გადანაცვლებანი თურქეთის შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელ შემადგენლობაში 1980-იან წლებში

1986 წლის მეორე ნახევარში თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში, როგორც საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, მოახდინეს მორიგი სამხედრო წოდებების მინიჭება, არმიიდან იმ პირთა განთავისუფლება, რომლებმაც სამსახურის დადგენილი ვადებით იმსახურეს, და ამავდროულად მიახდინეს გადანაცვლებანი ხელმძღვანელ შემადგენლობაში. კერძოდ, მორიგი სამხედრო წოდებები მიენიჭა 29 გენერალს (ადმირალს), 42-მა პოლკოვნიკმა (1-ლი რანგის კაპიტანმა) მიიღო პირველადი საგენერლო (საადმირალო) წოდება, 25 გენერალს (ადმირალს) უწინდელ წოდებაში სამსახურის ვადა გაუგრძელდა ერთი წლით, გადადგა და თადარიგში განთავისუფლდა 39 გენერალი (ადმირალი). 

გადანაცვლებათა შედეგად ახალ თანამდებობებზე დაინიშნენ: 

– სამხედრო-საჰაერო ძალების სარდლად – არმიის გენერალი ჯემილ ჩუხა. იგი დაიბადა 1923 წელს ქ. ერზინჯანში. არმიაშია 1944 წლიდან. დაამთავრა საავიაციო სასწავლებელი, ხოლო 1959 წელს კი – სამხედრო-საჰაერო აკადემია. სამსახურს გადიოდა სხვადასხვა სამეთაურო და საშტაბო თანამდებობებზე: საავიაციო ბაზის შტაბის უფროსი, სჰძ-ის სასწავლო სარდლობის შტაბის უფროსი, თურქეთის სჰძ-ის ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის სარდლის მოადგილე, გენერალური შტაბის შეთანხმებათა და შესყიდვების სამმართველოს უფროსი, სჰძ-ის შტაბის საინსპექციო-კვლევითი საბჭოს თავმჯდომარე, 1-ლი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის სარდალი, სჰძ-ის შტაბის უფროსი და გენერალური შტაბის საინსპექციო საბჭოს თავმჯდომარე. 

– სამხედრო-საზღვაო ძალების სარდლად – არმიის ადმირალი ემინ გიოქსანი, დაბადებული 1927 წელს ქ. ედრემითში. ფლოტში იგი 1947 წლიდანაა, 1960 წელს დაასრულა სამხედრო-საზღვაო აკადემია, ხოლო შემდეგ კი სწავლობდა სამხედრო-საზღვაო კოლეჯში აშშ-ში. უკანასკნელ წლებში იყო სამხედრო-საზღვაო ფლოტის შტაბის უფროსი, მეთაურობდა მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა გიოლჯუკს, სარდლობდა ფლოტილიას, სამხრეთის სამხედრო-საზღვაო ზონასა და სამხედრო-საზღვაო ფლოტს, აგრეთვე სათავეში ედგა რიგ სამხედრო-საზღვაო დაწესებულებებს. 

– საჟანდარმო ჯარების სარდლად – არმიის გენერალი ადნან დოგუ. იგი დაიბადა 1926 წელს ქ. ედირნეში. არმიაშია 1944 წლიდან. დაამთავრა ზოგადსაჯარისო საოფიცრო სასწავლებელი „ქარა ჰარფ ოქულუ“, ხოლო 1965 წელს კი – სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. მეთაურობდა ქვეით პოლკს, ცალკეულ საჰაერო-სადესანტო ბრიგადას, მე-9 მოტოქვეით დივიზიასა და მე-5 საარმიო კორპუსს, სარდლობდა მე-2 საველე არმიას, აგრეთვე სათავეში ედგა სახმელეთო ჯარების შტაბის მთავარ ოპერატიულ სამმართველოსა და გენერალური შტაბის ზურგის მთავარ სამმართველოს. 

– სამხედრო-საზღვაო ფლოტის სარდლად – არმიის ადმირალი ორხან ქარაბულუთი. იგი დაიბადა 1927 წელს ქ. იზმითში. სზძ-ში მსახურობს 1948 წლიდან, დაასრულა სამხედრო-საზღვაო აკადემია. სამსახურს გადიოდა სხვადასხვა სამეთაურო და საშტაბო თანამდებობებზე, მათ შორის გახლდათ სამხედრო-საზღვაო ფლოტის შტაბის უფროსი, სანაღმო ფლოტილიის სარდალი, სზძ-ის შტაბის მთავარი ოპერატიული სამმართველოს უფროსი, 1981 წელს გახდა სზძ-ის შტაბის უფროსი, ხოლო 1984-ში კი – ჩრდილოეთ სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდალი. ბოლო თანამდებობაა – ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს გენერალური მდივანი. 

– მე-2 საველე არმიის სარდლად – არმიის გენერალი ბურჰანეთინ ბიგალი. დაიბადა 1927 წელს ქ. ბერგამაში. არმიაშია 1947 წლიდან. დაასრულა ზოგადსაჯარისო საოფიცრო „ქარა ჰარფ ოქულუ“ და საარტილერიო სასწავლებლები, ხოლო შემდეგ კი სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემიაც. ბოლო წლებში იყო ეროვნული სადაზვერვო ორგანიზაციის უფროსის მოადგილე, ხოლო შემდეგ კი უფროსიც. 

– მე-3 საველე არმიის სარდლად – არმიის გენერალი საბრი ირმიბეშოღლუ. იგი დაიბადა 1928 წელს ქ. იზმირში. არმიაშია 1948 წლიდან. დაასრულა სასწავლებელი „ქარა ჰარფ ოქულუ“ და სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. მეთაურობდა 16-ე ცალკეულ მექანიზებულ ბრიგადას, მე-9 და 12-ე მოტოქვეით დივიზიებს, მე-4 საარმიო კორპუსს. ეკავა აგრეთვე სხვადასხვა თანამდებობები გენერალური შტაბის მთავარ ოპერატიულ სამმართველოში, სახმელეთო ჯარების შტაბის ზურგის მთავარ სამმართველოში (უფროსი), ეროვნული თავდაცვის მინისტრის აპარატსა (მრჩეველი სახმელეთო ჯარებში) და სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) ნატო-ს გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების შტაბის სადაზვერვო სამმართველოში. იყო აგრეთვე გენერალური შტაბის მთავარი ოპერატიული სამმარველოს უფროსიც. 

საარმიო კორპუსებს სათავაში ჩაუდგნენ კორპუსის გენერლები: მე-2-ს – ეშრეფ ბითლისი, მე-4-ს – ჯემილ მეთე, მე-5-ს – ნეზიჰი ჩუქარი, მე-7-ს – აშირ ოზოზერი, მე-9-ს – ქეიჰან ონური. 1-ლი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის სარდლად დაინიშნა კორპუსის გენერალი რიფქი უთქუ, ხოლო მე-2-სი კი – კორპუსის გენერალი სიამი თაშთანი, ჩრდილოეთ სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდლად – კორპუსის ადმირალი ვურალ ბაიაზითი. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Подполковник А. Розов, «Перемещения в руководящем составе вооруженных сил Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1987, № 3 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის შეიარაღებული ძალები 1980-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, თურქეთს, რომელსაც «ცივი ომის» ათწლეულებში საბჭოთა კავშირთან და ბულგარეთთან სახმელეთო საზღვრები გააჩნდა, ხმელთაშუა ზღვისა და ახლო აღმოსავლეთის რაიონში მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობა ეკავა. უცხოელი სამხედრო სპეციალისტები განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდნენ შავი ზღვის სრუტეების იმ მეტად მნიშვნელოვან ადგილს, რომელიც მათ ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის გეგმებში ეთმობოდა. ამიტომ, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, თურქეთი ერთდროულად ორ სამხედრო ბლოკში იქნა ჩათრეული: 1952 წელს ნატო-ში, ხოლო სამი წლის შემდეგ კი სენტო-შიც (ეს უკანასკნელი 1979 წელს დაიშალა). მან ნატო-ში თავისი პარტნიორების იმედები გაამართლა, ვინაიდან ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის შემადგენლობაში თითქმის მთელი თავისი სახმელეთო ჯარები გამოყო, აგრეთვე სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) უდიდესი ნაწილი და სამხედრო-საზღვაო ძალები (სზძ) სრული შემადგენლობით. 

როგორც დასავლელი სპეციალისტები აღნიშნავდნენ, თურქეთის შეიარაღებული ძალების მშენებლობასა და მომზადებაზე გადამწყვეტ გავლენას პენტაგონი და ნატო-ს სარდლობა ახდენდნენ. მაგალითად, თურქეთში 1947 წლიდან მყოფ ამერიკულ გაერთიანებულ სამხედრო მისიას (JUSMAT) ჰქონდა თავისი განყოფილებები და ჰყავდა მრჩეველთა ჯგუფები გენერალურ შტაბში, შეიარაღებული ძალების სახეობათა შტაბებში, საველე არმიებსა და ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობებში (ტას). ნატო-ს სისტემაში თურქეთის შეიარაღებული ძალების ოპერატიულ ხელმძღვანელობას ბლოკის შემდეგი შტაბები ახორციელებდნენ, რომლებიც ქვეყნის ტერიტორიაზე იყვნენ განლაგებული: ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარებისა სამხრეთ-ევროპული საომარ მოქმედებათა თეატრის (ომთ) სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (იზმირი), მე-6 გაერთიანებული (სამოკავშირეო) ტაქტიკური საავიაციო სარდლობისა (6 გტას, იზმირი) და ნატო-ს სზძ-ისა ხმელთაშუა ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ რაიონში (ანკარა). 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, თურქეთის მნიშვნელობა აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო გეგმებში 1980-იანი წლების პირველ ნახევარში კიდევ უფრო გაიზარდა (განსაკუთრებით, ირანში ისლამური რევოლუციის გამარჯვებისა და სენტო-ს ბლოკის დაშლის შემდეგ – ი. ხ.). 1980 წელს სამხედრო გადატრიალების შედეგად ხელისუფლებაში მოსულმა ქვეყნის ხელმძღვანელობამ შეერთებულ შტატებს დაახლოებით 60 ბაზისა და ობიექტის გამოყენების უფლება მისცა, რომლებიც თურქეთის ტერიტორიაზე სხვადასხვა დროს იყო აშენებული და პირველ რიგში საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ მოქმედებებისთვის გახლდათ განკუთვნილი, აგრეთვე ბლოკში თავისი შეიარაღებული ძალების საქმიანობაც გაააქტიურა. 

თურქეთი, რომელიც ნატო-ს ბლოკის აქტიური წევრი იყო და კავშირის წინაშე თავის მოვალეობებსაც ერთგულად ასრულებდა, 1980-იანი წლების შუახანებში დაახლოებით 630 ათასი ადამიანის რიცხოვნების მსხვილ რეგულარულ შეიარაღებულ ძალებს ინახვდა. ის შეიარაღებული ძალების სამის სახეობისგან შედგებოდა – სახმელეთო ჯარების, სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) და სამხედრო-საზღვაო ძალებისგან (სზძ) (იხ. სქემა). 

[ნახატი] 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების საორგანიზაციო სტრუქტურა 

გარდა ამისა, თურქეთის შეიარაღებული ძალების მნიშვნელოვანი ნაწილი გახლდათ – საჟანდარმო ჯარებიც (125 ათასი ადამიანი). მას სახმელეთო საზღვრების დაცვა (охрана) და ქვეყანაში «საზოგადოებრივი უსაფრთხოების» უზრუნველყოფა ეკისრებოდა. 

სამხედრო ხელმძღვანელობის უმაღლესი ორგანოები. არმიისა და ფლოტის უმაღლეს მეთაურთა შემადგენლობა, რომელიც შეიარაღებული ძალების მართვას ახორციელებდა, ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც ასევე მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა. ასე, 1980 წლის სექტემბერში შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელობამ სამხედრო გადატრიალება მოახდინა და ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო (ეუს) ჩამოაყალიბა, რომელმაც მთელი ძალაუფლება ქვეყანაში საკუთარ ხელში აიღო ეს ორგანო, უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეფასებით, ზესამთავრობო დაწესებულებას წარმოადგენდა, სადაც მთელ საქმეებს სამხედროები განაგებდნენ. საბჭოთა ავტორების სიტყვით, სამხედრო ადმინისტრაციამ, გენერალური შტაბის უფროსის კ. ეფრენის მეთაურობით, მოქმედებდა რა მმართველი კლასის ინტერესებში, დემოკრატიულ მოძრაობას დარტყმა მიაყენა და მთელი პოლიტიკური სისტემის გარდაქმნა ხელისუფლების ცენტრალიზაციის მიმართულებით წაიყვანა. 

გენერლების კონტროლით შემუშავებულ და 1982 წელს მიღებულ იქნა ქვეყნის ახალი კონსტიტუცია, რომელმაც სახელმწიფოს მეთაურს ფართო საკანონმდებლო და აღმასრულებელი უფლებამოსილებები მიანიჭა. პრეზიდენტი შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი შეიქნა და ეუს-ს სათავეში ჩაუდგა. სამხედრო საქმეებში პრეზიდენტის საკონსულტაციო ორგნოს მოვალეობები უმაღლეს სამხედრო საბჭოს დაეკისრა, რომლის შემადგენლობაშიც ეუს-გან განსხვავებით სამოქალაქო პირები – მთავრობის წვრები – არ შედიოდნენ. ამ ორგანოში თავმჯდომარის პოსტი გენერალური შტაბის უფროსს ეკავა, ხოლო მისი მუდმივი წევრები კი შეიარაღებული ძალების სახეობათა სარდლები გახლდნენ, აგრეთვე არმიის გენერლის წოდების მქონე ყველა მხედართმთავარიც. საბჭოს სხდომებზე პერიოდულად ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს წარმომადგენლებს, საველე არმიების სარდლებს, აგრეთვე ზოგიერთი შენაერთის მეთაურსაც იწვევდნენ. 

შეიარაღებული ძალების სარდალი (ომის დროს მთავარსარდალი) გახლდათ გენერალური შტაბის უფროსი, რომელსაც ნიშნავდა პრეზიდენტი მინისტრთა საბჭოს რეკომენდაციით. იგი სრულად აგებდა პასუხს შეიარაღებული ძალების მდგომარეობაზე, მშენებლობასა და საბრძოლო მზადყოფნაზე. გენერალური შტაბის უფროსს უშუალოდ ექვემდებარებოდნენ შეიარაღებული ძალების სახეობათა (სახმელეთო ჯარების, სჰძ-ისა და სზძ-ის) სარდლები, აგრეთვე საჟანდარმო ჯარების სარდალიც. 

გენერალური შტაბის (ანკარა) ძირითადი ამოცანები დაიყვანებოდა შეიარაღებული ძალების მშენებლობის საკითხებში მთავრობისთვის რეკომენდაციების შემუშავებაზე, ომის შემთხვევისთვის ოპერატიული გეგმების შემუშავებაზე და ჯარების (ძალების) ყოველდღიურ ხელმძღვანელობაზე. ამ უმაღლესი სამხედრო ორგანოს სტრუქტურა პერიოდულად ცვლილებებს განიცდიდა, თუმცა კი ძირითად კომპონენტებს ინარჩუნებდა. ესენი იყო: მთავარი სამმართველოები (კადრების, ოპერატიული, სადაზვერვო, ზურგის, ელექტრონიკისა და კავშირგაბმულობის), სპეციალური სამმართველოები და განყოფილებები (отделы). 

ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მეთაურობდა სამოქალაქო პირი. ამ სამინისტროს არ გააჩნდა პირდაპირი დამოკიდებულება შეიარაღებული ძალების მომზადებასა და საბრძოლო საქმიანობასთან. მის ფუნქციებში შედიოდა შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობის მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა, ახალწვეულების გაწვევა, რეზერვების აღრიცხვა და გადამზადება, სამობილიზაციო მარაგების შექმნა, ქვეყნის ტერიტორიის როგორც საომარ მოქმედებათა თეატრის (ომთ) მომზადება და ადმინისტრაციულ-სამეურნეო ფუნქციების შესრულება. მინისტრს კონსულტაციებს სამხედრო მრჩევლების აპარატი უწევდა. 

უფრო მჭიდრო ურთიერთმოქმედების ორგანიზაციის მიზნით შეიარაღებული ძალების სამივე სახეობის შტაბები ასევე ანკარაში იმყოფებოდა. 

სახმელეთო ჯარები – შეიარაღებული ძალების ძირითადი და ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი სახეობა გახლდათ, რომელიც 1980-იანი წლების შუახანებში მისი საერთო რიცხოვნების 82 %-ზე მეტს შეადგენდა (520 ათასი ადამიანი, მათ რიცხვში 475 ათასი ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურე იყო). 

სახმელეთო ჯარების საბრძოლო შემადგენლობაში მოითვლებოდა: 17 დივიზია, მათგან 14 ქვეითი (ქვეითი, აგრეთვე A და B ტიპის ქვეითი), 2 მექანიზებული და ჯავშანსატანკო; 23 ცალკეული ბრიგადა – 6 ჯავშანსატანკო, 4 მექანიზებული, 11 ქვეითი, საჰაერო-სადესანტო და სადაზვერვო-დივერსიული «კომანდოსი»; აგრეთვე ცენტრალური დაქვემდებარების ცალკეული ნაწილებიც. 

ყველა ჩამოთვლილი შენაერთი 4 საველე არმიასა და 2 ცალკეულ საარმიო კორპუსში იყო შეყვანილი. გარდა ამისა, იყო სასწავლო სარდლობა და შიდა ზონების ორი სარდლობა, რომელთაც სასწავლო შენაერთები და ნაწილები, აგრეთვე მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) ქვედანაყოფები ექვემდებარებოდნენ. 

საველე არმიების სარდლებისა და საარმიო კორპუსების მეთაურთა დაქვემდებარებაში იმყოფებოდნენ სარაკეტო-საარტილერიო და საზენიტო-საარტილერიო დივიზიონები, საინჟინრო პოლკები და ბატალიონები, კავშირგაბმულობისა და საარმიო ავიაციის პოლკები და ბატალიონები, აგრეთვე ზურგის უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები. კერძოდ, როგორც საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, მოითვლებოდა უმართავი რაკეტების (ურ) «ონესტ ჯონი» 4 დივიზიონი, საველე არტილერიის (203,2-მმ ჰაუბიცების, 175-მმ თვითმავალი ზარბაზნების, 155-მმ ჰაუბიცებისა და ზარბაზნების) დაახლოებით 30 დივიზიონი, 20-მდე საზენიტო-საარტილერიო დივიზიონი, 3 საინჟინრო პოლკი და 20 საინჟინრო ბატალიონი, საარმიო ავიაციის 3 პოლკი და დაახლოებით 10 ბატალიონი, აგრეთვე კავშირგაბმულობის 3 პოლკი და 12 ბატალიონი. 

სახმელეთო ჯარების საერთო (ზოგად) ოპერატიულ ხელმძღვანელობას ახორციელებდა სარდალი (არმიის გენერალი), რომელსაც ორი წლით ნიშნავდა მინისტრთა საბჭო გენერალური შტაბის უფროსისა და ეროვნული თავდაცვის მინისტრის წინადადებით, ხოლო შემდეგ კი ამტკიცებდა ქვეყნის პრეზიდენტი. იგი უშუალოდ გენერალური შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა და პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების მშენებლობაზე, დაკომპლექტებაზე, საბრძოლო მომზადებასა და მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფაზე. გაერთიანებებს, შენაერთებსა და ნაწილებს სარდალი თავისი შტაბის (ანკარაში) მეშვეობით ხელმძღვანელობდა, ხოლო ამ შტაბს კი კორპუსის გენერალი ედგა სათავეში. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარები (ამერიკულ და ბერძნულ ჯარებთან ერთობლივად) ნატო-ს გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარებში გახლდათ ჩართული სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (შტაბი ქ. იზმირში), რომლის პასუხისმგებლობის ზონაში შედიოდა ორი რაიონი – ბალკანეთის ნახევარკუნძული და თურქეთის აზიური ნაწილი. თურქეთის სახმელეთო ჯარების უმაღლეს ოპერატიულ გაერთიანებას წარმოადგენდა საველე არმია, უმაღლეს ტაქტიკურ შენაერთს კი – საარმიო კორპუსი. 

ნატო-ს სამხედრო სპეციალისტები ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში უმნიშვნელოვანესად შავი ზღვის სრუტეებისა და აღმოსავლეთ თრაკიის რაიონს მიიჩნევდნენ, რომელიც საბერძნეთ-თურქეთის საზღვრით, თურქეთის დასავლეთ სანაპიროთი და შავი ზღვის სანაპიროთი გახლდათ შემოსაზღვრული. მის ფარგლებში მდებარე ადგილი იძლეოდა ჯარების პრაქტიკულად ყველა გვარეობის გამოყენების შესაძლებლობას. აქ ავტოსაგზაო ქსელი ყველაზე უფრო მეტად იყო განვითარებული. მოცემულ რაიონში საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის იგეგმებოდა 1-ლი საველე არმიის (შტაბი სტამბულში) გაშლა, რომელიც მე-2, -3, -5 და 15-ე საარმიო კორპუსებს, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს შეიცავდა. სულ ამ გაერთიანების შემადგენლობაში, რომელიც ყველაზე უფრო დაკომპლექტებულად და ბრძოლისუნარიანად ითვლებოდა, 1980-იანი წლების შუახანებში შედიოდნენ 10 დივიზია და 4 ცალკეული ბრიგადა. 

თურქეთის აზიურ ნაწილში ნატო-ს სარდლობა ძირითად ძალისხმევას საბჭოთა კავშირის საზღვრებთან მიმდებარე რაიონებში უყრიდა თავს; ადგილმდებარეობა (местность) აქ რელიეფის სირთულით ხასიათდებოდა. დასავლელი სპეციალისტების აზრით, ჯარების მოქმედებებისთვის მთებში ისეთი გასასვლელები იყო ყველაზე უფრო ხელმისაწვდომი (доступны), როგორებიცაა ჭოროხის, კელკიტის, ყარს-ერზინჯან-სივასისა და ყარაქიოსე-მუშ-ელიაზიგის გასასვლელები. ამ რაიონში თურქეთის სარდლობას მე-3 საველე არმიისთვის (შტაბი ერზინჯანში) ჰქონდა თავი მოყრილი მე-8 და მე-9 საარმიო კორპუსების შემადგენლობით. სულ არმიაში მოითვლებოდა ოთხი დივიზია და შვიდი ცალკეული ბრიგადა. 

მე-2 სავალე არმია (მალათია) ქვეყნის სამხრეთ საზღვრის რაიონში მოქმედებებისთვის იყო განკუთვნილი. ის მოიცავდა მე-6 და მე-7 საარმიო კორპუსებს (სულ ხუთი ცალკეული ბრიგადა). 

ეგეოსის საველე არმია (იზმირი)* კვიპროსის კონფლიქტის შედეგად 1975 წელს იქნა ჩამოყალიბებული და მისი გაშლა იგეგმებოდა ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების სანაპიროზე (*ეგეოსის /ანუ მე-4/ საველე არმია, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის განცხადებით, შეიქმნა საბერძნეთის მხრიდან შესაძლო აგრესიის მოგერიებისთვის – ჟურნ. რედ.). 1980-იანი წლების შუახანებში მის შემადგენლობაში შედიოდნენ ერთი სასწავლო დივიზია და ორი ცალკეული ქვეითი ბრიგადა. 

