურები, რომლებიც განკუთვნილი იყო მოძრავი რლპ-ების აღჭურვისთვის. წარმოებდა რადიოტექნიკური ობიექტების მშენებლობა ყარამანისა და ჩუქურქეის რაიონებში, აგრეთვე კ. იმრალიზე.
თურქულმა ფირმა „ასელსანმა“ მიიღო შეკვეთა ეროვნული თავდაცვის სამინისტრისგან 208 გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსის (გზრკ) „სტინგერი“ დამზადებაზე ჰთ-ის ქვედანაყოფების აქტიურ საშუალებათა გაძლიერებისთვის.
სამხედრო-საჰაერო ძალების შესაძლებლობათა ამაღლებას გეგმავდნენ საზღვარგარეთ სატრანსპორტო თვითმფრინავების შესყიდვების ხარჯზე, აგრეთვე სჰძ-ის საბრძოლო შემადგენლობაში თვითმფრინავების CN-235 შეყვანის გზით, რომლებსაც ესპანური ტექნოლოგიის მიხედვით აწყობდნენ ეროვნულ ავიაამწყობ საწარმოებში.
თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები (2000-იანი წლების დასაწყისში 55 ათასი ადამიანი, მომზადებული რეზერვი 70 ათასი) ორგანიზაციულად მოიცავდა ოთხ სარდლობას – სამხედრო-საზღვაო ფლოტის, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის სამხედრო-საზღვაო ზონებისა და სასწავლო სარდლობებს. სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) სარდალს ოპერატიულად ექვემდებარებოდა სანაპირო დაცვის სარდლობა, რომელიც მშვიდობიანობის დროს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გამგებლობაში იმყოფებოდა. სამხედრო-საზღვაო ძალებს სათავეში ედგა სარდალი (არმიის ადმირალი), რომელიც უშუალოდ ექვემდებარებოდა შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსს. სამხედრო-საზღვაო ძალების ხელმძღვანელობას სარდალი ახორციელებდა თავისი შტაბის მეშვეობით, რომელიც ქ. ანკარაში გახლდათ განლაგებული.
სზძ-ის საბრძოლო შემადგენლობაში 2000-იანი წლების დასაწყისში მოითვლებოდა 120-ზე მეტი საბრძოლო ხომალდი (მათ შორის 14 წყალქვეშა ნავი, რვა მრი ფრეგატი, 15 ფრეგატი, ხუთი სადარაჯო ხომალდი, 30 ნაღმ-სატრალო ხომალდი, 53 სადესანტო ხომალდი), 100-ზე მეტი საბრძოლო კატარღა (მათგან 21 სარაკეტო), დაახლოებით 80 დამხმარე გემი (მათ რიცხვში ორი – სარაკეტო კატარღების მხარდაჭერის, სამი – წყალქვეშა ნავების მცურავი ბაზა, ორი – მომარაგების, ექვსი – სხვადასხვა დანიშნულების ტანკერი და ათიც – მშრალი ტვირთების ტრანსპორტი), საზღვაო ავიაციის ორი ესკადრილია (ერთი – ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენების – 17 AB-204 და AB-212, მეორე – საბაზო საპატრულო ავიაციის საბრძოლო თვითმფრინავებისა – შვიდი TB-20).
სანაპირო დაცვის სარდლობის ქვედანაყოფებში იყო დაახლ. 30 საპატრულო კატარღა, აგრეთვე საძიებო-სამაშველო ვერტმფრენები AB-212 და A-109.
სზძ-ის საფუძველს შეადგენდა სამხედრო-საზღვაო ფლოტის სარდლობა (შტაბი აქსაზ–ყარააღაჩში), რომელიც მოიცავდა ოთხ ფლოტილიას – საბრძოლოს, წყალქვეშა ნავების, სარაკეტო და სატორპედო კატარღებისა და სანაღმოს, აგრეთვე დამხმარე გემების დივიზიონსა და საზღვაო ავიაციის ავიაბაზას.
