(ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები, სახელმწიფო წყობილება, ეკონომიკა, ინფრასტრუქტურის ელემენტები)
თურქეთი (თურქეთის რესპუბლიკა) განლაგებულია აზიის დასავლეთსა და ევროპის სამხრეთ-აღმოსავლეთში. მისი ტერიტორიის დაახლოებით 97 % იმყოფება მცირე აზიის ნახევარკუნძულზე (მეორე სახელწოდება – ანატოლია – გავრცელდა ქვეყნის მთელ აზიურ ნაწილზე) და დაახლ. 3 % – ბალკნეთის ნახევარკუნძულის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთში (აღმოსავლეთ თრაკია). ასეთ გეოგრაფიულ მდებარეობას სტრატეგიულ მნიშვნელოვნებას ანიჭებს ის, რომ ამ რაიონში გადაიკვეთება საერთაშორისო სახმელეთო, საჰაერო და საზღვაო გზები, რომლებსაც მოვყავართ სამი კონტინენტიდან – ევროპიდან, აზიიდან და აფრიკიდან.
საბჭოთა ავტორების სიტყვით, 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში საზღვარგარეთელი სპეციალისტები ყურადღებას აქცევდნენ იმ ფაქტს, რომ თურქეთი არა მარტო გეოგრაფიული, არამედ პოლიტიკური „კარიბჭის“ სამსახურსაც უწევდა დასავლეთს შუა აღმოსავლეთში და წარმოადგენდა დამაკავშირებელ რგოლს ისლამურ სახელმწიფოებთან. აგრეთვე ხაზი ესმებოდა შავი ზღვის სრუტეების განსაკუთრებით მნიშვნელოვან როლსაც, რომელიც მათ ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის გეგმებში ეძლეოდა. როგორც ჟურნალი „ნატო-ს სიქსთინ ნეიშნზი“ აღნიშნავდა, თურქეთი განლაგებულია „დასავლეთის განვითარებული ქვეყნებისთვის სასიცოცხლო ძალის წყაროს“ – ნავთობით მდიდარი სპარსეთის ყურის რაიონის გვერდში. მის წილად მოდიოდა მთელი იმ ფართობის მეოთხედზე მეტი, რომელიც ნატო-ს ევროპულ ქვეყნებს ეკავათ და ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სახმელეთო საზღვრების 37 % ვარშავის ხელშეკრულების ორგანიზაციის სახელმწიფოებთან. ყველაფერ ამას, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, აშშ-სა და ნატო-ში თვლიდნენ როგორც „დამარწმუნებელ“ არგუმენტს თურქეთში „უნიკალური სტრატეგიული პლაცდარმის“ შესაქმნელად და თავს იმართლებდნენ სტანდარტული მითითებებით არარსებულ „საბჭოთა სამხედრო მუქარაზე“, ყოველნაირად ცდილობდნენ რომ ამ ქვეყნისთვის თავზე მოეხვიათ ავანტიურისტული პოლიტიკა და გადაექციათ მისი ტერიტორია „ტრამპლინად“ თავიანთი აგრესიული მისწრაფებების რეალიზაციისთვის.
ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის გამარჯვების შედეგად თურქეთი 1923 წელს შეიქნა პირველი ქვეყანა ახლო და შუა აღმოსავლეთში, სადაც წარმოიქმნა ბურჟუაზიული რესპუბლიკა. გამოჩენილი სახელმწიფო მოღვაწისა და მხედართუფროსის მუსტაფა ქემალ ათათურქის ხელმძღვანელობით, რომელიც ეროვნული დამოუკიდებლობისა და საბჭოთა კავშირთან მეგობრული ურთიერთობების განვითარების მომხრედ გამოდიოდა, განხორციელებულ იქნა პროგრესული ბურჟუაზიულ-დემოკრატიული რეფორმები. მისი სიკვდლისა (1938) და, განსაკუთრებით, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ქვეყნის საგარეოპოლიტიკური კურსი შესამჩნევად შეიცვალა.
1947 და 1948 წლებში აშშ-თან შეთანხმებების დადებამ საფუძველი დაუდო ანკარის ვაშინგტონზე ორიენტაციის დაწყებას. ორი სახელმწიფოს ურთიერთობები უფრო მჭიდრო შეიქნა 1952 წელს თურქეთის ნატო-ში და 1955 წელს სენტო-ში შესვლის შემდეგ (ამ უკანასკნელმა 1979 წელს შეწყვიტა არსებობა). იგი მონაწილეობას ღებულობდა კორეის ომში, რათა „დასავლური სამყაროს ინტერესებისადმი“ თავისი ერთგულება დაემტკიცებია. 1959 წლიდან თანამიმდევრულად, ერთი-მეორის მიყოლებით ხელს აწერენ ამერიკულ-თურქულ შეთანხმებებს თანამშრომლობის შესახებ სამხედრო სფეროში. 1987 წელს უკანასკნელი მათგანის მოქმედების ვადა 1990 წლის დეკემბრამდე იქნა გაგრძელებული.
ხანგრძლივი დროის განმავლობაში პროდასავლური კურსის მიყოლამ და ნატო-ს ბლოკში აქტიურმა მონაწილეობამ (სამხედრო ხარჯები გახლდათ ბიუჯეტის 20 %-ზე მეტი) 1970-იანი წლების მიწურულს ეკონომიკაში გაჩერება (застой), უმუშევრობის ზრდა და სხვა სიძნლეები განაპირობა. გამწვავდა კლასობრივი წინააღმდეგობანი, გააქტიურდნენ ექსტრემისტები. 1980 წელს უმაღლესმა საარმიო ხელმძღვანელობამ მოახდინა სამხედრო გადატრიალება და ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო (ეუს)ახალი შემადგენლობით ჩამოაყალიბა, რომელმაც პირველად აიღო საკუთარ თავზე მთელი სისავსით ძალაუფლება. მიიღებოდა აგრეთვე ზომები ნეოფაშისტური და მემარცხენე ტერორისტული დაჯგუფებების წინააღმდეგ, მაგრამ მთავარი დარტყმა მიაყენეს მემარცხენე-დემოკრატიულ და პროფკავშირულ მოძრაობას. მოახდინეს ქვეყანაში პოლიტიკური სისტემის რეორგანიზაცია და სამხედროების კონტროლის ქვეშ ძალაუფლების ცენტრალიზაცია. 1982 წელს მიღებულ იქნა ახალი კონსტიტუცია, რომელმაც ქვეყნის მეთაურს ფართო საკანონმდებლო და აღმასრულებელი უფლებამოსილებანი მიანიჭა.
1980-იანი წლების მეორე ნახევარშიც თურქეთის რესპუბლიკის საგარეო პოლიტიკა აშშ-თან თანამშრომლობის განვითარებასა და ნატო-თან კავშირების განმტკიცებაზე იყო ორიენტირებული, ხოლო ძირითადი საერთაშორისო პრობლემებისადმი დამოკიდებულება კი მთლიანობაში ბლოკში მისი აქტიური მონაწილეობითა და დასავლეთის ქვეყნების სამხედრო და ეკონომიკურ დახმარებაზე დამოკიდებულებით განისაზღვრებოდა.
ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები. ქვეყნის გარშემოწერილობა გვაგონებს მართკუთხედს, რომელიც გადაჭიმულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ 1600 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ – 550 კმ-ზე (ნახ. 1). მისი ფართობია 780 ათას კმ², სახმელეთო საზღვრების სიგრძე შეადგენს 2632 კმ, საზღვაო საზღვრებისა – 5483 კმ, სანაპირო ხაზის განფენილობაა 7200 კმ. 1980-იანი წლების მიწურულს თურქეთი ესაზღვრებოდა საბჭოთა კავშირს (სახმელეთო საზღვრის სიგრძე იყო 610 კმ), ბულგარეთს (269 კმ), საბერძნეთს, სირიას, ერაყსა და ირანს. საზღვაო საზღვარი საბერძნეთთან 1923 წლის ლოზანის ხელშეკრულების შესაბამისად გადის თურქეთის სანაპიროს მახლობლად, ამიტომ მისგან არცთუ მოშორებით განლაგებული კუნძულების უმრავლესობა საბერძნეთს ეკუთვნის.