მე-4 საარმიო კორპუსი (ანკარა) ცენტრალურ ანატოლიაში გახლდათ განლაგებული და სახმელეთო ჯარების სარდლობის რეზერვად ითვლებოდა. ის შედგებოდა სამი ცალკეული ბრიგადის, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) ქვედანაყოფებისგან. 

11-ე საარმიო კორპუსი (კირენია, კვიპროსი), კვიპროსელ-თურქთა თემის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საბაბით 1974 წელს შეიქმნა და კ. კვიპროსზე იყო დისლოცირებული. ის მოიცავდა ორ ქვეით დივიზიას (პირდი შემადგენლობის საერთო რიცხოვნება 20 ათას ადამიანს უახლოვდებოდა). მათ შეიარაღებაში ნაჩვენები იყო 160-ზე მეტი ტანკი M47 და M48, 150-მდე ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ) M113 და 200-ზე მეტი საველე არტილერიის ქვემეხი. 

თურქული დივიზიები, რომლებიც სახმელეთო ჯარების ძირითად ტაქტიკურ შენაერთებს წარმოადგენდნენ, პოლკების, აგრეთვე საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილებისგან შედგებოდნენ. საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, ისინი იმდენად არ იყვნენ სრულყოფილი თავიანთი ორგანიზაციისა და სამხედრო ტექნიკით აღჭურვილობის მიხედვით, როგორც ნატო-ს ქვეყნების დივიზიები ცენტრალურ ევროპაში. მაგრამ, როგორც დასავლელი სპეციალისტები მიიჩნევდნენ, თურქული ჯარების კარგად იყვნენ შეგუებულნი (хорошо приспособлены) მოცემულ ომთ-ზე საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის. მანევრულობითა და საცეცხლე სიმძლავრით თურქული ნაწილები და ქვედანაყოფები ბლოკის სხვა ჯარებს ჩამორჩებოდნენ, თუმცა კი მათი საბრძოლო პოტენციალი 1980-იანი წლების პირველ ნახევარში მნიშვნელოვნად გაიზარდა. სახმელეთო ჯარების სარდლობა მათი მანევრულობის, საცეცხლე სიმძლავრისა და საბრძოლო მზადყოფნის ამაღლებას განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა. ამ მიზნით წარმოებდა ჯარების თანამედროვე ამერიკული და დასავლეთგერმანული იარაღითა და სამხედრო ტექნიკით აღჭურვა. 

ქვეითი დივიზია შედგებოდა მეთაურობისა და შტაბისგან, სამი ქვეითი პოლკისა (თითოეულში სამი ბატალიონი) და ერთი საარტილერიო პოლკისგან, სამი ბატალიონისგან (სატანკო, მესანგრეთა, კავშირგაბმულობის), სამი ასეულისა (საშტაბო, სადაზვერვო, ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების) და დივიზიის ზურგისგან. სულ მასში მოითვლებოდა პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 12 ათასი ადამიანი, 60-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის 200-მდე ქვემეხი და ნაღმსაყტორცნი, ტანკსაწინააღმდეგო საშუალებათა 100-ზე მეტი ერთეული. 

A ტიპის ქვეით დივიზიას სამი ქვეითი პოლკის ნაცვლად ორი ქვეითი და ერთი ჯავშანსატანკო პოლკები ჰყავდა, ხოლო ამ უკანასკნელში კი ორი სატანკო და ერთი მოტოქვეითი ბატალიონები შედიოდნენ. მის შეიარაღებაში დახლოებით 120 ტანკი იმყოფებოდა, ხოლო მისი ყველა დანარჩენი ქვედანაყოფი ისეთივე გახლდათ, როგორც ქვეით დივიზიაში. 

B ტიპის ქვეითი დივიზია ჩვეულებრივი ქვეითი დივიზიისგან მხოლოდ იმით განსხვავდებოდა, რომ მასში ერთი ქვეითი პოლკი მექანიზებული პოლკით იყო შეცვლილი (ორი მოტოქვეითი და ერთი სატანკო ბატალიონები). 

მექანიზებული დივიზია შეიცავდა მეთაურობასა და შტაბს, სამ მექანიზებულ პოლკს (თითოეულში ორი მოტოქვეითი და ერთი სატანკო ბატალიონები), თვითმავალ საარტილერიო პოლკს, საზენიტო საარტილერიო დივიზიონს, სამ ბატალიონს (სადაზვერვო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის), ორ ასეულს (საშტაბოსა და ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების), დივიზიის ზურგს. მასში შედიოდა პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 13 ათასი ადამიანი, 200-მდე ტანკი, დაახლოებით 500 ჯავშანტრანსპორტერი, საველე არტილერიის 150-ზე მეტი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 130 ერთეული ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება. 

ცალკეულ ქვეით ბრიგადას ჰყავდა მეთაურობა და შტაბი, ოთხი ქვეითი ბატალიონი, ორი საარტილერიო დივიზიონი, საზენიტო საარტილერიო ბატარეა, ხუთი ასეული (საშტაბო, სადაზვერვო, სატანკო, მესანგრეთა, კავშირგაბმულობის) და ბრიგადის ზურგი. სულ ბრიგადაში მოითვლებოდა პირადი შემადგენლობის 5 ათასზე მეტი ადამიანი, 25-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის დაახლოებით 90 ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 50-მდე ერთეული ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება. 

ცალკეული ჯავშანსატანკო ბრიგადა შედგებოდა მეთაურობისა და შტაბისგან, ორი სატანკო და ორი მოტოქვეითი ბატალიონისგან, ორი თვითმავალი საარტილერიო დვიზიონისგან, ოთხი ასეულისა (საშტაბო, სადაზვერვო, მესანგრეთა, კავშირგაბმულობის) და ბრიგადის ზურგისგან. მის შემადგენლობაში იმყოფებოდა დაახლოებით 120 ტანკი, საველე არტილერიის დაახლოებით 70 თვითმავალი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, დაახლოებით 40 ერთეული ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება. 

საჰაერო-სადესანტო ბრიგადასა და «კომანდოსების» ბრიგადას ჰყავდათ ოთხ-ოთხი ქვეითი ბატალიონი. თითოეული ბრიგადის პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება აღემატებოდა 3 ათას ადამიანს. 

უცხოური სამხედრო ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, 1980-იანი წლების შუახანებში თურქეთის სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების შეიარაღებაში იმყოფებოდა: უმართავი რაკეტების (ურ) «ონესტ ჯონი» 18 გასაშვები დანადგარი (გდ), დაახლოებით 3700 ტანკი (M47, M48A1, M48A5 და «ლეოპარდ-1A3»), 2000 ჯავშანტრანსპორტერი M113, საველე არტილერიის 2200-ზე მეტი ქვემეხი, სხვადასხვა ყალიბის 1800-ზე მეტი ნაღმსატყორცნი, 2200-მდე უუკუცემო ქვემეხი, ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) «კობრას», SS-11-ის, «თოუსა» და «მილანის» 500 გასაშვები დანადგარი, დაახლოებით 1200 საზენიტო ქვემეხი, საარმიო ავიაციის 300-ზე მეტი თვითმფრინავი და ვერტმფრენი, აგრეთვე სხვა შეიარაღება. 

სახმელეთო ჯარების რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის გეგმებში თურქული სარდლობა დიდ ყურადღებას უთმობდა იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის თანამედროვე ნიმუშებით მის გადაიარაღებას. პირველ რიგში ითვალისწინებდნენ სატანკო ფარეხის გადაიარაღებას. ამისთვის ქვეყანაში დასავლეთგერმანელი სპეციალისტების დახმარებით სარემონტო ქარხანა იქნა აშენებული, რომელშიც ახორციელებდნენ M47 და M48 ტანკების მოდერნიზაციას (ბენზინის ძრავებს ცვლიდნენ დიზელურით, 90-მმ ზარბაზნებს – 105-მმ-ით, აყენებდნენ ღამური ხედვის ხელსაწყოებს და ატარებდნენ სხვა სამუშაოებსაც). ორმხრივი შეთანხმების შესაბამისად გფრ აწვდიდა თურქეთს M48A2 და «ლეოპარდ-1A3» ტანკებს, ტსმრ «მილანის» გდ-ებს, ავტომობილებს, საინჟინრო ტექნიკასა და კავშირგაბმულობის აპარატურას. აშშ-დან ელოდებოდნენ თვითმავალი სარტილერიო სისტემების, მართვადი რაკეტა «ლანსების», M60 ტანკების, ტსმრ «თოუს» გდ-ების, საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსებისა და სხვა შეიარაღების მიღებას. 

სამხედრო-საჰაერო ძალები წარმოადგენდა შეიარაღებული ძალების დამოუკიდებელ სახეობას. მის სათავეში იდგა სარდალი, რომელიც უშუალოდ შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა. დაქვემდებარებულ შენაერთებსა და ნაწილებს იგი თავისი შტაბის (ანკარა) მეშვეობით ხელმძღვანელობდა. სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) შტაბი ახორციელებდა სჰძ-ის ოპერატიულ ხელმძღვანელობას, შეიმუშავებდა ავიაციის გამოყენების გეგმებს, ახდენდა შტაბების, ნაწილებისა და ქვედანაყოფების ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების ორგანიზაციას და ახორციელებდა მის კონტროლს, წყვეტდა სჰძ-ის მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის საკითხებს, განსაზღვრავდა რეზერვების რაოდენობრივ შემადგენლობასა და სამობილიზაციო მზადყოფნას. ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული (სამოკავშირეო) ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის (6 გტას) შტაბთან ურთიერთმოქმედების ფარგლებში თურქი ოფიცრები აქტიურად მონაწილეობდნენ თურქეთის სჰძ-ის გამოყენების გეგმების შემუშავებაში იმ ოპერაციებში, რომლებიც სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის სარდლობის გეგმებით ტარდებოდა, აგრეთვე ბლოკის შეიარაღებული ძალების სარდლობის მიერ ჩატარებული სწავლებების ორგანიზებაშიც. 

თურქეთის სჰძ-ის პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება 1980-იანი წლების შუახანებში იყო 55 ათასი ადამიანი, მათგან 35 ათასი ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურე გახლდათ. 

ორგანიზაციულად თურქეთის სჰძ შედგებოდა ორი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობისა (დასავლეთის პრესაში მათ ზოგჯერ ტაქტიკურ საჰაერო არმიებსაც უწოდებდნენ) და ერთი სასწავლო სარდლობისგან, სატრანსპორტო საავიაციო ჯგუფისა და მომარაგების ცენტრებისგან. 

ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა (ტას) უმაღლესი ოპერატიული შენაერთი გახლდათ, რომელიც ერთერთ საოპერაციო მიმართულებაზე საჰაერო ოპერაციების წარმოებისთვის იყო განკუთვნილი. მისი სარდალი პასუხს აგებდა ნაწილებისა და ქვედნაყოფების საბრძოლო მზადყოფნაზე, გეგმავდა და ატარებდა სწავლებებს, ომის შემთხვევაში კი ახდენდა საჰაერო ოპერაციების ორგანიზებას და ახორციელებდა სახმელეთო ჯარებთან და სამხედრო საზღვაო ძალებთან (სზძ) ავიაციის ურთიერთმოქმედებას. მას უშუალოდ ექვემდებარებოდნენ შტაბი, ავიაციის მართვის ჯგუფი, სამი-ხუთი საბრძოლო საავიაციო ბაზა და მხარდაჭერის ბაზა. სჰძ-ის ძირითადი ქვედანაყოფი გახლდათ საავიაციო ესკადრილია, რომელიც 18-20 საბრძოლო თვითმფრინავისგან შედგებოდა. 

ავიაციის მართვის ჯგუფი განკუთვნილი იყო საბრძოლო ნაწილებისა და ქვედანაყოფების მოქმედებათა ოპერატიული ხელმძღვანელობისთვის, აგრეთვე სახმელეთო ჯარებთან და სზძ-თან ურთიერთმოქმედების ორგანიზებისთვისაც. 

საავიაციო ბაზას, როგორც წესი, შერეულს, თავის შემადგენლობაში ჰყავდა გამანადგურებელ-ბომბდამშენი, გამანადგურებელი და სადაზვერვო ესკადრილიები. ორგანიზაციულად ის მოიცავდა შტაბს, ორ-სამ ესკადრილიას, სასწავლო თვითმფრინავების ქვედანაყოფებს, საზენიტო სარაკეტო-საარტილერიო დივიზიონს, მხარდაჭერის ჯგუფებსა და უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებს. საავიაციო ბაზას გააჩნდა დისლოკაციის მუდმივი ადგილი (საბაზო აეროდრომი), მას ასევე შესაბამისი ნომერიც ჰქონდა მინიჭებული. ვითარების გამწვავების პერიოდში ან ომის დაწყებისთანავე ესკადრილიები სათადარიგო აეროდრომებზე ნაწილოდებოდნენ (თითოეულ ესკადრილიას ერთი-ორი აეროდრომი გამოეყოფოდა). ავიაბაზის მეთაური პასუხს აგებდა პირადი შემადგენლობის საბრძოლო მზადყოფნასა და მომზადებაზე, საავიაციო ტექნიკის მდგომარეობასა და მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფაზე. 

სასწავლო თვითმფრინავების ქვედანაყოფის წინაშე ისმებოდა ახალი მფრინავებისა და იმ სპეციალისტების მწყობრში შეყვანის ამოცანები, რომელთაც ფრენებში ხანგრძლივი შესვენება ჰქონდათ, მათ მიერ პილოტირების ტექნიკაში უნარ-ჩვევების სათანადო დონეზე აყვანის ან აღდგენის ამოცანები; აგრეთვე ფრენების დაწყების წინ ამინდის დაზვერვის წარმოების ამოცანაც. 

საზენიტო სარაკეტო-საარტილერიო დივიზიონი ავიაბაზის საჰაერო თავდაცვას ახორციელებდა. მის შემადგენლობაში შედიოდა საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) «რაპირას» ბატარეა, 40-მმ საზენიტო ზარბაზნებისა და 12,7-მმ შეოთხილი (ოთხლულიანი) საზენიტო სატყვიამფრქვევო დანადგარების სამი შერეული ბატარეა. 

მხარდაჭერის ჯგუფი უზრუნველყოფდა ავიაბაზის საბრძოლო საქმიანობას და დაკავებული გახლდათ მთელი აუცილებელი ქონებითა და საბრძოლო ტექნიკით მისი მომარაგების, თვითმფრინავებისა და სხვა საბრძოლო ტექნიკის ტექნიკური მომსახურებისა და პროფილაქტიკის საკითხებით. 

1-ლი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა (ესქიშეჰირი) აერთიანებდა ოთხ საავიაციო ბაზას: ესქიშეჰირში – 111-ე და 112-ე გამანადგურებელ-ბომბდამშენი (F-4E თვითმფრინავები) და 113-ე სადაზვერვო (RF-4E) ავიაესკადრილიები; მიურთედში – 141-ე და 142-ე გამანადგურებელ-ბომბდამშენი (F-104G) ესკადრილიები; ბანდირმაში – 161-ე და 162-ე გამანადგურებელ-ბომბდამშენი (შესაბამისად F-104G და F-5) და სადაზვერვო (RF-5A) ესკადრილიები; ბალიქესირში – 191-ე და 192-ე გამანადგურებელი (F-104S) და 193-ე გამანადგურებელ-ბომბდამშენი (F-104G) ესკადრილიები. გარდა ამისა, სარდლობის შემადგენლობაში შედიოდა ზმრ «ნაიქ ჰერკულესების» 15-ე სარაკეტო ბაზა (ალემდარი). 

მე2 ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა მოიცავდა სამ საავიაციო ბაზას: მერზიფონი – 151-ე და 152-ე გამანადგურებელ-ბომბდამშენი (F-5A და სასწავლო-საწვრთნელი თვითმფრინავები F-5B) ესკადრილიები; ერჰაჩი – 171-ე, 172- და 173-ე გამანადგურებელ-ბომბდამშენი (F-4E) და დიარბაქირი – 181-ე და 182-ე გამანადგურებელ-ბომბდამშენი (F-100D და F) და 184-ე სადაზვერვო (RF-5A) ავიაესკადრილიები. 

სულ თურქეთის სჰძ-ის შემადგენლობაში, უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, 1986-იანი წლების შუახანებში საბრძოლო ავიაციის 18 ესკადრილია შედიოდა: 14 გამანადგურებელ-ბომბდამშენი (დამრტყმელი), 2 გამანადგურებელი (საჰაერო თავდაცვისა) და 2 სადაზვერვო, რომელთა შეიარაღებაშიც შედგებოდა დახლოებით 450 საბრძოლო და სასწავლო-საბრძოლო თვითმფრინავი (160 F-104G, 35 F-104S, 80 F-4E, 40 F-100D და F, 90 F-5A, 8 RF-4E და 27 RF-5A). აშშ-ისა და ნატო-ს სხვა ქვეყნების დახმარებით, რომლებიც სულ უფრო მზარდი მასშტაბებით აწვდიდნენ მას საავიაციო ტექნიკას, თურქეთის სჰძ-ში ხორციელდებოდა ავიაესკადრილიების გადაიარაღება (ელოდებოდნენ F-16 ტიპის დაახლოებით 160 თანამედროვე ამერიკული ტაქტიკური გამანადგურებლის მიღებას), აგრეთვე ახალი საავიაციო ქვედანაყოფებს ჩამოყალიბებაც. 

ზმრ-ების სარაკეტო ბაზა შედგებოდა ორი ჯგუფისა (დივიზიონისა) და უზრუნველყოფის რამდენიმე ქვედანაყოფისგან. თითოეულ ჯგუფში იყო შტბი, ზმრ-ების ოთხი ესკადრილია (თითოეულში ზმრ «ნაიქ ჰერკულესების» 9 გასაშვები დანადგარი; სულ 36 ზმრ გდ, ორივე ჯგუფში კი 72 ზმრ გდ). მოქმედების დიდი სიშორის მქონე ეს სარაკეტო საშუალებები ჰაერიდან იფარავდნენ შავი ზღვის სრუტების ზონასა და ქვეყნის მნიშვნელოვან ადმინისტრაციულ-პოლიტიკურ ცენტრს – სტამბულს. 

სასწავლო სარდლობა (იზმირი) ახორციელებდა თურქეთის სჰძ-ის ნაწილებისა და ქვედანაყოფებისთვის საფრენოსნო და ტექნიკური შემადგენლობის მომზადებას. მასში შედიოდნენ სჰძ-ის აკადემია, საფრენოსნო და ტექნიკური სასწავლებლები, სასწავლო საავიაციო ბაზები და სასწავლო ბრიგადა. 

სატრანსპორტო საავიაციო ბაზა (ეთიმესგუტი) შედგებოდა შტაბის, ოთხი სატრანსპორტო ესკადრილიისა (221-ე და 222-ე კაისერიში, 223-ე და 224-ე ეთიმესგუტში) და მხარდაჭერის ჯგუფისგან. მისი ძირითადი დანიშნულება გახლდათ საბრძოლო ესკადრილიების სათადრიგო აეროდრომებზე განწერტვისას პირადი შემადგენლობის, საბრძოლო მასალებისა და საავიაციო ქონების გადასროლა, ჯარებში ჰაერით მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებების მიტანა, აგრეთვე საჰაერო დესანდების გადასროლა (გადასხმა). სატრანსპორტო ესკადრილიების შეიარაღებაში შედგებოდა თვითმფრინავები C.160D «ტრანსალი» და C-130E «ჰერკულესი», C-47, C-54, BN-24 «აილენდერი», «ვაიჰაუნთ-700», აგრეთვე ვერტმფრენები UH-1D და H და UH-19D (სულ 80-ზე მეტი თვითმფრინავი და დაახლოებით 35 ვერტმფრენი). 

სჰძ-ის ნაწილების მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებებით უზრუნველყოფისთვის მომარაგების ოთხი ცენტრი იყო შექმნილი. თითოეულ მათგანს ჰქონდა თავისი მიზნობრივი დანიშნულება, უზრუნველყოფდა იარაღის, საბრძოლო ტექნიკისა და სხვა ქონების გარკვეულ სახეობათა დასაწყობებას და ამ იარაღით, საბრძოლო ტექნიკითა და საავიაციო ქონებით ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს ამარაგებდა. ცენტრის შემადგენლობაში იყო სარემონტო საამქროები და ამწყობი (сборочные) საწარმოები. 

თურქეთის საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) საშუალებები ევროპაში ნატო-ს ჰთ-ის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სისტემის განუყოფლ ნაწილს წარმოადგენდნენ (მე-6 გტას-ის პასუხისმგებლობის რაიონი). მათი ყველაზე უფრო ეფექტურად გამოყენებისთვის ქვეყნის მთელი ტერიტორია ჰთ-ის ორ სექტორად (დასავლეთისა და აღმოსავლეთის) იყო გაყოფილი. ჰთ-ის ძალებისა და საშუალებათა საერთო ხელმძღვანელობას ახორციელებდნენ სჰძ-ის სარდალი თავისი შტაბის მეშვეობით და ჰთ-ის სამმართველო. 

ქვეყნის ტერიტორიის უმეტესი ნაწილის ჰაერიდან დაფარვის უზრუნველყოფა წარმოებდა ძირითადად გამანადგურებელი ავიაციითა და საზენიტო არტილერიით. ახლო მოქმედების ზმრ «რაპირას» ბატარეებს უმთავრესად აეროდრომების თავდაცვა ეკისრებოდათ, ხოლო შორი მოქმედების ზმრ «ნაიქ ჰერკულესების» ჯგუფებს (დივიზიონებს) კი – შავი ზღვის სრუტეების ზონისა. საჰაერო მოწინააღმდეგის შესახებ შეტყობინებასა და აქტიური ძალებისა და საშუალებათა მართვას აწარმოებდნენ ნატო-ს საჰაერო თავდაცვის მართვის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) ავტომატიზებულ სისტემა «ნეიჯში» შემავალი რადიოლოკაციური პოსტებიდან მოსული ინფორმციის საფუძველზე. 

ბლოკის სარდლობის გეგმების შესაბამისად, 1980-იანი წლების შუახანებში თურქეთის ტერიტორიაზე კონიაში მეწინვე ოპრატიული ბაზა იყო მწყობრში შეყვანილი AWACS სისტემის შორეული რადიოლოკაციური აღმოჩენისა (შრლა) და მართვის E-3A ტიპის ამერიკული თვითმფრინავების განლაგებისთვის. 

უცხოური პრესის მოწმობით, 1980-იანი წლების დასაწყისიდან შუახანებამდე თურქეთმა აშშ-დან და ნატო-ს სხვა ქვეყნებიდან მიიღო დაახლოებით 90 მრავალმიზნობრივი ტაქტიკური გამანადგურებელი F-4E და 100-ზე მეტი თვითმფრინავი F-104G. მიმდინარეობდა მოლაპარაკებები აშშ-სა და ეგვისპტესთან F-4 თვითმფრინავების შესყიდვაზე, დიდ ბრიტანეთსა და გფრ-თან «ტორნადოს» ტიპის თვითმფრინავებისა, ხოლო ესპანეთთან, იტალიასა და კანადასთან – სამხედრო-სატრანსპორტო თვითმფრინავების შესყიდვაზე. დიდ იმედებს ამყარებდნენ მცირე სიშორის საზენიტო სარაკეტო კომპლექს (ზრკ) «რაპირაზე» (დიდი ბრიტანეთი) და ვარაუდობდნენ 20-ზე მეტი ასეთი სისტემის შესყიდვას. ითვალისწინებდნენ საავიაციო ნაწილების მართვადი იარაღით აღჭურვასაც, კერძოდ კი «ჰაერი-ჰაერი» კლასის მართვადი რაკეტებით («საიდვაინდერი», «სფაროუ», «ფალკონი», «შაფრირი»), აგრეთვე «ჰაერი-დედამიწა» კლასის მართვადი რაკეტებითაც (AS-12, «ბულფაფი» და «მეივერიკი»). 