მშვიდობიანობის დროს სზძ-ის სარდლობას ეკისრებოდა სამხედრო-საზღვაო ფლოტის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების ამოცანები. საომარ დროში გადასვლის შემდეგ მას უნდა განეხორციელებია სამობილიზაციო და ოპერატიული გაშლა შექმნილი ვითარების შესაბამისად, მოეხდინა სახომალდო შემადგენლობის შესაბამის რაიონში პერებაზირება და შეესრულებია საბრძოლო ამოცანები გენერალური შტაბის განკარგულების მიხედვით.
საბრძოლო ფლოტილია (შტაბი აქსაზ-ყარააღაჩში) განკუთვნილი გახლდათ ძირითადად მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავებთან, წყალზედა ხომალდებთან და საზღვაო დესანტებთან საბრძოლველად, აგრეთვე სამხედრო-საზღვაო ბაზების რაიონებში, ფარვატერებსა და მოწინააღმდეგის ბადრაგების მოძრაობის სავარაუდო მარშრუტებზე აქტიური ნაღმური ღობურების დასაყენებლად.
წყალქვეშა ნავების ფლოტილია (შტაბი ერეგლიში) მოწოდებული იყო გადაეწყვიტა შემდეგი ამოცანები: გაენადგურებია მოწინააღმდეგის ამფიბიური ძალები სამხედრო-საზღვაო ბაზიდან გამოსვლის მომენტში და ზღვით გადასასვლელზე, დაერღვია მოწინააღმდეგის საზღვაო კომუნიკაციები; განეხორცილებია ნაღმური ღობურების დაყენება მოწინააღმდეგის სადესანტო ხომალდების ბაზირების რაიონებში და გადასვლების სავარაუდო მარშრუტებზე; უზრუნველეყო საბრძოლო წყალქვეშა მცურავთა სადაზვერვო-დივერსიული ჯგუფების მოქმედებები და ეწარმოებია ბრძოლა წყალზედა ხომალდებთან.
სარაკეტო კატარღების ფლოტილიას (შტაბი უმურიერიში) უნდა ეწარმოებია ბრძოლა მოწინააღმდეგის წყალზედა ხომალდებთან და სადესანტო ძალებთან თურქეთის სანაპიროს დესანტ-ხელმისაწვდომი უბნების ახლო მისადგომებზე, აგრეთვე განეხორციელებია აქტიური ნაღმური ღობურების დაყენება სამხედრო-საზღვაო ბაზებისკენ გამოსასვლელებზე ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეებში. ზოგიერთ კატარღას უკვე მშვიდობიანობის დროს გააჩნდა სპეციალური აღჭურვილობა ნაღმების დასაყენებლად.
სანაღმო ფლოტილია (შტაბი ერდექში) ომიანობის დროს შეიძლება გადაცემული ყოფილიყო ჩრდილოეთ სამხედრო-საზღვაო ზონის დაქვემდებარებაში. მისი ძირითადი ამოცანები გახლდათ სანაღმო ღობურების დაყენება და ნაღმების ტრალირება. სანაღმო ღობურების დაყენება იგეგმებოდა სრუტების ზონისა და სანაპიროს დესანტ-მისადგომი უბნების რაიონებში, აგრეთვე მოწინააღმდეგის სადესანტო ძალების სამხედრო-საზღვაო ბაზებიდან გამოსასვლელებსა და მოძრაობის სავარაუდო მარშრუტებზე. გარდა ამისა, სანაღმო ფლოტილიას ეკისრებოდა იმ ხომალდების გამოსვლის უსაფრთხოების უსაფრთხოება, რომლებიც სამხედრო ოპერაციების ჩასატარებლად მიემართებოდნენ, და სატრანსპორტო ბადრაგების მოძრაობის უსაფრთხოებისაც.
დამხმარე გემების დივიზიონი (შტაბი ქ. სტამბულში) განკუთვნილი იყო რეიდზე და ბაზირების მეწინავე პუნქტებში მყოფი ხომალდების საბრძოლო მასალებით, საწვავ-საცხები მასალებით, წყლით, სურსათითა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის სხვა საშუალებებით მომარაგებისთვის.