[ნახატი – რუკა]
ნახ. 1. თურქეთის ინფრასტრუქტურის ძირითადი ელემენტები
სამხრეთში სახელმწიფოს ტერიტორია ირეცხება ხმელთაშუა ზღვის წყლებით, დასავლეთში ეგეოსის ზღვის, ჩრდილოეთში კი – შავი და მარმარილოს ზღვების წყლებით, ამასთან უკანასკნელი (ე. ი. მარმარილოს ზღვა) მთლიანად თურქეთის ფარგლებში იმყოფება. ერთადერთი საზღვაო გზა, რომელიც შავი ზღვის აუზის ქვეყნებს საშუალებას აძლევს რომ ოკეანეში გასასვლელი ჰქონდეთ, – არის სრუტეები ბოსფორი (სიგრძე 30 კმ, უმცირესი სიგანე 700 მ, საზღვაოსნო ნაწილის უმცირესი სიღრმე 20 მ) და დარდანელი (შესაბამისად 120 კმ, 1300 მ და 29 მ). მათი რეჟიმის რეგულაციას ახორციელებს 1936 წლის მონტრეს კონვენცია. ის ყველა ქვეყნის სავაჭრო გემებს აძლევს სრუტეების გავლით გასვლის თავისუფლებას როგორც მშვიდობიანობის, ისე ომის დროსაც. მშვიდობიანობის დროს შავი ზღვის სახელმწიფოებს შეუძლიათ აქ თავიანთი ნებისმიერი ტონაჟის სამხედრო ხომალდების გატარება თურქეთის ხელისუფლებისთვის წინასწარ შეტყობინებით. სხვა ქვეყნების სამხედრო ხომალდებისთვის შემოღებულია შეზღუდვები კლასისა და ტონაჟის მიხედვით. თურქეთის ომში მონაწილეობის შემთხვევაში, აგრეთვე თუ იგი ჩათვლის, რომ არსებობს ომის უშუალო მუქარა, მას ეძლევა უფლება ნებას აძლევდეს ან კრძალავდეს ნებისმიერი სამხედრო გემის გასვლას. ისეთი ომის დროს კი, რომელშიც თურქეთი არ მონაწილეობს, სრუტეების დაკეტილი უნდა იყოს ნებისმიერი მეომარი ქვეყნის სამხედრო გემების გასვლისათვის.
რელიეფის ხასიათის მიხედვით – თურქეთი მთაგორიანი ქვეყანაა, რომელიც ზღვის დონიდან საშუალოდ 1000 მ-ზე და მეტადაა ამაღლებული, ამასთან ტერიტორიის დაახლოებით მეოთხედი მდებარეობს 1500 მ-სა და 2500 მ შორის. შავი ზღვის სანაპიროს გაყოლებაზე მიემართება პონტოს მთების მძლავრი ქედები (1000 კმ-ზე მეტი სიგრძისა), რომლებიც თითქმის პარალელურ ბმულებს (ჯაჭვებს) წარმოადგენენ, ხოლო მათ შორის კი ვიწრო ხეობებია. ყველაზე უფრო მაღალი მწვერვალები იმყოფება აღმოსავლეთ ნაწილში (მთა ქაჩქარი 3937 მ). ჩრდილოეთში პონტოს მთები ზღვისკენ მკვეთრად დაბლდებიან და 5–10 კმ-ის სანაპირო ზოლს ტოვებენ, რომელიც მსხვილი მდინარეების შესართავებთან 60–70 კმ-მდე ფართოვდება.
მთების რთული სისტემა საერთო სახელწოდებით ტავრი (ტოროსი) არის გადაჭიმული ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროზე. მისი დასავლეთ ნაწილი – ლიკიის მთები – რკალადაა მოვლებული ანტალიის ყურისა და სანაპირო დაბლობისთვის. მათი მაღალი (3000 მ-ზე მეტი) ქედები დაყოფილია ხეობებით, რომელთა გავლით იოლდება გზა ქვეყნის სიღრმეში. ცენტრალური ტავრი ახლოს მიდის სანაპიროსთან და მხოლოდ რამდენიმე ადგილას წარმოქმნის ვიწრო ზღვისპირა დაბლობებს. ქალაქ მერსინის რაიონში მთები ჩრდილო-აღმოსავლეთისკენ უხვევენ, ხოლო მათ სამხრეთით კი რჩება ადანას ვრცელი დაბლობი. მდინარე მურატისა და ვანის ტბის სამხრეთით გადაჭიმულია აღმოსავლეთ ტავრი. ქედი დასერილია მდინარეების ევფრატისა და ტიგროსის ხეობებით, რომლებიც ამასთან მნიშვნელოვან შეტყობინების გზებს წარმოადგენენ.
მდ. ყარასუს აღმოსავლეთით იმყოფება ქვეყნის ყველაზე უფრო მაღალმთიანი და ძნელად მისადგომი ნაწილი. მის აღმოსავლეთში გალნაგებულია მთა დიდი არარატი (5165 მ) – თურქეთის უმაღლესი წერტილი. დასავლეთ ანატოლიაში მთათა ქედები შედარებით დაბალია. მათი მხოლოდ ცალკეული მწვერვალები ადის 2000 მ-მდე. ზღვის ნაპირები უპირატესად ამაღლებულია, ჩრდილოეთსა და სამხრეთში ისინი სუსტადაა დასერილი, ხოლო დასავლეთში კი ყურეებით ძლიერადაა დანაწევრებული.
მცირე აზიის ნახევარკუნძული სეისმურად აქტიურ ზონაშია განლაგებული, ამიტომ ხშირია მიწისძვრები, განსაკუთრებით აღმოსავლეთში, ზოგიერთი მათგანი დიდი დამანგრეველი ძალითაც გამოირჩევა.
თუმცა კი თურქეთის ტერიტორია სუბტროპიკულ კლიმატურ სარტყელში იმყოფება, მთაგორიანი რელიეფი და ჰაერის რთული ცირკულაციები განსაზღვრავენ მკვეთრ კონტრასტებს სანაპირო და შიდა რაიონებს შორის. სანაპირო რაიონებში (სამხრეთსა და დასავლეთში) კლიმატი ხმელთაშუაზღვისაა, მშრალი ზაფხულით, ჩრდილო-აღმოსავლეთში – ნესტიანი, შიდა რაიონებში – კონტინენტური. დაბლობ ადგილებში იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 5–10°C, ივლისისა კი 25–30°C, რომელიც წყნარ ამინდში 40°C-მდეც ადის. შიდა ზეგნებზე ტემპერატურა რამდენადმე დაბალია: იანვარში 0°-დან – 15°C-მდე, ივლისში 15–22°C. აღმოსავლეთ ნაწილში (მთებში) ყინვები –35°C-მდე აღწევს.
ნალექების ყველაზე მეტი რაოდენობა მოდის პონტოს მთებისა და ტავრის ზღვისკენ მიქცეულ კალთებზე (1000 – 3000 მმ), ხოლო მშრალ შიდა რაიონებში კი ისინი სულ 200 – 600 მმ მოდის წელიწადში.
თურქეთის მდინარეთა ქსელი საკმარისად ხშირია. მდინარეები უმეტეს წილად მთისაა, მცირეწყლიანი, ჭორომიანი, წყლის ცვალებადი დონითა და, როგორც წესი, სანაოსნოდ გამოუსადეგარი. თავსხმა წვიმების შემდეგ შესაძლებელია წყალდიდობები. ანატოლიის დასავლეთში მდინარეები შედარებით მოკლეა, აღმოსავლეთში – უფრო გრძელი და წყალუხვი. აქვე იმყოფება მდინარეების ევფრატის, ტიგროსის, მტკვრისა და არაქსის სათავეები. აღმოსავლეთ თრაკიაში ყვლაზე უფრო უხვწყლიანია მარიცის შენაკადი – მდ. ერგენე (280 კმ). ყველაზე უფრო გრძელია მდ. ყიზილ-ირმაქი (1151 კმ), რომელიც შავ ზღვაში ჩაედინება. ქვეყანაში ბევრი ტბაა. მათ შორის ყველაზე უფრო დიდებია – მაღალმთიანი მლაშე ტბა ვანი (ფართობი 3,7 ათას კმ²-ზე მეტი) და მცირე მლაშე ტბა თუზი (2,5 ათას კმ²-მდე), რომლის ზომებიცა და სიღრმეც დონის სეზონურ და წლიურ რყევებთან დაკავშირებით იცვლება. ჩრდილო-დასავლეთში არის მტკნარი ტბების ჯგუფი.
მოსახლეობა და სახელმწიფო წყობილება. თურქეთის მოსახლეობა 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში მოითვლიდა 51,4 მლნ. ადამიანს (1986 წლის მიწურულის მონაცემებით), რომელთაგან მამაკაცები შეადგნდნენ 50,5 %. წინა წლებში შობადობა ქვეყანაში შემცირდა, მაგრამ შემცირდა სიკვდილიანობაც, ამიტომ მოსახლეობის ზრდის საშუალო წლიური ტემპები (სხვადასხვა წყაროების მიხედვით) შეადგენდა 2,1-დან 2,8 %-მდე. თურქი ეკონომისტების შეფასებით, მოსახლეობის რიცხოვნებას საუკუნის დასასრულისთვის 67 მლნ. ადამიანისთვის უნდა მიეღწია. მოსახლეობის აღწერები 1980-იან წლებში აჩვენებდა, რომ თურქები – ახალგაზრდა ერი გახლდათ (მცხოვრებთა 38 % 14 წლამდე ასაკისა იყო). 1988 წლის დასაწყისისთვის ქვეყანაში მოქმედებდა 120-ზე მეტი უმაღლესი სასწავლო დაწესებულება, ასე რომ მთლიანობაში საგანმანათლებლო დონე მაღლდებოდა, მაგრამ მიუხედავად ამისა ზრდასრული მოსახლეობის 30 %-ზე მეტი გაუნათლებელი გახლდათ. გაუნათლებელი ქალები დაახლოებით 3,5-ჯერ მეტნი იყვნენ, ვიდრე მამაკაცები. გარე მიგრაციაში სჭარბობდა მიგრაცია დასავლეთ ევროპაში, ხოლო 1970-იანი წლების ბოლოდან კი – ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებში. საზღვარგარეთ მუშაობდა დაახლოებით 2 მლნ. ადამიანი.