ააქტიურებდნენ ღონისძიებებს მიურთედში საავიაციო ქარხნის უსწრაფესად ექსპლუატაციაში შეყვანისთვის, რომელშიც შეერთებულ შტატებთან ერთობლივად F-16 ტიპის მრავალმიზნობრივი ტაქტიკური გამანადგურებლები უნდა ეწარმოებინათ. 

სამხედრო-საზღვაო ძალებს (49 ათასი ადამიანი 1980-იანი წლების შუახანებში) სათავეში ედგა სარდალი, რომელიც თავისი შტაბის (ანკარა) მეშვეობით ახორციელებდა სზძ-ის ადმინისტრაციულ და ოპერატიულ ხელმძღვანელობას. მის შემადგენლობაში შედიოდნენ სამხედრო-საზღვაო ფლოტი, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობები და სასწავლო სარდლობა. საგანგებო მდგომარეობის შემოღების შემთხვევაში სზძ-ის შემადგენლობაში ნაწილობრივ ან მთლიანად გადაეცემოდა სანაპირო თავდაცვის სარდლობა, რომელიც მშვიდობიანობის დროს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარებოდა. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, ომიანობის დროს თურქეთის სზძ-ს შემდეგი ძირითად ამოცანები დაეკისრებოდა: შავი ზღვის სრუტეების ბლოკადა, შავ ზღვაზე და ხმელთაშუა ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავებთან და წყალზედა ხომალდებთან ბრძოლა, ზღვისპირა მიმართულებებზე მოქმედი სახმელეთო ჯარებისთვის მხარდაჭერის აღმოჩენა, სანაპიროს დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვა, საკუთარი საზღვაო შეტყობინებების გზების დაცვა და მოწინააღმდეგის კომუნიკაციათა დარღვევა, ეროვნული შეიარაღებული ძალებისა და ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების ინტერესებში დაზვერვის წარმოება. 

სამხედრო-საზღვაო ფლოტი – ეს გახლდათ თურქეთის სზძ-ის ძირითადი ოპერატიული გაერთიანება, რომელიც მოიცავდა პრაქტიკულად მთელ სახომალდო შემადგენლობას. ორგანიზაციულად ის ოთხი ფლოტილიისგან შედგებოდა: საბრძოლო, წყალქვეშა ნავების, სანაღმო, აგრეთვე სარაკეტო და სატორპედო კატარღების ფლოტილიებისგან. ფლოტილიები, თავის მხრივ, დივიზიონებად იყოფოდა. სამხედრო-საზღვაო ფლოტის სარდლობას აგრეთვე საზღვაო ავიაციის ავიაბაზაც ექვემდებარებოდა. 

ცნობარ «ჯეინის» მონაცემებით, 1986 წელს თურქეთის სზძ დაახლოებით 200 ხომალდსა და კატარღას მოითვლიდა, მათ რიცხვში 16 წყალქვეშა ნავს, 2 მრი საესკადრო ნაღმოსანს (მართვადი სარაკეტო იარაღით აღჭურვილი საესკადრო ნაღმოსნები), 12 საესკადრო ნაღმოსანს, 4 ფრეგატს, 41 სადესანტო და 40 ნაღმსატრალო ხომალდს, 14 სარაკეტო, 11 სატორპედო, 30 სადარაჯო (საპატრულო) და 30-ზე მეტ სადესანტო კატარღას. გარდა ამისა, სანაპირო თავდაცვის შემადგენლობაში შედიოდა დაახლოებით 30 სადარაჯო კატარღა. ძირითადი კლასების ხომალდები უმთავრესად ყოფილი ამერიკული ხომალდებით იყო წარმოდგენილი, რომლებიც თურქეთს სხვადასხვა დროს სამხედრო დახმარების პროგრამის მიხედვით ჰქონდა მიღებული. 

ფლოტის ბაზირებისთვის შექმნილი გახლდათ ხუთი სამხედრო-საზღვაო ბაზა (გიოლჯუკი, ერეგლი, სტამბული, იზმირი, ისკანდერონი) და რვა ბაზირების პუნქი. მშვიდობიანობის დროს ფლოტის ძირითადი სახომალდო შემადგენლობა ბაზირებული იყო მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა გიოლჯუკში, ხოლო საბრძოლო პატრულირებისას ან სწავლებების პერიოდში კი – დანარჩენებზე. 

საზღვაო ავიაციის შემადგენლობაში 15 საბაზო საპატრულო თვითმფრინავი «თრექერი» (S-2A და S-2E) და 6 ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენი (3 AB-204 და 3 AB-212) მოითვლებოდა, რომლებიც ორგნიზაციულად ორ ესკადრილიაში იყვნენ შეყვანილი. ისინი შემდეგ ამოცანებს წყვედნენ: მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავებთან ბრძოლა, დაზვერვის წარმოება და ჰაერიდან სანაღმო ღობურების დაყენება. 

სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობები ტერიტორიულ ფორმირებებს წარმოადგენდნენ. მათ ეკისრებოდათ სანაპიროზე, სამხედრო-საზღვაო ბაზებისა და პორტების რაიონში მოქმედებათა წარმოების ორგანიზაცია, აგრეთვე ზონების ფარგლებში მყოფი ან მოქმედი სახომალდო შენაერთების მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა. ზონის შემადგენლობაში გახლდათ შტაბი, სამხედრო-საზღვაო რაიონების (ჩრდილოეთის ზონაში – შავი ზღვის, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეების, სამხრეთის ზონაში – ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების) სარდლობები, სადარაჯო (საპატრულო) ხომალდების დივიზიონი, სადესანტო ფლოტილია (სამხრეთის ზონა), სანაპირო ნაწილები, ზურგის ქვედანაყოფები და დაწესებულებანი, სზძ-ის დამხმარე გემები (უმნიშვნელო რაოდენობით). ომიანობის დროს მათ სარდლობებს უნდა განეხორციელებიათ მათდამი გადაქვემდებარებული სზძ-ის ძალებისა და საშუალებათა ოპერატიული მართვა და ზურგის უზრუნველყოფა. 

სასწავლო სარდლობა მოიცავდა უმაღლეს და საშუალო სამხედრო-საზღვაო სასწავლო დაწესებულებებს, სასწავლო პოლკებს, ფლოტის წყალქვეშა და წყალზედა ძალების სკოლებს, კურსებსა და სასწავლო ცენტრებს. მას ეკისრებოდა სზძ-თვის რიგითი, უნტერ-ოფიცერთა და ოფიცერთა შემადგენლობის მომზადება. 

მთავარი სამხედრო-საზღვაო ბაზა გიოლჯუკი წარმოადგენდა ფლოტის ძირითად ბაზას. მასში სზძ-ის სახომალდო შემადგენლობის უმრავლესობა იყო ბაზირებული. ოპერატიული მიმარტებით ბაზის მეთაურობას ექვემდებარებოდნენ რეზერვის ხომალდები, სარემონტო ქარხნები და სახელოსნოები, მომარაგების ცენტრი, გემთსაშენი ვერფი, აგრეთვე საარტილერიო საბრძოლო მასალების, ნაღმებისა და ტორპედოების საწყობები. 

პასუხისმგებლობა სანაპიროს დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვის ორგანიზებაზე, აგრეთვე სამხედრო-საზღვაო ბაზების, ბაზირების პუნქტებისა და ქვეყნის ძირითადი პორტების დაცვაზე ეკისრებოდა 1980-იანი წლების დასაწყისში შექმნილ სანაპირო თავდაცვის სარდლობას. მის შემადგენლობაში შედიოდა სანაპირო თავდაცვის ოთხი ზონური სარდლობა: შავი, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების, აგრეთვე შავი ზღვის სრუტეების ზონების სარდლობები (მეთაურობები). 

1980-იან წლებში თურქეთის სზძ-ის განვითარება ძირითადად სახომალდო შემადგენლობის, ხარისხობრივი განახლებისა და რაოდენობრივი ზრდის ხაზით ხორციელდებოდა ხომალდებისა და კატარღების საზღვარგარეთიდან მიწოდებისა და ეროვნულ გემთსაშენ ვერფებში მათი აგების ხარჯზე. ამასთან მთავარი ყურადღება წყალქვეშა ნავების, მრი ხომალდებისა და კატარღების მშენებლობას ეთმობოდა. როგორც დასავლური პრესა იტყობინებოდა, გიოლჯუკის გემთსაშენ ვერფში გფრ-ის ტექნიკური დახმარებით აგებდნენ 209 პროექტის წყალქვეშა ნავებს. გფრ-ისა და თურქეთის ვერფებში წარმოებდა მრი ხომალდებისა და «დოგანის» ტიპის სარაკეტო კატარღების მშენებლობა. აწყობილი გახლდათ მცირე სადესანტო ხომალდებისა და სანაპირო თავდაცვისთვის SAR33 ტიპის სადარაჯო (საპატრულო) კატარღების სერიული წარმოებაც. 

მიმართავდნენ ძალისხმევას საზღვაო ავიაციის საბრძოლო შესაძლებლობათა ასამაღლებლად. ასე, იტალიიდან გრძელდებოდა AB-212 ASW ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენების მიწოდება. წარმოებდა მოლაპარაკებები შეერთებულ შტატებთან «თრექერის» ტიპის მოძველებული თვითმფრინავების უფრო თანამედროვე მანქანებით შესაცვლელად. 

1980-იანი წლების პირველ ნახევარში თურქეთის სზძ-ის სარდლობა დიდ ყურადღებას უთმობდა დივერსიული ძალების განვითარებას, რომელიც განკუთვნილი გახლდათ სადაზვერვო-დივერსიული ოპერაციების ჩატარებისთვის მოწინააღმდეგის სანაპირო ტერიტორიაზე და წყლებში, ასევე წყალქვეშა ღობურების დაცვის უზრუნველყოფისთვის სამხედრო-საზღვაო ბაზებთან მისადგომებზე და სრუტეების ზონაში. სზძ-ის შემადგენლობაში საბრძოლო მცურავთა რამდნიმე ქვედანაყოფიც იყო ჩამოყალიბებული. 

მთლიანობაში, უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, 1980-იანი წლებში თურქეთის შეიარაღებული ძალები ნატო-ს ბლოკის ჯარების საკმარისად მსხვილ დაჯგუფებას წარმოადგენდა, რომლის გაძლიერებასა და შეიარაღების ახალი სახეობებით აღჭურვას ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სარდლობა მუდმივ ყურადღებას უთმობდა. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга В. Бурляев, «Вооружённые силы Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1986 г. № 12. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელი შემადგენლობის გადანაცვლებანი 1980-იანი წლების შუახანებში

თურქეთის შეიარაღებული ძალების ოფიცერთა შემადგენლობის მიერ სამსახურის გავლის შესახებ დებულების შესაბამისად 1985 წელს, საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებების თანახმად, დაინიშნენ: 

– გენერალური შტაბის უფროსის პირველ მოადგილედ (გენერალური შტაბის მეორე უფროსად) არმიის გენერალი ნ. თ. თორუნთაი. იგი დაიბადა 1924 წელს ქ. ვაქიბქებირში. არმიაშია 1944 წლიდან. დაამთავრა ზოგადსაჯარისო საოფიცრო და საარტლერიო სასწავლებლები, ხოლო 1950 წელს კი – სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. სამსახურს გადიოდა სხვადასხვა სამეთაურო და საშტაბო თანამდებობებზე. კერძოდ, იგი მეთაურობდა მე-4 მოტოქვეით დივიზიასა და 11-ე საარმიო კორპუსს, სარდლობდა 1-ლ საველე არმიას, აგრეთვე სათავეში ედგა გენერალური შტაბის მთავარ ოპერატიულ სამმართველოს. 

– სახმელეთო ჯარების სარდლად არმიის გენერალი ნეჯეთ ოსთორუნი (მის შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ.: Зарубежное военное обозрение, 1984, № 3, გვ. 78 – ჟურნ. რედ.). იგი დაიბადა 1924 წელს ქ. კონიაში. არმიაშია 1943 წლიდან. აქვს უმაღლესი სამხედრო განათლება. 

– საჟანდარმო ჯარების სარდლად არმიის გენერალი ფიქრეთ ოქთაი. იგი დაიბადა 1926 წელს სტამბულში. არმიაშია 1945 წლიდან. დაამთავრა ზოგადსაჯარისო საოფიცრო სასწავლებელი, ხოლო 1962 წელს კი – სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. წლების განმავლობაში მეთაურობდა ჯავშანსატანკო ბრიგადას, 61-ე მოტოქვეით დივიზიას, მე-2 და -3 საარმიო კორპუსებს, ხოლო შემდეგ კი სარდლობდა მე-3 საველე არმიას. აქვს საშტაბო მუშაობის გამოცდილებაც (იყო სახმელეთო ჯარების სამობილიზაციო სამმართველოს უფროსი და საჟანდარმო ჯარების შტაბის უფროსი). 

– 1-ლი საველე არმიის სარდლად არმიის გენერალი რეჯეფ ორხან ერგუნი. იგი დაიბადა 1926 წელს ქ. კაისერიში. არმიაშია 1944 წლიდან. 1946 წელს დაასრულა ზოგადსაჯარისო საოფიცრო, შემდეგ საარტილერიო სასწავლებელი, ხოლო 1954-ში კი – სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. უკანასკნელი წლების განმავლობაში მეთაურობდა საჟანდარმო და ქვეით ბრიგადებს, მე-2 მოტოქვეით დივიზიასა და მე-4 საარმიო კორპუსს, აგრეთვე სათავეში ედგა სამხედრო აკადემიებს. 

– მე-3 საველე არმიის სარდლად არმიის გენერალი ჰიუსნიუ ჩელენქლერი. იგი დაიბადა 1923 წელს სტამბულში. არმიაშია 1943 წლიდან. დაამთავრა ზოგადსაჯარისო საოფიცრო სასწავლებელი და კავშირგაბმულობის სასწავლებელი, ხოლო 1960 წელს კი – სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. სამსახურს გადიოდა სხვადასხვა სამეთაურო და საშტაბო თანამდებობებზე. აქვს დაზვერვის ორგანიზაციისა და წარმოების გამოცდილება, მათ შორის რადიოტექნიკური დაზვერვისაც (გახლდათ მთავარი სადაზვერვო სამმართველოს რადიოელექტრონული დაზვერვის სამმართველოს უფროსი და გენერალური შტაბის კავშირგაბმულობისა და ელექტრონიკის მთავარი სამმართველოს უფროსი). სამხედრო გადატრიალების შემდეგ (1980 წლის სექტემბერი) დაინიშნა მე-2 საარმიო კორპუსის მეთაურად, ხოლო შემდეგ კი – ეროვნული თავდაცვის მინისტრის მთავარ მრჩევლად. 

– მე-4 საველე არმიის სარდლად არმიის გენერალი ქემალ იამაქი. იგი დაიბადა 1924 წელს ქ. მერზიფონში. არმიაშია 1945 წლიდან. დაამთავრა ზოგადსაჯარისო საოფიცრო და საარტილერიო სასწავლებლები, ხოლო 1958 წელს კი – სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. უკანასკნელი ათი წლის განმავლობაში იმყოფებოდა შემდეგ თანამდებობებზე: 28-ე მოტოქვეითი დივიზიის მეთაურის, სახმელეთო ჯარების შტაბის მთავარი ოპერატიული სამმართველოს უფროსის, მე-3 შინაგანი ზონის სარდლის, მე-7 და 11-ე საარმიო კორპუსების მეთაურის, სახმელეთო ჯარების შტაბის უფროსის. 

– ეროვნული თავდაცვის მინისტრის მთავარ მრჩევლად არმიის გენერალი საბრი დელიჩი. იგი დაიბადა 1923 წელს სტამბულში. არმიაშია 1946 წლიდან. დაამთავრა ზოგადსაჯარისო საოფიცრო და საარტილერიო სასწავლებლები, ხოლო 1961 წელს კი – სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია. 

– ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს გენერალურ მდივნად არმიის ადმირალი ორხან ქარაბულთი. იგი დაიბადა 1927 წელს ქ. ქოჯაელიში. სამხედრო-საზღვაო ფლოტში მსახურობს 1948 წლიდან. 1964 წელს დაამთავრა სამხედრო-საზღვაო აკადემია. უკანასკნელი წლების განმავლობაში ეკავა სამხედრო-საზღვაო ფლოტის შტაბის უფროსის, სანაღმო ფლოტილიის სარდლის, სზძ-ის შტაბის ოპერატიული სამმართველოს უფროსისა და შტაბის უფროსის, ჩრდილოეთის სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდლის თანამდებობები. 

– სახმელეთო ჯარების შტაბის უფროსად კორპუსის გენერალი ნაზიფ ოქა. იგი დაიბადა 1927 წელს ქ. სტამბულში. არმიაშია 1946 წლიდან. 1949 წელს დაამთავრა ზოგადსაჯარისო საოფიცრო სასწავლებელი, ხოლო შემდეგ კი საარტილერიო სასწავლებელიც, სახმელეთო ჯარების სამხედრო აკადემია და ნატო-ს კოლეჯი იტალიაში. იყო მე-3 საველე არმიის შტაბის უფროსის მოადგილე, მე-8 საარმიო კორპუსის 33-ე მოტოქვეითი დივიზიის მეთაური. 

საარმიო კორპუსებს სათავეში ჩაუდგნენ: მე-3-ს – ფიქრეთ ქიუფელი, მე-6-ს – ჰაქი ქაია, მე-7-ს – ჰაირი იუნდიული, მე-8-ს – ისლამ ჰაქი ქარადაი, 11-ეს – საბაჰათინ აქინჯი, 15-ეს – არიფ ერიილმაზი (თითოეულს აქვს კორპუსის გენერლის წოდება). 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Петров, «Перемещения руководящего состава вооруженных сил Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1986, № 1. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სამხედრო მოსამსახურეთა ფორმის ტანსაცმელი, სამხედრო წოდებები და განსხვავების ნიშნები 1980-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, ნატო-ს ბლოკის წევრი სახელმწიფოს თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა სამხედრო მოსამსახურეთა ფორმის ტანსაცმელს სამხედრო დისციპლინის განმტკიცების, შეიარაღებული ძალების პირად შემადგენლობაში «ეროვნული სიამაყის» გრძნობის გაღვივების, აგრეთვე ქვეყნის მოსახლეობაში სამხედრო სამსახურის პოპულარიზაციის მნიშვნელოვან საშუალებად მიიჩნევდა. 

კანონმდებლობის შესაბამისად თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში სხვადასხვანაირი ფორმის ტანსაცმელი გახლდათ დადგენილი. 1980-იან წლებში მათგან ძირითადი იყო: საპარადო-გამოსასვლელი, საპარადო მწყობრისათვის, ყოველდღიური და საველე ფორმის სამოსელი. 

სახმელეთო ჯარების გენერლებსა და ოფიცრებს ჰქონდათ საპარადო-გამოსასვლელი ფორმის ტანსაცმლის ზამთრისა და ზაფხულის ვარიანტები. მისი ტარება ნებადართული გახლდათ ოფიციალურ მიღებებზე, დღესასწაულების დღეებში, შვებულებებში ყოფნის დროს, გამოსასვლელ დღეებში, აგრეთვე სამსახურისგან თავისუფალ დროს.ზამთრის ფორმა მოიცავდა ფორმის ქუდს, ღია ერთბორტიან კიტელს (ორი სამკერდე და ორი გვერდითი ჩაჭრილი ჯიბეებითა და ჯიბეების სარქველებით), რომელიც ოთხი ღილით იკვრებოდა, და დამცავი ფერის ჩაშვებული შარვალს, თეთრ პერანგს შავი ჰალსტუხით, შავ დახურულ ფეხსაცმელსა და თეთრ ხელთათმანებს. ტანსაცმლის ამ ფორმის საზაფხულო ვარიანტი ღია-ბეჟი ფერის შემსუბუქებული მასალისგან გახლდათ შეკერილი (ნახ. 1, А). საპარადო-გამოსასვლელ ფორმასთან ერთად ატარებდნენ პალაშს (მოკლე დაშნას). 

ს ა პ ა რ ა დ ო | ფ ო რ მ ა ს | მ წ ყ ო ბ რ ი ს ა თ ვ ი ს  ატარებდნენ პარადებზე, საპატიო ყარაულში ან ესკორტში ყოფნისას. ის შედგებოდა თეთრი ფიბრის მუზარადის, ხაკისფერი (ზაფხულში ღია-ბეჟი ფერის) შარვლისა და დახურული ქურთუკის (ორი სამკერდე ჯიბე), დახურული შავი ფეხსაცმლის (თეთრი კრაგებით), მოვერცხლისფრო აქსელბანტების, პისტოლეტისბუდიანი თეთრი პორტუპეისა და თეთრი ხელთათმანებისგან (ნახ. 1, Б). 

ყ ო ვ ე ლ დ ღ ი უ რ ი  ფორმის ტანსაცმელი დადგენილი იყო ორ ვარიანტად: ზამთრისა და ზაფხულის. ზამთრისა (ნახ. 1, В) შედგებოდა ფორმის ქუდის, ერთბორტიანი კიტელის ან დამოკლებული ქურთუკის, ჩამოშვებული შარვლის, შავჰალსტუხიანი პერანგის, ყავისფერი დახურული ფეხსაცმლის, შავი წინდების და ტყავის ყავისფერი ხელთათმანებისგან. შალის ქსოვილის (გაბარდინის ტიპისა) სამხედრო გამოჭრილობის კიტელს ჰქონდა ორი სამკერდე დაკერებული და ორიც გვერდითი ჩაჭრილი ჯიბეები სარქველებით, იკვრებოდა ლითონის ოთხი ღილით. ფორმის ქუდი, კიტელი და შარვალი ხაკისფერი იყო, პერნგი ღია-ბეჟი ფერისა. საზაფხულო ფორმის ტანსაცმელი ზამთრის ფორმისგან მხოლოდ იმით განსხვავდებოდა, რომ ღია-ბეჟი ფერის შემსუბუქებული მასალისგან გახლდათ შეკერილი. 

ს ა ვ ე ლ ე | ფ ო რ მ ა  (ზამთრისა და ზაფხულის ხაკის ფერისა) მოიცავდა: კეპს (ტანკისტებს მეცადინეობებზე – ბერეტი), ქურთუკს, შარვალს, ყავისფერ დახურულ ფეხსაცმელსა და ქამარს. განკუთვნილი იყო მეცადინეობების, სწავლებების, მანევრებისა და სამწყობრო დათვალიერებათა დროს ტარებისთვის (ნახ. 1, Г). 