საზღვაო ავიაციის ავიაბაზას (თოფელი) შეიარაღებაში გააჩნდა ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენები, რომლებიც განკუთვნილი იყო წყალქვეშა ნავებთან საბრძოლველად, მსუბუქი წყალზედა ძალების განადგურებისთვის, მოწინააღმდეგის სახომალდო დაჯგუფებათა და სადესანტო ხომალდების შენაერთების, აგრეთვე ბადრაგების დაზვერვის წარმოებისთვის, აქტიური სანაღმო ღობურების დასაყენებლად და საბრძოლო წყალქვეშა მცურავ-დივერსანტების მოქმედებათა უზრუნველყოფისთვის.
სამხრეთისა და ჩრდილოეთის სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობები (შტაბები შესაბამისად ქალაქებში იზმირსა და სტამბულში) მშვიდობიანობის დროს ასრულებდნენ სახომალდო შენაერთების ბაზირების, მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფისა და საბრძოლო მომზადების უზრუნველყოფის ამოცანებს თავიანთი პასუხისმგებლობის ზონებში. ზონების გაყოფის საზღვარი გადის პარალელზე კოორდინატებით ჩრდილოეთ განედის 39°27'. სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობას ეკისრებოდა საბრძოლო მორიგეობის წარმოების ორგანიზაცია. მის განკარგულებაში იყო მცირე ნავსაწინააღმდეგო და სხვა ხომალდები, სადარაჯო კატარღები, საზღვაო ქვეითი ჯარისა და სანაპირო არტილერიის ქვედანაყოფები, სადესანტო და ნავსაწინააღმდეგო ძალები.
დაგეგმვის, ოპერატიული საქმიანობისა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ხელმძღვანელობას სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლები ახორციელებდნენ თავიანთი შტაბებისა და სამხედრო-საზღვაო რაიონების მეთაურობათა მეშვეობით. ომიანობის დროს სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობები პასუხს აგებდნენ მათ დაქვემდებარებაში გადაცემული სზძ-ის ძალებისა და საშუალებათა ოპერატიული მართვისა და ზურგის უზრუნველყოფისთვის.
სასწავლო სარდლობას დაქვემდებარებაში გააჩნდა სამხედრო-საზღვაო სასწავლო დაწესებულებანი და ცენტრები, აგრეთვე ორი სასწავლო ხომალდი. იგი უზრუნველყოფდა ხომალდების ეკიპაჟთა დაკომპლექტებასა და მომზადებას, აგრეთვე ფლოტის საბრძოლველად მზადმყოფ ძალებში ხომალდების შეყვანის წინ პირადი შემადგენლობის მიერ საბრძოლო მომზადების ამოცანების კომპლექსის დამუშავებას.
სზძ-ის მშენებლობა 2000-იანი წლების დასაწყისში ხორციელდებოდა განვითარების გრძელვადიანი 2012 წლამდე პროგრამის შესაბამისად და იმ ამოცანებით განისაზღვრებოდა, რომლებიც ეკისრებოდა თურქეთის შეიარაღებული ძალების მოცემულ სახეობას. მათგან ძირითადი გახლდათ: საბრძოლო მოქმედებების წარმოება საზღვაო საომარ მოქმედებათა თატრებზე (ომთ) მოწინააღმდეგის სახომალდო დაჯგუფებების ზღვასა და ბაზებში განადგურების მიზნით; მისი საზღვაო კომუნიკაციების დარღვევა; თავისი საზღვაო გადაზიდვების ორგანიზაცია და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა; სახმელეთო ჯარებისთვის ზღვისპირა მიმართულებებზე ოპერაციებში დახმარების აღმოჩენა; საზღვაო სადესანტო ოპერაციების ჩატარება და მოწინააღმდეგის დესანტების მოგერიებაში მონაწილეობა; ნატო-ს, აგრეთვე გაერო-სა და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების ოპერაციებში მონაწილეობა. სზძ-ის ავიაციის საბრძოლო შესაძლებლობების ამაღლება იგეგმებოდა მისი აღჭურვის მეშვეობით შეიარაღებისა და სამხედრო ტექნიკის, აგრეთვე საბორტო აღჭურვილობის თანამედროვე ნიმუშებით.