მოსახლეობის საშუალო სიმჭიდროვე გახლდათ 65 ადამიანზე მეტი 1 კმ²-ზე, რომელიც ნაკლები იყო ანალოგიურ მაჩვენებელზე ევროპისა (94) და აზიისთვის (76). მაგრამ ის არათანაბრად იყო განაწილებული. ყველაზე უფრო მჭიდროდ გახლდათ დასახლებული სტამბულის რაიონი (700 ადამიანამდე 1 კმ²-ზე), მარმარილოსა და ეგეოსის ზღვების სანაპირო, შავიზღვისპირა რაიონები. სუსტად იყო დასახლებული (5–10 ადამიანი 1 კმ²-ზე) გვალვიანი პლატოები ტბა თუზის სამხრეთ-დასავლეთით და მაღალმთიანი რაიონი ვანის ტბის სამხრეთით. ქალაქების მცხოვრებთა რიცხვი გამუდმებით იზრდებოდა. 1950 წელს ისინი 18,5 % იყვნენ, ხოლო 1988 წლის დასაწყისში კი დაახლოებით 50 %. უმსხვილეს ქალაქებს მიეკუთვნებოდნენ სტამბული (3 მლნ.-ზე მეტი მცხოვრები 1980-იანი წლების მიწურულს), დედაქალაქი ანკარა (დაახლ. 2 მლნ.), იზმირი (800 ათასზე მეტი), ადანა (650 ათასი), ბურსა (500 ათასზე მეტი) და ღაზიანთეფი (დაახლ. 400 ათასი).
თურქები შეადგენდნენ მოსახლეობის 90 %-ზე მეტს. მათ გარდა, ყველაზე უფრო მსხვილი ეროვნული ჯგუფები გახლდნენ ქურთები (დაახლ. 7 %), არაბები, ქართველები, ლაზები, სომხები და სხვა. სახელმწიფო ენაა თურქული, რომლის ანბანიც ლათინურ ანბანზეა დაფუძნებული. მცხოვრებთა უმრავლესობა მუსლიმებია (აღიარებენ სუნიტური მიმდინარეობის ისლამს). თუმცა კი 1920-იანი წლების მიწურულიდან ისლამი უკვე აღარ იყო სახემწიფო რელიგია, მისი დოგმები, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მაინც ძლიერ გავლენას ახდენდა ადამიანთა გონებასა და ჩვევებზე. როგორც თურქული ბეჭდური გამოცემები აღნიშნავდნენ, 1980-იანი წლების შუახანებიდან დაიმზირებოდა „ისლამის აღორძინება“ საზოგადოების ცხოვრებისა და საქმიანობის ბევრ სფეროში.
მმართველობის ფორმის მიხედვით თურქეთი არის – რესპუბლიკა. 1980-იანი წლების მიწურულს მისი მეთაური გახლდათ პრეზიდენტი (იგივე იყო შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალიც), რომელსაც ირჩევდა პარლამენტი შვიდი წლის ვადით. უმაღლესი საკანონმდებლო ხელისუფლება ეკუთვნოდა ერთპალატიან პარლამენტს (მეჯლისს), რომელშიც შედიოდა 450 დეპუტატი, არჩეული ხუთი წლის ვადით. აღმასრულებელ ხელისუფლებას ახორციელებდნენ პრეზიდენტი და მთავრობა (მინისტრთა საბჭო), რომლის სათავეშიც იდგა პრემიერ-მინისტრი. ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო (ეუს), რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდნენ პრეზიდენტი, პრემირ-მინისტრი, გენერალური შტაბის უფროსი, თავდაცვისა და საგარეო საქმეთა მინისტრები, შეიარაღებული ძალების სახეობათა სარდლები. პრეზიდენტის საკონსულტაციო ორგანოს სახით დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა უმაღლეს სამხედრო საბჭოს, რომელშიც ეუს-გან განსხვავებით სამოქალაქო პირები არ შედიოდნენ. ამ ორგანოს მუდმივ წევრებს წარმოადგენდნენ შეიარაღებული ძალების სახეობათა სარდლები და არმიის გენერლის წოდების მქონე ყველა მხედართუფროსი, ხოლო სათავეში კი ამ საბჭოს ედგა გენერალური შტაბის უფროსი.
უმსხვილესი ადმინისტრაციული ერთეული გახლდათ – ბიოლგე. ისინი სულ რვა იყო ცენტრებით: ადანა, ანკარა, არზრუმი, დიარბაქირი, იზმირი, კაისერი, კონია, სტამბული. ბიოლგე იყოფოდა რამდენიმე გუბერნიად – ილად (უწინდელი სახელწოდება – ვილაიეთი), რომლებიც მოითვლებოდა 67.
ძ ი რ ი თ ა დ ი | პ ო ლ ი ტ ი კ უ რ ი | პ ა რ ტ ი ე ბ ი | დ ა | პ რ ო ფ კ ა ვ შ ი რ ე ბ ი. სამშობლოს (მამულის) პარტია – მმართველი პარტია, დაფუძნებული 1983 წელს, გამოხატავდა მსხვილი ბურჟუაზიის ინტერესებს. სოციალ-დემოკრატიული სახალხო პარტია, რომელიც ბურჟუაზიული სოციალ-რეფორმიზმის პოზიციბზე იდგა, შეიქმნა 1985 წელს სოციალური დემოკრატიის პარტიისა და სახალხო პარტიის შერწყმის შედეგად. სწორი გზის პარტია – საშუალო ბურჟუაზიის, მსხვილი ბურჟუაზიის ნაწილისა და მემამულეთა მემარჯვენე პარტია, დაფუძნებული 1983 წელს. დემოკრატიული მემარცხენე პარტია ფუნქციონირებდა 1985 წლიდან.
საბჭოთა ავტორების სიტყვით, თურქეთის კომუნისტური პარტია (დაარსებული 1920 წელს) სათავეში ედგა მშრომელთა ბრძოლას მთელი პროგრესული, პატრიოტული ძალების გაერთიანებისთვის იმპერიალიზმის, მხვილი მიწათმფლობელებისა და კომპრადორული ბურჟუაზიის წინააღმდეგ (ეს უკანასკნელი /კომპრადორული ბურჟუაზია/ ახორციელებდა სავაჭრო შუამდგომლობას უცხორ კომპანიებთან შიდა და გარე ბაზარზე). 1923 წლიდან იმყოფებოდა არალეგალურ მდგომარეობაში. თურქეთის მუშათა პარტია ეწეოდა ბრძოლას მთელი მემარცხენე ძალების გასაერთიანებლად ბრძოლაში მშვიდობის, დამოუკიდებლობის, დემოკრატიისა და სოციალიზმისთვის. იგი გაფორმდა 1961 წელს, ათი წლის შემდეგ აიკრძალა და 1975-ში ისევ აღდგენილ იქნა. 1980 წლიდან, სამხედრო გადატრიალების შემდეგ, კვლავ არალეგალურად მოქმედებდა. 1984 წელს ექვსმა მემარცხენე პარტიამ, თურქეთის კომუნისტური პარტიის ჩათვლით, გამოაცხადა თურქეთისა და თურქული ქურთისტანის მემარცხენე ერთიანობის შექმნა ერთობლივი ბრძოლის მიზნით ქვეყანაში დიქტატურის რეჟიმის დემოკრატიული მთავრობით შესაცვლელად დემოკრატიული და მშვიდობისმოყვარე ძალების ფართო ფრონტის ფარგლებში. 1987 წლის ოქტომბერში თურქეთის კომუნისტურმა და მუშათა პარტიებმა თავიანთი შერწყმისა და გაერთიანებული კომუნისტური პარტიის შექმნის შესახებ გამოაცხადეს.
ყველაზე უფრო მსხვილი პროფკავშირული გაერთიანება, რომლის საქმიანობაც 1980 წლის გადატრიალების შემდეგ ნებადართული გახლდათ – იყო თურქეთის მუშათა პროფკავშირების კონფედერაცია. 1982 წლის კონსტიტუცია კრძალავდა სახელმწიფო მოსამსახურეთა პროფკავშირების შექმნას, პროფკავშირების მიერ პოლიტიკური მოთხოვნების წამოყენებას, პოლიტიკური და საყოველთაო გაფიცვების ჩატარებას.
ეკონომიკა. 1980-იანი წლების მიწურულისთვის თურქეთი გახლდათ აგრარულ-ინდუსტრიული ქვეყანა, რომლის ეკონომიკაც მნიშვნელოვანი ზომით იყო დამოკიდებული უცხოურ, უწინარეს ყოვლისა აშშ-ისა და გფრ-ის კაპიტალზე. სამრეწველო წარმოების მოცულობა შეადგენდა კაპიტალისტურ სახელმიფოთა მიერ სამრეწველო პროდუქციის გამოშვების დაახლ. 0,3 %-ს. მრეწველებისა და ბიზნესმენების თურქული ასოციაციის მიერ გამოქვეყნებული მონაცმებით, 1981–1985 წლებში მთლიანი ეროვნული პროდუქტის (მეპ) საშუალო წლიური მატება შეადგენდა 4,6 %-ს. 1986 წელს, წინა წელთან შედარებით, როცა მრეწველობა და სოფლის მეურნეობა გარკვეულ სიძნელეებს განიცდიდნენ, მეპ-ი 8 %-ით გაიზარდა და 57,6 მლრდ. ამერიკული დოლარი შეადგინა. მეპ-ის წარმოების სტრუქტურაში მრეწველობაზე 28,2 % მოდიოდა, სოფლის მეურნეობაზე – 20,4 %, მშენებლობაზე – 5,5 %, ტრანსპორტსა და კავშირგაბმულობაზე – 8,6 %.