ცივ დროს სამწყობრო საპარადო, ყოველდღიურ და საველე ფორმებს ემატებოდა ფარაჯა (ხაკის ფერი მაუდისა), ხოლო ნესტიან ამინდში კი – პალტო-ლაბადა. ეს უკანასკნელი იყო ხაკისფერი, ორი გვერდული ჯიბითა და ქამრით, შეკერილი გახლდათ წყალგაუმტარი ქსოვილისგან. სამხრეებს აკერებდნენ ან ამაგრებდნენ, ჯართა გვარეობების ფერადი დანაკერები კი არ ჰქონდა. პალტო-ლაბადას ატარებდნენ ამინდის მიხედვით, წელიწადის ნებისმიერ დროს და ტანსაცმლის ნებისმიერ ფორმასთან. 

უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობის ფორმის ტანსაცმელი ისეთივე იყო, როგორც ოფიცრებისა, თუმცა კი უფრო დაბალი ხარისხის მასალისგან მზადდებოდა. სახმელეთო ჯარების რიგით შემადგენლობას ჰქონდა საპარადო ფორმა მწყობრისათვის, ყოველდღიური და საველე ფორმები ზამთრისა და ზაფხულის ვარიანტებად. 

ს ა პ ა რ ა დ ო | ფ ო რ მ ა | მ წ ყ ო ბ რ ი ს ა თ ვ ი ს  (ნახ. 2, А) მოიცავდა: ფიბრის მუზარადს, ქურთუკს ორი სამკერდე ჯიბით, შარვალს, ქამარს (ყველა ხაკისფერი იყო), ყავისფერ დახურულ ფეხსცმელს თეთრი კრაგებით. მისი ტარება ხდებოდა მხოლოდ პარადებზე, საპატიო ყარაულში მონაწილეობის ან ესკორტში ყოფნის დროს. 

ყ ო ვ ე ლ დ ღ ი უ რ ი | ფ ო რ მ ა  (ნახ. 2, Б) შედგებოდა კეპის, ორი სამკერდე ჯიბის მქონე ქურთუკის, შარვლის, ყავისფერი დახურული ფეხსაცმლისა და ქამრისგან. მას ატარებდნენ ნაწილის განლაგებაში, გამოსასვლელ ან სადღესასწაულო დღეებში, შვებულების დროს ან ქალაქში განთავისუფლებისას. 

ს ა ვ ე ლ ე  ფორმას ყოველდღიური ფორმის მსგავსი ფასონი ჰქონდა, მაგრამ უფრო უხეში მასალისგან იყო შეკერილი. 

ცივ და წვიმიან ამინდში რიგითი შემადგენლობის ყველა ფორმის ტანსაცმელს უხეში მაუდისგან შეკერილი ხაკისფერი ფარაჯა ემატებოდა. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) პირადი შემადგენლობის ფორმის ტანსაცმელი ისეთივე გახლდათ როგორც სახმელეთო ჯარებში, მხოლოდ მუქ-ლურჯი ფერისა (საველე ფორმა სჰძ-ის სამხედრო მოსამსახურეებს არ ჰქონდათ). 

ზემოჩამოთვლილი ფორმის ტანსაცმლის გარდა, სახმელეთო ჯარებსა და სჰძ-ში ჰქონდათ სპეციალური ფორმის ტანსაცმელიც (ნახ. 2 В და Г): საყარაულო და სამუშაო, ფორმის ტანსაცმელი კამუფლაჟური შეფერილობით გარემომცველ ფონთან შეხამებისთვის (სადაზვერვო, დივერსიული და სპეციალური ქვედანაყოფებისთვის), შემნიღბავი ხალათები, კომბინეზონები პილოტებისთვის და ა. შ. 

სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) პირადი შემადგენლობისთვის ასევე რამდენიმე ფორმის ტანსაცმელი იყო დადგენილი (თითოეული ზაფხულისა და ზამთრის ვარიანტებად იყოფოდა): საპარადო-გამოსასვლელი, საპარადო მწყობრისათვის, ყოველდღიური და სამუშაო. 

სზძ-ის ადმირალებისა და ოფიცრებისთვის  ს ა პ ა რ ა დ ო - გ ა მ ო ს ა ს ვ ლ ე ლ ი  ფორმა შავი ფერის შალის ან ნახევრადშალის ქსოვილისგან გახლდათ შეკერილი. ის შედგებოდა ფორმის ქუდისგან თეთრი შალითით, ორბორტიანი ღია კურტაკისგან (тужурка) რვა ღილით, ჩამოშვებული შარვლისგან, თეთრი პერანგისგან შავი ჰალსტუხით, შავი დახურული ფეხსაცმლისა და თეთრი ხელთათმანებისგან (ნახ. 3, А). ტანსაცმლის ამ ფორმასთან ატარებდნენ პალაშს. 

ს ა პ ა რ ა დ ო | ფ ო რ მ ა | მ წ ყ ო ბ რ ი ს ა თ ვ ი ს  (ნახ. 3, Б) ისეთივე გახლდათ, როგორც საპარადო გამოსასვლელი, მხოლოდ ემატებოდა თეთრი ფიბრის მუზარადი (ფორმის ქუდის ნაცვლად), ოქროსფერი აქსელბანტები და თეთრი კრაგები. 

ადმირალებისა და ოფიცრების ზამთრის  ყ ო ვ ე ლ დ ღ ი უ რ  ფორმის ტანსაცმელს იგივე გამოჭრა ჰქონდა, რაც საპარადო-გამოსასვლელს. ამ ფორმასთან პალაშს არ ატარებდნენ, ხოლო თეთრი ხელთათმანების ნაცვლად კი ტყავის ყავისფერ ხელთათმანებს იცვამდნენ. ზაფხულის ყოველდღიური ფორმა შეიცავდა თეთრ ფორმის ქუდს (შავი ქუდის ძირითა და წინაფრით), თეთრ ქურთუკს გადაკეცილი საყელოთი და ოთხი დაკერებული ჯიბით, შარვალს, დახურულ ფეხსაცმელსა და ქამარს (ნახ. 3, В). 

ს ა მ უ შ ა ო  ფორმა (ნახ. 3, Г) თურქეთის სზძ-ის ოფიცრებისთვის ორი ფერისა იყო: ბეჟი – ზამთრისა და თეთრი – ზაფხულის. მასში შედიოდა კეპი (ფორმის ქუდი), ქურთუკი (პერანგი) გრძელი (მოკლე) სახელოებით, შარვალი, ქამარი და დახურული ფეხსაცმელი – შავი ფერისა ზამთრისათვის და თეთრი ფერისა ზაფხულისათვის. 

სზძ-ის უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობის ფორმის ტანსაცმელი ისეთივე სახის, გამოჭრისა და ფერის იყო, როგორც ოფიცრებისა, თუმცა კი მასალის ხარისხით განსხვავდებოდა. სამხედრო მოსამსახურეთა ამ კატეგორიას საპარადო-გამოსასვლელი ფორმის ტანსაცმელი არ ჰქონდა, ხოლო მწყობრისათვის საპარადო ფორმასთან ატარებდნენ თეთრ ქამარს პისტოლეტის ბუდით. ზაფხულში ყოველდღიურ ფორმის ტანსაცმელთან კი ქურთუკის ნაცვლად – დახურულ კიტელს. 

სზძ-ის ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურეებს სამი სახესხვაობის ზამთრისა და ზაფხულის ფორმის ტანსაცმელი ჰქონდათ: საპარადო მწყობრისათვის, ყოველდღიური და სამუშაო. 

ს ა პ ა რ ა დ ო | ფ ო რ მ ა | მ წ ყ ო ბ რ ი ს ა თ ვ ი ს  (ნახ. 4, А) შეიცავდა თეთრ ფიბრის მუზარადს, შავ ფორმის პერანგს ლურჯი საყელოთი, რომელსაც კიდეზე სამი თეთრი ზოლი დაჰყვებოდა, შავ შარვალს, რომელსაც პერანგში იტანდნენ, შავ დახურულ ფეხსაცმელს, აგრეთვე პორტუპეას ხიშტითა და აქსელბანტებით. 

ყ ო ვ ე ლ დ ღ ი უ რ  ფორმის ტანსაცმელს ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურეები ნაწილის განლაგებაში (ხომალდზე), გამოსასვლელ და სადღესასწაულო დღეებში, განთავისუფლებისას ან შვებულებაში ყოფნის დროს ატარებდნენ. ზამთრის ფორმა შედგებოდა უწინაფრო ფორმის ქუდისგან შავი ლენტით, რომელზედაც ეწერა ასოები T. C. B. (თურქეთის რესპუბლიკის ფლოტი), შავი მაუდის პერანგისგან ფორმის საყელოთი, შავი ჩამოშვებული შარვლისა და დახურული ფეხსაცმლისგან. ზაფხულის ყოველდღიური ფორმა ისეთივე გახლდათ, როგორც ზამთრისა, მაგრამ ფორმის პერანგი და ჩამოშვებული შარვალი თეთრი ფერისა იყო (ნახ. 4, Б). 

ზამთრის  ს ა მ უ შ ა ო  ფორმა ბეჟი ფერისა გახლდათ, ის მოიცავდა კეპს, პერანგს დახურული საყელოთი, შარვალსა და შავ დახურულ ფეხსაცმელს. ზაფხულის სამუშაო ფორმა გამოჭრის მიხედვით ძირითადად იგივე იყო, რაც ზამთრისა, მაგრამ მას შემსუბუქებული ბამბის თეთრი ქსოვილისგან ამზადებდნენ. გარდა ამისა, ზაფხულის ფორმაში დახურულსაყელოიანი პერანგის ნაცვლად მოკლესაყელოიან ყელზე ამოჭრილ პერანგს ატარებდნენ (ნახ. 4, В). 

ცივ დროს ადმირალები, ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები ყველა ფორმის ტანსაცმელზე ერთიანი ნიმუშის ფარაჯას, ხოლო ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურეები კი ბუშლატს იცვამდნენ. 

სამხედრო წოდებები და განსხვავების ნიშნები. სახმელეთო ჯარებსა და სჰძ-ში შემდეგი წოდებები იყო დადგენილი: უმაღლესი საკომანდო შემადგენლობისთვის – მარშალი (მარეშალი), არმიის გენერალი (ორგენერალი), კორპუსის გენერალი (კორგენერალი), დივიზიის გენერალი (ტჲუმგენერალი), ბრიგადის გენერალი (ტუგგენერალი); ოფიცრებისთვის – პოლკოვნიკი (ალბაჲ), ვიცე-პოლკოვნიკი (ჲარბაჲ), მაიორი (ბინბაში), კაპიტანი (ჲუზბაში), უფროსი ლეიტენანტი (ჲუსტეგმენი), ლეიტენანტი (ტეგმენი), უმცროსი ლეიტენანტი (ასტეგმენი). თუ არმიის გენერალი გენერალური შტაბის უფროსის თანამდებობაზე დაინიშნებოდა, მაშინ მის სამხრეზე ირგვლივ კანტი შემოევლებოდა, როგორც მარშლის სამხრეზე. 

უმცროს მეთაურთა შემადგენლობას სახმელეთო ჯარებსა და სჰძ-ში შემდეგი სამხედრო წოდებები ენიჭებოდა: ზევადიან სამსახურში – ფელდფებელი ზემდეგობით (ქიდემლი ბაშჩავუში), ფელდფებელი (ბაშჩავუში), უფროსი სერჟანტი ზემდეგობით (ქიდემლი ჲუსტჩავუში), უფროსი სერჟანტი (ჲუსტჩავუში), სერჟანტი ზემდეგობით (ქიდემლი ჩავუში), სერჟანტი (ჩავუში); ვადიან სამსახურში – სერჟანტი (ჩავუში). 

რიგით შემადგენლობას ჰქონდა წოდებები ეფრეიტორი (ონბაში) და ჯარისკაცი (ერი). 

თურქეთის სზძ-ის ადმირალების სამხედრო წოდებები იყო – ფლოტის ადმირალი (ბჲუჲუკამირალი), არმიის ადმირალი (ორამირალი), კორპუსის ადმირალი (კორამირალი), დივიზიის ადმირალი (ტჲუმამირალი), ბრიგადის ადმირალი (ტუგამირალი); ოფიცრების – I რანგის კაპიტანი (დენიზ ალბაჲ), 2 რანგის კაპიტანი (დენიზ ჲარბაჲ), 3 რანგის კაპიტანი (დენიზ ბინბაში), კაპიტან-ლეიტენანტი (დენიზ ჲუზბაში), უფროსი ლეიტენანტი (დენიზ ჲუსტეგმენი), ლეიტენანტი (დენიზ ტეგმენი), უმცროსი ლეიტენანტი (დენიზ ასტეგმენი). უმცროს მეთაურთა შემადგენლობისა და რიგითების წოდებები სზძ-ში სახმელეთო ჯარებსა და სჰძ-ში მიღებული წოდებების ანალოგიური გახლდათ. 

ს ა მ ხ რ ე ე ბ ი  (ნახ. 5 და 6) გენერლებისა და ოფიცრების განმასხვავებელი ნიშნებია და იმავე მასალისგან მზადდებოდა, რისგანაც ფორმის ტანსაცმელი. სახმელეთო ჯარების გენერლებსა და ოფიცრებს ხაკისფერი სამხრეები ჰქონდათ, სჰძ-ის – ლურჯები, სზძ-ის ადმირალებს – ოქროსფერი, ოფიცრებს კი – შავი. ვარსკვლავები, ემბლემები და ღილები სამხრეებზე ოქროსფერი ლითონისგან მზადდებოდა. «გადაჯვარედინებული ხმლები» გენერლების (ადმირალების) ემბლემებზე ვერცხლისფერი იყო. სამხრეებს აკერებდნენ კიტელებზე, ქურთუკებსა და ფარაჯებზე. 

ფ ე რ ა დ ი | დ ა ნ ა კ ე რ ე ბ ი  (ნახ. 7) ასევე სამხედრო მოსამსახურეთა ერთერთ განმასხვავებელ ნიშნად ითვლებოდა. მათ აკერებდნენ კიტელისა და ქურთუკის საყელოზე, ხოლო ფარაჯისა და პალტო-ლაბადის საყელოზე კი – არა. დანაკერების ფერი სახმელეთო ჯარების პირადი შემადგენლობის ფორმის ტანსაცმელზე იმას მიუთითებდა, თუ სამხედრო მოსამსახურე რომელ ჯართა გვარეობას (სამსახურს) მიეკუთვნებოდა: მუქი-მწვანე – ქვეითი ჯარი, ღია-ნაცრისფერი – ჯავშანსატანკო ჯარები, მუქი-იისფერი – არტილერია, ლურჯი – საინჟინრო და სატრანსპორტო, აგრეთვე კავშირგაბმულობის ჯარები, მუქი-ნაცრისფერი – საარტილერიო ტექნიკური მომარაგების სამსახური, ბორდოსფერი – სამედიცინო და ქიმიური სამსახური, ღია-სოსანისფერი – საინტენდანტო სამსახური, მწვანე – კარტოგრაფიული სამსახური. გენერალურ შტაბში მომსახურე გენერლები და ოფიცრები ფორმის ტანსაცმელზე წითელი ფერის დანაკერებს ატარებდნენ. ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების განმასხვავებელი ნიშნები ოქროსფერი ლითონისგან იყო გაკეთებული. 

შეიარაღებული ძალების სახეობათა გენერლები (ადმირალები) და ოფიცრები მარცხენა მკერდის ჯიბეზე ასევე ატარებდნენ თავიანთი გაერთიანებების, შენაერთების, დაწესებულებების ამოსაცნობ ნიშნებს (იხ. ფერადი ჩანართი). 

უნტერ-ოფიცრებს ფერადი დანაკერების გარდა აგრეთვე სახელოზე დაკერებული ნიშნებიც ჰქონდათ (ყვითელი ფერისა – ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრებს და წითელი ფერისა კი – ვადიანი სამსახურის). გარდა ამისა, სჰძ-ის ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები სამკერდე განმასხვავებელ ნიშნებსაც ატარებდნენ მკერდის მარცხენა ჯიბეზე (ნახ. 8). 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник И. Крымов, «Форма одежды, воинские звания и знаки различия военнослужащих Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1983 г. № 11. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის მილსადენების ტრანსპორტი 1970-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის სარდლობა «ცივი ომის» წლებში თურქეთის ტერიტორიას განიხილავდა როგორც უმნიშვნელოვანეს პლაცდარმს სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) თავისი აგრესიული ჩანაფიქრების განხორციელებისთვის. ნატო-ს ინფრასტრუქტურის განვითარების პროგრამების შესაბამისად თურქეთში წარმოებდა დიდი სამუშაოები მისი ტერიტორიის ოპერატიული აღჭურვის სრულყოფის მიმართულებით. ამ დროს მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობოდა მილსადენების ქსელის გაფართოებას, რომლებიც საწვავის მიწოდების ძირითად საშუალებას წარმოადგენდნენ როგორც მშვიდობიანობის, ისე ომის დროსაც. როგორც ნატო-ს სხვა ქვეყნებშიც, მათ ჰქონდათ ერთიანი ტექნიკური მახასიათებლები და მათი მშენებლობაც პირველ რიგში ბლოკის ინტერესებში წარმოებდა. 

მაგისტრალური მილსადენების აგებისას უწინარეს ყოვლისა ხდებოდა სამხედრო მოთხოვნების გათვალისწინება. დარტყმის ტალღის ზემოქმედებისგან დაცულ სატუმბო სადგურებში სარეზერვო აღჭურვილობა გახლდათ დაყენებული. ერთი და იმავე მილსადენის გავლით შეიძლებოდა სხვადასხვა ნავთობპროდუქტები გადაექაჩათ, მათ შორის საავტომობილო ბენზინი, ნავთი რეაქტიული ავიაციისთვის და დიზელური საწვავი. 

ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ), აშშ-ისა და თურქეთის ავიაციის ბაზირების აეროდრომების, ასევე სახმელეთო ჯარების ძირითად დაჯგუფებათა საწვავ-საცხები მასალებით უზრუნველსაყოფად 1970-იანი წლების მიწურულისთვის აგებული გახლდათ მაგისტრალური მილსადენები: დასავლეთის, აღმოსავლეთისა და იუმურტალიკ – ინჯირლიკის. თურქეთის ტერიტორიაზე გაყვანილი იყო ბათმან – დორთიოლისა და კირკუკ (ერაყი) – დორთიოლის ნავთობსადენები, აგრეთვე ადგილობრივი მნიშვნელობის რამდენიმე მილსადენიც (იხ. ნახატი /რუკა/). საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, მილსადენების ქსელის საერთო სიგრძე შეადგენდა დაახლოებით 3490 კმ, მისი გაანგარიშებული გამტარუნარიანობა კი გახლდათ 40 მლნ. ტ-ზე მეტი ნავთობი და ნავთობპროდუქტები წელიწადში. 

დ ა ს ა ვ ლ ე თ ი ს | მ ა გ ი ს ტ რ ა ლ უ რ | მ ი ლ ს ა დ ე ნ ს  ანტალია – აფიონ-ყარაქისარი – ქუთაჰია – ესქიშეჰირი – იზმიტი – სტამბული – ჩათალჯა (დაახლ. 1000 კმ) ჰქონდა განშტოებები: ესქიშეჰირი – ბურსა – ყარაჯაბეი – ბალიქესირი და ყარაჯაბეი – ბანდირმა. ლითონის მილები (დიამეტრი 101, 152 და 203 მმ), სამფენიანი დამცავი ანტიკოროზიული დაფარვით, გრუნტში 1,0-1,5 მ სიღრმეში გახლდათ ჩალაგებული. ტრასაზე სატუმბო სადგურები იყო განლაგებული, რომლებიც ნავთობპროდუქტების შეუფერხებელ მიწოდებას უზრუნველყოფდნენ სამხედრო-საჰაერო ბაზებისთვის ესქიშეჰირი, ბანდირმა და სხვა. გამტარუნარიანობა გახლდათ 1,5 მლნ. ტ ნავთობპროდუქტებზე მეტი წელიწადში. 

ა ღ მ ო ს ა ვ ლ ე თ ი ს | მ ა გ ი ს ტ რ ა ლ უ რ ი | მ ი ლ ს ა დ ე ნ ი  ბათმანში არსებული ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნიდან, რომლის რაიონშიც ნავთობსარეწებია განლაგებული, გაჭიმული იყო პორტ ისკანდერონისკენ დიარბაქირის, ელიაზიგის, მალათიას გავლით (საერთო სიგრძე აღემატებოდა 1100 კმ). მას ჰქონდა განშტოება არზრუმის აეროდრომისკენ. 152 და 203 მმ დიამეტრის მილები დამცავი ანტოკოროზიული დაფარვით 1,0-2,0 მ სიღრმეში იყო ჩალაგებული. მილსადენი უზრუნველყოფდა საწვავის მიწოდებას დიარბაქირის, მალათიას, ერზინჯანისა და არზრუმის აეროდრომებზე. ტრასაზე აგებული გახლდათ სატუმბო სადგურები და საწვავის შენახვის საწყობები. გაანგარიშებული გამტარუნარიანობა 1970-იანი წლების მიწურულს შეადგენდა 0,7 მლნ.-ზე მეტ ნავთობპროდუქტს წელიწადში. 

აშშ სჰძ-ის ავიაბაზა ინჯირლიკის საწვავით უზრუნველყოფა ხდებოდა მილსადენით იუმურტალიკი – ინჯირლიკი – ადანა, რომლის სიგრძეც 70 კმ-ს აღემატებოდა. მას რამდენიმე სატუმბო სადგური და საწვავ-საცხები მასალების საწყობები ჰქონდა. 

თურქეთის ნავთობის სააქციო საზოგადოებას აშენებული ჰქონდა ნავთობსადენი ბათმანი – ბისმილი – დიარბაქირი – სივერექი – ადიამანი – ნარლი – ბახჩე – დორთოლი (დაახლოებით 494 კმ). მილები (დიამეტრი 457 მმ, კედლების სისქე 7მმ), რომლებსაც დამცავი ანტიკოროზიული დაფარვა ჰქონდათ, გრუნტში 1,0-2,0 მ სიღრმეში იყო ჩალაგებული. გაანგარიშებული გამტარუნარიანობა გახლდათ დაახლ. 3,6 მლნ. ტ ნავთობი წელიწადში. გარდა ამისა, ადგილობრივი მნიშვნელობის რამდენიმე ნავთობსადენიც იყო აგებული (მილების დიამეტრი 102-დან 305 მმ-მდე), რომლებიც უზრუნველყოფდნენ ნავთობის ტრანსპორტირებას მისი მოპოვების რაიონებიდან ბათმან – დორთიოლის მაგისტრალამდე. მათი საერთო სიგრძე 180 კმ აღემატებოდა. 