სზძ-ის განვითარებისა და მოდერნიზაციის პროგრამით, რომელიც 2012 წლამდე იყო გაანგარიშებული, გაითვალისწინებოდა შემდეგი ღონისძიებების შესრულება: უახლოეს ხანებში რვა თანამედროვე ვერტმფრენის S-70B „სიი ჰოქი“ შეძენა, რომლებიც აღჭურვილი იქნებოდნენ Mk46 მოდ. 5 ტორპედოებითა და „პინგვინის“ ტიპის ხომალდსაწინააღმდეგო რაკეტებით, საბაზო საპატრულო ავიაციის CN-235 ტიპის ექვსი თვითმფრინავის შეძენა; სზძ-ის გემთსამშენებლო ვერფზე ქ. გიოლჯუკში TF-2000 ტიპის ექვსი ფრეგატის მშენებლობა; პროექტ MILGEM-ის შესრულება, რომლის პირველ ეტაპზეც იგეგმებოდა რვა და შემდეგ კი ოთხი მცირე საპატრულო ხომალდის მშენებლობა; თანამედროვე ტრალერებისა და ნაღმების აღმომჩენთა შესყიდვა და მშენებლობა (კერძოდ, წარმოებდა მოლაპარაკებები საფრანგეთთან ახალი ტიპის ექვსი ტრალერის მიწოდების თაობაზე); „ქილიჩის“ ტიპის 11 სარაკეტო კატარღის საზღვარგარეთ შესყიდვისა და თურქეთში მშენებლობის პროგრამის დასრულება – რომელთაგან ერთი გფრ-ში იქნა შეძენილი და საბორტო ნომრით P 330 საბრძოლო შემადგენლობაში შეყვანილი, ხოლო სხვა ორი – „ქალქანი“ (P 331) და „მიზრაქი“ (P 332) – თურქეთში გემთსამშენებლო ვერფ „თაშქიზაქში“ აგებული (მათ გამოყენებას გეგმავდნენ მოძველებული სარაკეტო კატარღების შესაცვლელად, რომელთაც რესურსი ჰქონდათ ამოწურული); სანაპირო დაცვის ქვედანაყოფებისთვის ახალი კატარღების მშენებლობა და ვერტმფრენების შესყიდვა.
განვითარების პროგრამის მიხედვით 2012 წლისთვის სზძ-ის საბრძოლო შემადგენლობაში ითვალისწინებდნენ ჰყოლოდათ: 24 მრი ფრეგატი, 15 წყალქვეშა ნავი, 24 ტრალერი, შვიდი სანაღმო გადამღობი, 12 სადარაჯო ხომალდი, 18 სარაკეტო კატარღა, 67 სადესანტო ხომალდი, საბაზო საპატრულო ავიაციისა და შორეული რადიოლოკაციური აღმოჩენის (შრლა) ექვს-ექვსი თვითმფრინავი, 36 ვერტმფრენი.
პერსპექტივაში ეროვნული სზძ-ის შემდგომი განვითარების მიზნით ქვეყნის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ამუშავებდა საკითხს საზღვარგარეთ ერთი ავიამზიდის შეძენისა და საავიამზიდო დამრტყმელი ჯგუფის შექმნის შესახებ.
უცხოელი სპეციალისტების შეფასებით, 2000-იანი წლების დასაწყისში თურქეთს გააჩნდა თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისად კარგად ორგანიზებული და აღჭურვილი შეიარაღებული ძალები, რომელიც დაკომპლექტებული გახლდათ მომზადებული, დისციპლინირებული პირადი შემადგენლობით, რომელსაც მაღალი მორალური თვისებები ჰქონდა.
გამოყენებული ლიტერატურა
И. Карлов, «Состояние и перспективы развития вооруженных сил Турции», Зарубежное Военное Обозренпе, 2002 г. № 9.
მასალა მოიძია და თარგმნა
ირაკლი ხართიშვილმა