1985 წელს დაიწყო ეკონომიკური განვითარების მეხუთე ხუთწლიანი პროგრამის განხორციელება, რომლის მიხედვითაც ითვალისწინებდნენ მეპ-ის ზრდის ტემპების 6,3 %-მდე აყვანას, მრეწველობის პროდუქციისა – 7,5 % და სოფლის მეურნეობის პროდუქციისა კი – 3,6 %-მდე აყვანას. როგორც განსაკუთრებულობას, საბჭოთა ავტორები აღნიშნავდნენ იმას, რომ 1980-იანი წლების შუახანებიდან ეკონომიკაში, უწინარეს ყოვლისა მრეწველობაში კაპიტალდაბანდებათა ზრდასა და შემოსული ვალუტის გადიდებასთან ერთად საგარეო სახელმწიფო ვალი 40 მლრდ. დოლარს უახლოვდებოდა, საგარეო სავაჭრო ბალანსის დეფიციტი კი 3,5–4 მლრდ. დოლარს აღწევდა, გრძელდებოდა ინფლაციის ზრდის მნიშვნელოვანი ტემპებისა (1986 წელს – დაახლ. 30 % და 1987-ში – თითქმის 40 %) და უმუშევრობის ასევე მნიშვნელოვანი დონის (1988 წლის დასაწყისში 4 მლნ. ადამიანი) შენარჩუნება.
ეკონომიკაში არსებით როლს სახელმწიფო სექტორი თამაშობდა. სახელმწიფო ფლობდა მთელ სარკინიგზო ტრანსპორტს, კავშირგაბმულობის საშუალებებს, მას ეკუთვნოდა ელექტროენერგიის თითქმის მთელი წარმოება, საკრედიტო-საბანკო სისტემის თითქმის 3/4, მომპოვებელი მრეწველობის პროდუქციის 2/3, დამამუშავებელი მრეწველობის პროდუქციის 1/3, საზღვაო ტრანსპორტის 50 %.
ნ ე დ ლ ე უ ლ ი | დ ა | ე ნ ე რ გ ე ტ ი კ უ ლ ი | რ ე ს უ რ ს ე ბ ი. თურქეთის წიაღი სხვადასხვა სასარგებლო წიაღისეულს ინახავს, მაგრამ 1980-იანი წლების მიწურულისთვის მათი მოპოვება საკმარისად არ იყო განვითარებული. მომპოვებელ მრეწველობაზე მოდიოდა საერთო სამრეწველო წარმოების დაახლ. 7 %, ანუ მეპ-ის 2 %-ზე ნაკლები, მასში 128 ათასი ადამიანი იყო დაკავებული.
ქვეყანაში მოიპოვებოდა ქვანახშირი (ზონღულდაქის საბადო), მურა ნახშირი (თავშანლი, თუნჩბილექი და სხვა), ნავთობი (ძირითადად აღმოსავლეთსა და სამხრეთ-აღმოსავლეთში – ბათმანისა და ღარზანის რაიონები; მის დაზვერვას ეგეოსის ზღვაში იმხანად დადებითი შედეგები არ ჰქონია), ბუნებრივი აირი, რკინის მადანი (ცენტრალური და დასავლეთ ანატოლია), მარგანეცის, სპილენძისა და ვოლფრამის მადნები (ჩრდილო-დასავლეთში, ულუდაგის მთის კალთებზე), ქრომიტები, ბოქსიტები (ბეიშეჰირი), ვერცხლისწყალი. არასამადნო წიაღისეულიდან აღინიშნებოდა მარმარილო (მოპოვების ერთ-ერთი მთავარი ცენტრი გახლდათ კუნძული მარმარა, რომლისგანაც მიიღო სახელწოდება მარმარილოს ზღვამ). მოიპოვებოდა ასევე გოგირდი, სელიტრა. წარმოებდა ქვამარილის, ზღვისა და ტბის მარილის დამუშავება.
ძირითად სახეობათა სასარგებლო წიაღისეულის წარმოება და მოპოვება 1986 წელს შემდეგი მონაცემებით ხასიათდებოდა (ათასი ტ, ფრჩხილებში შედარებისთვის ნაჩვენებია 1981 წელი): ქვანახშირი – 7281 (7285), მურა ნახშირი – 36 524 (18 951), ნავთობი – 2393 (2364), რკინის მადანი – 4250 (2935), ქრომის მადანი – 764 (574), ვოლფრამის კონცენტრატი – 618 ტ. მთლიანობაში, დასავლელი სპეციალისტების შეფასებით, სასარგებლო წიაღისეულის მარაგები განვითარებადი მრეწველობის მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილებისთვის საკმარისი გახლდათ, ხოლო ზოგიერთი მადანი და ლითონი კი (შავი სპილენძი და ალუმინი) საექსპორტოდაც გაჰქონდათ. ამასთან ერთად უხდებოდათ ცალკეული ნედლეული საქონლის, მაგალითად რკინის მადნისა და კოქსის შემოტანაც. ვერ იკმაყოფილებდნენ მოთხოვნილებებს საწვავ-ენერგეტიკულ რესურსებზეც: ნედლი ნავთობის მოხმარება მის წარმოებას 6–7-ჯერ აღემატებოდა და ერაყიდან, ირანიდან, საუდის არაბეთიდან და ლიბიიდან ექსპორტის ხარჯზე იფარებოდა. თურქეთში ხუთი ნავთობგადამამუშავებელი ქარხანა მოქმედებდა წელიწადში დაახლ. 28 მლნ. ტ ნედლი ნავთობის გადამუშავების საერთო სიმძლავრით.
სათბობ-ენერგეტიკულ ბალანსში ქვანახშირსა და მურა ნახშირზე მოდიოდა დაახლ. 30 %, ნავთობპროდუქტებზე – 40 %-ზე მეტი, ჰიდროენერგიაზე – 10 %, შეშასა და საწვავის სხვა სახეობებზე – დანარჩენი. ყველაზე უფრო მსხვილი თბოელექტროსადგურები აშენებული იყო ამბარლიში, იატაგანში, სეიიტომერში, უმსხვილესი ჰიდროელექტრო სადგურები (ჰეს) – ქებანში, ჰასან-უღურლუსა და გიოგჩექაიაში. 1986 წელს გამომუშავებულ იქნა 40 მლრდ. კვტ.სთ ელექტროენერგია, 1981-ში – 25 მლრდ. 1986 წელს შეიქმნა კონსორციუმი, რომელშიც შევიდნენ ინგლისური, კანადური და თურქული კომპანიები, ქ. მერსინის მახლობლად თურქეთში პირველი ატომური ელექტროსადგურის აშენებისთვის. მისი მწყობრში შეყვანა 1992 წელს იყო დაგეგმილი.
დ ა მ ა მ უ შ ა ვ ე ბ ე ლ | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა შ ი 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში ქვეყნის სამრეწველო პროდუქციის 84 % იქმნებოდა (მეპ-ის 23,8 %). მასში 1,9 მლნ. ადამიანზე მეტი გახლდათ დაკავებული. საწარმოო სიმძლავრეები 1986 წელს საშუალოდ 73 %-ით გამოიყენებოდა. ყველაზე მეტი განვითარება ჰპოვეს საფეიქრო, საკვებმა (უზრუნველყოფდა ექსპორტის დაახლ. 1/3-ს) და ქიმიურმა დარგებმა, აგრეთვე სამშენებლო მასალების წარმოებამ. შექმნილი გახლდათ შავი და ფერადი მეტალურგია, რომელიც ლითონებში შიდა მოთხოვნებს მნიშვნელოვანწილად აკმაყოფილებდა. თუჯისა და ფოლადის გამოსადნობი უმსხვილესი ქარხნები მოქმედებდა ერეგლიში, ისკანდერუნში, ყარაბიუქში, სპილენძსადნობი – სამსუნში, ერგანიში, მურღულსა და სტამბულში, ტყვია-თუთიის კომბინატი – კაისერიში, ხოლო ალუმინის მწარმოებელი ერთადერთი კომბინატი კი – საიდიშეჰირში. 1986 წელს (ფრჩხილებში 1981-ში) წარმოებულ იქნა: თუჯი 3,4 მლნ. ტ (1,7), ნაგლინი 3,6 (1,7), შავი სპილენძი 25 ათასი ტ (1985-ში – 27).