1977 წელს გფრ-ის დახმარებით კირკუკ (ერაყი) – იუმურტალიკის ნავთობსადენის მშენებლობა იქნა დასრულებული, რომელსაც დიდი სამხედრო-ეკონომიკური მნიშვნელობა გააჩნდა და თურქეთისა და დასავლეთევროპული ქვეყნების ნავთობით მომარაგებისთვის გახლდათ განკუთვნილი. მისი სიგრძეა 981 კმ, საიდანაც 641 კმ თურქეთის ტერიტორიაზე გადის. 760–1020 მმ დიამეტრის მილები გრუნტში 1,0-2,0 მ სიღმეშია ჩალაგებული. ტრასის გაყოლებაზე 1970-იანი წლების მიწურულს ხუთი სატუმბო სადგური იყო აშენებული, მათ შორის სამი თურქეთში. მილების ანტიკოროზიული დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით ტრასაზე 17 კათოდური სადგური იქნა აშენებული. ნავთობსადენი დისტანციური მართვისა და კავშირგაბმულობის თანამედროვე სისტემით გახლდათ აღჭურვილი. 1979 წლის მეორე ნახევარში მისი გამტარუნარიანობა შეადგენდა 25 მლნ. ტ ნედლ ნავთობს წელიწადში, ხოლო 1982 წლის ბოლოსთვის, უცხოელი სპეციალისტების გაანგარიშებებით, ამ მაჩვენებელს 35 მლნ. ტ-თვის უნდა მიეღწია. ერაყული ნავთობის მისაღებად პორტ იუმურტალიკში შვიდი ნავთობსაცავი იყო აშენებული საერთო ტევადობით დაახლ. 950 ათასი მ³. 

პერსპექტიული გრძელვადიანი პროგრამის შესაბამისად (1972-1992) თურქეთის ნავთობის მრეწველობის მთავარი სამმართველო ხუთი მაგისტრალური პროდუქტსადენის მშენებლობას ითვალისწინებდა: იზმიტი – ადაფაზარი – ბოლუ – ანკარა; იზმიტი – ბილეჯიქი – ესქიშეჰირი – ქუთაჰია; მერსინი – კონია – კაისერი; სამსუნი – ამასია – სივასი და იზმირი – მანისა – აფიონ-ყარაქისარი. ხელმოწერილი გახლდათ შეთანხმებები ერაყთან გაზსადენის კირკუკი (ერაყი) – ბათმანი მშენებლობისა და ირანთან ნავთობსადენის აჰვაზი (ირანი) – ისკანდერონი აგების შესახებ (ეს უკანასკნელი პროექტი 1979 წლის მიწურულისთვის შემუშავების სტადიაში იმყოფებოდა). 

ახალი მილსადენების მწყობრში შეყვანის შემდეგ, უცხოელი სპეციალისტების აზრით, მნიშვნელოვან ხარისხად გაუბჯობესდებოდა როგორც თავად თურქეთის მომარაგება ნავთობითა და ნავთობპროდუქტებით, ისე ნატო-ს ბლოკის მონაწილე დავავლეთევროპული ქვეყნებისაც. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Майор А. Лукьянов, «Трубопроводный транспорт Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1979 г. № 10. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

შავი ზღვის სრუტეები 1970-იან წლებში

(ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები, ნაოსნობის რეჟიმი, ინფრასტრუქტურის ელემენტები) 

შავი ზღვის სრუტეები – ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეების, აგრეთვე მათ შორის მდებარე მარმარილოს ზღვის საერთო სახელწოდებაა (ნახ. 1 /რუკა/), რომლებიც შეტყობინების ერთადერთ გზას ჰქმნიან შავ და ხმელთაშუა ზღვებს შორის. 

ბოსფორი (ნახ. 2 /რუკა/) რომელიც ევროპას აზიისგან ჰყოფს, წარმოადგენს დაკლაკნილ სრუტეს მაღალი და ციცაბო ნაპირებით. მისი სიგრძე დაახლოებით 30 კმ-ია, უდიდესი სიგანე 3,3 კმ, უმცირესი – 700 მ. სიღრეები სრუტის შუაგულში 27,5-121 მ შეადგენს, სულ ნაპირებთან კი – არც თუ იშვიათად 10 მ; ზოგჯერ გვხვდება მეჩეჩები, ქვიშის ისრები (წაგრძელებული ვიწრო ნახევარკუნძულები) და წყალქვეშა მარჩხობები (მაგალითად, ბუიუქდერესა და უსქიუდარას ახლოს). 

ბოსფორში არსებობს ორი დინება. ერთი (ზედაპირული) მიდის შავი ზღვიდან მარმარილოს ზღვისკენ, ხოლო მეორე, რომელიც მის ქვეშ იმყოფება – საწინააღმდეგო მიმართულებით. ეს იმით აიხსნება, რომ უფრო სამხრეთით მდებარე ეგეოსისა და მარმარილოს ზღვების წყლები უფრო ძლიერდ განიცდიან აორთქლებას, ამიტომ უფრო მეტად მლაშეებია (მარმარილოს ზღვის სიმლაშე 26 პრომილეა), ვიდრე შავი ზღვის წყლები (18 პრომილე), რომელიც ნალექებითა და მასში ჩამავალი მდინარეების უზარმაზარი რაოდენობის წყლით იკვებება. ასეთნაირად, შავი ზღვა მარმარილოს ზღვას მნიშვნელოვნად უფრო ნაკლებად მლაშე წყალს აძლევს და მისგან კი უფრო მეტად მლაშე წყალს ღებულობს. ზედა დინების სიჩქარე სრუტის ყველაზე უფრო ვიწრო ნაწილში (რუმელიქისარი – ანადოლუქისარი) 7-9 კმ/სთ-ია, ხოლო ქვედასი კი ადგილ-ადგილ 4 კმ/სთ-ზე მეტი. ეს დინებები სხვადასხვა სიღმეებში მიუყვება. ასე, სტამბულის ახლოს მათ შორის მიჯნა ძირითადად 18 მ სიღრმეში გადის, ხოლო ბოსფორის ზედა ნაწილში კი – 40 მ სიღრმეში. მაგრამ ასეთი მდგომარეობა შეიძლება იცვლებოდეს. სამხრეთის ქარების დროს სიღრმულ დინებას, რომელიც მარმარილოს ზღვიდან მოდის, შეუძლია ზედაპირული დინება შეაჩეროს, და ზოგჯერ კი მას უკუ მიმართულებაც მისცეს. 

ბოსფორში კიდევ ერთი საინტერესო მოვლენა დაიმზირება: თითქმის ზუსტად ემთხვევა ერთმანეთს ნაპირების მოხაზულობა, აგრეთვე ნიადაგის ხასიათი და კლდეების ჭრილები. ორივე ნაპირი ციცაბო და მაღალია (200 მ-მდე), ამასთან ევროპულ ნაპირზე გემების სადგომად მოსახერხებელი რამდენიმე ბუხტაა (ბუიუქდერე, თარაბია, ისთინიე). სარაიბურნუს კონცხთან სრუტეს უერთდება ოქროს რქის ყურე (მისი სიგრძე 10 კმ-ზე მეტია, საშუალო სიგანე 450 მ, სიღრმე 45 მ-მდე). 

მარმარილოს ზღვა წარმოადგენს ელიფსის ფორმის დიდ წყალსაცავს (ფართობი 11472 კმ²) სიგრძით 200 კმ-ზე მეტი და სიგანით 85 კმ-მდე. ევროპული ნაპირების სიგრძეა 274 კმ, აზიურისა 673 კმ. ისინი უპირატესად მთა-გორიანია, სამხრეთ და აღმოსავლეთ ნაწილში ძლიერად დანაწევრებული. მთების მაღალი კალთები ხშირად პირდაპირ სანაპიროსთან ეშვება. დაბლობი ადგილები მხოლოდ დიდი ყურეების ნაპირების გაყოლებით და ზღვაში ჩამავალი მდინარეების შესართავებშია. ზღვის სიღრმე საკმაოდ მნიშვნელოვანია (1335 მ-მდე). პრინცის კუნძულების მახლობლად და ქაფიდაღის ნახევარ-კუნძულის ჩრდილოეთით ის ადგილ-ადგილ 1200 მ აღემატება, ხოლო უშუალოდ ნაპირებთან კი თითქმის ყველგან 10 მ აღწევს. წყლის ტემპერატურა ზედაპირზე ზამთარში +9°C-ია, ზაფხულში – +29°C. 

მარმარილოს ზღვის აზიურ სანაპიროზე რამდენიმე მსხვილი ყურეა. აქ კონტინენტის სიღრმეში 52 კმ-ზე შედის იზმიტის ყურე, რომელში შესასვლელის სიგანეც სულ 6 კმ-ია. მის სამხრეთით ძევს ჰემლიქის ყურე 30 კმ სიგრძითა და 12 კმ-მდე სიგანით. სამხრეთ სანაპიროზე ზღვაში 15 კმ-მდე შეჭრილი მთა-გორიანი ნახევარკუნძულის ქაფიდაღის ორივე მხარეს ბანდირმისა და ერდექის ყურეებია. მარმარილოს ზღვის ევროპულ ნაპირზე კი დიდი ყურეები არ მოიპოვება. 

დარდანელი გახლავთ სრუტე, რომელიც მარმარილოს ზღვას ეგეოსის ზღვასთან აერთებს. მისი სიგრძე 60 კმ-ზე მეტია, სიგანე – 4-7 კმ, ხოლო ყველაზე უფრო ვიწრო ადგილას კი (ჩანაქკალესთან) – დაახლოებით 1,3 კმ. სრუტის ნაპირები ერთგვაროვანია, არცთუ მაღალი, ქვიშისა და კირქვისაგან აგებული, მეჩხერი მცენარეულობით დაფარული. ყურეები და ბუხტები არ გააჩნია. წყლის ცვლა განისაზღვრება დარდანელის სრუტის გავლით მიმდებარე ზღვების წყლის სიმკვრივის სხვაობით. ზედაპირული დინება ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთისკენაა მიმართული და მარმარილოს ზღვიდან ნაკლები სიმკვრივის (1,018) გამტკნარებული წყალი 2-6 კმ/სთ სიჩქარით მიაქვს. სიღრმივ დინებას საპირისპირო მიმართულება აქვს და ეგეოსის ზღვიდან მლაშე (38 პრომილე) და მკვრივი (1,029) წყალი მოაქვს. 

დღესდღეობით არსებული შავი ზღვის სრუტეები რეჟიმი იმ კონცეფციითაა განსაზღვრული, რომელიც 1936 წელს მონტრეში (შვეიცარია) იქნა დადებული. ის ითვალისწინებს სრუტეების გავლით ყველა ქვეყნის ნებისმიერი რაოდენობის სავაჭრო გემების გავლას როგორც მშვიდობიანობის, ისე ომიანობის დროსაც. 

არაშავიზღვის ქვეყნების სამხედრო ხომალდების გავლა ომიანობის დროს აკრძალულია, ხოლო მშვიდობიანობის დროს კი შეზღუდულია ხომალდების კლასით, შავი ზღვის წყლებში მათი ყოფნის დროითა და ტონაჟით (შეიძლება მხოლოდ მსუბუქი წყალზედა ხომალდების გატარება 21 დღეღამემდე ვადით, ხოლო მათი საერთო ტონაჟი კი 45 ათას ტ არ უნდა აღემატებოდეს). 

შავი ზღვის სახელმწიფოების სამხედრო ხომალდების გასვლა თავისუფლადაა გამოცხადებული, თუ თურქეთის მთავრობისათვის ამის შესახებ არანაკლებ 8 დღეღამით ადრე ინება შეტყობინებული და ასევე განსაზღვრული მოთხოვნების შესრულების პირობებით. ასე, ნებადართულია სახაზო ხომალდების კლასთან გათანაბრებული ნებისმიერი ტონაჟის წყალზედა ხომალდების გატარება (ისინი უნდა მიდიოდნენ თითო-თითოდ არაუმეტეს ორი საესკადრო ნაღმოსნის თანხლებით), აგრეთვე წყალქვეშა ნავებისა (დღისით თითო-თითოდ წყალზედა მდგომარეობაში). 

კონვენციის თანახმად ომის დროს, თუ თურეთი ომში არ მონაწილეობს, მეომარი ქვეყნების სამხედრო ხომალდების გასვლა აკრძალულია, ხოლო ომში ჩართვის შემთხვევაში ან უშუალოდ სამხედრო საფრთხის მუქარის ქვეშ ყოფნისას კი თურქეთის მთავრობას უფლება აქვს ნებას აძლევდეს ან კრძალავდეს ნებისმიერი სამხედრო ხომალდების გასვლას სრუტეების გავლით. მაგრამ ცნობილია, რომ მეორე მსოფლიო ომის დროს ქვეყნის ხელმძღვანელობამ, გამოაცხადა რა საბჭოთა კავშირზე გერმანიის თავდასხმის შემდეგ თავისი ნეიტრალიტეტის შესახებ, ფაშისტ დამპყრობლებს, აღნიშნული დებულებების დარღვევით, მისცა შესაძლებლობა შავი ზღვის სრუტეები თავიანთი მიზნებით გამოეყენებიათ. 

ინფრასტრუქტურის ელემენტები. სრუტეების ზონას, უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეფასებით, უკვე 1970-იანი წლების მიწურულს სამხედრო-საზღვაო ბაზების, პორტების, მოხერხებული ბუხტების განვითარებული ქსელი გააჩნდა, რომლებშიც პრაქტიკულად ნებისმიერი წყალწყვის საბრძოლო ხომალდებისა და გემების ბაზირება და დგომა იყო შესაძლებელი. მათგან ყველაზე უფრო მნიშვნელოვნად შემდეგი პუნქტები ითვლებოდა. 

გ ი ო ლ ჯ უ კ ი – თურქეთის ფლოტის მთავარი სამხედრო-საზღვაო ბაზა (მსზბ, ГВМБ), რომელიც იზმიტის ყურის სამხრეთ ნაპირზე მდებარეობს. მისი რეიდი გამოსადეგი იყო ყველა კლასის ხომალდების დიდი რაოდენობით ღუზაზე დგომისთვის. უკვე იმ ხანებში ბაზას ჰქონდა რიგი ნავმისადგომები (ряд причалов и пирсов), მცურავი დოკი, ნაღმების დამზადების ქარხანა და ტორპედოების სარემონტო სახელოსნოები. მისი ხომალდსამშენებლო და გემთსამშენებლო საწარმოები უზრუნველყოფდნენ წყლზედა ხომალდებისა (საესკადრო ნაღმოსნების ჩათვლით) და წყალქვეშა ნავების (1000 ტ-მდე წყალწყვის) აგებას, აგრეთვე ეროვნული სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) ყველა ხომალდის რემონტსა და დოკირებას. გიოლჯუკში განლაგებული იყო ფლოტის შტაბი, მისი ძირითადი შენაერთების სანაპირო შტაბები, რიგითი და უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობის მომზადების ცენტრი. მსზბ-სადმი იყო მიწერილი თურქული ფლოტის თითქმის მთელი სახომალდო შემადგენლობა. 

ს ტ ა მ ბ უ ლ ი – თურქეთის უმსხვილესი პორტი და სამხედრო-საზღვაო ბაზა, რომელიც იძლევა ბოსფორის კონტროლის შესაძლებლობას. პორტის საზღვაო აკვატორია მოიცავს სრუტის ნაწილს (რუმელიქისარისა და ანადოლუქისარის შუქურების სამხრეთით), ოქროს რქის ბუხტასა და მარმარილოს ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილს. მის ფარგლებში იმყოფება ორი დამოუკიდებელი პორტი – სტამბული (ევროპული ნაწილი) და ჰაიდარფაშა (აზიური ნაწილი). 

სტამბულის პორტი თავის მხრივ შედგება სამი ნავსადგურისგან (гавани): შიდა, შუათანა და გარე ნავსადგურებისგან. შიდა ნავსადგური, რომელიც გალათის ხიდის დასავლეთით ოქროს რქის ყურეში მდებარეობს, ათათურქის ხიდით ორ ნაწილად იყოფა. ყურის ნაპირზე 1970-იანი წლების მიწურულს იყო გემთსამშენებლო და გემთსარემონტო საწარმოები ჰასქოი, ჯამიალთი, თაშქიზაკი (სზძ-ის ვერფი, სადაც მაშინ აგებდნენ სადესანტო ხომალდებსა და სხვადასხვანაირ კატარღებს), რომლებიც უზრუნველყოფდნენ საესკადრო ნაღმოსნამდე ხომალდებისა და 7 ათასი ტ ტვირთამწეობის გემების რემონტს. ათათურქის ხიდის დასავლეთით (ქასიმფაშას რაიონი) განლაგებული გახლდათ სამხედრო-საზღვაო ბაზა 800 მ სიგრძის ნავმისადგომებით (причалы). 

შუა ნავსადგური, რომელიც 1970-იან წლებში სამგზავრო და სატვირთო გემების შესვლისა და დამუშავებისთვის იყო განკუთვნილი, გალათის ხიდსა და დოლმაბახჩე – ქიზქულესის (ქალწულის კოშკი) ხაზს შორის მდებარეობს. გარეთა ნავსადგურს კი სტამბულის პორტის დანარჩენი ნაწილი უჭირავს და მას გემების დგომისა და უამინდობის დროს შეფარებისთვის იყენებენ, აგრეთვე მარაგების შევსებისთვის და ა. შ. შუა და გარეთა პორტების ტერიტორიაზე ძირითადი სატვირთო და სამგზავრო ნავმისადგომები იყო განლაგებული (საერთო სიგრძით დაახლოებით 1600 მ, სიღრმეები კედლებთან 3-10 მ), ასევე რკინიგზის სადგური, რომელიც უზრუნველყოფდა გემებიდან ტვირთების სარკინიგზო ტრანსპორტზე გადატანას, სამგზავრო საზღვაო სადგური, სასაქონლო საწყობები და სატვირთო მოედნები. პორტებში იყო სხვადასხვანაირი ამწევი აღჭურვილობა, ტრანსპორტები, ბუქსირები და სალოცმანო კატარღები. 

პორტი ჰაიდარფაშა ხელოვნური ნავმისადგომებისათვის მიწის ჩაყრის გზითაა აშენებული, რომელთა საერთო სიგრძეც 1970-იანი წლების მიწურულს 2000 მ-ზე მეტი გახლდათ (სიღრმეები კედლებთან 6-10 მ). ნავსადგური 1700 მ სიგრძის ტალღმტეხებით იყო დაცული. პორტს გააჩნდა სხვადასხვა ჩამტვირთავ-გადმომტვირთავი მექანიზმები, ელევატორი, სასაწყობო სათავსოები და მოედნები, საწვავ-საცხები მასალების საცავები. 

სტამბულის პორტის ევროპულ და აზიურ ნაწილებს ჰქონდათ სპეციალური ნავმისადგომები სარკინიგზო ვაგონების ბორნებზე დასატვირთად, რომლებსაც ისინი ბოსფორის სრუტეზე გადაჰყავდათ. 

სტამბულს მუდმივად იყენებდნენ თურქეთის სზძ-ის ხომალდების ბაზირებისთვის. გარდა ამისა, მას პერიოდულად სტუმრობდნენ აშშ მე-6 ფლოტისა და ნატო-ს სხვა ქვეყნების ხომალდები. 

ბ ა ნ დ ი რ მ ა – მარმარილოს ზღვის ყველაზე უფრო მსხვილი პორტი – ამავე სახელწოდების ყურის სიღრმეში მდებარეობს, რომელიც ზღვისგან ქაფიდაღის ნახევარ-კუნძულითაა გამიჯნული. 1970-იან წლებში მისი აკვატორია ორი ტალღამტეხითა იყო დაცული, რომელთა საერთო სიგრძეც 1500 მ გხლდათ. ნავმისადგომი ხაზის სიგრძე 2800 მ აღემატებოდა, სიღრმები კედლებთან – 4-12 მ. პორტი ტექნიკური საშუალებებით იყო აღჭურვილი ჩასატვირთ-გადმოსატვირთი სამუშაოების ჩასატარებლად და ქვეყნის შიდა რაიონებთან გზატკეცილებით დაკავშირებული. უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეფასებით, ბანდირმა ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთ რაიონის (ბალიქესირი, კიუტახია, ესქიშეჰირი, ბურსა) მთავარ პორტს წარმოადგენდა სამრეწველო და სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის გატანისთვის, აგრეთვე სამხედრო ტვირთებისა და ჯარების ტვირთდასაცლელ (перевалочный) პუნქტს მარმარილოს ზღვის გავლით მათი გადსროლისას. 

იზმიტის ყურის ჩრდილოეთ სანაპიროზე არის ორი პორტი – დ ა რ ი ჯ ა (დ ე რ ი ნ ჯ ე) და ი ზ მ ი ტ ი. პირველი სტამბულის პორტის განსატვირთადაა აშენებული. 1970-იანი წლების ბოლოსთვის მასში აგებული იყო ნავმისადგომები სიღრმეებით კედლებთან 8-12 მ, ელევატორი, დახურული სასაწყობო სათავსოები და ღია მოედნები ტვირთების შესანახად. გარდა ამისა, იყო რელსიანი და კარიბჭის ამწეები, ბუქსირები, ლიხტერი. ყურის აღმოსავლეთ ნაწილში განლაგებულია იზმიტის პორტი, რომელსაც რამდენიმე ნავმისადგომი, მცირე ვერფი და ქვანახშირის დეპო გააჩნდა. 

მარმარილოს ზღვის სანაპიროზე იმყოფება მცირე პორტი მ უ დ ა ნ ი ა, რომლის მეშვეობითაც ახორციელებენ სხვადასხვანაირი საქონლის გადაზიდვას ახლომდებარე ადგილებიდან. ქაფიდაღის ნახევარ-კუნძულის დასავლეთ ნაპირზე მდებარე ბუხტა ე რ დ ე ქ შ ი აღჭურვილი გახლდათ სადგომი მცირე წყალწყვის ხომალდებისთვის. მარმარილოს ზღვის ევროპულ ნაპირზე განლაგებულია ქალაქი თ ე ქ ი რ დ ა ღ ი, რომელსაც იმ ხანებში გააჩნდა კარგად დაცული ნავსადგური მცირე პორტით. 

დარდანელის სრუტის ერთადერთი მნიშვნელოვანი პორტია (სრუტის შესასვლელთან თავისი მდებარეობის წყალობით) ჩ ა ნ ა ქ კ ა ლ ე. მისი მეშვეობით გააქვთ რაიონის სასოფლო-სამეურნეო პროდუქცია. ჩანაქკალედან ეჯეაბათში (სრუტის ევროპული მხარე) მგზავრებისა და ტვირთების გადაზიდვა კი (ავტოტრანსპორტის ჩათვლით) სპეციალური ბორნებით ხორციელდებოდა. 

სრუტეების ზონაში იმყოფება აგრეთვე დიდი რაოდენობით კაბოტაჟური და თევზსაჭერი პორტები: ბაიქოზი, გელიბოლუ, ზაითინბურნუ (სტამბული), ყარაბიგა, ყარამიურსელი, ქართალი, მალთეფე, ლაფსექი, მარმარა-ერეგლისი, მიურეთეფე, სილივრი, შარქიოი, იალოვა და სხვები. ყველა მათგანს გააჩნია ნავმისადგომები (пирсы или причалы) კედლებთან მცირე სიღრმეებით, რომლებიც სადესანტო-გადასასხმელი საშუალებების მისვლას უზრუნველყოფენ. 

შავი ზღვის სრუტეების მიმდებარე რაიონებში არსებობს თანამედროვე ს ა ა ვ ტ ო მ ო ბ ი ლ ო / გ ზ ე ბ ი ს მჭიდრო ქსელი, რომლებიც ქვეყნის შიდა რაიონებს სრუტეების ზონის ყველა პორტთან აკავშირებენ. თურქეთის ევროპულ ნაწილში 1970-იან წლებში მნიშვნელოვნად ითვლებოდა გზატკეცილი (шоссе) ედირნე – ბაბაესქი – ლიულებურგაზი – ჩორლუ – სტამბული (ე. წ. ლონდონის გზატკეცილი), კირქლარელი – ბაბაესქი – ჰაირაბოლუ – თექირდაღი, აგრეთვე ჰაირაბოლუ – შარქიოი და ქეშანი – გელიბოლუ – ეჯეაბათი. სრუტეების ზონის აზიურ ნაწილში უმთავრეს გზებს წარმოადგენდა გზატკეცილები სტამბული – იზმიტი, ბეიქოზი – შილე – კანდირა, უსქიუდარი – შილე და იზმიტი – კანდირა. მარმარილოს ზღვის სამხრეთ სანაპიროს გაყოლებით მდებარეობდა გზატკეცილები: იზმიტი – გიოლჯუკი – იალოვა – გემლიქი – ბურსა, ბურსა – ბანდირმა – ერდექი და ბანდირმა – გიუნენი – ლაფსექი – ჩანაქკალე. 

ყველაზე უფრო მეტად ასფალტბეტონის საფარის მქონე გზები იყო გავრცელებული (სავალი ნაწილის სიგანე იყო 6 მ, ტროტუარების სიგანე 1,5-1,5 მ). ხვდებოდათ მყარი საფარის მქონე გზებიც, რომელთა სავალი ნაწილის სიგანე გახლდათ 4 მ, ტროტუარების სიგანე კი თითო მეტრი. 1970-იანი წლების მიწურულს მაგისტრალური გზატკეცილების ცალკეულ უბნებს 12 მ-მდე აფართოებდნენ. ყველა დასახელებული გზა უშვებდა (უზრუნველყოფდა) მძიმე სატრანსპორტო საშუალებების ინტენსიურ მოძრაობას. 

ბოსფორის ორივე ნაპირზე განლაგებულ გზატკეცილებს კარგი გამოსასვლელები (хорошие выезды) ჰქონდათ ძირითად ავტოსტრადებთან. რიგ დასახლებულ პუნქტებში (სტამბულის გარეუბან რაიონებში) სრუტის ევროპულ (ბუიუქდერე, თარაბია, ისთინიე, ბებექი, ბეშიქთაში, ქაბათაში) და აზიურ (ბეიქოზი, ჩუბუქლუ, ბეილერბეი, უსქიუდარი, ჰაიდარფაშა და სხვა) ნაპირებზე სპეციალური ნავმისადგომები (причалы) იყო აშენებული, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ გადასაყვანი საშუალებებიდან ნაპირზე თვლიანი და მუხლუხიანი ტექნიკის გადმოსვლას. დარდანელის სრუტეში საბორნე გადასასვლელების ადგილებით აღჭურვილი იყო პორტები გელიბოლუ და ეჯეაბათი (სრუტის ევროპული ნაპირი), აგრეთვე ლაფსექი და ჩანაქკალე (აზიური ნაპირი). 

სრუტეების ზონის ინფრასტრუქტურის ელემენტებს მიეკუთვნება ხ ი დ ე ბ ი ც, რომლებიც ბოსფორის სრუტესა და ოქროს რქის ყურეზეა აგებული. 

დაკიდებული საავტომობილო ხიდი ბოსფორის სრუტეზე 1973 წლის ოქტომბერში შეიყვანეს ექსპლუატაციაში. სიგრძის მიხედვით (1853,3 მ) ეს ევროპაში პირველი და მსოფლიოში მეოთხე ხიდი გახლდათ. მისი სიგანე 33,4 მ, რაც უზრუნველყოფს სამრიგიან საავტომობილო მოძრაობას თითოეულ მხარეს. ხიდის შუა ნაწილის სიმაღლე წყლის დონიდან 64 მ, რისი წყალობითაც მის ქვეშ ნებისმიერ საოკეანო გემებს შეუძლიათ გასვლა. დაკიდებულ შუალედს (пролёт) ორი ტროსი იჭერდა, რომელთაგან თითოეული 82 წნისგან (прядь) შედგებოდა, ხოლო წნა კი – 5 მმ დიამეტრის 127 მოთუთიებული ფოლადის მავთულისგან. ტროსები ნაპირებზე აღმართულ 165 მ სიმაღლის საყრდენებზე იყო დაკიდებული. ხიდზე ორივე მიმართულებით ყოველდღიურად შეიძლებოდა 22 ათასამდე სატრანსპორტო საშუალების გავლა. 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, მის აგებაზე გაწეული ხარჯები უკვე 1976 წლის მარტისათვის მთლიანად იქნა ანაზღაურებული. ამ დროის მანძილზე მისი გავლით 34 მლნ.-ზე მეტმა ავტომატარებელმა, სატვირთო და მსუბუქმა ავტომობილმა გაიარა. იმასთან დაკავშირებით, რომ ავტოტრანსპორტის ნაკადი მუდმივად იზრდებოდა, თურქეთის მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება უახლოეს ხანებში აეგოთ მეორე ხიდი ბოსფორზე. ის არსებული ხიდის ჩრდილოეთით 4 კმ დაშორებით იქნებოდა აგებული. მისი სიგრძე 1965 მ უნდა ყოფილიყო, სიგანე – 33 მ, სიმაღლე – 64 მ. ხიდისა და მასთან მისასვლელი გზების მშენებლობის დასრულება 1982 წლისთვის იგეგმებოდა. 

ოქროს რქის ყურის ნაპირებს ერთმანეთთან სამი ხიდი აერთებდა: გალათის (საპონტონო ხიდი, 447 მ სიგრძისა და 25 მ სიგანის), ათათურქის (ქვის გასახსნელი ხიდი, 465 მ სიგრძისა და 25,6 მ სიგანის) და ჰალიჩის (ლითონის ხიდი). უკანასკნელი მოძრაობისათვის 1974 წელს იქნა გახსნილი. ის (ბოსფორის სრუტეზე არსებულ ხიდთან ერთად) 23 კმ სიგრძის ერთიან საგზაო სისტემაში შედიოდა, რომელიც ლონდონის გზატკეცილს თურქეთის აზიური ნაწილის გზებთან აკავშირებდა. ხიდზე (სიგრძე 995 მ, სიგანე 31,2 მ, სიმაღლე წყლის დონიდან 22 მ) თითოეულ მხარეს საავტომობილო ტრანსპორტის სამ რიგად მოძრაობა ხორციელდებოდა. 

უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, რომ სრუტეების ზონაში განტოტვილი საგზაო ქსელის, ხიდების, პორტებისა და განსატვირთად აღჭურვილი პუნქტების არსებობა საშუალებას იძლეოდა ანატოლიიდან აღმოსავლეთ თრაკიაში ჯარებისა და სამხედრო ტვირთების განწერტილი (განცალკევებული) გადასროლები მოეხდინათ. 

შავი ზღვის სრუტეები და ნატო-ს ბლოკი. საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, სრუტეების ზონისადმი მაღალა ინტერესის ახსნას ნატო-ელი მმართველები, და პირველ რიგში კი ამერიკელი სტრატეგები, სულ იმავე, უკვე დიდი ხანია მოყირჭებული მოჩვენებითი «საბჭოთა სამხედრო მუქარით» ცდილობენ, კერძოდ კი «თურქეთისა და მისი სრუტეებისადმი» მუქარით. როგორც საზღვარგარეთული პრესა წერდა, «დასავლეთ ევროპის დაცვა გარდაუვალდაა დაკავშირებული ხმელთაშუა ზღვის რაიონის უსაფრთხოებასთნ. ხოლო რუსეთის შემოსასვლელი ამ ზღვაში თურქული სრუტეების გამოვლით ძევს». ამიტომ «ხმელთაშუა ზღვის ჩართვა ატლანტიკური ალიანსის მფარველობის ზონაში» და თურქეთის შემოსვლა ნატო-ში ამაღლებს «შეერთებული შტატების ინტერესებს მათ დაცვაში» და სრუტეებს აძლევს «პირველხარისხოვან მნიშვნელობას ვაშინგტონის გეოსტრატეგიულ მიდგომაში». თურქეთის სიახლოვე საბჭოთა კავშირთან და ქვეყნის ფარგლებში შავი ზღვის სრუტეების ზონის არსებობა, დასავლელი მიმომხილველების აზრით, აიძულებდა აშშ-ს მიეღო ნებისმიერი ზომები ნატო-ში მისი შენარჩუნებისთვის. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, თურქეთის ტერიტორია, საჰაერო სივრცე და სანაპირო წყლები ჩართული იყო სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების მთავარი სარდლობის «პასუხისმგებლობის ზონაში». სრუტეების ზონის თავდაცვა ბლოკის ფარგლებში უშუალოდ ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების სარდლობას ეკისრებოდა ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (შტაბი ქ. იზმირში), აგრეთვე მე-6 გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობას (გტას, ОТАК, იქვე) და გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ის სარდლობას ხმელთაშუა ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ რაიონში (შტაბი ქ. ანკარაში). 

1970-იან წლებში უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების შეხედულებებით, ომის შემთხვევაში თურქეთის შეიარაღებული ძალები «თვითონ ვერ შეძლებს თრაკიის ფრონტისა და სრუტეების ზონის შენარჩუნებას მოწინააღმდეგის ძლიერი შემოტევის წინააღმდეგ ხმელეთიდან, ჰაერიდან და ზღვიდან». ამიტომ «ლოკალურ კონფლიქტში სრუტეების თავდაცვისას სწრაფი დახმარების აღმოსაჩენად» ბლოკის ფარგლებში ე. წ. «მობილური ძალები» იყო შექმნილი. «ამ რაიონში აშშ ინტერესების ძირითადი დამცველი» კი გახლდათ აშშ სზძ-ის მე-6 ფლოტი, რომელსაც ამერიკული ბეჭდური გამოცემები ღიად უწოდებდნენ «სრუტეების დარაჯს». ხოლო «სრუტეების ზონის საფარის (заслон)» როლი ნატო-ს გეგმებში თურქეთის შეიარაღებულ ძალებს ჰქონდა გამოყოფილი: მისი დაფარვა აღმოსავლეთ თრაკიაში თურქეთის სახმელეთო ჯარების 1-ლი საველე არმიის ჯარებს ეკისრებოდათ, ჰაერიდან – თურქული სამხედრო-საჰაერო ძალების 1-ლი ტაქტიკური საჰაერო არმიის (ტჰა) ძალებსა და საშუალებებს (ესქიშეჰირი), ზღვიდან კი – ამ ქვეყნის სამხედრო-საზღვაო ძალების ჩრდილო-აღმოსავლეთ საზღვაო ზონის სარდლობას (სტამბული). 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, 1-ლ საველე არმიის შემადგენლობაში ოთხი საარმიო კორპუსი შედიოდა, რომლებიც შეიცავდნენ ათ დივიზიასა და ოთხ ცალკეულ ბრიგადას. 1-ლი საველე არმიის შენაერთები და ნაწილები აღმოსავლეთ თრაკიაში და ქოჯაელის ნახევარ-კუნძულზე იყო დისლოცირებული. 

1-ლი ტაქტიკური საჰაერო არმია (ტჰა) აერთიანებდა ოთხ ავიაბაზას: ესქიშეჰირი (F-100D და C გამანადგურებელ-ბომბდამშენების ორი ესკადრილია და F-4E თვითმფრინავების ერთი ესკადრილია); მიურთედი (F-104S და G გამანადგურებელ-ბომბდამშენების ორი და F-102 გამანადგურებლების ერთი ესკადრილია); ბანდირმა (F-5A გამანადგურებლების ორი ესკადრილია) და ბალიქესირი (F-100D და F-104G გამანადგურებელ-ბომბდამშენების თითო ესკადრილია და RF-5A თვითმფრინავ-მზვერავების ერთი ესკადრილია). სრუტეების ზონის საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) საშუალებებს გამანადგურებელ ავიაციასთან ერთად მიეკუთვნებოდა ასევე საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) ორი ჯგუფი (ოთხ-ოთხი ესკადრილია) ზმრ «ნაიქ-აიაქსებისა» და «ნაიქ-ჰერკულესების» 72 გასაშვები დანადგარით (გდ), რომლებიც ბოსფორის რაიონში იყვნენ განლაგებული. 

ჩრდილოეთ სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდლობას ექვემდებარებოდა ოთხი სამხედრო-საზღვაო რაიონი: შავი ზღვის, ბოსფორის, დარდანელის, მარმარილოს ზღვის. ისინი ოპერატიულ სარდლობებად ითვლებოდნენ და ჩვეულებრივ პირობებში საბრძოლო ძალები არ გააჩნდათ. ამ ზონის სრდლობის მიერ დაგეგმილი ოპერაციების (სწავლებების) ხასიათის და მიხედვით ხომალდების საჭირო რაოდენობა მათ ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობიდან გამოეყოფოდათ (თურქული ფლოტის სახომალდო შემადგენლობის შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1979, № 6, გვ. 59-64). სამხედრო-საზღვაო რაიონების მეთაურები პასუხს აგებენ შემდეგი ამოცანების შესრულებაზე: სრუტეების ბლოკადა, სანაპიროს ყველა სახეობის თავდაცვის უზრუნველყოფა, სახმელეთო ჯარების ზღვისპირა ფლანგის მხარდაჭერა, პირადი შემადგენლობისა და საბრძოლო ტექნიკის სრუტეების ზონის გავლით გადასროლა. 

მეორე მსოფლიო ომის წლებში თურქულმა სარდლობამ სრუტეებთან უშუალო მისადგომების დაფარვისთვის ბოსფორისა და დარდანელის გამაგრებული რაიონები (1970-იან წლებში შესაბამისი სამხედრო-საზღვაო რაიონების სარდლობები) შექმნა იმ ამოცანით, რომ არ დაეშვათ სრუტეების გავლით წყალზედა ხომალდებისა და წყალქვეშა ნავების გასვლა შავი და ეგეოსის ზღვების მხრიდან. 

რუმელიფენერისა (ბოსფორის ევროპულ ნაპირზე) და ანადოლუფენერის (აზიურ ნაპირზე) რაიონებში მსხვილ წყალზედა ხომალდებთან საბრძოლველად 1970-იან წლებში 100-240 მმ კალიბრების სანაპირო არტილერიის ბატარეები და წყალზედა მიზნების აღმოჩენის რადიოსალოკაციო სადგურები (რლს) იყო დაყენებული, ხოლო წყლის ჭრილთან კი (у среза воды) – კატარღასაწინააღმდეგო თავდაცვის ბატარეები. უკანასკნელები სრუტის გაყოლებაზე სხვა ადგილებშიც გახლდათ განლაგებული. ბეიქოზის რაიონში თურქული ფლოტის ტრალერების, ნაღმური და ბადური გადამღობების, კატარღებისა და დამხმარე გემების ბაზირების პუნქტი იმყოფებოდა, აგრეთვე ნაღმებისა და ბონო-ბადური ღობურების საწყობებიც. დარდანელში (ჩანაქკალე) ასევე იყო ნაღმებისა და ბონო-ბადური ქონების საწყობები. სრუტეების შესასვლელებში განლაგებული გახლდათ სპეციალური სადგურები უცხოური ხომალდების მოძრაობაზე კონტროლისა და მეთვალყურეობისთვის. 

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, სრუტეების ზონის «დაცვის» ამოცანებს მუდმივად ამუშავებდნენ როგორც თურქეთის შეიარაღებული ძალების, ისე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების სხვადასხვანაირ სწავლებებზე. 1970-იანი წლების მეორე ნახევარში ჩატარებულ ნატო-ს სწავლებებს, ისეთებს, როგორებიც იყო «დიფ ფაროუ», «საუთ ექსპრესი», «მარმარა ექსპრესი» და სხვები, მიზნად ჰქონდათ შავი ზღვის სრუტეების ზონაში მდებარე ბლოკის მონაწილე ქვეყნების სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებათა გაძლიერების საკითხების დამუშავება. მათი მსვლელობისას ხორციელდებოდა თურქეთის ტერიტორიაზე და მის სანაპიროზე საჰაერო და საზღვაო დესანტების პრაქტიკული გადასხმა, აგრეთვე ცენტრალურ-ევროპული ომთ-დან აღმოსავლეთ თრაკიის რაიონებში მობილური სახმელეთო ჯარებისა და სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) ქვედანაყოფების გადმოსროლა. ეს ძალები მონაწილეობას ღებულობდნენ «საბრძოლო მოქმედებებში» თურქეთის ეროვნულ ჯარებთან ერთობლივად. უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იმასაც კი იტყობინებოდნენ, რომ «თრაკიაში სრუტეების ზონაში თავდაცვისას შეიძლება ტაქტიკური ბირთვული იარაღი იქნას გამოყენებული», რომელსაც ნატო-ელი სტრატეგების ჩანაფიქრით უნდა უზრუნველეყო «სრუტეების საკმარისად ეფექტური დაცვა». 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მთელი ეს ლაყბობანი სრუტეების ზონის «დაცვის» შესახებ ნატო-ს ბლოკის ხელმძღვანელი წრეების ჭეშმარიტი განზრახვების შენიღბვისთვის გახლდათ განკუთვნილი იმაზე, რომ შავი ზღვის სრუტეები შავ ზღვაში თავიანთი აგრესიული ჩანაფიქრების განხორციელებისთვის გამოეყენებიათ. 

ამერიკულ პრესაში არაერთხელ გაუსვამთ ხაზი იმისთვის, რომ ამ რაიონს გადამწყვეტი მნიშვნელობა გააჩნდა სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს მთელი სტრატეგიისთვის. ამიტომ ნატო-ს ქვეყნები აშშ-ის მეთაურობით 1970-იანი წლების მიწურულს ზეწოლის ნებისმიერ საშუალებებს იყენებდნენ, მათ შორის ეკონომიკურ და სამხედრო-პოლიტიკურ ბერკეტებსაც, რათა განემტკიცებიათ თავიანთი სამხედრო ყოფნა თურქეთში – ნატო-ს მნიშვნელოვან საყრდენ ოპუნქტში, რომელიც აკონტროლებდა გზებს შავი ზღვიდან ხმელთაშუა ზღვაში, და მიეღწიათ ბლოკის სამხრეთ ფლანგზე ამ ქვეყნის სამხედრო როლის გაძლიერებისთვის. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, ამერიკელი იმპერიალისტები ნებისმიერ სახელმწიფოს განიხილავდნენ უწინარეს ყოვლისა მისი ტერიტორიის გამოყენების შესაძლებლობის თვალსაზრისით საბჭოთა კავშირისა და სოციალისტური თანამეგობრობის სხვა ქვეყნების წინააღმდეგ. გამონაკლისს არც თურქეთი წარმოადგენდა, რომლის მიმართაც აშშ «ხელების გადაგრეხვის» ტაქტიკას იყენებდა პენტაგონის აგრესიულ გეგმებთან მისი უფრო სრულად მიერთების მიზნით. როგორც უცხოური ბეჭდური გამოცემები მოწმობდნენ, მსგავსი განზრახვები საკუთრ თავში იფარავდა მუქარას მშვიდობისა და ხმელთაშუა ზღვის გარშემო მცხოვრები ხალხების უსაფრთხოებისთვის და არანაირად არ პასუხობდა დროის სულისკვეთებას. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга А. Кораблёв, «Черноморские проливы», Зарубежное Военное Обозрение, 1979 г., № 9.

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთი 1970-იან წლებში

(გეოგრაფია, პოლიტიკური წყობილება, ეკონომიკა, ინფრასტრუქტურა) 

თურქეთი – პროდასავლური ორიენტაციის კაპიტალისტური ქვეყანა – საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1970-იანი წლების შუახანებში აგრესიული ბლოკების ნატო-სა და სენტო-ს აქტიური წევრი გახლდათ, რომელთა საქმიანობაც სოციალისტური თანამეგობრობის ქვეყნების წინააღმდეგ იყო მიმართული. მას მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობა უკავია ხმელთაშუა ზღვისა და ახლო აღმოსავლეთის რაიონში. მის ტერიტორიასა და წყლებზე ბევრი საერთაშორისო გზა გადის – სახმელეთო, საზღვაო და საჰაერო, რომლებიც აღმოსავლეთ ნახევარსფეროს სამ კონტინენტს ერთმანეთთან აკავშირებენ. 

გეოგრაფიული პირობები. თურქეთი დედამიწი ს ორ ნაწილში – აზიასა და ევროპაში მდებარეობს. ქვეყნის საერთო ფართობიდან, რომელიც 780,6 ათას კმ² შეადგენს, დაახლოებით 97 % იმყოფება აზიაში – მცირე აზიის ნახევარკუნძულზე, სომხურ-ქურთულ ზეგანსა და სირიის პლატოზე. ფართობის დაახლოებით 3 % მდებარეობს ევროპაში – ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ე. წ. აღმოსავლეთ თრაკიაში. დასავლეთსა და ჩრდილო-დასავლეთში თურქეთი საბერძნეთსა და ბულგარეთს ესაზღვრება, ჩრდილო-აღმოსავლეთში – სსრკ-ს, აღმოსავლეთში – ირანს, სამხრეთში – ერაყსა და სირიას. სახმელეთო საზღვრების სიგრძე 2,6 ათასი კმ-ია. თურქეთის ნაპირებს შავი, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების წყლები რეცხავენ, ხოლო სანაპირო ხაზის სიგრძე კი 7,2 ათასი კმ-ია. 

ქვეყნის ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი მთაგორიანია. მცირე აზიის ნახევარკუნძულს ჩრდილოეთში ჩრდილო-ანატოლიის მთები შემორკალავს, რომლებიც აღმოსავლეთ-პონტოსა და დასავლეთ-პონტოს მთებისგან შედგება; სამხრეთში ირან-თურქეთის საზღვრიდან ხმელთაშუა ზღვის სანაპირომდე, ხოლო შემდეგ კი მისი გაყოლებით თითქმის ეგეოსის ზღვამდე შათის, სომხური (აღმოსავლეთ) ტავრის, ანტიტოროსის (ანუ ანტიტავრის) და ცენტრალური ტავრის მსხვილი ქედებია გადაჭიმული. ყველაზე უფრო მთაგორიანი აღმოსავლეთ ანატოლიაა, სადაც მდებარეობს ქვეყნის უმაღლესი წერტილი – არარატის მთა (სიმაღლე 5165 მ ზღვის დონიდან). ევროპული თურქეთის ტერიტორია საკმარისად სწორ პლატოს წარმოადგენს საშუალოდ დაახლოებით 200 მ სიმაღლით ზღვის დონიდან. შედარებით თანაბარი სიმაღლის ადგილია აგრეთვე ცენტრალური ანატოლია. ადანა-მერსინის დაბლობი, აკის ხეობა მდინარე საქარიას გაყოლებით, მდინარეების გედიზისა და ბუიუკ მენდერესის ხეობები, ცენტრალური ანატოლიის ველები და სანაპირო დაბლობები მიწათმოქმედების მთავარ რაიონებს წარმოადგენს, სადაც სახნავ-სათესი მიწების, ბაღებისა და ვენახების ძირითადი მასივებია თავმოყრილი. 

შავი ზღვის აუზს მიეკუთვნება: თურქეთის ყველაზე უფრო მსხვილი მდინარე ყიზილ-ირმაქი (1151 კმ), აგრეთვე მდინარეები საქარია, ეშილ ირმაქი, ჭოროხი და სხვები. ქვეყნის ტერიტორიაზე იღებენ სათავეს ტიგროსი და ევფრატი. ხმელთაშუა ზღვაში ჩაედინებიან სეიჰანი და ჯეიჰანი. მდინარეების უმრავლესობას მთის მდინარეთა ხასიათი აქვს. 