მოთხოვნილებებს მიწისზედა ტრანსპორტის საშუალებებზე (მსუბუქი ავტომობილები, ავტობუსები, მცირე და საშუალო ტვირთამწეობის სატვირთო ავტომობილები, სატვირთო ვაგონები), სასოფლო-სამეურნეო მანქანებზე, ელექტრო-ტექნიკურ ნაკეთობებზე, ქიმიურ ნედლეულსა და მინერალურ სასუქებზე უმეტეს ხარისხად ქვეყანაში წარმოების ხარჯზე იკმაყოფილებდნენ. აგებდნენ ზოგიერთი სახეობის ლითონდამამუშავებელ და საქსოვ დაზგებს. ავტომობილებისა და ტრაქტორების ამწყობი ქარხნები აშენებული გახლდათ სტამბულის გარეუბნებში, ასევე ქალაქეში ანკარა, კონია, ბურსა, იზმითი და იზმირი. 1986 წელს გამოშვებული იყო 76 ათასი მსუბუქი და 15,2 ათასი სატვირთო ავტომობილი, 10 ათასზე მეტი ავტობუსი (მიკროავტობუსების ჩათვლით) და 32 ათასი ტრაქტორი. სარკინიგზო თბომავლებს, სამგზავრო და სატვირთო ვაგონებს აგებდნენ ქალაქებში ესქიშეჰირი, ადაფაზარი და სივასი, საშუალო წყალწყვის სავაჭრო გემებს – ვერფებზე სტამბულის შემოგარენში, იზმიტში, იზმირსა და ერეგლიში.
საბჭოთა ავტორები აუცილებლად მიიჩნევდნენ აღენიშნათ, რომ მრეწველობის ყველაზე უფრო თანამედროვე დარგების საწარმოო სიმძლავრეები 1980-იანი წლების მიწურულს შერეულ თურქულ და უცხოურ კომპანიებს ეკუთვნოდა, ხოლო რთული ნაკეთობების უმრავლესობას კი საზღვარგარეთული ლიცენზიებით უშვებდნენ. უცხოური კაპიტალი თუმცა არ იკავებდა მთავარ მდგომარეობას (главенствующее положение) თურქულ ეკონომიკაში, მაგრამ მის მნიშვნელოვან ელემენტს კი წარმოადგენდა. დამახასიათებელი გახლდათ სამრეწველო წარმოების კონცენტრაცია: რვა უმსხვილეს ქალაქში იყო თავმოყრილი მრეწველობაში დაკავებულთა 65 %-ზე მეტი, განსაკუთრებით კი სტამბულის ინდუსტრიული რაიონი დომინირებდა. არსებობდა დისპროპორცია დასავლეთ და აღმოსავლეთ ილების განვითარებაში.
თურქული ეკონომიკის მნიშვნელოვან დარგს წარმოადგენდა ს ო ფ ლ ი ს | მ ე უ რ ნ ე ო ბ ა. 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში მასში დაკავებული გახლდათ 9,3 მლნ. ადამიანი (ეკონომიკურად აქტიური მოსახლეობის 57,5 %), მისი წილი მეპ-ში თუმცა კი რამდენადმე მცირდებოდა, მაგრამ მაინც უწინდებურად მაღალ დონეზე რჩებოდა. მიწა ძირითადად მსხილ მემამულეებსა და კულაკებს ეკოთვნოდა, და მის მნიშვნელოვან ნაწილს მოიჯარადრეები ამუშავებდნენ. დასავლელი ეკონომისტების შეფასებით, მოცემული დარგი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებსა და ნედლეულში ქვეყნის მოთხოვნილებებს მთლიანობაში აკმაყოფილებდა.
თურქეთის სოფლის მეურნეობის საფუძვლად ითვლებოდა მემცენარეობა. ქერისა და ჭარხლის წარმოებაში მას აზიის კაპიტალისტურ ქვეყნებს შორის პირველი, ხორბლის წარმოებაში კი – მეორე ადგილი ეკავა. სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის მოსავალმა 1986 წელს (ფრჩხილებში 1981-ში) შეადგინა მლნ. ტ-ებში: ხორბლის – 19 (17), ქერის – 7 (5,9), ჭვავის – 0,35 (0,53), სიმინდის – 2,3 (1,2), შაქრის ჭარხლისა – 10,6 (11,2). სასურსათო და საკვებ ბალანსში თვალსაჩინო ადგილი მარცვლოვან კულტურებს ეკავა. უმრავლეს რაიონებში მეცხოველეობის წამყვან დარგად მეცხვარეობა ითვლებოდა. ცხვრების რაოდენობის მიხედვით (დაახლ. 49 მლნ.) თურქეთი მსოფლიოს სახელმწიფოთა პირველ ათეულში შედიოდა, ხოლო ანგორული თხების რაოდენობის მიხედვით კი (დაახლ. 3,5 მლნ.) მეორე ადგილი ეკავა. თხები სულ 18 მლნ. მოითვლებოდა. სოფელ ადგილებში ფართო გამოყენება ჰქონდათ ცხენებს, ჯორებსა და ვირებს.
ს ა მ ხ ე დ რ ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის ძირითადი ნაწილი დასავლეთის ქვეყნებიდან მოდიოდა, რადგანაც თურქეთში მისი წარმოებისთვის შეზღუდული შესაძლებლობები არსებობდა. თუმცა კი 1980-იანი წლების მიწურულშიც თანამედროვე შეიარაღების მიმწოდებლებად უწინდებურად ნატო-ს წევრი სახელმწიფოები რჩებოდნენ, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ გადახედა ამ სფეროში თავის პოლიტიკას და მიიღო თავისი სამხედრო-სამრეწველო ბაზის განვითარების რამდენიმე პროგრამა, ისწრაფვოდა რა მზა ნაკეთობების იმპორტიდან მხოლოდ ცალკეული კვანძების, საწარმოო აღჭურვილობისა და ტექნოლოგიების შემოტანაზე გადასვლისკენ (იარაღისა და საბრძოლო ტექნიკის ძირითადი ელემენტების წარმოების თავად თურქეთში აწყობის გზით). საზღვარგარეთელი სპეციალისტების შეფასებით, თურქეთში იმედოვნებდნენ ამით არა მარტო უფრო მეტ ხარისხად დაეკმაყოფილებიათ შიდა მოთხოვნილებები, არამედ გარკვეული ნიმუშებით მსოფლიო ბაზარზეც გასულიყვნენ, უწინარეს ყოვლისა ისლამური სახელმწიფოების ბაზრებზე, რაც ქვეყანაში განვითარებული სამეცნიერო-ტექნიკური ბაზის არარსებობის პირობებში საკმარისად ძნელი ამოცანა უნდა ყოფილიყო.
მმართველი წრეების მიერ გატარებულმა ხაზმა მრეწველობის დენაციოლანიზაციაზე თავისი ასახვა ჰპოვა სამხედრო წარმოებაშიც. 1985 წლის ნოემბერში შეიქმნა სამხედრო მრეწველობის განვითარებისა და უზრუნველყოფის სამმართველო და მისდამი დაქვემდებარებული ფონდი, რომელიც მოწოდებული გახლდათ ქცეულიყო სახსრების დამატებით წყაროდ სამხედრო მრეწველობის კერძო სექტორის სტიმულირებისა და უცხოური კომპანიების მოზიდვისთვის (მათი მოწინავე ტექნოლოგიებით). 1986 წლის ბოლოს ფონდს 500 მლნ. დოლარი გააჩნდა. სამხედრო დანიშნულების პროდუქციის გამომშვებ საწარმოთა უმრავლესობა სახელმწიფოს ეკუთვნოდა.
საავიაციო მრეწველობა 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში ავიაამწყობი და ავისარემონტო ქარხნებითა და სახელოსნოებით იყო წარმოდგენილი. ამერიკულ-თურქული შეთანხმების შესაბამისად მიურთედში დასრულდა საწარმოს მშენებლობა ტაქტიკური გამანადგურებლების F-16 ასაწყობად, ხოლო ესქიშეჰირში კი – მათთვის საავიაციო ძრავებისა. პროექტის რეალიზაციის პირველ სტადიებზე თვითმფრინავების აწყობა აშშ-ის მიერ მიწოდებული მაკომპლექტებელი კვანძებისგან უნდა მომხდარიყო, შემდეგ კი წარმოება ადგილზე უნდა ყოფილიყო ათვისებული. პირველი თვითმფრინავების გამოშვება 1987 წელს იქნა დაწყებული. ანკარაში არსებულ ქარხანაში შეიძლებოდა განეხორციელებიათ ვერტმფრენების UH-1H აწყობა, აგრეთვე კაპიტალური რემონტი ვერტმფრენებისა, რომლებიც თურქული არმიის შეიარაღებაში შედგებოდნენ.
ჯავშანსატანკო მრეწველობის საწარმოო სიმძლავრეები იძლეოდა საზღვარგარეთ შესყიდული ტანკებისა და სხვა ჯავშანსატანკო ტექნიკის კაპიტალური რემონტისა და მოდერნიზაციის ჩატარების შასაძლებლობას, აგრეთვე შეზღუდული ზომებით სათადარიგო ნაწილების გამოშვებისაც. ძირითადი საწარმოები განლაგებული გახლდათ ქალაქებში არითიაში, კაისერიში, ანკარაში, სარემონტო სახელოსნოები – ჩორლუში, ადაფაზარში, არზრუმსა და სხვა. ამ დარგის განვითარებაში დიდ როლს თამაშობდა გფრ-ის ტექნიკური დახმარება. კერძოდ, მისი თანადგომით იგეგმებოდა ტანკების „ლეოპარდი“ აწყობის ორგანიზაცია, მთავრდებოდა სამხედრო ავტომანქანებისა და მათთვის ძრავების მწარმოებელი ქარხნის მშენებლობა.
ქარხნებში ორგნიზებული გახლდათ მსუბუქი სასროლი იარაღის, ტყვიამფრქვევების, 81-მმ და 120-მმ ნაღმსატყორცნებისა და მათთვის საბრძოლო მასალების გამოშვება. უკანასკნელთა გარკვეული მცირე ნაწილი ექსპორტზეც გადიოდა. 1985 წელს დაიწყეს 105-მმ სატანკო ზარბაზნების წარმოება. ამ დარგების ძირითადი საწარმოები ქალაქებში კირიქკალეში, ანკარასა და სტამბულში მოქმედებდა.
სამხედრო დანიშნულების რადიოსადგურებს აწარმოებდნენ ანკარაში არსებულ ქარხანაში. დიდი ბრიტანეთის ტექნიკური დახმარებით წარმოებდა რადიოსალოკაციო სადგურების მწარმოებელი საწარმოს მშენებლობა, აგრეთვე ვარაუდობდნენ საზენიტო სარაკეტო კომპლექს (ზრკ) „რაპირას“ ამწყობი და მისი ცალკეული ელემენტების გამომშვები ქარხნის მშენებლობასაც. 1986 წლიდან აშშ-ის დახმარებით აწყობილი გახლდათ ტანკსაწინააღმდგო მართვადი რაკეტების (ტსრკ) „თოუს“ წარმოება. მიდიოდა მოლაპარაკებები საფრანგეთისა და გფრ-ის ფირმებთან ზრკ „როლანდის“ ერთობლივ წარმოებაზე.
ხომალდსამშენებლო ვერფებზე ხორციელდებოდა ყველა იმ კლასის ხომალდებისა და გემების რემონტი, რომლებიც თურქული ფლოტის შემადგენლობაში იმყოფებოდნენ. ასევე შეიძლებოდა აეგოთ საესკადრო ნაღმოსნები, დიზელური წყალქვეშა ნავების კორპუსები, ტანკსადესანტო ხომალდები და დამხმარე გემები, ამასთან რთულ კვანძებსა და აგრეგატებს, თანამედროვე რადიოელექტრონიკასა და შეიარაღებას საზღვარგარეთ ყიდულობდნენ. სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) ძირითადი ვერფები იმყოფებოდა გიოლჯუქსა და თაშქიზაქში (სტამბული). 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში პირველზე გრძელდებოდა დასავლეთგერმანული 209 პროექტის წყალქვეშა ნავებისა და MEKO 200 პროექტის მართვადი ხომალსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსებით შეიარაღებული ფრეგატების (მრი ფრეგატები) მშენებლობა, მეორეზე კი – მცირე ნავსაწინააღმდეგო ხომალდების, სადარაჯო და სარაკეტო კატარღებისა.
დასავლელი სპეციალისტების შეფასებით, იმ ხანებში თურქეთის სამხედრო მრეწველობა ინტენსიური განვითარებისა და სტრუქტურული გარდაქმნის პერიოდს განიცდიდა. დასახული პროგრამების შესრულების შემთხვევაში ამ დარგს საუკუნის დასასრულს შეეძლებოდა შეიარაღებული ძალების მოთხოვნილებები იარაღსა და სამხედრო ტექნიკაში ძირითადად დაეკმაყოფილებია.
ტრანსპორტი. სატრანსპორტო ქსელის განვითარებაზე გავლენას ახდენდა ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები, განვითარების ისტორიული განსაკუთრებულობანი და ეკონომიკის მოთხოვნილებები. მთათა ქედები აძნელებდნენ საზღვაო სანაპიროების კავშირს ცენტრალურ რაიონებთან. შავი ზღვის მხოლოდ ორი პორტი (ზონღულდაქი და სამსუნი) და ხმელთაშუა ზღვის ორი პორტი (მერსინი და ისკანდერული) იყვნენ შეერთებული რკინიგზებით შიდა რაიონებთან. იყო ხუთი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი საავტომობილო მაგისტრალი, რომლებიც ქვეყანას მერიდიანული მიმართულებით გადაკვეთდნენ. საგზაო ქსელი უკეთესად ქვეყნის დასავლეთ ნაწილსა და იმ რაიონებში იყო განვითარებული, რომლებიც შავი ზღვის სრუტეების ზონას ემიჯნებოდნენ. მთა-გორიან აღმოსავლეთ ანატოლიაში ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ მოძრაობა ძალზედ იყო გაძნელებული, ხოლო განედების მიმართულებაზე მარშრუტები კი მდინარეთა ხობების გასწვრივ მიემართებოდა და უღელტეხილებს გადაივლიდა.
მთებში უმნიშვნელოვანეს გასასვლელებს, რომლებზედაც საავტომობილო და რკინიგზები გადიოდა, წარმოადგენდნენ ზონღულდაქის (მდ. ენიჯეს ხეობაში, სიგრძე 100 კმ, სიგანე 0,5–5 კმ, ვიწრობებში 15–20 მ), ყარს-ერზინჯან-სივასის (მდინარეების ყარსის, ყარასუს, ევფრატის, ყიზილ-ირმაქის ხეობებით, დაახლ. 600 კმ, 0,1–25 კმ, 20–50 მ), სამსუნის (მდინარეების მურატი, ტერსაქანი, ეშილ-ირმაქი ხეობების გაყოლებით, 95კმ, სიგანე 200–400 მ) და კილიკიის კარიბჭის (მდ. ჩაქითის ხეობის გასწვრივ, 70 კმ, 0,4–2 კმ, 10–20 მ) გასასვლელები. მხოლოდ გზატკეცილები იყო აგებული ტრაპიზონის გასასვლელში (მდინარეების ხარშიტის, ჭოროხისა და სხვათა ხეობებში, 300 კმ, 0,1–0,6 კმ, 15 მ-მდე), ასევე ჭოროხის გასასვლელშიც (მდ. ჭოროხის ხეობის გაყოლებით, 250 კმ, 0,1–0,8 კმ, 10 მ-მდე, ფართო ადგილებში 10 კმ-მდე). გარდა ამისა, საბჭოთა კავშირის საზღვრებთან მოდიოდა ქელქითისა და ყარაქიოსე-მუშ-ელიაზიგის გასასვლელები.
ზიგანის უღელტეხილისა (აღმოსავლეთ პონტოს მთები, სიმაღლე ზღვის დონიდან 2025 მ) და ქოფის უღელტეხილის (სომხეთის ზეგანი, 2390 მ) გადავლით გაყვანილი იყო გზატკეცილები, ხოლო საგანლუქის უღელტეხილზე გადავლით კიდევ რკინიგზაც. საავტომობილო უღელტეხილები ღია იყო მარტ – აპრილიდან ოქტომბრის ჩათვლით, ხოლო უკანასკნელი კი – მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით.
ს ა ა ვ ტ ო მ ო ბ ი ლ ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ს 1980-იანი წლების მიწურულს პირველი ადგილი ეკავა ქვეყანაში ტვირთების გადატანისა და მგზავრთა გადაყვანის მოცულობის მიხედვით (2/3-მდე). ავტოფარეხი მოითვლიდა დაახლ. 1,5 მლნ. ერთეულს (ნახევარზე მეტი გახლდათ მსუბუქი ავტომანქანები). საავტომობილო გზები წარმოადგენდა ძირითად სატრანსპორტო მაგისტრალებს. მათი საერთო სიგრძე შადგენდა 232 ათას კმ, მათ შორის თითქმის 61 ათასი კმ გახლდათ მყარი საფარით. გზატკეცილები აკავშირებდა ყველა უმნიშვნელოვანეს ადმინისტრაციულ-პოლიტიკურ და ადმინისტრაციულ ცენტრსა და საზღვაო პორტს. მაგრამ მთავარი გზებიდან მოშორებით მდებარე ბევრი მცირე დასახლებული პუნქტი ნალექების მოსვლისას გარე სამყაროსგან მოწყვეტილი რჩებოდა. ზამთრის დროში მთების უბნებსა და უღელტეხილებზე ხშირი იყო თოვლის ნამქერები, რომელთა გამოც მოძრაობა შეიძლებოდა მთლიანად შეწყვეტილიყო.
ჩვეულებრივ გზების სავალი ნაწილის სიგანე შეადგენდა 4-დან 10 მ-მდე საგზაო ზოლის სიგანის დროს 5–12 მ. დასავლეთ ანატოლიაში იყო თანამედროვე მაგისტრალები. გზებზე იყო ბევრი ხელოვნური ნაგებობა: ხიდები (3 ათასზე მეტი), გვირაბები (50-ზე მეტი), ვიადუკები, თოვლისგან დამცავი გალერეები, საყრდენი კედლები. დამახასიათებელი გახლდათ მკვეთრი მოსახვევები, აღმართები და დაღმართები. 1973 წელს აგებულ იქნა ფოლადის საავტომობილო ხიდი ბოსფორის სრუტეზე (სიგრძე 2789 მ, სიგანე 26 მ), რომლის ექსპლუატაციაში ჩაბარების შემდეგაც მნიშვნელოვნად გაიზარდა ტვირთების სატრანზიტო ნაკადები ევროპიდან ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებში თურქეთის გავლით. 1988 წლის დასაწყისში მისგან რამდენიმე კილომეტრში შენდებოდა კიდევ ერთი ხიდიც.