ქვეყნის ყველაზე უფრო დიდი ტბაა მლაშე ტბა ვანი (ფართობი 3764,5 კმ²). 20-ზე მეტ ტბას გააჩნია ზომები 50-დან 100 კმ²-მდე. რამდენიმე საკმარისად დიდი მტკნარი ტბაა მარმარილოს ზღვის სანაპიროს ზონაში. გრუნტის წყლები თითქმის მთელ ტერიტორიაზე უხვადაა, თუმცა კი ქვეყნის ზოგიერთ ნაწილში ისინი ღრმად ძევს, რის შედეგადაც ასეთი რაიონების მოსახლეობა სასმელი წყლის უკმარისობით იტანჯება. 

თურქეთის წყლის რესურსებს, განსაკუთრებით, როგორც წყალმომარაგების, ხელოვნური მორწყვისა და ჰიდროენერგიის წყაროებს, დიდი მნიშვნელობა აქვს მეურნეობისთვის. 

თავისი შემადგენლობით თურქეთის ნიადაგები ყველაზე უფრო ხშირად ქვიშიანი, თიხიანი და ღორღიანია. მცენარეული საფარი დიდი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა, რაც რელიეფით, კლიმატური, წყლისა და ნიადაგის პირობებითაა განპირობებული. მცენარეულობის ძირითადი სახეობაა – ბალახეულობის მაგვარი მცენარეულობა. ტყეები და ბუჩქნარები ამაღლებულ და მთიან ნაწილებშია გავრცელებული, თუმცა კი ნიადაგის საფარის სიღარიბის შედეგად დამახასიათებელია ქვიანი ველებისა და გაშიშვლებული მაღლობების პეიზაჟი. 

ცხოველთა სამყრო სხვადასხვა სახეობათა საკმარისად დიდი რაოდენობითაა წარმოდგენილი, რომლებიც ხმელთაშუა ზღვის ზოოგეოგრაფიული ქვეოლქის აღმოსავლეთ ნაწილისათვის ტიპიურია. 

კლიმატს შუქჩრდილების დიდი მრავალფეროვნება გააჩნია. მაღალმთიანი ადგილები მკაცრი ცივი კლიმატით გამოირჩევა (საშუალო წლიური ტემპერატურა ყარსის რაიონში სულ 4°C-ია), ხოლო შიდა ოლქები კი – მშრალი კონტინენტური კლიმატით, ტემპერატურის მკვეთრი სადღეღამისო და სეზონური რყევებით ხასიათდება. ზღვის სანაპიროს ზონაში თბილი და ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატი სჭარბობს (საშუალო წლიური ტემპერატურა ანტალიის რაიონში 19°C აღწევს). ნალექების რეჟიმი დიდი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა (290 მმ-დან კონიის რაიონში 2500 მმ-მდე წელიწადში შავი ზღვის ზონის აღმოსავლეთ ნაწილში). ამასთან ტემპერატურა და ნალექები ცალკეული წლების მიხედვითაც შესამჩნევად მერყეობს. 

მოსახლეობა და სახელმწიფო წყობილება. ქვეყნის მოსახლეობის რიცხოვნება 1974 წლის 1 ივლისის მდგომარეობით შეადგენდა 38 940 ათას ადამიანს. თურქული სტატისტიკური მონაცემებით, მამრობითი სქესის მოსახლეობა მდედრობითი სქესის მოსახლეობას რამდენადმე აღემატებოდა (50,64 % და 49,36 % შესაბამისად). მოსახლეობის საშუალო სიმჭიდროვე გახლდათ 50 ადამიანი 1 კმ²-ზე, ყველაზე უფრო მაღალი იყო სტამბულის ვილაიეთში (გუბერნიაში) – 490 ადამიანი 1 კმ²-ზე, ყველაზე უფრო დაბალი კი – ვანის ტბის აღმოსავლეთითა და სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სადაც 1 კმ²-ზე 6 ადამიანამდე მოდიოდა. ყველაზე უფრო მსხვილი ქალაქები გახლდნენ სტამბული (2376 ათასი მოსახლეობა), ანკარა (1461 ათასი), იზმირი (591 ათასი), ადანა (383 ათასი), ბურსა (318 ათასი), ღაზიანთეფი (275 ათასი), ესქიშეჰირი (243 ათასი) და კონია (228 ათასი). 

ქვეყანაში მოსახლეობის უწყვეტი და სკმარისად შესამჩნევი ზრდა დაიმზირებოდა. მისი ყოველწლიური ნამატი 2,6-დან 2,9 %-მდე მერყეობდა, ე. ი. მოსახლეობა 600-800 ათასი ადამიანით იზრდებოდა. 1970 წლის 29 ოქტომბერს ჩატარებული აღწერის მონაცემებით, მოსახლეობის ზრდის დინამიკა და ტემპები, აგრეთვე მისი სქესობრივი და ასაკობრივი სტრუქტურა 1-ლ და მე-2 ცხრილებშია მოყვანილი. 

ცხრილი 1 

მოსახლეობის ზრდის დინამიკა და ტემპები 1950-1970 წლებში 

მოსახლეობის . . . მოსახლეობის საერთო . . ქალაქის . . . . . . . სოფლის 

აღწერის წლები . . რიცხოვნება (ათასი . . .მოსახლეობა . . . . მოსახლეობა 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ადამიანი) . . . . . . . სულ . . % . . . . . სულ . . . % 

1950 . . . . . . . . . . . . . . . . 20 947 . . . . . . . . . 3872 . . 18,5 . . . 17 075 . . 81,5 . . . 

1955 . . . . . . . . . . . . . . . . 24 065 . . . . . . . . . 5355 . . 22,2 . . . 18 710 . . 77,8 . . . 

1960 . . . . . . . . . . . . . . . . 27 755 . . . . . . . . . 7308 . . 26,7 . . . 20 447 . . 73,3 . . . 

1965 . . . . . . . . . . . . . . . . 31 391 . . . . . . . . . 9523 . . 30,3 . . . 21 868 . . 69,7 . . . 

1970 . . . . . . . . . . . . . . . . 35 667 . . . . . . . . 12 805 . .35,9 . . . 22 862 . . 64,1 . . . 

ეროვნული შემადგენლობის მიხედვით თურქეთის მოსახლეობა თითქმის ერთგვაროვანი იყო: დაახლოებით 88 % შეადგენდნენ თურქები. მათ გარდა ქვეყანაში ცხოვრობდნენ ქურთები (მოსახლეობის დაახლოებით 8 %), არაბები (დაახლ. 2 %), აგრეთვე ებრაელები, ლაზები, ქართველები, სომხები, ბერძნები, ბულგარელები და სხვა ეროვნებანი (სულ. დაახლ. 2 %). თურქებისა და ქურთების აბსოლუტური უმრავლესობა რელიგიური კუთვნილების მიხედვით სუნიტი მუსლიმანებია. ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით ნახევარი წერა-კითხვის უცოდინარი გახლდათ. 

ცხრილი 2 

მოსახლეობის სქესობრივ-ასაკობრივი სტრუქტურა 1970 წლის მიწურულს 

ძირითადი ასაკობრივი . . რიცხოვნება (ათასი ადამიანი) . . . . . . თვითმოქმედი 

. . . . . ჯგუფები . . . . . . . . . . კაცები . . ქალები . . სულ . . . % . . მოსახლეობა (მლნ 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ადამიანი) 

მთელი მოსახლეობა . . . . . 18 063 . . .17 604 . . 35 607 . . 100 . . . . . . 15,8 . . . 

15 წლამდე მოსახლეობა . . . 7665 . . . . 7223 . . 14 888 . . . 41,7 . . . . . . 1,3 . . . 

ეკონომიკურად ატიური 

მოსახლეობა (15–64 

წლისა) . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9664 . . . . 9532 . . 19 136. . .53,8 . . . . 13,7* . . . 

მათ შორის: 

   15–19 წლის . . . . . . . . . . . . 1893 . . . . .1807 . . . .3700 . . . 

   20–46 წლის . . . . . . . . . . . . 6046 . . . . .6048 . . 12 094 . . . 

   47–64 წლის . . . . . . . . . . . . 1725 . . . . .1677 . . . .3402 . . . 

64 წელზე უფროსი 

ასაკის პირები . . . . . . . . . . . . .734 . . . . . . 849 . . . 1583 . . . .4,5 . . . . . . .0,8 . . . 

* მათ რიცხვში 8,4 მლნ. მამაკაცები და 5,3 მლნ. ქალები. 

ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მიმართებით 1970-იან წლებში ქვეყანა 67 ვილაიეთად (გუბერნიად) იყო დაყოფილი. ვილაიეთები ქაზებისგან (მაზრებისგან) შედგებოდა, რომლებიც ნაჰიეებად (волости) იყოფოდა. ქვეყნის დედაქალაქია – ანკარა. 

თურქეთის სახელმწიფო წყობილებაა – ბურჟუაზიული საპარლამენტო რესპუბლიკა (1923 წლის 29 ოქტომბერს იქნა გამოცხადებული). საკანონმდებლო ხელისუფლების უმაღლეს ორგანოს 1961 წლის კონსტიტუციით თურქეთის დიდი ეროვნული კრება – მეჯლისი (პარლამენტი) წარმოადგენს, რომელიც ორი პალატისგან – ეროვნული პალატისა და რესპუბლიკის სენატისგან შედგება. სახელმწიფოს სათავეში დგას პრეზიდენტი, რომელსაც მეჯლისის წევრთაგან ირჩევენ 7 წლის ვადით. პრეზიდენტის დავალებით მთავრობას პარლამენტში უმრავლესობის მქონე პარტიის ლიდერი აყალიბებს. 1970-იან წლებში ქვეყანაში ყველაზე უფრო გავლენიან პარტიებს წარმოადგენდნენ: სახალხო-რესპუბლიკური პარტია, რომელიც ქემალ ათათურქის მიერაა შექმნილი 1923 წელს, იცავდა თურქეთის საშუალო და წვრილი ბურჟუაზიის, აგრეთვე მემამულეების ინტერესებს, მიჰყვებოდა სოციალ-დემოკრატიული შეფერილობის შეხედულებებს; სამართლიანობის პარტია (შეიქმნა 1961 წელს) ასახავდა მსხვილი მემამულეებისა და კომპრადორული ბურჟუაზიის ინტერესებს, თავის ეკონომიკურ იდეალად კი კერძო მეწარმეობის თავისუფლებასა და ქვეყნის ეკონიმიკაში უცხოური კაპიტალის მაქსიმალურად მოზიდვას მიიჩნევდა; ეროვნული ხსნის პარტია (შეიქმნა 1972 წელს) – ორთოდოქსულ რელიგიურ პლატფორმას ემხრობოდა და, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მოსახლეობის ყველაზე უფრო რეაქციულ ფენებს ემყარებოდა; დემოკრატიული პარტია (შეიქმნა 1970 წელს) – უკიდურესად მემარჯვენე, ნაციონალისტური, რომელიც მსხვილი ეროვნული ბურჟუაზიის ინტერესებს გამოხატავდა. სხვა პარტიები მცირერიცხოვანი იყვნენ და მათი გავლენაც ქვეყანაში დიდი არ იყო. რამდენადაც არც ერთ რელიგიურ პარტიას მეჯლისში აბსოლუტური უმრავლესობა არ გააჩნდა, 1970-იანი წლების პირველ ნახევარში თურქეთში კოალიციური ანუ «ზეპარტიული» მთავრობები არსებობდა. 

ეკონომიკა. თურქეთის წიაღი მდიდარია სასარგებლო წიაღისეულით (ნახ. 1), რომელთაგან მთავარია ქვანახშირი (საბადოები 400 მლნ. ტ შეადგენს), რუხი ნახშირი ანუ ლიგნიტი (საერთო მარაგები დაახლოებით 4,5 მლრდ. ტ), რკინის მადანი (სარწმუნო და სავარაუდო მარაგებს 200 მლნ. ტ-ად აფასებენ), ნავთობი (დაზვერილი მარაგები 30 მლნ. ტ), სპილენძის მადანი (მარაგები დაახლ. 50 მლნ. ტ) და ქრომის მადანი, რომლის მარაგებისა (120 მლნ. ტ) და მოპოვების მიხედვით თურქეთს კაპიტალისტურ სამყაროში ერთერთი პირველი ადგილი ეკავა. სხვა სასარგებლო წიაღისეულებიდან გვხვდება მარგანეცი, ტყვია, თუთია, ფოსფორიტები, ბოქსიტები, ურანი, ვერცხლის წყალი და სხვა. 

თავისი ეკონომიკის სტრუქტურის მიხედვით თურქეთი 1970-იან წლებში აგრარული ქვეყანა გახლდათ განვითარებადი მრეწველობით. უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, რომ ცნობილი ძვრების მიუხედავად, ქვეყნის ეკონომიკა უწინდებურად განვითარების დაბალ დონეზე რჩებოდა. თვითმოქმედი მოსახლეობის დაახლოებით 63 % სოფლის მეურნეობაში იყო დაკავებული და მხოლოდ 12,4 % – მრეწველობაში. 

ქვეყნის სოფლის მეურნეობა მრავალდარგოვანია: პირველი ადგილი მიწათმოქმედებას ეკუთვის, მეორე – მეცხოველეობას. 1972 წელს მთელი დამუშავებული მიწების ფართობი შეადგენდა 250 730 კმ², მსხვილფეხა რქოსანი საქონლის რაოდენობა იყო 14,5 მლნ. თავი, წვრილფეხა საქონლის კი (ცხვრებისა და თხების) – 57 მლნ. თავი. ძირითადი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების წარმოება 1970-იანი წლების დასაწყისში მე-3 ცხრილშია მოყვანილი. ქვეყნის შიდა მოთხოვნილებებს სოფლის მეურნეობა თითქმის მთლიანად უზრუნველყოფდა, თუმცა კი იმ ხანებში ქალაქის მოსახლეობის სწრაფ ზრდასთან დაკავშირებით (6 %-ზე მეტი წელიწადში), უმთავრესად გაკოტრებული გლეხების ქალაქებში მასობრივი მიგრაციის შედეგად, თურქთი იძულებული იყო მარცვლეულობა საზღვარგარეთიდან შეეტანა. 

ცხრილი 3 

ძირითადი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების წარმოება 1973 წელს 

დასახელება . . . . . . . . ფართობი (ათასი ჰა) . . . . . . . . მოსავალი (ათასი ტ) 

ხორბალი . . . . . . . . . . . . . . . . 8850 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 000 . . . 

ჭვავი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 610 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 850 . . . 

ქერი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2250 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2900 . . . 

შვრია . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .280 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 . . . 

სიმინდი . . . . . . . . . . . . . . . . . . 625 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1100 . . . 

კარტოფილი . . . . . . . . . . . . . . .180 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2200 . . . 

ბამბა . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .677 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 550 . . . 

თამბაქო . . . . . . . . . . . . . . . . . . .323 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 . . . 

შაქრის ჭარხალი . . . . . . . . . . . 153 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5095 . . . 

ზეთისხილი . . . . . . . . . . . . 77 530 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 . . . 

თხილი (ბუჩქი) . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .260 . . . 

კაკალი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 . . . 

მზესუმზირის 

მარცვლები . . . . . . . . . . . . . . . .481 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 560 . . . 

ხილი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3700 . . . 

მომპოვებელი მრეწველობა, საბჭოთა ავტორების შეფასებით, იმპერიალისტურ სახელმწიფოებს მინერალური ნედლეულით ამარაგებდა, ხოლო საკუთარი მრეწველობა კი მოპოვებული სასარგებლო წიაღისეულის მხოლოდ ნაწილს მოიხმარდა. რკინის, ლიგნიტისა და ქვანახშირის მოპოვება ქვეყნის შიდა მოთხოვნილებებს თითქმის მთლიანად აკმაყოფილებდა, რაც შეეხება ნავთობს, მისი მოპოვება შიდა ბაზრის მოთხოვნილებას მხოლოდ 50 %-ით ფარავდა. 

დამამუშავებელი დარგი უმთავრესად კვებისა და საფეიქრო მრეწველობით, აგრეთვე სამხედრო საწარმოებით იყო წარმოდგენილი. 1960-იანი წლების ბოლოსა და 70-იანების დასაწყისში მეტალურგიული და მანქანათმშენებლობის მრეწველობის განვითარება იქნა დაწყებული (მთელი კაპიტალდაბანდებების 35 %), აგრეთვე ქიმიური მრეწველობისა (27 %-ზე მეტი). სწრაფი ტემპებით ვითარდებოდა ე. წ. «სამონტაჟო მრეწველობა» (საზღვარგარეთიდან შემოტნილი მზა დეტალებისგან მანქანებისა და მოწყობილობათა ასაწყობი საწარმოების მშენებლობა). ძირითადი სამრეწველო პროდუქციის წარმოება მე-4 ცხრილშია ნაჩვენები. 

ცხრილი 4 

ძირითადი სამრეწველო პროდუქციის წარმოება 1973 წელს 

დ ა ს ა ხ ე ლ ე ბ ა . . . . . . . . . . . . . . . . . . . წ ა რ მ ო ე ბ ა (ათასი ტ) 

ელექტროენერგია (მლნ კვტ.სთ) . . . . . . . . . . . .12 298 . . . 

ქვანახშირი * . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4642,4 . . . 

ლიგნიტი * . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4574,5 . . . 

ნედლი ნავთობი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3604 . . . 

რკინის მადანი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2537 . . . 

ქრომის მადანი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 700 . . . 

შავი სპილენძი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22,5 . . . 

სუფთა გოგირდი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18 . . . 

მარგანეცის მადანი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 . . . 

ქაღალდი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 . . . 

თუჯი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396 . . . 

ფოლადი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1492 . . . 

ცემენტი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8952 . . . 

შალის ქსოვილი (მლნ მ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4,5 . . . 

საავტომობილო ბენზინი . . . . . . . . . . . . . . . . . 1901 . . . 

ნავთი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 576 . . . 

დიზელის საწვავი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3055 . . . 

მაზუთი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5612 . . . 

* სახელმწიფო სექტორი 

მსხვილი სამრეწველო საწარმოების უმეტესობა თავმოყრილი იყო სტამბულში (კვების, თამბაქოს, ცემენტის, ქიმიური, ავტოსატრანსპორტო, საფეიქრო, გემთსამშენებლო და გემთსარემონტო), იზმირში (ავტოასაწყობი, ტყავის, საფეიქრო, კვების, თამბაქოს, ნავთობგადამამუშავებელი, საპონსახარში და სხვა), ანკარაში (მანქანათმშენებელი, ქიმიური, საფეიქრო, კვების, თამბაქოს, სამხედრო და სხვა), ერეგლიში, ისკანდერონსა და ყარაბიუქეში (მეტალურგიული), კაისერისა და ნაზილიში (საფეიქრო) და სხვა დიდ ქალაქებში. 

სამხედრო მრეწველობა, თურქული ბეჭდური გამოცემების ცნობებით, 1970-იანი წლების შუახანებისთვის ძირითადად ანკარაში, სტამბულსა და მის გარეუბნებში იყო თავმოყრილი. ქარხნებში აწყობილი იყო საარტილერიო-სასროლი შეიარაღების, ასაფეთქებელი ნივთიერებების, საბრძოლო მასალების, აირწინაღების, ფორმის ტანსაცმლისა და სხვა სამხედრო აღკაზმულობის წარმოება. იყო აგრეთვე საბრძოლო ტექნიკისა და იარაღის კაპიტალური რემონტის ქარხნები, საავიაციო სახელოსნოები, სადაც თვითმფრინავების ძრავებს არემონტებდნენ. გემთსამშენებლო მრეწველობას შეეძლო თურქული ფლოტის შემადგენლობაში არსებული ყველა კლასის ხომალდების რემონტი ეწარმოებინა, აგრეთვე არცთუ დიდი რაოდენობით საესკადრო ნაღმოსნები და დიზელური წყალქვეშა ნავები (კორპუსები), ტანკსადესანტო ხომალდები და დამხმარე გემები აეგო. უცხოური პრესის მონაცემებით, 1970-იანი წლების შუახანებში თურქეთის ტერიტორიაზე რეაქტიული თვითმფრინავების (გამანადგურებლების) ასაწყობი საწარმოს აშენების საკითხის შესწავლაც მიმდინარეობდა. 

ქვეყნის ეკონომიკაში, განსაკუთრებით კი მრეწველობაში, მნიშვნელოვანი პოზიციები უცხოურ კაპიტალს ეკავა (უმთავრესად ამერიკულსა და დასავლეთგერმანულს). საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მრავალწლიანმა ცალმხრივმა ორიენტაციამ დასავლეთზე გამოიწვია ქვეყნის სავაჭრო ბალანსის დეფიციტი – 1 მლრდ. დოლარზე მეტი ზომით 1974 წლის ათი თვის მანძილზე. თურქეთის სახელმწიფო ვალმა 1974 წლის ბოლოსთვის 5,3 მლრდ. დოლარს (71,97 მლრდ. თურქულ ლირას) მიაღწია. 

უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, რომ თურქეთისთვის მნიშვნელოვანი შეიარაღებული ძალების შენახვა ქვეყნის სამხედრო ხარჯების უწყვეტ ზრდას განაპირობებდა, რომელმაც ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტით 1971 წელს 6689 მლნ. ლირა [492,56 მლნ. აშშ დოლარი] შეადგინა, 1972-ში – 8125 მლნ. ლირა [598,31 მლნ. დოლარი], 1973-ში – 11 100 მლნ. [817,38 მლნ.], 1974-ში – 13 427 მლნ. [988,73 მლნ.], ხოლო 1975 წელზე კი 20 835 მლნ. ლირა [1534,24 მლნ. დოლარი] იყო გათვალისწინებული. ამ ასიგნებების 70 %-მდე პირადი შემადგენლობისა და მატერიალური ნაწილის შენახვაზე იხარჯებოდა. 

თურქეთისთვის შეიარაღებას ნატო-ს გეგმების მიხედვით აწვდიდნენ ამ მიზნებით ყოველწლიურად გამოყოფადი ამერიკული და დასავლეთგერმანული სამხედრო დახმარების სახსრების ანგარიშით. აშშ-ის აუნაზღაურებელი სამხედრო დახმარება 1972 წელს 60 მლნ. დოლარს შეადგენდა, 1973-ში – 69,1 მლნ., 1974-ში – 61,2 მლნ., ხოლო 1975-ში კი მას 90 მლნ. დოლარი უნდა შეედგინა. სულ 1947 წლიდან 1975-ის შუახანებამდე თურქეთს დაახლოებით 4 მლრდ. დოლარის თანხის ამერიკული შეიარაღება და სამხედრო ქონება ჰქონდა მიღებული. 

1964 წლიდან თურქეთს სამხედრო დახმარებას გფრ-ც აღმოუჩენდა. 1970 წლამდე მან დაახლოებით 400 მლნ. მარკის საერთო თანხის იარაღი, საბრძოლო ტექნიკა და სხვა სამხედრო მასალები გადასცა, ხოლო შემდგომში კი – დაახლოებით 100 მლნ. მარკისა ყოველწლიურად. 

სრუტეების ზონა და მისი რეჟიმი. თურქეთის ფარგლებში იმყოფება მარმარილოს ზღვა, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეები (ე. წ. შავი ზღვის სრუტეები), რომლებიც შავი ზღვიდან ეგეოსის ზღვაში ერთადერთ გასასვლელს წარმოქმნიან. 