მნიშვნელოვან როლს ქვყნისთვის, რომელსაც სამი მხრიდან ზღვები ერტყა გარს, თამაშობდა ს ა ზ ღ ვ ა ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ი. მას მეორე ადგილი ეკავა ტვირთების კაბოტაჟური გადაზიდვების მოცულობით და მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა საგარეო ვაჭრობის უზრუნველყოფაში, თუმცა კი საგარეო სავაჭრო გადაზიდვების დაახლ. 50 % ისეთი გემებით ხორციელდებოდა, რომლებიც სხვა სახელმწიფოთა დროშების ქვეშ დაცურავდნენ. დასავლეთის ქვეყნების სამხედრო სპეციალისტები მნიშვნელოვან ადგილს უთმობდნენ საზღვაო ტრანსპორტს ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის სახელმწიფოებიდან ჯარებისა და სამხედრო ტვირთების გადმოსროლაში.
1986 წლის შუახანებში მოითვლებოდა 825 გემი (თითოეულის მთლიანი ტევადობა 100 რეგ. ტ და მეტი, ჯამური ტევადობა 3,4 მლნ. რეგ. ტ-ზე მეტი). ამ მაჩვენებლის მიხედვით ქვეყანას 25-ე ადგილი ეაკავა მსოფლიოში (1981 წელს – 35-ე ადგილი).
საზღვაო სანაპიროებზე 50-ზე მეტი პორტი იყო აგებული, 15 მათგანი გამოიყენებოდა საგარეო სავაჭრო გადაზიდვებისთვის. ტვირთბრუნვის მიხედვით უმსხვილესი პორტები გახლდნენ სტამბული, მერსინი, ისკანდერუნი, იზმირი, ერეგლი, ზონღულდაქი, იზმიტი (თითოეულის საშუალოწლიური ტვირთბრუნვა აღემატებოდა 1,5 მლნ. ტ).
გადაზიდვების მოცულობის მიხედვით მესამე ადგილზე იმყოფებოდა ს ა რ კ ი ნ ი გ ზ ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ი. 1980-იანი წლების განმავლობაში მისი წილი სატვირთო გადაზიდვებში რამდენადმე ამაღლდა. 1980 წელს ის შეადგენდა 9 %-ს, 1985-ში იყო უკვე 13 %, ხოლო 1990 წლისთვის, თურქი ეკონომისტების შეფასებებით, 18 %-თვის უნდა გადაეჭარბებინა. რკინიგზების სიგრძე 1988 წლის დასაწყისში შეადგენდა 8,2 ათას კმ, რომელთაგან დაახლ. 300 კმ ელექტროფიცირებული გახლდათ. მათი უმრავლესობა იყო ერთლიანდაგიანი, ლიანდაგის სიგანე 1435 მმ. 1986 წლის დასაწყისში ქვეყანაში მოითვლებოდა თითქმის 600 თბომავალი, 300 ორთქლმავალი, 25 ელმავალი, 23 ათასი სატვირთო და დაახლ. 1,1 ათასი სამგზავრო ვაგონი. 1989 წლისთვის ვარაუდობდნენ თბომავლების რიცხვის 745-მდე გაზრდასა და ორთქლმავლების 240-მდე შემცირებას.
რკინიგზები უმთავრესად ძლიერად დასერილ და მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე გადიოდა, მათ ჰქონდათ გზის რთული პროფილი და მცირე რადიუსის მქონე (დაახლ. 250 მ) ბევრი მრუდი. მათზე აგებული იყო 25 ათასზე მეტი ხიდი (საერთო სიგრძით 75 კმ) და თითქმის 700 გვირაბი (170 კმ), არსებობდა აგრეთვე სხვა ნაგებობებიც. 96 კმ სიგრძის ვან – თათვანის უბანზე ვანის ტბაზე საბორნე გადასასვლელი იყო აგებული, რომელსაც ორი ბორანი ემსახურებოდა. დღეღამის განმავლობაში ბორანი ორ-სამ რეისს ასრულებდა. გემბანზე შეიძლებოდა განთავსებულიყო ლოკომოტივი და ორი–ათი ორღერძიანი ვაგონი.
მსხვილ სარკინიგზო კვანძებს წარმოადგენდნენ სტამბული, ბალიქესირი, ესქიშეჰირი, იზმირი, ანკარა, მალათია, სივასი და სხვები.
1982 წელს მიღებულ იქნა მიმდინარე ათწლეულის დასასრულამდე რკინიგზების მოდერნიზაციის პროგრამა, რომლის შესაბამისადაც დასახული ჰქონდათ 2,4 ათასი კმ გზების რეკონსტრუქცია, ძირითად მიმართულებებზე მატარებელთა მოძრაობის სიჩქარის ამაღლების უზრუნველყოფა, მრუდების მინიმალური რადიუსის 900 მ-მდე გაზრდა. მთავრობის მიერ მოწონებულ იქნა ბოსფორის სრუტის ქვეშ სტამბულის რაიონში 8 კმ-იანი ორლიანდაგიანი სარკინიგზო გვირაბის მშენებლობასთან მიმართებაში თურქული და ამერიკული კომპანიების მიერ კვლევების ჩატარება.
ქვეყანაში გარკვეული განვითარება მიიღო ს ა ჰ ა ე რ ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ მ ა. სააეროდრომო ქსელი მოითვლიდა 100-ზე მეტ აეროდრომს ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლებით, რომელთაც ჰქონდათ მყარი საფარი, აგრეთვე გრუნტის საფრებითაც. უმნიშვნელოვანესი აეროპორტები აშენებული გახლდათ ქალაქებში სტამბული (ეშილქოი), ანკარა (ესენბოგა), იზმირი (ჩიგლი). პირველი ორი უზრუნველყოფდა ნებისმიერი ტიპის თანამედროვე თვითმფრინავების მიღებას. სამოქალაქო ავიაციის ფარეხი მოითვლიდა 245 თვითმფრინავს. შიდა და ზოგიერთ საერთაშორისო რეისს თურქული სახელმწიფო ავიაკომპანიები ასრულებდნენ.
მ ი ლ ს ა დ ე ნ ე ბ ი ს (ნავთობისა და მისი გადამუშავების პროდუქტების გადაქაჩვისთვის) საერთო სიგრძე თურქეთში 4 ათას კმ-ზე მეტს აღწევდა, რომლელთაგან დაახლ. 2,5 ათასი კმ პროდუქტსადენებზე მოდიოდა. მთელი სისტემის საფუძველს წარმოადგენდა ნატო-ს მაგისტრალური მილსადენები, რომლებიც შედგებოდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ ქსელებისგან, თითოეული დაახლ. 1000 კმ სიგრძისა. გარდა ამისა, ორი მილსადენი ეკუთვნოდა თურქულ ნავთობის კომპანიას. ნატო-ს მაგისტრალური მილსადენებით (ჩაწყობილი იყო გრუნტში 1–2 მ სიღრმეზე) თანამიმდევრულად შეიძლებოდა გადაექაჩათ სხვადასხვა ნავთობპროდუქტები ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ისა და სახმელეთო ჯარების ძირითად დაჯგუფებათა საწვავით უზრუნველყოფისთვის. მილსადენების დასავლეთ ქსელი მოიცავდა მაგისტრალურ მილსადენს ანტალია – ქიუთაჰია – ჩუქურჰისარი – იზმითი – სტამბული – ჩათალჯა და მისგან ორ განშტოებას (ჩუქურჰისარი – ყარაჯაბეი – ბანდირმა და ყარაჯაბეი – ბალიქესირი), ხოლო მილსადენების აღმოსავლეთ ქსელი კი მოიცავდა მაგისტრალურ მილსადენს ისკანდერუნი – ოსმანიე – მალათია – არზრუმი – ხორასანი (განშტოება მალათია – დიარბაქირი – ბათმანი). მილსადენების ტრასებზე აგებული გახლდათ საწვავ-საცხები მასალების 30-ზე მეტი საწყობი საერთო გაანგარიშებული ტევადობით დაახლ. 500 ათასი მ³.
ღონისძიებათა კომპლექსში, რომლებსაც ატარებდა თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ქვეყნის სამხედრო ინფრასტრუქტურის სრულყოფის საქმეში თავისი და ნატო-ს გეგმების შესაბამისად, 1980-იანი წლების მიწურულისთვის, დიდი ყურადღება ეთმობოდა აეროდრომების ქსელის განვითარებასა და ფლოტის ძალების ბაზირებას. 40-ზე მეტ აეროდრომს ჰქონდა ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლები, რომლებიც ვარგისი იყო ტაქტიკური ავიაციის ყველა ტიპის თვითმფრინავების მიერ გამოყენებისთვის. ქვეყნის ტერიტორიაზე ისინი თანაბრად გახლდათ განაწილებული, თუმცა კი რამდენადმე მეტი სიმჭიდროვით დასავლეთ და ცენტრალურ ანატოლიაში. ავიაციის სიცოცხლისუნარიანობის (живучесть) ამაღლების მიზნით აეროდრომებზე შენდებოდა თაღოვანი შესაფარებლები (укрытия), რომელთაც შეეძლოთ დაეცვათ თვითმფრინავები „ჰაერი – მიწა“ კლასის რაკეტების დარტყმებისგან, აგრეთვე უშუალო მახლობლობაში გამსკდარი 250 კგ-მდე მასის ავიაბომბების დარტყმის ტალღისა და ნამსხვრევების ზემოქმედებისგან. ასევე ტარდებოდა შენიღბვის ღონისძიებებიც.
თურქეთის ძირითად საავიაციო ბაზებს წარმოადგენდნენ ესქიშეჰირი, მიურთედი, ბანდირმა, ბალიქესირი, დიარბაქირი, მერზიფონი და ერჰაჩი. იყო ასევე ორი სასწავლო საავიაციო ბაზაც კონიასა და ჩიგლიში. ქვეყნის სამხრეთში განლაგებული გახლდათ ამერიკული საავიაციო ბაზა ინჯირლიკი, სადაც მუდმივად საბრძოლო მორიგეობაში იმყოფებოდნენ აშშ სჰძ-ის ტაქტიკური ავიაციის თვითმფრინავები. საერთაშორისო ვითარების გართულების პერიოდში ან სწავლებების დროს თურქეთის სჰძ ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის განკარგულებაში გადასცემდა 19 აეროდრომს. ზემოთ დასახელებული ბაზების გარდა მათ რიცხვში შედიოდა აეროდრომები აქჰისარი, ანტალია, ბათმანი, ენიშეჰირი, სივასი, სივრიჰისარი, თოფელი, არზრუმი, ერქილეთი.
ფლოტის ბაზირება ხორციელდებოდა ხუთ სამხედრო-საზღვაო ბაზასა (გიოლჯუქი, ერეგლი, სტამბული, იზმირი, ისკანდერუნი) და რვა ბაზირების პუნქტში. მშვიდობიანობის დროს სახომალდო შემადგენლობის დიდი ნაწილი ბაზირებული გახლდათ მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა (სზბ) გიოლჯუქში, ხოლო საბრძოლო პატრულირების აღსრულების დროს და სწავლებათა პერიოდში – დანარჩენ სზბ-ებსა და ბაზირების პუნქტებშიც. მთავარი სზბ-ის მეთაურობას ექვემდებარებოდნენ სარემონტო ქარხნები და სახელოსნოები, მომარაგების ცენტრი, გემთსამშენებლო ვერფი, აგრეთვე საარტილერიო საბრძოლო მასლების, ნაღმებისა და ტორპედოების საწყობები.
საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, 1980-იანი წლების შუახანებიდან კიდევ უფრო გაიზარდა თურქეთის როლი აშშ-ისა და ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის მილიტარისტულ გეგმებში. მის ტერიტორიას – ნატო-ს სამხრეთ ფლანგს – პენტაგონი განიხილავდა არა მარტო როგორც პლაცდარმს საბჭოთა კავშირისა და ბალკანეთის ნახევარკუნძულის სოციალისტური ქვეყნების წინააღმდეგ საომარი მოქმედებების წარმოებისთვის, არამედ შუალედური ბაზის სახითაც „სწრაფი გაშლის ძალების“ ახლო და შუა აღმოსავლეთში გადასროლებისას. მარტო შეერთებულ შტატებს ჰქონდა 60-ზე მეტი ბაზისა და ობიექტის გამოყენების უფლება, რომლებიც თურქეთის ტერიტორიაზე ჰქონდა შექმნილი (უფრო დაწვრილებით თურქეთის ტერიტორიაზე აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო ობიექტების შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1987, # 3, გვ. 61–66). ასე, ანკარაში განლაგებული გახლდათ გაერთიანებული ამერიკული სამხედრო მისიის შტაბი, რომელიც კოორდინაციას უწევდა მოქმედებებს აშშ-სა და თურქეთს შორის სამხედრო დახმარების შესახებ დადებულ შეთანხმებათა შესრულების საქმეში, და საავიაციო ჯგუფის შტაბიც, რომელიც განკუთვნილი გახლდათ თურქეთში აშშ სჰძ-ის ობიექტების მომსახურებისა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფისთვის.
ნატო-ს ბლოკში უფროს პარტნიორს ამ ქვეყანაში 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში ისეთი სამხედრო ობიექტები ჰქონდა გაშლილი, როგორებიც გახლდათ საბჭოთა შეიარაღებული ძალების საქმიანობასა და საკონტინენტთაშორისო ბალისტიკური რაკეტების (სკბრ) გაშვებებზე თვალყურის დევნების (слежение) ცენტრი (ფირინჩლიქი, 25 კმ დიარბაქირის დასავლეთით), რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრები (ქ. სინოპის რაიონსა და ანადოლუქვაგიში, ბოსფორის სრუტე), სეისმური დაზვერვის სადგური, რომელიც ახორციელებდა ინფორმაციის შეკრებას ბირთვული გამოცდების შესახებ (გიოლბაში, ანკარის სამხრეთ-დასავლეთ შემოგარენი), რადიოსანავიგაციო სისტემის LORAN-C სადგური (დასახლებული პუნქტი ქარღაბურუნი მარმარილოს ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე), კავშირგაბმულობის კვანძები და სადგურები (ქალაქების იზმირის, ანკარას, ადანას, სინოპის, სამხუნის, მალათიას, დიარბაქირის, ინჯირლიქის, ჩორლუს, ჩაქმაქლის, არზრუმისა და სხვათა რაიონში), საწვავ-საცხები მასალების საწყობები (პორტებში ისკანდერუნი, იუმურთალიქი, იზმირი).
საზღვარგარეთული პუბლიკაციები შეიცავდნენ მითითებებს იმაზე, რომ ავიაბაზებში ბალიქესირი, ინჯირლიქი, მიურთედი, თოფელი, არზრუმი, ერჰაჩი, ესქიშეჰირი, ჩაქმაქლის რაიონში და სხვაგან იყო ბირთვული საბრძოლო მასალების საწყობები და შენახვის პუნქტები, სადაც 500-ზე მეტი ბირთვული საბრძოლო მასალა ინახებოდა.
იმ ამერიკელ სამხედრო მოსამსახურეთა საერთო რიცხვი, რომლებიც მუდმივად იმყოფებოდნენ თურქეთში, შეადგენდა დაახლ. 5 ათას ადამიანს.
უცხოურ ბეჭდურ გამოცემათა შეტყობინებების მიხედვით იქ განლაგებული იყო ასევე სამხედრო ბაზები და ობიექტები, რომლებიც ნატო-ს ბლოკის ინტერესებში გამოიყენებოდა – სულ დაახლოებით 40. მათ რიცხვში ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანთა შორის იყო ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების შტაბი სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული (სამოკავშირეო) ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის (6 გტას) შტაბი (ორივე ქ. იზმირში), ზემოთ მოხსენიებული ავიაბაზები, თურქეთის საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) რადიოსალოკაციო პოსტები, რომლებიც შედიოდა ნატო-ს საჰაერო თავდაცვის გაერთიანებულ ავტომატიზებულ სისტემა „ნეიჯში“, რადიოელექტრონული აღჭურვილობა შორეული რადიოლოკაციური სისტემა AWACS-ის სადაზვერვო მონაცემების დამუშავებისთვის და ამავე სისტემის კავშირგაბმულობის საშუალებანი (გაშლილი იყო ქ. კონიაში), ტროპოსფერული, რადიოსარელეო და სათანამგზავრო კავშირგაბმულობის კვანძები (იზმირი, ანკარა და სხვა), სამხედრო საწყობები, რომელთა ძირითადი ნაწილიც განლაგებული იყო აღმოსავლეთ თრაკიაში, შავი ზღვის სრუტეების ზონასა და საბჭოთა კავშირის მოსაზღვრე რაიონებში.
საბჭოთა ავტორების დასკვნით, გახლდათ რა ნატო-ს აქტიური მონაწილე და ასრულებდა რა ბლოკის წინაშე ვალდებულებებს, თურქეთი ინახავდა ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვან რეგულარულ შეიარაღებულ ძალებს ნატო-ს ევროპულ ქვეყნებს შორის (654 ათას ადამიანზე მეტი 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში) (უფრო დაწვრილებით თურქეთის შეიარაღებული ძალების შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1986, # 12, გვ. 11–18). მათი შეფასებით, ქვეყნის ჩათრევა ფართომასშტაბური აგრესიული მზადებების ორბიტაში სოციალისტურ სახელმწიფოთა და ახლო და შუა აღმოსავლეთის ქვეყნების წინააღმდეგ გახლდათ მიმართული.
გამოყენებული ლიტერატურა
Полковник В. Элин, «Турция (физико-географические условия, государственное устройство, экономика, элементы инфраструктуры)», Зарубежное Военное Обозрение, 1988 г. № 1.
მასალა მოიძია და თარგმნა
ირაკლი ხართიშვილმა