ბოსფორი დაკლაკნილ (извилистый) სრუტეს წარმოადგენს მაღალი ციცაბო ნაპირებით. მისი სიგრძე დაახლოებით 30 კმ, ყველაზე მეტი სიგანე 3,3 კმ; ყველაზე უფრო ვიწრო ადგილი კი – 700 მ. სიღრმეები სრუტის შუაში შეადგენს 27,5-121 მ. ბოსფორში არსებობს ორი დინება. ეს მოვლენა 1881-1882 წლებში იქნა აღმოჩენილი და პირველად გამოკვლეული სახელგანთქმული რუსი ოკეანოგრაფის ადმირალ ს. ო. მარკოვის მიერ. სრუტის ზედაპირზე წყალი შავი ზღვიდან მარმარილოს ზღვაში მიედინება, იმ დროს, როცა ამ დინების ქვემოთ არსებობს მეორე დინებაც – მარმარილოს ზღვის მხრიდან შავი ზღვის მიმართულებით. ზედა დინების სიჩქარე სრუტის ყველაზე უფრო ვიწრო ადგილას დაახლ. 7-9 კმ/სთ შეადგენს, ქვედა დინების სიჩქარე კი – ადგილ-ადგილ 4 კმ/სთ-ზე მეტს. დინებები სხვადასხვა სიღრმეში მიემართებიან. სტამბულის მახლობლად ამ დინებებს შორის მიჯნა ჩვეულებრივ 18 მ სიღრმეში იმყოფება, ბოსფორის ზედა ნაწილში კი – 40 მ სიღრმეში. 

დარდანელის სრუტეს, რომელიც მარმარილოს ზღვას ეგეოსის ზღვასთან აერთებს, 60 კმ-ზე მეტი სიგრძე აქვს, მისი სიგანე საშუალოდ 4-7 კმ, ყველაზე უფრო ვიწრო ადგილი დაახლოებით 1,3 კმ. დარდანელის სრუტეში, ისევე როგორც ბოსფორისა, ზედაპირული და სიღრმული დინებებია. 

1970-იან წლებში არსებული შავი ზღვის სრუტეების რეჟიმი განისაზღვრებოდა კონვენციით, რომელიც 1936 წელს მონტრეში (შვეიცარია) იქნა დადებული. ის ითვალისწინებდა სრუტეების გავლით მსოფლიოს ყველა ქვეყნის ნებისიერი რაოდენობის სავაჭრო გემების თავისუფალ გასვლას როგორც მშვიდობიანობის, ისე ომის დროსაც. 

არაშავიზღვის ქვეყნების სამხედრო ხომელდების გასვლა ომიანობის დროს აკრძალული გახლდათ, ხოლო მშვიდობიანობის დროს კი ხომალდების კლასით, ტონაჟიტა და შავი ზღვის წყლებში ყოფნის ვადით იყო შეზღუდული (გასვლა შეეძლოთ მხოლოდ მსუბუქ წყალზედა ხომალდებს 21 დღეღამემდე ვადით, რომელთა საერთო ტონაჟსაც 45 ათას ტ-თვის არ უნდა გადაეჭარბებინა). 

შავი ზღვის სახელმწიფოთა სამხედრო ხომალდების გასვლა მშვიდობიანობის დროს თავისუფალი იყო, თუ თურქეთის მთავრობას ამის შესახებ არანაკლებ 8 დღეღამით ადრე შეატყობინებდნენ, და ამ დროს გარკვეული მოთხოვნებიც უნდა ყოფილიყო შესრულებული. ასე, ნება ეძლეოდათ ატარებდნენ სახაზო ხომალდების კლასთან გათანაბრებულ ნებისმიერი ტონაჟის წყალზედა ხომალდები გაეყვანათ (სრუტეებში მათ თითო-თითოდ უნდა გაევლოთ, არაუმეტეს ორი ნაღმოსნის თანხლებით), აგრეთვე წყალქვეშა ნავები დღისით თითო-თითოდ და წყალზედა მდგომარეობაში. 

ინფრასტრუქტურის ელემენტები. საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, 1970-იან წლებში თურქეთის ტერიტორიას მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ნატო-ს საომარ მზადებათა ზოგად სისტემაში სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ). ნატო-ს ინფრასტრუქტურის პროგრამების შესაბამისად 1963 წლის დასაწყისისთვის, როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, 60-ზე მეტი სხვადასხვა სამხედრო ობიექტი – აეროდრომები, სამხედრო-საზღვაო ბაზები, რაკეტების სასტარტო პოზიციები, შეიარაღებული ძალების მართვის პუნქტები, სპეციალური დანიშნულების საწყობები, რადიოტექნიკური ობექტები და სხვა – იქნა აგებული. იმავდროულად სრულყოფდნენ საჰაერო თავდაცვის (ჰთ), კავშირგაბმულობის, მომარაგების სისტემებსა და საშუალებებს, ანვითარებდნენ შეტყობინების გზების ქსელს. ამის შედეგად ქვეყნის ტერიტორია, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, გადაქცეული იყო პლაცდარმად სოციალისტური თანამეგობრობის ქვეყნების წინააღმდეგ ნატო-ს აგრესიული მოქმედებებისთვის. 1970-იან წლებში აქ განლაგებული გახლდათ: ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების შტაბი სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (ნახ. 2) და ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული (სამოკავშირეო) ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის (6 მტას) შტაბი (ორივე იზმირში), გაერთიანებული ამერიკული სამხედრო მისიის (ჯუსმათი) შტაბი, აშშ სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) ჯგუფი, ბლოკ სენტო-ს ხელმძღვანელი ორგანოები (ანკარა). 

თურქეთის ტერიტორიზე აეროდრომების განვითარებული ქსელი იყო შექმნილი. უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, 1960-იანი წლების ბოლოსა და 70-იანების პირველ ნახევარში დაახლოებით 50 ავიაბაზასა და აეროდრომს ჩაუტარდათ არსებითი რეკონსტრუქცია, მათგან 15-ზე მეტი ნატო-ს სტანდარტების შესაბამისად იქნა აღჭურვილი. ძირითად ავიაბაზებს მიეკუთვნებოდა: მიურთედი (ანკარა), ესქიშეჰირი, ბანდირმა, ბალიქესირი, მერზიფონი, ერჰაჩი (მალათია), ანტალია, კონია, დიარბაქირი, ჩიგლი (იზმირი) და სხვები. აქ განლაგებულ იყო ახლო აღმოსავლეთში უმსხვილესი სამხედრო-საჰაერო ბაზა ინჯირლიყი (ადანა), რომელშიც მუდმივად ბაზირებდნენ ამერიკული საბრძოლო თვითმფრინავები, მათ შორის ბირთვული იარაღის მატარებლებიც. მსხვილი აეროდრომების ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლების სიგრძე 3000 მ-მდე იყო აყვანილი, რაც მათზე თანამედროვე საბრძოლო ავიაციის ბაზირების შესაძლებლობას იძლეოდა. მათი სანავიგაციო აღჭურვილობა უზრუნველყოფდა თვითმფრინავების აფრენასა და დაჯდომას დღისითა და ღამით, აგრეთვე რთულ მეტეოროლოგიურ პირობებში. 

თურქეთის საჰაერო თავდაცვა ნატო-ს სამხრეთ ზონის ჰთ-ის ერთიან სისტემაში გახლდათ შეყვანილი. როგორც თურქულ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, ჰთ-ის ძირითად ძალებსა და საშუალებებს წარმოადგენდნენ საზენიტო მართვადი რაკეტები (ზმრ – რვა ესკადრილიას ზმრ «ნაიქ-აიაქსებისა» და «ნაიქ-ჰერკულესების» 72 გასაშვები დანადგარი /გდ/ გააჩნდა, რომლებიც ბოსფორის სრუტის ზონაში იყო განლაგებული) და სხვადასხვა დანიშნულების რადიოტექნიკური საშუალებანი (რადიოსალოკაციო პოსტების განტოტვილი სისტემა საჰაერო სივრცის სხვადასხვა სიმაღლეებზე მეთვალყურეობის უწყვეტი ზონის შექმნას უზრუნველყოფდა). ჰთ-ის ძალები და საშუალებანი ნატო-ს ჰთ-ის გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) ავტომატიზებულ სისტემა «ნეიჯში შედიოდნენ» (ნახ. 3). 

თურქული ფლოტის ბაზირების სისტემა ორგანიზებული იყო სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) სარდლობების ფარგლებში – ჩრდილოეთისა (შტაბი სტამბულში) და სამხრეთისა (შტაბი იზმირში). თითოეული ზონა რამდენიმე სამხედრო-საზღვაო რაიონს, ბაზასა და ბაზირების პუნქტს მოიცავდა. თურქეთის ძირითადი სამხედრო-საზღვაო ბაზები გახლდათ: გიოლჯიუკი (მთავარი), ერეგლი (შავ ზღვაში), სტამბული, იზმირი, ისკანდერონი. სამანევრო ბაზების სახით შეიძლებიდა გამოეყენებიათ პორტები ტრაპიზონი, სამსუნი, სინოპი, ზონღულდაქი, ანტალია, მერსინი და სხვები (უფრო დაწვრილებით თურქეთის პორტების შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1975, № 4, გვ. 95-103). 

ბაზებსა და პორტებში ფლოტის ხომალდებს შეეძლოთ საწვავის, სურსათის, საბრძოლო მასალებისა და წყლის მარაგები შეევსოთ, აგრეთვე აუცილებელი რემონტი ჩაეტარებიათ. დოკები მხოლოდ მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა გიოლჯიუკში, სამხედრო-საზღვაო ბაზა სტამბულსა და პორტ მერსინში მოქმედებდა. 

თურქული პორტების რეკონსტრუქციის სამუშაოების მსვლელობისას გაზარდეს ნავმისადგომი ხაზის სიგრძე, გააღრმავეს ნავსადგურები და ფარვატერები, გააფართოვეს გემთსარემონტო საწარმოების შესაძლებობანი, გაზარდეს სასაწყობო სათავსოების ფართობები, გააძლიერეს ჩასატვირთ-გადმოსატვირთი საშუალებები. 

შეიარაღებული ძალების დაჯგუფებათა მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) მიზნით დასაწყობების განვითარებული სისტემა იყო მოწყობილი. 1970-იანი წლების შუახანებისთვის აშენებულ იქნა მნიშვნელოვანი რაოდენობით სასაწყობო სათავსოები, მოამზადეს იარაღის, საბრძოლო ტექნიკის, საწვავის, საბრძოლო მასალებისა (მათ შორის ბირთვულისაც) და სურსათის მარაგები. 

საზღვარგარეთულ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, რომ თურქეთის ტერიტორიის საინჟინრო აღჭურვას აუცილებლობის შემთხვევაში ამა თუ იმ ობიექტების შესაძლო დანგრევის ან დატბორვის გათვალისწინებით ატარებდნენ. 

სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს შეიარაღებული ძალების მართვისათვის გამოიყენებოდა კავშირგაბმულობის სისტემა «აის ჰაი». ის მრავალარხიანი კომპლექსური ქსელი გახლდათ, რომელიც რადიოსარელეო და ტროპოსფერული სადგურებისგან იყო შემდგარი. ეს ქსელი ანკარას უმნიშვნელოვანეს სამხედრო-საჰაერო და სამხედრო-საზღვაო ბაზებთან, ნატო-ს შტაბებთან და ბლოკის მონაწილე სხვა ქვეყნების დედაქალაქებთან აკავშირებდა. თურქეთი ასევე თანამგზავრული კავშირგაბმულობის სისტემაში («სათქომი») იყო ჩართული, რომლის შექმნაც ნატო-ს ფარგლებში ხორციელდებოდა. ანკარის რაიონში ამ სისტემის დამაბოლოვებელი სადგური იყო აშენებული. 

1970-იანი წლების შუახანებში თურქეთის ტერიტორიაზე აშენებული იყო და მოქმედებდა სანავიგაციო სისტემის «ლორან» C გადამცემი სტაციონარული სადგური, რომელიც ხმელთაშუა ზღვაში ნატო-ს ქვეყნების სზძ-ის ხომალდების საქმიანობის უზრუნველყოფისთვის იყო განკუთვნილი. 

მართვის პუნქტებსა და საჯარისო შტაბებს შორის კავშირგაბმულობის საკმარისად განვითარებული სატელეფონო-სატელეგრაფო ქსელი არსებობდა, რომელიც საჰაერო, მიწისქვეშა და წყალქვეშა კაბელების, აგრეთვე რადიოსარელეო ხაზების მეშვეობით ხორციელდებოდა. კავშირგაბმულობის ყველაზე უფრო მსხვილი კვანძები უპირატესად დიდ ქალაქებში იყო განლაგებული. 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების ცნობებით, თურქეთში აგრეთვე რიგი სხვადასხვა დანიშნულების ამერიკული რადიო- და რადიოტექნიკური ობიექტები იყო განლაგებული, რომელთაგან ყველზე უფრო მნიშვნელოვანი ობიექტები სინოპში, ყარამიურსელესა და დიარბაქირში იმყოფებოდა. 

შეტყობინების გზები და ტრანსპორტი. ნატო-ს ინფრასტრუქტურის პროგრამების მიხედვით თურქეთის ტერიტორიაზე 1970-იანი წლების შუახანებისთვის სახმელეთო კომუნიკაციების მშენებლობისა და სრულყოფის საქმეში დიდი სამუშაოები იყო ჩატარებული (უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1974, № 10, გვ. 63-68). თურქეთის ავტოსაგზაო ქსელი ძირითად საზღვაო პორტებსა და მთელ მნიშვნელოვან სამრეწველო და ადმინისტრაციულ ცენტრებს ერთმანეთთან აკავშირებდა. მყარი საფარის მქონე გზების საერთო სიგრძე დაახლოებით 55 ათასი კმ გახლდათ, ხოლო საავტომობილო ტრანსპორტის მოძრაობისთვის ვარგისი გაუმჯობესებული სოფლის გრუნტის გზების გათვალისწინებით კი – დაახლ. 130 ათასი კმ. გზების ქსელი ყველაზე უფრო მეტად ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში, განსაკუთრებით კი შავი ზღვის სრუტეებისა და ეგეოსის ზღვის მიმდებარე რაიონებში იყო განვითარებული. საავტომობილო გზები მნიშვნელოვან სიგრძეზე მთათა ხეობებში, მაღალ ქედებს შორის და ძლიერად დასერილ პლატოებზე გადიოდა. ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებული იყო გზები, რომელთა სავალი ნაწილის სიგანეც 4-6 მ გახლდათ (საგზაო ზოლის /ლიანდაგის/ სიგანე – 6-9 მ). თურქეთის გზებზე ბევრი ხელოვნური ნაგებობა იყო – ხიდები, გვირაბები, ღრმა ამონაღებები, საყრდენი კედლები. ზამთრობით მთებში გამავალ გზებსა და უღელტეხილებზე ხშირი იყო თოვლის ნამქერები. 

1960-იანი წლების ბოლოსა და 70-იანების პირველ ნახევარში ატარებდნენ მნიშვნელოვან სამუშაოებს არსებული გზების გაუმჯობესებისა და რეკონსტრუქციისთვის, მსხვილი დასახლებული პუნქტების ახლოს შემოვლითი გზების გაყვანისთვის, აგრეთვე მაღალი გამტარუნარიანობის მქონე ცალკეული საავტომობილო მაგისტრალების აგებისთვის. 1973 წლის ბოლოს სტამბულში ბოსფორის სრუტეზე დაკიდებული ავტოსაგზაო ხიდი იქნა ექსპლუატაციაში შეყვანილი (ნახ. 4), რომელმაც თურქეთის ევროპული და აზიური ნაწილების საავტომობილო გზები ერთმანეთთან დააკავშირა. 

სატვირთო ავტომობილებისა და ავტობუსების ფარეხი 1973 წლის ბოლოს 243 ათასს აღემატებოდა, ხოლო სხვადასხვა მარკის მსუბუქი ავტომობილების რაოდენობა კი იმავე ხანებში დაახლოებით 210 ათასს შეადგენდა. 

თურქეთის რკინიზგები ქვეყნის ტერიტორიაზე საკმარისად თანაზომიერადაა განაწილებული. დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მთელ ქვეყანას ორი მაგისტრალი გადაკვეთს, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ კი სამი მარშრუტი გადის. 

რკინიგზების სიგრძე 1973 წელს 8135 კმ გახლდათ. თითქმის ყველა მათგანის ტექნიკური მდგომარეობა, უცხოელი სპეციალისტების შეფასებით, დაბალი იყო, გზები ძირითადად ერთლიანდაგიანი იყო, ორლიანდაგიანი გზების სიგრძე კი 100 კმ ცოტათი აღემატებოდა. ტერიტორიის უმეტეს ნაწილში რკინიგზები მთაგორიან და ძლიერად დასერილ ადგილმდებარეობაზე გადიოდა, რის გამოც მათ გზის ძალზედ რთული პროფილი, მრავალი მცირე რადიუსის მრუდი, დიდი რაოდენობით ხიდები, გვირაბები, ვიადუკები, საყრდენი კედლები და სხვა საინჟინრო ნაგებობები ჰქონდათ. ყველაფერი ეს ზღუდავდა მათ გამტარუნარიანობას. 

თურქული სტატისტიკის მონაცემებით, რკინიგზების სატრანსპორტო ფარეხის შემადგენლობაში, 1970-იანი წლების შუახანებისთვის, 740 ორთქლმავალი, დაახლოებით 250 თბომავალი, 20 ელმავალი, 1400-ზე მეტი სამგზავრო ვაგონი, 1160 ცისტერნა და დაახლ. 21 000 სატვირთო ვაგონი და პლატფორმა მოითვლებოდა. 

მაგისტრალური მილსადენების საერთო სიგრძე თურქეთის ტერიტორიაზე დაახლოებით 2300 კმ შეადგენდა. მათგან ძირითადი მილსადენები პორტებიდან ბანდირმა, ანტალია და ისკანდერონი საწვავს აწვდიდნენ ზოგიერთ სამხედრო-საჰაერო ბაზასა და აეროდრომს. ეს სისტემა 200 ათას ტ-ზე მეტი თხევადი საწვავის გადატუმბვასა და შენახვას უზრუნველყოფდა. პერსპექტიული გრძელვადიანი პროგრამებით (1972-1992 წლები) გათვალისწინებული იყო ქვეყანაში მილსადენების ქსელის მნიშვნელოვანი გაფართოება. 

საზღვაო ტრანსპორტი, უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, ნატო-ს სხვა ქვეყნებიდან თურქეთში ჯარებისა და სამხედრო ტვირთების გადასროლებში, და აგრეთვე თავად ქვეყნის სანაპირო წყლებშიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა. თურქეთის სავაჭრო ფლოტი 1974 წლის შუახანების მდგომარეობით, 353 გემს მოითვლიდა საერთო ტონაჟით 756 807 ტ. 

შეიარაღებული ძალები (უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1973, № 12, გვ. 7-14). 1974 წლის 1 ივლისის მდგომარეობით, თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში 455 ათასი ადამიანი მოითვლებოდა, მათგან: სახმელეთო ჯარებში – 365 ათასი, სჰძ-ში – 50 ათასი და სზძ-ში – 40 ათასი ადამიანი. გარდა ამისა, საჟანდარმო ჯარების შემადგენლობაში დაახლოებით 75 ათასი ადამიანი ირიცხებოდა. 

სახმელეთო ჯარები ორგანიზაციულად სამ საველე არმიაში იყო შეყვანილი. მის საბრძოლო შემადგენლობაში შედიოდა 17 დივიზია (ქვეითი, მექანიზებული და მოტოქვეითი დივიზიები), 12 ცალკეული ბრიგადა (შვიდი ქვეითი, ოთხი ჯავშანსატანკო და ერთიც საჰაერო-სადესანტო), საარმიო და საკორპუსო დაქვემდებარების ნაწილები, აგრეთვე ოთხი სასწავლო დივიზია (სამი ქვეითი და ჯავშანსატანკო). თურქული შენაერთები სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების შემადგენლობაში იყო გადაცემული. 

ქვეყნის სამხედრო-საჰაერო ძალები 1970-იანი წლების შუახანებში მოითვლიდა საბრძოლო ავიაციის 16 ესკადრილიას (360 თვითმფრინავი), სატრანსპორტო ავიაციის სამ ესკადრილიას (80 თვითმფრინავი და 15 ვერტმფრენი), სამ სასწავლო ავიაბაზასა (170 სასწავლო-საწვრთნელი თვითმფრინავი) და ზმრ «ნაიქების» სარაკეტო ბაზას. საბრძოლო ავიაცია ორგანიზაციულად ორი ტაქტიკური საჰაერო არმიის შემადგენლობაში იყო შეყვანილი, რომლებიც მთლიანად ნატო-ს მე-6 გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობაში (6 მტას) გახლდნენ ჩართული. 

თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები 1970-იანი წლების შუახანებში დაახლოებით 170 საბრძოლო ხომალდსა და 90 დამხმარე გემს მოითვლიდა, მათ შორის 15 წყალქვეშა ნავს, 13 საესკადრო ნაღმოსანს, ორ სადარაჯო ხომალდს, ექვს მცირე ნავსაწინააღმდეგო ხომალდს, 20 საბაზო და სარეიდო ტრალერს, 15 სანაღმო და საბადე გადამღობს, 18 ნავსაწინააღმდეგო, ორ საარტილერიო და 11 სატორპედო კატარღას, აგრეთვე 56 მცირე სადესანტო ხომალდსა და კატარღას. საზღვაო ავიაციას თავის შემადგენლობაში ჰყავდა 16 საპატრულო თვითმფრინავი S2E და სამი ვერტმფრენი AB-204B. ბოსფორის სრუტის ევროპულ და აზიურ ნაპირებზე 100-240 მმ ყალიბების სანაპირო არტილერიის ბატარეები და წყალზედა მიზნების აღმოჩენის რადიოლოკაციური სადგურები (რლს) იყო დაყენებული, რომლებიც შავი ზღვის მხრიდან სრუტეების ზონაში წყალზედა ხომალდებისა და წყალქვეშა ნავების გასვლისთვის წინააღმდეგობის გასაწევად იყო განკუთვნილი. თურქული სზძ-ის ხომალდების უდიდესი ნაწილი სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ის შემადგენლობაში გადაცემისთვის გახლდათ განკუთვნილი. 

*        *        * 

თუმცა კი, საბჭოთა ავტორების დასკვნით, თურქეთი უწინდებურად იმპერიალისტური სამხედრო-პოლიტიკური ბლოკების აქტიურ წევრად რჩებოდა, მსოფლიოში დაძაბულობის საერთო განმუხტვის ზემოქმედებით თურქეთის მმართველი წრეების პოლიტიკაში უკვე საგარეოპოლიტიკური კურსის გატარებაში დამოუკიდებლობისკენ და აშშ-ზე მისი დამოკიდებულების რამდენადმე შესუსტებისკენ ტენდენცია დაიმზირებოდა. ეს ტენდენცია გარკვეულწილად 1975 წლის 5 თებერვლიდან თურქეთისთვის სამხედრო დახმარების შეწყვეტის შესახებ (კვიპროსის კონფლიქტის გამო – ი. ხ.) ამერიკის კონგრესის გადაწყვეტილების შემდეგ გაძლიერდა. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга А. Кораблёв, «Турция (География, политический строй, экономика, инфраструктура)», Зарубежное Военное Обозрение, 1975 г. № 6.

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა