ხდება დიდი სამამულო ომის ისტორიის ახლა, როგორც ადრეც სსრკ-ში, გულდასმით ლაკირება. არის ერთი ოფიციალური აზრი, რომელიც ვერ იძლევა პასუხებს მრავალ შეკითხვაზე, კერძოდ რატომ დაიწყო ომი წითელი არმიის კატასტროფული დამარცხებებით? შეისწავლა რა ათეულობით ათასი გვერდი საარქივო დოკუმენტებისა, რომლებიც რუსეთისა და გერმანიის არქივებში ინახება, მარკ სოლონინი გამოთქვამს თავის, განსაკუთრებულ აზრს. იგი ამტკიცებს, რომ საბჭოთა კავშირის 24 წლის მანძილზე კომუნისტები ისე მობეზრდნენ ქვეყანას, რომ თვით არმიასაც კი არ უნდოდა ამ რეჟიმისათვის ებრძოლა.
შინაარსი
წინასიტყვაობა
ნაწილი 1 19
თავი 1.1 19
გაცნობითი ფრაგმენტის დასასრული
სოლონინი მარკ სიმონის ძე
22 ივნისი. საბოლოო დიაგნოზი
ეს წიგნი, ისევე როგორც ყველა წინამორბედი, დაიწერა არა შეკვეთის, დაფინანსების, პირდაპირი ან ირიბი მხარდაჭერის ფარგლებში რომელიმე სახელმწიფო, აკადემიური, საზოგადოებრივ-პოლიტიკური სტრუქტურის მხრიდან. იმავე დროს საარქივო დოკუმენტების უზარმაზარი მასივის შეკრებამ და თარგმნამ მნიშვნელოვანი ძალისხმევა და ხარჯები მოითხოვა. მე მოვახერხე ასეთი ამოცანის შესრულება მხოლოდ ათეულობით ადამიანთა მრავალმხრივი დახმარების წყალობით, რომლებსაც უმეტეს წილად მე სახელითაც კი არ ვიცნობ. მხურვალედ და გულწრფელად ვუხდი მადლობას თითოეულ მათგანს და ჩემს სასიამოვნო მოვალეობად ვთვლი აღვნიშნო განსაკუთრებული წილი პეტრე ჩერნიშოვის (უკრაინა), იგორ გუმენნის (უკრაინა), მიხეილ გორფუნკელის (დიდი ბრიტანეთი), სერგეი გორშენევის (რუსეთი), ილია დომბროვსკის (ნიდერლანდები), ალექსი ჟაროვის (რუსეთი), დიმიტრი კირიკოვის (გერმანია), რიჰარდ ლეჰმანის (უკრაინა), სერგეი პეტროვის (რუსეთი), ვასილი რისტოს (გერმანია), ალექსანდრე ფიშერისა (აშშ).
(მცირე შენიშვნა: ქართულ თარგმანში დახრილი და წითლად შეფერილი ასოებით მოყვანილია ის ტექტსები, რომლებიც რუსულ დედანში დახრილი ასოიებითაა წარმოდგენილი /აქ წითლად შეფერვა უფრო მეტად გარჩევადობისთვისაა გამოყენებული/; ისეთივე დახრილი და ყავისფრად შეფერილი ასოებით კი მოცემულია ის ტექსტები, რომლებიც თვითონ ავტორს სქოლიოში აქვს ჩამოტანილი -- ი. ხ.)
წინასიტყვაობა
კატასტროფა
1941 წ. 22 ივნისის გამთენიისას ჰიტლერული გერმანიის ჯარები შემოიჭრნენ სსრკ-ის ტერიტორიაზე. სამი კვირის შემდეგ გერმანელ გენერლებს შეეძლოთ მოეხდინათ კონსტატაცია, რომ გეგმა „ბარბაროსას“ მიხედვით მათ წინაშე დასმული პირველი ამოცანა („რუსული სახმელეთო ჯარების ძირითადი ძალები, რომლებიც დასავლეთ რუსეთში იმყოფებიან, უნდა იქნან განადგურებულნი გაბედულ ოპერაციებში სატანკო სოლების ღრმა, სწრაფი წინსვლის მეშვეობით. მოწინააღმდეგის ბრძოლისუნარიანი ჯარების უკანდახევა რუსეთის ტერიტორიის ფართო სივრცეებზე თავიდან უნდა იქნას აცილებული...“), ძირითადად უკვე შესრულებულია.
„სატანკო სოლების“ წინსვლა ღრმა და სწრაფი გახლდათ. მოწინააღმდეგემ დაიკავა ლიტვა, ლატვია, თითქმის მთელი ბელორუსია, დასავლეთ უკრაინა, მოახდინა ბუგის, ნემანის, დასავლეთ დვინის, ბერეზინის, გორინისა და სლუჩის ფორსირება, გამოვიდა დნეპრთან. 10 ივლისს გერმანელებმა დაიკავეს ფსკოვი, 16 ივლისს – სმოლენსკი.
დასავლეთ საზღვრიდან ლენინგრადამდე და მოსკოვამდე მანძილის ორი მესამედი გავლილი იყო. ვერმახტის სატანკო დივიზიებმა საბჭოთა გზების 500 კილომეტრი და მეტიც გადმოლახეს. ომის პირველ 20 დღეში გერმანელებმა დაიკავეს ტერიტორია ფართობით 450 ათასი კვ. კმ, რაც დაახლოებით 2-ჯერ მეტია პოლონეთის ტერიტორიაზე, რომლის ოკუპირებაც ვერმახტმა 1939 წ. სექტემბერში მოახდინა, და 3-ჯერ მეტია ბელგიის, ჰოლანდიისა და საფრანგეთის ჩრდილოეთ ნაწილის ტერიტორიაზე, რომელიც ვერმახტმა 1940 წ. მაისში დაიპყრო (იხ. ნახ. 1).
ბალტიისპირეთისა და დასავლეთის საგანგებო სამხედრო ოკრუგების (რუს. ОВО) ჯარები (70 დივიზიაზე მეტი, 1 მლნ ადამიანი) იქნენ სასტიკად დამარცხებული (разгромлены), ტყეებში გაფანტული ან ტყვედ აყვანილი. ცოტა მოგვიანებით სწორედ იგივე მოუვიდა სამხრეთ-დასავლეთ და სამხრეთ ფრონტებსაც. „მოწინააღმდეგის ბრძოლისუნარიანი ჯარების უკანდახევა“ (გერმანელებისთვის) წარმატებით იქნა თავიდან აცილებული – დნეპრისა და დასავლეთ დვინის აქეთ შეძლეს უკანდახევა ოდესღაც უზარმაზარი არმიის მხოლოდ განცალკევებულმა და გაფანტულმა ნაწილებმა; დივიზიის მეთაურებს, რომლებმაც შეძლეს გამოეყვანათ ერთნახევარი ათასი ადამიანი ორ ათეულამდე ტყვიამფრქვევითა და ორიოდე ზარბაზნით (ე. ი. შეენარჩუნებინათ პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 10–15 %), აღნიშნავდნენ ბრძანებებში როგორც განსაკუთრებით გამორჩეულებს...
6–9 ივლისისათვის ჩრდილო-დასავლეთის, დასავლეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტების ჯარებმა დაკარგეს 11,7 ათასი ტანკი, 19 ათასი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი [1]. განსაკუთრებით მძიმე, პრაქტიკულად აუნაზღაურებელი დანაკარგები განიცადეს სატანკო ჯარებმა – მსოფლიოში უმსხვილესმა საბჭოთა სატანკო ჯარებმა, რომელთა შექმნაზეც მრავალწლიანი შრომა და უზარმაზარი მატერიალური რესურსები იქნა დახარჯული. უკვე 1941 წ. 15 ივლისს დაიწყეს მექკორპუსთა ნარჩენების ოფიციალურად დაშლა (განფორმირება). დასავლური ოკრუგების სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) საავიაციო დივიზიებმა და პოლკებმა დაკარგეს არანაკლებ 80–85 % თვითმფრინავებისა; თუმცა კი, სიებში დარჩენილი საბრძოლო მანქანებიც თავიანთ უმრავლესობაში გაუმართავებად ითვლებოდნენ. შედეგად 1941 წ. 1 აგვისტოსათვის საბჭოთა სჰძ-მ 10 ათასი თვითმფრინავი დაკარგა (ოთხჯერ მეტი, ვიდრე ჰყავდა ლჲუფტვაფეს აღმოსავლეთის ფრონტზე), რომელთაგან 5240 ირიცხებოდა როგორც „აღურიცხავი დანაკარგი“ («неучтенная убыль») [4].
უზარმაზარი ტერიტორიების სწრაფმა დაკარგვამ გარდაუვალად გამოიწვია სამხედრო ქონების გიგანტური მარაგების ხელიდან გაშვებაც, რომლებიც რაღაც მიზეზით საბჭოთა კავშირის დასავლეთ მიჯნებთან იყვნენ კონცენტრირებული. მთავარი საარტილერიო სამმართველოს (ГАУ) მონაცემებით, ლენინგრადი, ნეჟინი, კრემენჩუგი ხაზის გაყოლებით განლაგებული 40 საარტილერიო საწყობიდან მხოლოდ 11-ის ევაკუირება მოხერხდა. საზღვრისპირა საწყობებში იქნა დაკარგული ასეულობით ათასი ტონა საწვავ-საცხები მასალები (ГСМ), ათეულობით მილიონი ინდივიდუალური გადასახვევი პაკეტი, უზარმაზარი რაოდენობით სურსათი, ფურაჟი, ფორმის ტანსაცმელი...
არ უნდა გვიკვირდეს ის, რომ ივლისის შუა რიცხვებისთვის ბევრ გერმანელ გენერალს კამპანია აღმოსავლეთის ფრონტზე უკვე დასრულებული მოეჩვენა – მათ არ შეეძლოთ წარმოედგინათ, რომ არმიას, რომელმაც ასეთი დანაკარგები განიცადა, აღმოაჩნდება უნარი შემდგომი წინააღმდეგობისათვის. დიახ, „ნაცემი ჰიტლერელი გენერლები“ საბოლოო ჯამში შეცდნენ, და ომიც ბერლინში დასრულდა, მაგრამ ჩვენი სიხარული ამის გამო – თვალზე ცრემლებითაა. ის, რაც ადვილად და სწრაფად იქნა დაკარგული 41 წლის ზაფხულ–შემოდგომის 3–4 თვის მანძილზე, მოგვიხდა დაგვებრუნებინა განუწყვეტელი სამწლიანი სისხლისღვრის ფასად, ფრონტზე მილიონობით ჯარისკაცის, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე კი მილიონობით მშვიდობიანი მოსახლის სიცოცხლის ფასად. მთლიანობაში 41 წლის საზღვრის ხაზზე წითელმა არმიამ შეძლო მხოლოდ 1944 წ. ივლის–აგვისტოსათვის დაბრუნებულიყო. ეს მთლიანობაში; კერძოდ, მაგალითად ბალტიისპირეთში, ბრძოლები 1945 წლის გაზაფხულამდეც კი გრძელდებოდა.
და მაინც, ყველაზე უფრო დაუჯერებლად მთელ ამ ისტორიაში უნდა ვაღიაროთ არა ვერმახტის შემოტევის მაღალი ტემპები და სიღრმე, არა წითელი არმიის დანაკარგების უზარმაზარი ციფრები – არამედ მოწინააღმდეგის გასაოცარი (დაუჯერებლად მცირე) დანაკარგები. შემომტევი, ამასთან განსაკუთრებულად წარმატებით შემომტევი ვერმახტი ათჯერ უფრო ნაკლებ დანაკარგებს განიცდიდა, ვიდრე თავდაცვაში მყოფი წითელი არმია.
აი, მაგალითად, ვერმახტის მე-6 სატანკო დივიზია (არმიების ჯგუფი „ჩრდილოეთი“). ეს მაგალითი იმითაა აღსანიშნავი, რომ მე-6 ტდ შეიარაღებული იყო ყველაზე უარესად – მისი სატანკო ფარეხის საფუძველს შეადგენდნენ 1935 წ. ნიმუშის მსუბუქი ჩეხური ტანკები Pz-35(t) (აღნიშვნების გერმანული სისტემის მიხედვით), ტექნიკურად მოძველებული და მეტად გაცვეთილებიც მრავალწლიანი მარშების, ლაშქრობებისა და ბრძოლების შედეგად. 24 ივნისს მდინარე დუბისასთან (ლიტვა) მე-6 გერმანული სატანკო შემხვედრ ბრძოლაში შეეჯახა წითელი არმიის მე-2 სატანკო დივიზიას, რომელსაც შეიარაღებაში ჰყავდა, სხვების გარდა, 31 უახლესი მძიმე ტანკიც КВ. საბჭოთა დივიზიისათვის სატანკო ბრძოლა სრული განადგურებით, მატერიალური ნაწილის დაკარგვითა და მეთაურის დაღუპვით იქნა დასრულებული. მე-6 გერმანულმა ტდ-მ 24 ივნისს დაკარგა სულ 121 ადამიანი (31 მოკლული, 18 უგზო-უკვლოდ დაკარგული, 72 დაჭრილი) [5]. საშტატო რიცხოვნების ერთ პროცენტზე ნაკლები.
და ეს – ყველაზე მძიმე დღე და ყველაზე უფრო დიდი დანაკარგებია. 28 ივნისს მე-6 სატანკო დივიზია გადმოლახავს წყალუხვ დაუგავას – სტრატეგიული მნიშვნელობის ბუნებრივ თავდაცვით მიჯნას. დანაკარგები: 3 მოკლული, 14 დაჭრილი [6]. გადმოვიდა რა ჩრდილოეთ ნაპირზე, გერმანული სატანკო დივიზია ფსკოვისაკენ გაემართა. 4–6 ივლისს სასტიკად დაამარცხა შემხვედრ ბრძოლაში წითელი არმიის 163-ე მოტორიზებული და მე-3 სატანკო დივიზიების ნაწილები, გამოარღვია ოსტროვსკის გამაგრებული რაიონის ხანგრძლივი საცეცხლე წერტილების (ДОТ) ხაზი, გადმოლახა ორიოდე პატარა მდინარე. სამ დღეში განცდილი დანაკარგებია: 28 მოკლული, 55 დაჭრილი [7].
აი კიდევ ერთი გერმანული დივიზია, 11-ე სატანკო. პირადი შემადგენლობის დანაკარგების დონე – ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მაღალი ვერმახტის ყველა სატანკო დივიზიას შორის: 3 ივლისისათვის დივიზიის დანაკარგებმა შეადგინა 923 ადამიანი, მათ რიცხვში 333 დაუბრუნებელი. ამ ექვსი პროცენტის ფასად 11-ე ტდ-მ მოახერხა გაეკეთებინა შემდეგი: განუწყვეტლივ უტევდა რა 1-ლი სატანკო ჯგუფის ავანგარდში, დივიზიამ გამოირა 200 კმ-ზე მეტი; შემოვიდა ბრძოლაში საბჭოთა 10-ე და 43-ე სატანკო და 228-ე მსროლელ დივიზიებთან, 109-ე და 213-ე მოტორიზებულ დივიზიებთან და 57-ე სატანკო დივიზიის 114-ე სატანკო პოლკთან; ეს ბრძოლები იმით დასრულდა, რომ წითელი არმიის ხსენებული დივიზიებისაგან მხოლოდ ნომრებიღა დარჩა და, უკეთეს შემთხვევაში, პირადი შემადგენლობის 30–40 % ათეული ტანკით, გერმანულმა დივიზიამ კი აღმოსავლეთისაკენ თავისი გზა განაგრძო...
მთლიანობაში ვერმახტის მთელმა დაჯგუფებამ აღმოსავლეთის ფრონტზე 22 ივნისიდან 6 ივლისის ჩათვლით დაკარგა 64 132 ადამიანი, მათ შორის 19 789 – დაუბრუნებლად. ასეთი ციფრები მოჰყავს თავის სახელგანთქმულ „სამხედრო დღიურში“ (1941 წ. 10 ივლისის ჩანაწერი) გერმანიის სახმელეთო ჯარების შტაბის უფროსს გენერალ-პოლკოვნიკ ფ. ჰალდერს.
რა თქმა უნდა, 10 ივლისს ჰალდერს ჯერ კიდევ არ გააჩნდა მთელი ინფორმაცია დანაკარგების შესახებ 6 ივლისისათვის, ამიტომ ზემოთ ნაჩვენები ციფრები (64 ათასი, მათ რიცხვში 20 ათასი დაუბრუნებლად) რამდენადმე შემცირებულია. ეგრეთ წოდებული „ათდღიურების“ მიხედვით (ანგარიშებისა დანაკარგების შესახებ, რომლებსაც უმაღლესი სარდლობა, ნაწილებისა და შენაერთების შტაბების მოხსენებათა საფუძველზე, თითოეული ათდღიანი პერიოდის განმავლობაში ადგენდა) ვერმახტის დანაკარგებმა 1941 წ. 10 ივლისისათვის შეადგინეს 77 ათასი ადამიანი, მათ შორის 23 ათასი დაუბრუნებლად. ვერმახტის დაჯგუფების რიცხოვნებას აღმოსავლეთის ფრონტზე იმ მომენტისათვის ჰალდერი აფასებს 3,3 მლნ ადამიანად, შესაბამისად საერთო დანაკარგები (მოკლულები, დაჭრილები, უგზო-უკვლოდ დაკარგულები) სულ 2,3 % შეადგენენ.
და ამ ციფრების შესახებაც შეიძლება ვიდავოთ, რადგანაც საბრძოლო მოქმედებების დროს შედგენილი ნებისმიერი მოხსენებები არასაკმარისად ზუსტია და სრული. შეიძლება შემდგომშიც დავკავდეთ სტატისტიკური მონაცემების დაზუსტებით, მაგრამ ამ დაუსრულებელმა დისკუსიამ არ უნდა დაფაროს ჩვენს თვალთაგან მთავარი. ხოლო მთავარი კი – ეს ისაა, რომ წითელი არმიის პირველი სტრატეგიული ეშელონის განადგურებისათვის (რომელიც დივიზიათა რიცხვის მიხედვით არც ერთ ევროპულ არმიას არ ჩამორჩებოდა, ხოლო ტანკებისა და თვითმფრინავების რაოდენობით კი ნებისმიერ მათგანს რამდენიმე ჯერადად აღემატებოდა), უზარმაზარი ტერიტორიის ოკუპაციისათვის ვერმახტმა თავისი პირადი შემადგენლობის 2–3 %-ით ზღო. ხოლო თუ ვილაპარაკებთ არა საერთო, არამედ მარტო დაუბრუნებელ დანაკარგებზე (მოკლულები და უგზო-უკვლოდ დაკარგულები), მაშინ ისინი დაახლოებით 1 % თუ აღმოჩნდება. „რაზმმა ვერ შენიშნა მებრძოლის დაკარგვა...“ თვით იმ დროსაც კი, რასაც საბჭოთა ისტორიოგრაფია „საფრანგეთში ვერმახტის ტრიუმფალურ მარშს“ უწოდებდა, გერმანელთა დაუბრუნებელი დანაკარგები ორჯერ უფრო მეტი გახლდათ (46 ათასი ადამიანი) [16].
ვერმახტის დანაკარგების ყველაზე უფრო მთავარ შეფასებად შეიძლება გამოდგეს მათი შედარება მოწინააღმდეგის დანაკარგებთან, ე. ი. წითელი არმიისა. რუსეთის თანამედროვე სამხედრო ისტორიკოსთა ოფიციალური აზრის მიხედვით, 22 ივნისიდან 6–9 ივლისის ჩათვლით პერიოდში ჩრდილო-დასავლეთის, დასავლეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტების ჯარებმა დაუბრუნებლად დაკარგეს 589 ათასი ადამიანი, და ეს ციფრი არ მოიცავს კიდევ ჩრდილოეთის ფრონტის (ლენინგრადის სამხ. ოკრუგი) და სამხრეთ ფრონტის (ოდესის სამხ. ოკრუგი) დანაკარგებს, რომლებმაც აქტიური საბრძოლო მოქმედებები, შესაბამისად, 1941 წ. 29 ივნისსა და 2 ივლისს დაიწყეს [17].
დღეს უკვე არ იწვევს ეჭვებს აშკარა შემცირება მონაცემებისა დანაკარგების შესახებ, რომელიც დაუშვეს კრებულის „საიდუმლოების გრიფი მოხსნილია“ (კრივოშეევის კრებული) შემდგენლებმა. ასე, კერძოდ, ჩრდილო-დასავლეთის ფრონტის საერთო დანაკარგები მათ 88,5 ათასი ადამიანით შეაფასეს (თავდაპირველი რიცხოვნების 23 %). შეიძლება თუ არა ეს იყოს სიმართლე, როცა ყველა ცნობილი დოკუმენტი აბსოლუტური ერთსულოვნებით მოწმობს – ფრონტი სასტიკად იქნა დამარცხებული (разгромлен наголову), ოსტროვამდე და ფსკოვამდე მხოლოდ მებრძოლებისა და მეთაურთა განცალკევებულმა ჯგუფებმა მოაღწიეს * (*ი. ი. ივლევის დაანგარიშებით, რომელმაც გასწია გიგანტური სამუშაო პირველადი დოკუმენტების შესწავლისა ჩრდილო-დასავლეთის ფრონტის პირადი შემადგენლობის მოძრაობის შესახებ, ფრონტის დანაკარგებმა 9 ივლისისათვის 260 ათასი ადამიანი შეადგინეს, რაც სამჯერ მეტია იმაზე, კრივოშეევთან რომ არის დაანგარიშებული). და რაც აღსანიშნავია, ისევ იმავე კრებულის 368 გვ.-ზე გვატყობინებენ, რომ 22 ივნისიდან 9 ივლისის ჩათვლით ჩრდილო-დასავლეთის ფრონტმა დაკარგა 341 ათასი სასროლი იარაღი. და როგორ შეეძლო 89 ათას ადამიანს 341 ათასი შაშხანა „დაეკარგა“?
ნორმალურ მეომარ არმიაში პირადი სასროლი იარაღის დანაკარგები ნაკლებია, ვიდრე ადამიანთა დანაკარგები – შაშხანების გადაყრა არ შეიძლება, მათ აქვთ ნომრები, და თითოეული შაშხანის მიღებისას ვიღაცამ ხელი მოაწერა; შაშხანა იწონის 3–4 კგ, და ერთ ჯანმრთელ მამაკაცს განსაკუთრებული დაძაბვის გარეშე შეუძლია ბრძოლის ველიდან 3–4 შაშხანა გამოიტანოს, რომლებიც დაჭრილი და დაღუპული ამხანაგებისგან დარჩა. არანორმალურ, პანიკურად გაქცეულ არმიაში პირადი იარაღის დანაკარგები შეიძლება პირადი შემადგენლობის დანაკარგებს გაუთანაბრდეს, მაგრამ მათ ოთხჯერ ხომ ვერ გადააჭარბებს? სიტყვამ მოიტანა და, დასავლეთის ფრონტმა ასევე შეძლო (სტატისტიკური კრებულის გვერდებზე) დაეკარგა სასროლი იარაღის 521 ათასი ერთეული 418 ათასი ადამიანის დაკარგვისას. მხოლოდ სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტის შემთხვევაში ციფრები, რომლებიც კრივოშეევის კრებულშია მოყვანილი, მოდიან გარკვეულ შესაბამისობაში საღ აზრთან (დაიკარგა 242 ათასი ადამიანი და 170 ათასი ერთეული სასროლი იარაღი).
ჯამში ჩვენ გვაქვს შემდეგი: თუ კი მივიღებთ განზრახ მნიშვნელოვნად შემცირებულ კრივოშეევისეულ ციფრებს, მაშინ ამ შემთხვევაშიც პირადი შემადგენლობის დაუბრუნებელი დანაკარგების თანაფარდობა ე. წ. „საზღვრისპირა ბრძოლის“ მსვლელობისას (6–10 ივლისამდე) შეადგენს 1 / 23. დაუბრუნებელი დანაკარგების რეალური სურათი კი განისაზღვრება, უფრო მეტად, 900–1000 ათასი ადამიანის ციფრებით საბჭოთა მხრიდან და 25–30 ათასი ადამიანისა მეორე მხრიდან, რაც ჯამში გვაძლევს თანაფარდობას 1 / 35. რამდენადმე დავარღვევ რა გადმოცემის ქრონოლოგიას, ახლავე აღვნიშნავ, რომ დაუბრუნებელი დანაკარგების ჯამურმა თანაფარდობამ მთელი 1941 წლის მანძილზე ჯამში შეადგინა 1 / 28.
ეს არის „სასწაული“, რომელიც სამხედრო მეცნიერების ვერანაირ კანონებში ვერ თავსდება. დანაკარგების ასეთი თანაფარდობა მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუა შესაძლებელი, როცა თეთრკანიანი კოლონიზატორები, რომლებიც აფრიკაში ზარბაზნებითა და თოფებით ჩავიდნენ, უტევენ აბორიგენებს, რომლებიც შუბებითა და თოხებით არიან შეიარაღებული. მაგრამ 1941 წ. ზაფხულში სსრკ-ის დასავლეთ საზღვრებზე სრულიად სხვა სიტუაცია გახლდათ: თავდაცვაში მყოფი მხარე მთლიანობაში არ ჩამორჩებოდა მოწინააღმდეგეს არც რიცხოვნებით, არც შეიარაღებით, რაოდენობრივად კი აღემატებოდა მას მძლავრი დარტყმის მიყენების საშუალებებით – ტანკებითა და ავიაციით, და თან ჰქონდა კიდეც შესაძლებლობა აეგო თავისი თავდაცვა ბუნებრივ დაბრკოლებათა სისტემაზე (წყალუხვი მდინარეები ბუგი, ნემანი, ბერეზინა, დასავლეთ დვინა, დნეპრი, დნესტრი), აგრეთვე ხანგრძლივი თავდაცვითი ნაგებობებისა (დაახლოებით 1 ათასი რკინა-ბეტონის ДОТ-ი „ახალი“ საზღვრის გაყოლებაზე და 3 ათასზე მეტი – „ძველი“ საზღვრისა).
ახსნის ძიება
რა იყო ეს? რა მოუვიდა „დაუმარცხებელ და ლეგენდარულ“ წითელ არმიას? როგორ შეიძლებოდა ასეთი შემზარავი განადგურება დამართოდა იმ ქვეყნის არმიას, რომელიც დაჯილდოვებულია აურაცხელი ბუნებრივი რესურსებით, ქვეყნისა, რომელიც სხვა არაფრით, მომავალი ომისათვის მზადების გარდა, პატიოსნად რომ ვთქვათ, არ იყო დაკავებული?
სწორი პასუხი იწყება სწორი კითხვიდან. ეს აფორიზმი შეიძლება, ჩემი აზრით, სხვანაირად იქნას პერეფრაზირებული: არასწორი პასუხი (მით უმეტეს – წინასწარგანზრახული მცდელობა ადამიანთა შეცდომაში შეყვანისა) იწყება ცუდად (შეუსაბამოდ) ჩამოყალიბებული შეკითხვიდან. სწორედ ასე მოქმედებდნენ კიდეც საბჭოთა ისტორიკოს-პროპაგანდისტები – შესაბამის პარაგრაფს მათ წიგნებში ეწოდებოდა „წითელი არმიის დროებით უიღბლობათა (წარუმატებლობათა) მიზეზები“, ან კიდევ უფრო მაგრად „საზღვრისპირა ბრძოლის წაგების მიზეზები“.
სიტყვები „დროებითი უიღბლობა“ – ეს სულაც არ არის ის, რაც გახალისებს რომ რაღაც წონადი მიზეზი ეძიო. ვის არ მოსვლია დროებითი უიღბლობა (წარუმატებლობა)? ხოლო უკვე ტერმინი „საზღვრისპირა ბრძოლა (сражение)“ – იმ საომარ კამპანიასთან დაკავშირებით, რომელიც ისეთ სივრცეებზე გაიშალა, ევროპულ ქვეყანათა უმრავლესობის ფართობს რომ აღემატება, – სულაც პარტიული პროპაგანდისტების ბრწყინვალე მიგნებად უნდა ვაღიაროთ. მკითხველს წარმოსახვა მაშინვე უხატავს მესაზღვრეთა ოცეულის ბრძოლას მათზე თავდამსხმელ ბანდასთან. რჩება მხოლოდ დაემატოს ორი სიტყვა – „მოულოდნელი და უეცარი“ – და „საზღვრისპირა ბრძოლის წაგების“ მიზეზიც უბრალო და გასაგები შეიქნება...
თუმცა კი, თეზისი შესახებ „მოულოდნელი და უეცარი თავდასხმისა მშვიდობიანად მძინარე ქვეყანაზე“ თვით საბჭოთა ხანაშიც კი არ აცხადებდა პრეტენზიას „თავდაცვის პირველი ხაზის“ სტატუსზე, არამედ უფრო მეტად ამ ხაზის „წინა ველის“ როლს ასრულებდა (ამ ტერმინით სამხედრო საქმეში აღნიშნავენ ტერიტორიის ზოლს, რომელზედაც ივარაუდება მოწინააღმდეგის შემოტევის დამუხრუჭება, თავდაცვის მთავარ ხაზთან მისი გამოსვლის შეკავება /შეყოვნება/).
თვით საბჭოთა პროპაგანდისტებსაც კი ესმოდათ (სიტყვა „თვით“ მოცემულ შემთხვევაში ეხება არა მათი გონებრივი შესაძლებლობების შეფასებას, არამედ იმ სიტუაციისა, რომელშიც ისინი მუშაობდნენ, გრძნობდნენ რა ზურგს უკან საიმედო მხარდაჭერას „ორგანოებისა“, რომლებიც მზად იყვნენ ნებისმიერი მოკამათისათვის ხმა ჩაეწყვეტინებინათ), რომ ყბადაღებული „მოულოდნელობის“ თემის ზედმეტი აქცენტირება არა ღირს – ზედმეტად სულელური სახით წარმოადგენდა იგი მშობლიურ პარტიას, მის ბრძენ ცენტრალურ კომიტეტს და თვითონ ბელადსაც, რომლებმაც ვერ შეძლეს დაენახათ მტრის სამმილიონიანი არმიის თავმოყრა სსრკ-ის საზღვრებთან. „საჯაროობის“ პირველივე სხივებთან ერთად მოულოდნელობის ყვავილები საბოლოოდ დაჭკნა; ახლა სკოლის კეთილსინდისიერმა მოწაფემაც კი იცის, წითელი არმიის მძიმე დამარცხებათა გრძელი მონაცვლეობა (უმანის, კიევის, ვჲაზმის, ბრჲანსკის, ქერჩის, ხარკოვის „ქვაბები“), რომელიც 41-ის ზაფხულში დაიწყო, შემოდგომაზე გაგრძელდა და 42 წლის მაისში განახლდა; და რანაირ „მოულოდნელობაზე“ შეიძლება იყოს აქ ლაპარაკი?
შესაბამისად, საბჭოთა ისტორიულ მითოლოგიაში პირველ და მთავარ „თავდაცვის ხაზად“ იქცა „მოწინააღმდეგის მრავალჯერადი რიცხობრივი აღმატება (უპირატესობა), განსაკუთრებით ტანკებსა და ავიაციაში“. ეს წონადია. ბავშვობიდან დამუშავებული საბჭოთა ადამიანი მაშინვე წარმოიდგენდა სამ წითელარმიელს „ერთი შაშხანით სამ კაცზე“, რომლებზედაც მოიწევს ხუთი გერმანელი, „ტიგრის“ ჯავშანს იქით მიფარებული. ხოლო მათ კვალში კი – მეავტომატეთა კოლონა, ყველანი როგორც ერთი ჯავშანტრანსპორტერებში. და მოდი აქ იომე!
აი ეს ბოდვა დადნა, როგორც ნისლი განთიადისას, იდეოლოგიური ცენზურის ლიკვიდაციის პირველივე ნიშნების დროს. ამ მომენტისათვის ტანკები, ზარბაზნები, ტყვიამფრქვევები და დივიზიები უკვე დიდი ხანია დათვლილია და ჩამოთვლილი, შედეგები მრავალჯერ გადამოწმებული და გამოქვეყნებული. ძალთა რეალური თანაფარდობა დღეს შეიძლება მარტო იმან არ იცოდეს, ვინც ძალზე ძლიერად დახუჭა თვალები, და მას შემდეგ უკვე აღარც გაუხელია უკვე 10–15 წელიწადია. მრავალ ღირსეულ პუბლიკაციათაგან შემიძლია გაგიწიოთ რეკომენდაცია, მაგალითად, მ. მელტჲუხოვის საფუძვლიან წერილზე [19]. ყველაზე უფრო მეტად ცნობისმოყვარეებს შეუძლიათ უშუალოდ პირველად დოკუმენტებს მიმართონ, მადლია, ჩვენს დროში შესაძლებელია მათი გაცნობა, ისე რომ კომპჲუტერს არც კი მოვცილდეთ [20].
ჩემის მხრივ მინდა მხოლოდ იმის შესახებ შეგახსენოთ, რომ 22 ივნისს ომი არ დასრულებულა, არამედ მხოლოდ დაიწყო. შესაბამისად, დაპირისპირებულ დაჯგუფებათა შემადგენლობის „მყისიერი ფოტოსურათი“ ომის პირველ დღეს არანაირად არ შეიძლება ითვლებოდეს ამომწურავ პასუხად კითხვაზე მხარეთა ძალების თანაფარდობის შესახებ. ოდნავადაც არ გახლავთ ნაკლებ მნიშვნელოვანი (თეორიულად და პრაქტიკულად) ძალების გაზრდის, პირადი შემადგენლობისა და ტექნიკის დანაკარგების აღდგენის, ახალი შენაერთების ჩამოყალიბების უნარი. აი ამას კი ჩვენში მიღებულია ტრადიციულად ივიწყებდნენ. და ასეთი ჩვევა საბჭოთა ხანაში სულაც შემთხვევით არ წარმოქმნილა – „მყისიერი ფოტოსურათი“ სერიოზულად ამახინჯებს (გერმანიის სასარგებლოდ) ძალთა თანაფარდობის რეალურ სურათს.
ის, რაც ვერმახტის სარდლობამ შეკრიბა 1941 წ. 22 ივნისს საბჭოთა კავშირის საზღვრებთან, მისაღწევობის მაქსიმუმს წარმოადგენდა გერმანიისათვის, რომელმაც უკვე დიდი ხანია ჩაატარა რეზერვისტების მობილიზაცია და ახლა აწარმოებდა საბრძოლო მოქმედებებს რამდენიმე სახმელეთო ფრონტზე, ცაში „რაიხის“ თავზე და ატლანტის ოკეანის უკიდეგანო სივრცეებში. სულ 1941 წ. ბოლომდე აღმოსავლეთის ფრონტზე მთავარი სარდლობის რეზერვიდან ბრძოლაში იქნა შემოყვანილი 2 სატანკო, 1 მოტორიზებული და 25 ქვეითი დივიზია; ძალზედ მოკრძალებულია – როგორც აბსოლუტურ, ისე შეფარდებით რიცხვებში (არმიათა სამი ჯგუფის „ჩრდილოეთი“, „ცენტრი“, „სამხრეთი“ შემადგენლობაში თავდაპირველად იყო 119 დივიზია, ე. წ. „დაცვის დივიზიების“ ჩაუთვლელად). სამარშო შევსების სახით ვერმახტის შენაერთებმა აღმოსავლეთის ფრონტზე 1941 წ. ბოლომდე მიიღეს 20 %-ზე ნაკლები თავისი თავდაპირველი რიცხოვნებისა.
მეორეს მხრივ, ის ძალები, რომლებიც გაშალა წითელმა არმიამ დასავლეთის ოკრუგებში 22 ივნისისათვის, წარმოადგენდნენ მინიმუმს, რომლის თავმოყრაც შეძლო 200-მილიონიანმა საბჭოთა კავშირმა დასავლეთში დაუმთავრებელი ფარული მობილიზაციის პირობებში. 1941 წ. 23 ივნისს იქნა დაწყებული ღია მობილიზაცია, და უკვე 1 ივლისისათვის შეიარაღებული ძლების რიგებში იქნა გაწვეული 5,3 მლნ ადამიანი * (* გაძლიერებულად გავრცელებული და მასობრივ შეგნებაში წარმატებით ჩანერგილი შეცდომის მიუხედავად, „მობილიზაციის პირველ ტალღაში“ იქნენ გაწვეული არა სკოლის მოწაფე ბიჭები, არამედ მანამდე სამხედრო სამსახურის გავლილი რეზერვისტები, თადარიგის 505 ათასი ოფიცრის ჩათვლით). ეს ნიშნავდა წითელი არმიის საერთო რიცხოვნების ორჯერ გადიდებას და მისცათ ასეულობით ახალი დივიზიებისა და ბრიგადების ჩამოყალიბების შესაძლებლობა. 1 ივლისს მობილიზაცია, რა თქმა უნდა, არ დასრულებულა. ის ჯერ მხოლოდ იწყებოდა. სულ წლის ბოლომდე – არსებული მინიმალური შეფასებების მიხედვით – იქნა მობილიზებული 11,7 მლნ ადამიანი, კეთილსინდისიერმა თანამედროვე მკვლევარებმა ყველა 14 მლნ-ც კი დაითვალეს. რა თქმა უნდა, მთელი ეს მილიონები მაშინვე არ მოხვედრილან მოქმედ არმიაში, მაგრამ მთლიანობაში „ცოცხალი ძალის საერთო რესურსმა“, რომელიც 1941 წ. იქნა მიცემული წითელი არმიის სარდლობის განკარგულებაში, მოწინააღმდეგის შესაბამის რესურსს დაახლოებით სამჯერ გადააჭარბა.
უკვე 10 ივლისისათვის, ომის პირველი კვირების უმძიმესი დანაკარგებისა და ალყაში მოქცევების მიუხედავად, წითელი არმიის მოქმედი ფრონტების შემადგენლობაში 202 (!) დივიზია ირიცხებოდა, მათ რიცხვში 62 „ახალი“, რომლებსაც მეორე სტრატეგიული ეშელონის შენაერთების ივნისის ბრძოლებში მონაწილეობა არ მიუღიათ* (*არ არიან გათვალისწინებული ე. წ. „სახალხო ლაშქრის დივიზიები“ და ცალკეული პოლკები; ორი კავდივიზია ან ორი ბრიგადა ითვლებიან ერთ „საანგარიშო დივიზიად“; ხუთი საჰაერო-სადესანტო კორპუსი გაითვალისწინება როგორც ორი „საანგარიშო დივიზია“) [140]. და მოხსენიებული 62 დივიზიაც – ეს მხოლოდ დასაწყისია გრძელი ჩამონათვლისა; უკვე ამ თარიღისათვის მთავარი სარდლობის რეზერვის შემადგენლობაში, უშუალოდ ფრონტის უკან, 22 მსროლელი, 6 სატანკო და 3 მოტორიზებული დივიზიები იმყოფებოდნენ. 1 აგვისტოსათვის მოქმედი არმიის რიცხოვნება 263 დივიზიამდე იზრდება. ხოლო მობილიზაციის ქანქარა კი სულ ბრუნავს და ბრუნავს, და ფრონტზეც სულ ახალი და ახალი ფორმირებები ჩნდებიან...
კიდევ უფრო მეტად მჭერმეტყველურია სატანკო ჯარების შევსების დინამიკა. ვერმახტის დანაკარგების შესავსებად აღმოსავლეთის ფრონტზე 1941 წ. მეორე ნახევრის განმავლობაში სულ 513 ტანკი და „საიერიშო ქვემეხი“ მოვიდა, გარდა ამისა, ბრძოლაში იქნა შემოყვანილი ორი ახალი სატანკო დივიზია (მე-2 და მე-5), რომელთა შეიარაღებაშიც 380 ტანკი ირიცხებოდა. სულ – 893 ტანკი, მათ შორის 631 საშუალო. წითელმა არმიამ ამავე პერიოდში მრეწველობისაგან 5600 ტანკი მიიღო, მათ რიცხვში 2200 საშუალო Т-34 და 1000 მძიმე КВ. და ეს – იმ ტანკების ჩაუთვლელად, რომლებიც შევიდნენ მოქმედ არმიაში იმ სატანკო ნაწილებისა და შენაერთების შემადგენლობაში, რომლებიც გადმოისროლეს ფრონტზე შიდა სამხედრო ოკრუგებიდან.
ჯეროვნად მივაგოთ საბჭოთა პროპაგანდისტებს – მათ ესმოდათ, რომ თავდაცვის პირველი ხაზის დიდხანს შენარჩუნებას (ე. ი. ღია და თავხედური ტყუილების ლაპარაკს „ვერმახტის მრავალჯერადი უპირატესობის“ შესახებ) ისინი ვერ მოახერხებენ, და ამიტომ წინასწარ დაიწყეს მეორე ხაზის მომზადება: „ჰო, შეიარაღება ბევრი იყო, მაგრამ ყველაფერი ის იყო უიმედოდ მოძველებული, რომლებიც ვერანაირ შედარებაში ვერ მოდიოდნენ მოწინააღმდეგის სამხედრო ტექნიკასთან“. შესანიშნავი მაგალითია – ზემოთ მოხსენიებულ წერილში მ. მელტჲუხოვი გვატყობინებს, რომ კლასიკური საბჭოთა „მეორე მსოფლიო ომის ისტორიის“ მე-4 ტომის ხელნაწერის მინდვრებზე იყო გაკეთებული შემდეგი შენიშვნა: „სსრკ შეიარაღებული ძალების მაჩვენებლები, განსაკუთრებით ტანკებში – 18 600, თვითმფრინავებში – 15 990, ზედმეტად დიდია (როგორაა ნათქვამი! – მ. ს.). ხარისხიანი დახასიათების გარეშე მკითხველს შეიძლება ჩამოუყალიბდეს ცრუ წარმოდგენა ომის წინა ხანებში მხარეთა ძალების შესახებ. ცნობილია, რომ საბჭოთა არმიაში აბსოლუტური უმრავლესობა ტანკებისა მოძველებული სისტემების გახლდათ...“.
ეს ხრიკი ბევრი ათეული წლის წინ იქნა მოგონილი, თუმცა კი განსაკუთრებული წარმატებით იგი სწორედ რომ დღეს სარგებლობს. „ახალ რუსეთელთა“ ახალგაზრდა თაობა, რომელიც უკვე მიეჩვია იმას, რომ მაღაზიაში არ შეიძლება იპოვნო არა თუ სამამულო წარმოების რადიომიმღები, არამედ რუსეთში დამზადებული უთო, მტვერსასრუტი და ჩაიდანიც კი, ზედმეტი ეჭვების გარეშე მზად არის დაიჯეროს ის, რომ საბჭოთა კავშირიც ასეთივე ჩამორჩენილი სოფელი გახლდათ. „ნებისმიერ შემთხვევაში არ მოითხოვება ამტკიცო (ჩემს მიერაა გამოყოფილი – მ. ს.), რომ საბჭოთა მრეწველობა თავიდანვე სუსტი იყო გერმანულზე როგორც ტექნიკური აღჭურვილობის მიხედვით, ისე სამუშაო ძალის კვალიფიკაციის დონის მიხედვითაც“. აი როგორ, დარწმუნებით და მყარად წერს, ვიწრო „პატრიოტულ წრეებში“ ერთი მეტად ცნობილი პუბლიცისტი ოდნავ დარცხვენის გარეშეც კი საკუთარ თავზე: „ვერ დავამთავრე ორი ინსტიტუტი – სვერდლოვსკის სახელმწიფო სამედიცინო და ურალის სახელმწიფო პედაგოგიური. ფანტასტიკის მოყვარულთა კლუბების მოძრაობის აქტივისტი“.
კიდევ ერთმა – მაგრამ არა უბრალო „მოყვარულმა“, არამედ ფანტასტიკის მწერალმა („ა. ა. ულანოვი, მწერალ-ფანტასტიკოსი. დაიბადა 1976 წ. 22 იანვარს კიევში. წერს საბრძოლო და იუმორისტული ფანტასტიკის, ფენტეზისა და ალტერნატიული ისტორიის ჟანრებში“) ცნობილ ბლოგერ დ. შეინთან ერთად დაწერა მთელი წიგნი, რომელშიც პირდაპირ „კედელს მიაჭყლიტა“ ომისწინა ხანების საბჭოთა თავდაცვითი მრეწველობა: „სსრკ-ს არ შეეძლო, არანაირად არ შეეძლო ჯავშანგამტანი ჭურვების წარმოების ხაზის უზრუნველყოფა მაღალი კვალიფიკაციის სამი სპეციალისტით (ზეინკალი, შემდუღებელი, დამშტამპველი), როგორც ეს გააკეთეს გერმანელებმა – ასეთი ადამიანები საბჭოთა მრეწველობაში თითზე ჩამოსათვლელნი იყვნენ, მათ ქარხნებში ცალობით ანაწილებდნენ...“ [21]. შეაფასეთ დამაჰიპნოზებელი რეჩიტატივი: „არ შეეძლო, არანაირად არ შეეძლო...“
მე მზად ვარ უსიტყვოდ დავეთანხმო იმას, რომ ულანოვისა და შეინის მეგობრებსა და ნაცნობებს შორის „ცალობითაც“ კი არ შეიძლება მოძებნა თუნდაც ერთი ადამიანისა, რომელიც რეალურად იცნობს ქარხნის საამქროს. არ არის, ვინც აუხსნის ახალგაზრდებს, რომ შეხამება სიტყვებისა „მაღალი კვალიფიკაციის დამშტამპველი“ – ეს უხერხული ხუმრობაა. მაღალი კვალიფიკაცია მოითხოვება მეცნიერისაგან, რომელიც შეისწავლის ლითონების მექანიკური დეფორმაციის ბუნებას. მაღალი კვალიფიკაცია მოითხოვებოდა ინჟინერთა დიდი კოლექტივისაგან, რომლებმაც მძლავრი ჰიდრავლიკური პრესი შეიმუშავეს. მაგრამ აი მცირედ განათლებული კოლმეურნე ქალისაგან კი, რომელსაც ამ პრესთან ომიანობის დროს დააყენებენ, მოითხოვება სამი ოპერაციის ცოდნა: ჩადოს ნამზადი მასალა, დააჭიროს ღილაკს, ამოიღოს მზა დეტალი. ასეთი დამშტამპველები (და დამშტამპველობის კანდიდატები) საბჭოთა კავშირში ათეულ მილიონობით იყვნენ.
ზეინკალი დამშტამპველის სადარი არ არის, მაგრამ ზეინკლის სამუშაოც სხვადასხვანაირია. შესაძლებელთაგან ყველაზე უფრო მარტივია: დაამაგროს საზეინკლო ჩარხის შპინდელზე პატარა მრგვალი (ღერძსიმერტიული) დეტალი და მასზე ჩაჭრას მრგვალი არხი. ასეთ დავალებას პროფტექნიკური სასწავლებლის მოწაფეც კი სწავლების პირველივე თვეში გაუმკლავდება. მსგავსი კვალიფიკაციის ზეინკალთა ანგარიში „ცალობით“ კი არ მიდიოდა, არამედ მილიონობით (სასწავლო სახელოსნო საზეინკლო ჩარხით იყო ყველა სკოლაში), და მეტი არაფერი არც მოითხოვებოდა ჯავშანგამტან ჭურვზე დაშტამპული ჩამოსაცმელის (აეროდინამიური შემომვლელის) დასაყენებლად; რადგან კიდევ შემდუღებელიცაა მოხსენიებული, ამიტომ შეიძლება ვივარაუდოთ (ულანოვსა და შეინს ნახაზი არ მოუყვანიათ), რომ ჩამოსაცმელი მაგრდებოდა შედუღებით, და არა დაშტამპვით, ე. ი. დაშვებები ჩასაყენებელი არხის ზომებზე მეტად ფართო იყო. ასეთი სამუშაო მართლაც რომ პროფტექნიკური სასწავლებლის მოწაფე ბიჭის შესაფერისია...
საბედნიეროდ, უკანასკნელი 10–20 წლის მანძილზე იქნა დაწერილი სერიოზული გამოკვლევები საბჭოთა სამხედრო ტექნიკის თითქმის ყველა ნიმუშის შექმნის, წარმოების და საბრძოლო გამოყენების ისტორიისა. გაკეთებულია დიდი სამუშაო, შესწავლილია მთები პირველადი დოკუმენტებისა, გაფანტულია ზოგიერთი დამყარებული მითი („მფრინავი ტანკის“ Ил-2 და ყველაფრის გამანადგურებელი „კატჲუშას“ მსგავსი, რომლის „კოპირება ვერც კი შეძლეს“ გერმანელებმა). ყოველივე ამის შედეგად დადგენილია: მთლიანობაში წითელი არმიის შეიარაღება საშუალოზე უფრო მაღალ დონეზე იმყოფებოდა, არ ჩამორჩბოდა რა თავისი ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლებით – ისევ, მთლიანობაში და ძირითადად – მსოფლიოს არც ერთ არმიას.
აქტიურად მუშაობდნენ ომისწინა სსრკ-ში „ტექნიკის საოცრებებ“-ზეც – არა მარტო ნახაზებზე, არამედ ლითონშიც არსებობდა ჰიდროსტაბილიზებული სატანკო სამიზნეები, თვითმფრინავის პიკირებიდან გამოყვანის ავტომატები, ღამური ხედვის ინფრაწითელი სისტემები, რადიოლოკატორები, სარაკეტო ამაჩქარებლები და სხვა. დიახ, ბევრი (თუ არა უმრავლესობა) ზემოთ ჩამოთვლილიდან იყო ნაყიდი ან მოპარული დასავლეთში, მაგრამ ჩვენ მოცემულ შემთხვევაში გვაინტერესებს არა პროცესი, არა ხერხი, არამედ შედეგი.
დიახ, იყო პრობლემები, დაკავშირებული სამხედრო ტექნიკის ერგონომიკასთან, მის კონსტრუქციულ საიმედობასა და მომსახურების მოსახერხებლობასთან – თავი იჩინა გამოცდილი საინჟინრო კადრების დეფიციტმა და დაბნეულმა აჩქარებულობამ ტექნიკის შეიარაღებაში მისაწოდებლად. ეს ბოლომდე დაუმუშავებლობანი ართულებდნენ შეიარაღების საბრძოლო გამოყენებასა და რემონტს, მაგრამ მაინც არც ერთ მათგანს სულაც არ ხდიდნენ შეუძლებელს. ეს ჭეშმარიტება დამაჯერებლად იქნა დადასტურებული პრაქტიკაში: ფინური არმია 1944 წ. ომობდა (და თან როგორ ომობდა!) იმ ნადავლი საბჭოთა თვითმფრინავების, ტანკებისა და საარტილერიო გამწევების გამოყენებით, რომლებიც მათ ხელში 1940–1941 წლებში ჩაიგდეს.
მიუხედავად ამისა, არ შეიძლება არ ვაღიაროთ, რომ „საბჭოთა არმიაში ტანკების აბსოლუტური უმრავლესობა მოძველებული სისტემებისა იყო“. ეს მტკიცება აბსოლუტურად ჭეშმარიტი გახლავთ, მაგრამ ორი მნიშვნელოვანი დაზუსტებით. ჯერ ერთი, თუ ათვლის წერტილად ავიღებთ საბჭოთა ტანკებს Т-34 და КВ, მაშინ არა უმრავლესობა, არამედ მთელი ტანკები ვერმახტისა 1941 წ. 22 ივნისის მდგომარეობით იყვნენ ერთიანად „მოძველებული სისტემებისა“. მეორეც, უახლესი სისტემები ყოველთვის, მსოფლიოს ნებისმიერ არმიაში, იმყოფებიან უმცირესობაში, ხოლო იმ დროისათვის კი, როცა ისინი შეცვლიან თავიანთ წინამორბედებს და ყველაზე მასობრივები გახდებიან, გარდაუვალად გადავლენ „მოძველებულთა“ რანგში. ეს არის კიდეც გამალებული შეიარაღება. 1941 წ. ზაფხულში მოჯავშნული მონსტრი КВ გამაოგნებელ შთაბეჭდილებას ახდენდა როგორც საბჭოთა, ისე გერმანელ ტანკისტებზეც; 45-წლის გაზაფხულისათვის ИС სერიის მძიმე ტანკებისა და ИСУ-152 თვითმავალი ქვემეხის გვერდით, იგივე КВ უკვე ძალზედ ფერმკრთალად გამოიყურებოდა...
ახალმა ეპოქამ, აზრისა და სიტყვის შეუკავებელი თავისუფლების ეპოქამ წარმოშვა მთელი თაიგული ახალი, ზოგჯერ მეტად ექსტრავაგანტური, ვერსიებისა 41-წლის სამხედრო კატასტროფის მიზეზთა ასახსნელად. დისკუსიაში შემოსვლის ზღურბლი რადიკალურად შემცირდა: ეს ადრე იმისათვის, რათა გაზეთში წერილი გამოგექვეყნებინა, რედაქციათა წინკარები უნდა აგეტალახებინა, წარგედგინა ორდენები, წოდებები, სამეცნიერო ხარისხი... ახლა ყველაფერი მარტივადაა, ყველას, ვისაც „იდეამ“ გაუნათა გონება, შეუძლია მსოფლიო ქსელის მეშვეობით ის მთელ პლანეტას გააცნოს.
ამით ბევრი აქტიურად სარგებლობს. მე მომიხდა წამეკითხა (და არა ერთხელ!) იმის შესახებ, რომ ვერმახტის შტაბებში, აღმოჩნდა, არსებობდა საშიში საიდუმლო წესი, რომლის შესაბამისადაც მოხსენებებში დანაკარგების შესახებ საიდუმლო „დამამდაბლებელი კოეფიციენტი“ გამოიყენებოდა. ერთი ამხანაგები თვლიან, რომ გერმანულ მოხსენებებში დანაკარგების ციფრები ზუსტად ორჯერაა შემცირებული, სხვები ოდნავ დარცხვენის გარეშეც დანაკარგების ათჯერად შემცირებაზე ლაპარაკობენ („ასე დათვლა მათთვის უფრო მოსახერხებელი იყო“-ო). და კიდევ ვერმახტში, აღმოჩნდა, დაუბრუნებლად დაკარგულ ტანკად ითვლებოდა მხოლოდ ის, რომელიც უკვე გადასადნობად იქნა გაგზავნილი, ყველა დანარჩენი კი, ბრძოლის ველზე გარუჯულ ყუთებად დარჩენილები, ამ ჩამონათვალში არ შეიყვანებოდა... მთელი თავიანთი ფარსისეულობის მიუხედავად ეს ვერსიებიც კი იმსახურებენ ყურადღებას – ისინი კიდევ ერთხელ ადასტურებენ, რომ წარმოუდგენელი განადგურება წითელი არმიისა, რომელიც 1941 წ. ზაფხულში მოხდა, ფორმალური ლოგიკის ვერანაირ ჩარჩოებში ვერ თავსდება და რაღაცნაირ ახსნას დაჟინებით მოითხოვს.
რამდენიმე ასეთი „ახსნა“ შემოგვთავაზა ისტორიულ მეცნიერებათა ახალგაზრდა კანდიდატმა ა. ვ. ისაევმა. თუ მეხსიერება არ მღალატობს, ჩამოთვლის მიხედვით პირველი იყო „დოგმატი სიმკვრივეების (სიმჭიდროვეთა) შესახებ“. არის სამხედრო საქმის თეორიაში ასეთი ცნებები: „საბრძოლო რიგების სიმკვრივე“, „ტაქტიკური სიმკვრივე“. ეს პარამეტრი გაიანგარიშება რაღაცის გაყოფით ფრონტის უბნის გეომეტრიულ ზომებზე, მაგალითად: 15 ტანკი ფრონტის ერთ კილომეტრზე, 130 ქვემეხის ლულა ერთ კილომეტრზე, 250 ჭურვი ჰექტარზე და ა. შ. ზოგჯერ გამოიყენება უკუ ფარდობაც: 20 კმ ერთ დივიზიაზე, 800 მეტრი ბატალიონზე... საბრძოლო წესდებებში ნაჩვენებია სავსებით კონკრეტული მოთხოვნებიც საბრძოლო რიგების მოწყობის სიმკვრივისადმი – როგორც შეტევისას, ისე თავდაცვაშიც.
აი ასე ბ-ნმა ისაევმა იანგარიშა მანძილი ბალტიის ზღვიდან შავ ზღვამდე (ამასთან იანგარიშა სწორად, საზღვრის ხაზის უცნაურ მიხვეულ-მოხვეულობათა გათვალისწინებით), გაყო კილომეტრები დივიზიათა რაოდენობაზე წითელი არმიის პირველ სტრატეგიულ ეშელონში და მივიდა უდაო დასკვნამდე: ვერმახტის შემოტევის შესაკავებლად არ იყო არანაირი შესაძლებლობები! ერთ დივიზიაზე თავდაცვის ფრონტის გაცილებით უფრო მეტი კილომეტრები მოდის, ვიდრე საბრძოლო წესდების მიერაა დადგენილი. დამარცხებაც გარდაუვალი გახლდათ!
ამ სევდიანმა დასკვნამ პუბლიკა განსაკუთრებულად გაახარა („როგორც იქნა! ყველაფერი ასე უბრალოდაა, და გასაგებად, და მეცნიერების მიხედვით!“), ხოლო მე კი რამდენადმე გული დამწყვიტა. ნუთუ ახლა სკოლაში უკვე სულ არაფერს არ სწავლიან? თუ A მეტია B-ზე, მაშინ ნაშთი A-ს გაყოფისა C-ზე ყოველთვის იქნება მეტი B-ს გაყოფისა C-ზე. შენიშნეთ, ნებისმიერი C-ს დროს. საბჭოთა და გერმანული დივიზიების რაოდენობა შეიძლება გაიყოს ფრონტის სიგანეზე, ბაიკალის ტბის სიღრმეზე, ჟუკოვის ცხენის კუდის სიგრძეზე – ნებისმიერ შემთხვევაში, ნებისმიერი ხრიკების გამოყენებისას, მაჩვენებელი წითელი არმიისათვის მიიღება უ ფ რ ო / მ ე ტ ი! თუ 150 საბჭოთა დივიზია არ იყო საკმარისი თავდაცვისათვის, მაშინ როგორღა შეძლო 120-მა გერმანულმა დივიზიამ ასეთ უკიდეგანო ფრონტზე შემოეტია? და თან როგორ შემოეტია!
ისაევის მეორე იდეა („მახვილ-სასწაული და ოქროს კვეთი“) უბრალოდ გვაოცებს თავისი... ჰმ, სილამაზით. „ოქროს კვეთა“ – ესაა გერმანული სატანკო დივიზიის საორგანიზაციო სტრუქტურა („გერმანელები მივიდნენ სატანკო ჯარების ორგანიზაციის თავიანთ „ოქროს კვეთამდე“: ვერმახტის სატანკო დივიზიაში ტანკების 2–3 ბატალიონზე იყო 4 /ან 5, თუ ჩავთვლით სამოტოციკლეტოსაც/ ბატალიონი მოტოქვეითი ჯარისა... სატანკო ჯარების სწორედ ასეთმა ორგანიზაციამ მისცა საშუალება გერმანელებს მოსულიყვნენ მოსკოვის, ლენინგრადისა და კიევის კედლებამდე“). ასეთი პროპორციების შესაბამისად ჩამოყალიბებული დივიზია – ეს არის კიდეც, ბ-ნ ისაევის მიხედვით, ყოვლის გამანადგურებელი „მახვილ-სასწაული“. „თუ საგნებს თავიანთ სახელებს დავარქმევთ, მაშინ „სატანკო დივიზიის“ ტიპის ეფექტური საორგანიზაციო სტრუქტურა საბჭოთა მხარეს არ გააჩნდა. საორგანიზაციო სტრუქტურების არსებობას სახელწოდებით „სატანკო დივიზია“ არ უნდა შევყავდეთ შეცდომაში – დამოუკიდებელი სატანკო შენაერთის ამოცანების გადაწყვეტის უნარი მათ არ გააჩნდათ... ეს დივიზიები იყო გადატვირთული ტანკებით (ჩემს მიერაა გამოყოფილი – მ. ს.) და არასაკმარისად დატვირთული მოტოქვეითი ჯარითა და არტილერიით“ [22].
ფეერიული ფრაზა „სატანკო დივიზიების ტანკებით გადატვირთულობის“ შესახებ დაჟინებით მეორდება ათეულობით გვერდზე. საბჭოთა სატანკო ჯარები, უმძლავრესები მსოფლიოში, ცხადდება არარსებულად მხოლოდ იმ საფუძველზე, რომ წითელი არმიის სატანკო დივიზიის სტრუქტურა განსხვავდებოდა 1941 წ. ნიმუშის შესაბამისი გერმანული სტრუქტურისაგან, ამასთან უკანასკნელი ცხადდება სრულყოფილების სწორუპოვარ იდეალად, რომელიც იძლევა სასწაულების მოხდენის შესაძლებლობას.
მთელი ეს „თეორია“ იგზავნება უტილიზაციაზე უბრალო შეხსენებით იმის შესახებ, რომ წითელ არმიაშიც იყო სწორედ ასეთივე „ოქროს კვეთის“ დივიზიები. რა თქმა უნდა, ლაპარაკია 1940 წ. ივლისის შტატის მოტორიზებული დივიზიის შესახებ. ყველაფერი მასში სტრუქტურულად ზუსტად ისევეა, როგორც ვერმახტის სატანკო დივიზიაში: ერთი სატანკო, ორი მოტომსროლელი და საარტილერიო პოლკები. ტანკებისა და ადამიანთა რიცხვის თანაფარდობაც, საარტილერიო პოლკის შეიარაღების შემადგენლობაც სავსებით თავსებადია. მაგრამ აი „სასწაული“ მაინც თუ მოხდა, ეს სულ სხვა მხარეს იყო...
რაც შეეხება საბჭოთა სატანკო დივიზიების ტანკებით „გადატვირთულობას“, ეს „გადატვირთულობა“, სამწუხაროდ, მხოლოდ თეორიაში არსებობდა. პრაქტიკულად კი, ომის დაწყებისათვის ტანკების საშუალო რაოდენობა დივიზიაში 208 ერთეულს უტოლდებოდა (გერმანელებში საშუალოდ 200–200 ტანკი აღმოსავლეთის ფრონტის დივიზიებში). შემდეგ – უარესი; უკვე რამდენიმე დღის მერე (უკეთეს შემთხვევაში – ორი კვირის შემდეგ) თვით არცთუ ბევრ თავიდან ტანკებით „გადატვირთულ“ დივიზიებში ათეული ტანკი თუღა რჩებოდა, მაგრამ აი უკეთესად ომი მათ ამის გამო არ დაუწყიათ. გერმანელები კი ომის პირველივე დღეებიდან და საათებიდან გადაჭრით ამტვრევდნენ მშვიდობიანობის დროის საორგანიზაციო სტრუქტურებს – სატანკო დივიზიებში სრულიად განსხვავებული რაოდენობისა და შემადგენლობის „საბრძოლო ჯგუფები“ ყალიბდებოდა, რომლებიც აწარმოებდნენ კიდეც შემოტევას, ოდნავადაც არ იბნევდნენ რა თავგზას თავიანთი „კვეთის“ ოქროფერილობით...
სამხედრო უიღბლობა, მით უმეტეს – სწრაფი და თავზარდამცემი განადგურება, გარდაუვალად იწვევს ჯაშუშების ძებნასა და ღალატში დაეჭვებას. პრინციპში, ეს ვერსია იმდენად უგუნური არც არის, რორადაც ერთი შეხედვით შეიძლება მოგვეჩვენოს – თუ დანამდვილებითაა ცნობილი, რომ წითელი არმიის ათეულობით გენერალი, აღმოჩნდა რა ტყვეობაში, აქტიურად თანამშრომლობდა მოწინააღმდეგესთან, ამიტომ არაფერია დაუჯერებელი იმ ვარაუდში, რომ ზოგიერთს შეეძლო დაეწყო მუშაობა მტრის სასარგებლოდ ჯერ კიდევ ტყვედ ჩავარდნამდეც* (*1941 წ. 19 აგვისტოს მუშურ-გლეხური წითელი არმიის /მგწა/ გენერალური შტაბის უფროსმა, არმიის გენერალმა გ. კ. ჟუკოვმა გაუგზავნა სტალინს ასეთი მოხსენება: „მე ვთვლი, რომ მოწინააღმდეგემ ძალზედ კარგად იცის ჩვენი თავდაცვის მთელი სისტემა, ჩვენი ძალების მთელი ოპერატიულ-სტრატეგიული დაჯგუფება და იცის ჩვენი უახლოესი შესაძლებლობებიც. როგორც ჩანს, ჩვენში ძალიან მსხვილ მუშაკებს შორის, რომლებსაც ახლო შეხება აქვთ საერთო ვითარებასთან, მოწინააღმდეგეს ჰყავს თავისი ხალხი...“ [რუსული არქივი, ტ. 16, დიდი სამამულო ომი, უმაღლესი მთავარსარდლის ბანაკი. დოკუმენტები და მასალები, 1941 წელი – მოსკ.: ТЕРРА, 1995. გვ. 361]). უფრო მეტიც, მთელი ჩემი არსიყვარულისას „შეთქმულების თეორიისა“ და სხვა კონსპიროლოგიური სქემებისადმი, არ შემიძლია არ ვაღიარო, რომ „გენერალთა შეთქმულების“ თეორია არის პირველი (მოცემულ მიმოხილვაში ჩამოთვლილებს შორის), რომელიც თუნდაც თეორიულად შეიძლება იყოს ადექვატური მომხდარი მოვლენისადმი.
ტანკის მუხლუხის ზემო მარცხენა დამჭერი საგორავის შეზეთვის კვანძის ცუდი კონსტრუქცია ან დივიზიის არასაკმარისად „ოქროს“ საორგანიზაციო სტრუქტურა – ეს კერძო საკითხებია, რომლებიც თავიდანვე გამოუსადეგარია ისეთი მასშტაბის კატასტროფის ახსნისათვის, რომელიც 41 წლის ზაფხულში დაემართა წითელ არმიას. აი გენერლების ღალატი კი – სერიოზული საქმეა, რომელსაც შეუძლია ყველაზე უფრო გამანადგურებელი შედეგები ჰქონდეს. დაბოლოს, უმაღლესი სარდლობის მოქმედებათა (ხოლო უფრო მეტ ხარისხად კი – უმოქმედობის) ზოგიერთი რეალური ფაქტი ომის დაწყების წინ უსაზღვრო რუსეთული უთავბოლობის ყველაზე უფრო ფართო ჩარჩოებშიც კი ვერ თავსდება.
ცოტა საქმეღა დარჩა – უნდა დაიჭირონ შეთქმულები, გამოავლინონ მათი ჩანაფიქრი, გეგმა, კონტაქტები მტერთან. არაფერი მსგავსი ამ დრომდე არავის გაუკეთებია. ის, რაზეც წერენ ჩვენი სახელოვანი კონსპიროლოგები (კოზინკინი, მარტიროსიანი, მუხინი), იმდენად შეუსაბამოა, რომ ამის სერიოზულად მიღება მარტო იმას შეუძლია, ვისაც ზედმეტი არგუმენტების გარეშეც სჯერა „სიზმრისაც და ყოველგვარი გამონაგონისაც“. ყბადაღებულ „შეთქმულ გენერლებს“ თავი ძალზედ არალოგიკურად უჭირავთ: ისინი არ ცდილობენ გააერთიანონ და კოორდინაციაში მოიყვანონ თავიანთი ძალისხმევა, არამედ „მორიგეობით ღალატობენ“, ერთმანეთის მიყოლებით, თვიდან თვემდე: დასავლეთის ფრონტის ალყაში მოქცევისა და დაღუპვიდან 41-ის ივნისში გაქანებისა და შედეგების მიხედვით კიდევ უფრო მეტი კატასტროფის გავლით კიევთან (1941 წ. სექტემბერი) ვჲაზმასთან (1941 წ. ოქტომბერი) თავზარდამცემ და სამარცხვინო განადგურებამდე ყირიმში, და ხარკოვთან 1942 წ. მაისში.
თავისდა საუბედუროდ, „შეთქმულების თეორიის“ შემთხზველები ერთად დაატყდნენ თავზე არმიის გენერალს დ. გ. პავლოვს, დასავლეთის ფრონტის სარდალს; მათი „უბედურება“ კი იმაშია, რომ ეს ისტორია (ბევრი სხვა მსგავსისაგან განსხვავებით) კარგადაა ცნობილი – პავლოვის დაკითხვისა და მასზე სასამართლოს ოქმები ჯერ კიდევ 1992 წ. გამოქვეყნდა. დოკუმენტებიდან გამოდის, რომ თვით ცნობილი მეთოდებით ჩატარებულმა „ძიებამაც“ ვერ შეძლო მოენახა ვერანაირი კვალი პავლოვის კავშირისა გერმანელებთან. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ „მოღალატე“ პავლოვმა 22 ივნისი გათენების ღამეს, ისე რომ არ ჰქონდა ამაზე მოსკოვისაგან ნებართვა (!), გასცა ბრძანება საბრძოლო განგაშის შესახებ „წითელი პაკეტების“ გახსნით. შემდგომში მას არ მიუმართავს თუნდაც უმცირესი მცდელობისათვის გადასულიყო მოწინააღმდეგესთან (რაც ფრონტის სრული დაშლის ვითარებაში სულაც არ იყო რთული), უფრო მეტიც, „დამნაშავე თავი“ მოსკოვში მორჩილად „ჩაიტანა“, სადაც იქნა ივლისის პირველ რიცხვებში „ხალიჩაზე“ გამოძახებული; მიიღო რა ახალი დანიშვნა (დასავლეთის ფრონტის სარდლის მოადგილე), დაუყოვნებლივ მოსკოვიდან ფრონტზე გაემგზავრა.
დაბოლოს, უდიდეს განცვიფრებას იწვევს არარსებობა მითიური „შეთქმულების“ მხრიდან უმცირესი მცდელობისაც კი გაეკეთებინათ ის ერთადერთი, რასაც მხოლოდ შეეძლო „შეთქმულება“ წარმატებამდე მიეყვანათ: დაეპატიმრებინათ (ან მოეკლათ) სტალინი. რომ მიემართათ ხალხისათვის, არმიისათვის, გერმანულ ტყვეობაში მყოფი წითელარმიელებისათვის ანტისტალინური აჯანყებისაკენ მოწოდებით „შეთქმულებმა“ ასევე დაივიწყეს. ნება თქვენია, მაგრამ შეთქმულებებს ასე არ აწყობენ...
„შეთქმულების თეორიის“ აშენების ბუნებრივ დასრულებად, კულმინაციურ წერტილად იქცა იდეა იმის შესახებ, რომ შეთქმული იყო ერთი, და მან სახელმწიფო ხელისუფლების სულ მწვერვალამდე მიაღწია, და მას ეწოდებოდა – სტალინი. ამ ვერსიას აქვს რამდენიმე ვარიანტი.
აბსურდის დაუძლეველი რეკორდი დაამყარა ვინმე ბ-ნმა ოსოკინმა [23]. მისი სენსაციური „აღმოჩენა“ იმაში მდგომარეობს, რომ სტალინმა ვითომდა დადო ჰიტლერთან ყველაზე უფრო უსაიდუმლოესი შეთანხმება, რომლის შესაბამისადაც ხდებოდა წითელი არმიის კონცენტრაცია სსრკ-ის დასავლეთ საზღვრებთან იმისათვის, რათა ჩამსხდარიყვნენ ვაგონებში და გამგზავრებულიყვნენ... ლა-მანშის ნაპირებისაკენ, დაეპყროთ ინგლისი! საპასუხო თავაზიანობის სახით სტალინმა ვითომდა ნება დართო გერმანულ ჯარებს სსრკ ტერიტორიის გავლით გასულიყვნენ ირანში. მაგრამ ჰიტლერმა ნაძირლურად მოატყუა სტალინი: გერმანელები გადმოცვივდნენ ვაგონებიდან ავტომატებითა და „აკეცილი სახელოებით“ (ბ-ნი ოსოკინი უკანასკნელ გარემოებას განსაკუთრებით აღნიშნავს) და გაანადგურეს წითელი არმია, რომელიც – ისევ, სტალინისა და ჰიტლერის საიდუმლო შეთანხმების პირობებით – ლა-მანშისაკენ მსუბუქად მგზავრობდა, ჭურვებისა და ვაზნების გარეშე. თავისი ჰიპოთეზის ერთ-ერთი ირიბი დამტკიცების სახით ბ-ნ ოსოკინს მოჰყავს წითელი არმიის ზოგიერთი ნაწილების პირადი შემადგენლობისათვის ტრუსების გაცემის ფაქტი კალსონების ნაცვლად – ტრუსებში, მისი აზრით, უფრო მოსახერხებელია ლა-მანშის ფორსირება.
თითქოს და, ეს ფეერიული ბოდვა თვით უმცირეს მოხსენიებასაც კი არ იმსახურებს – მაგრამ აღმოჩნდა სხვა მოსაზრებანიც. ოსოკინის წიგნი მშვენიერ პოლიგრაფიულ შესრულებაში იქნა გამოცემული, შემდეგ საბიუჯეტო სახსრებზე იქნა გადაღებული „დოკუმენტური“ (ეს როგორ?) ფილმი, რომლის პრეზენტაციაც დიდი პომპით (ზეიმურობით) მოახდინეს მოსკოვში; ნიჭიერმა „პირველაღმომჩენმა“ მისცა მრავალი ინტერვიუ მასობრივი ინფორმაციის ცენტრალური რუსეთული საშუალებებისათვის. აი ეს სასწაულები ახსნა ისე, რომ არ მიმართო კონსპიროლოგიურ ვერსიებს, ნამდვილად ძნელია.
კიდევ ერთი (მართალია, არა იმდენად ექსტრავაგანტური) ვერსია გამოთქვეს მეუღლე-პენსიონრებმა ია. ვერხოვსკიმ და ვ. ტირმოსმა. და არა უბრალოდ გამოთქვეს, არამედ მოახდინეს კიდეც მისი მატერიალიზაცია წიგნის სახით, რომელიც გამომცემლობა „ოლმა-პრესმა“ გამოსცა, და ეს უკანასკნელი კი ცნობილია თავისი ნაყოფიერი თანამშრომლობით უშიშროების ფედერალური სამსახურის (ФСБ) საარქივო სამსახურთან [24]. უფრო მეტიც, თუ ავტორთა განცხადებებს დავუჯერებთ, წიგნი იქნება ჩართული რაღაც „რეკომენდირებული ლიტერატურის ჩამონათვალში“, რომელ ჩამონათვალსაც რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის ადმინისტრაცია თითქოსდა უგზავნის გუბერნატორებსა და სხვა მაღალი რანგის სახელმწიფო მოხელეებს.
ვერხოვსკიმ და ტირმოსმა დაწვრილებით განავითარეს ბლოგების სფეროში უკვე დიდი ხანია არსებული იდეა იმის შესახებ, რომ სტალინმა წინასწარ განზრახულად მისცა ნება ჰიტლერს მოეყენებინა გამანადგურებელი პირველი დარტყმა წითელი არმიისათვის. რატომ? იმისთვის, რათა წარმდგარიყო მთელი მსოფლიოს და, უწინარეს ყოვლისა, აშშ პრეზიდენტის წინაშე „აგრესიის მსხვერპლის“ სახით და მიეღო ამისათვის დახმარება ლენდ-ლიზით.
მსგავსი ვარაუდის უაზრობა აშკარაა. კანონს (ბილს) ლენდ-ლიზის შესახებ ჰქონდა ოფიციალური სახელწოდება „აშშ თავდაცვისათვის ხელშეწყობის კანონი“. მასში არაფერი არ იყო ნათქვამი „აგრესიის“, „აგრესიის მსხვერპლის“ შესახებ და სხვა. კანონმა მისცა შეერთებული შტატების პრეზიდენტს უფლება დამოუკიდებლად – კონგრესის სანქციის გარეშე – მიეღო გადაწყვეტილება შეიარაღების, საბრძოლო მასალების, სხვა სამხედრო ტექნიკის გადაცემის შესახებ იმ ქვეყნებისათვის, რომელთა მხარდაჭერაც მნიშვნელოვანია აშშ თავდაცვისათვის. აშშ თავდაცვისათვის. არანაირ „საქველმოქმედო მიზნებს“, არანაირ რაინდულ „ზრუნვას ქვრივებსა და ობლებზე“ კანონი არ ითვალისწინებდა.
ლენდ-ლიზის პრაქტიკულად პირველი და მთავარი მიმღები (მიწოდებათა ერთობლივი მოცულობის მიხედვით) შეიქნა დიდი ბრიტანეთი. და ამას ოდნავადაც ვერ შეუშალა ხელი იმ გარემოებამ რომ, ფორმალურად თუ ვიტყვით, „პირველი გასროლა“ მოახდინეს ინგლისელებმა: ინგლისმა გამოუცხადა ომი გერმანიას (და არა პირიქით), და სწორედ ინგლისურმა ავიაციამ მიაყენა 1939 წ. 4 სექტემბერს პირველი საბომბე დარტყმა მოწინააღმდეგის ტერიტორიას; ფრანგული არმია, დიდი ბრიტანეთის უახლოესი მოკავშირე, ასევე პირველი შეიჭრა გერმანიის ტერიტორიაზე 1939 წ. 9 სექტემბერს. რა თქმა უნდა, ღებულობდნენ რა გადაწყვეტილებას ინგლისისა და საფრანგეთის პოლიტიკური და სამხედრო მხარდაჭერის შესახებ მათ ომში ჰიტლერული გერმანიის წინააღმდეგ, აშშ პრეზიდენტი და კონგრესი ხელმძღვანელობდნენ არა იურიდიული ხრიკიანობით თემაზე „ვინ გაისროლა პირველმა“, არამედ ომის რეალური მიზნებისა და ამერიკის რეალური ინტერესების შეფასებით.
ხოლო რაც შეეხება ამხანაგ სტალინის „რეპუტაციას“, 41 წლის ივნისში მისი გადარჩენა უკვე გვიანი იყო. ყველაფრის შემდეგ, რაც 1939–1940 წლებში მოხდა, პოლონეთის გაყოფის შემდეგ, დემონსტრაციულად და თავხედურად ჰიტლერთან გაფორმებული „მეგობრობისა და საზღვრების შესახებ ხელშეკრულების“ შემდეგ, ფინეთის წინააღმდეგ აგრესიისა და სამი ბალტიისპირა სახელმწიფოს (ესტონეთის, ლატვიისა და ლიტვის) ანექსიის შემდეგ არანაირი შანსები იმისა, რომ უდანაშაულო მსხვერპლის სახით წარმდგარიყო ამერიკელთა წინაშე სტალინს არ გააჩნდა. „შავი ჭირი ორივე თქვენგანის სახლს“ – ეს არის ყველაფერი, რაც შეეძლო ეთქვა აშშ-ის ნებისმიერ მოქალაქეს ნაყაჩაღარი ნადავლის გასაყოფად წამოჭრილი ჩხუბის გამო სტალინსა და ჰიტლერს შორის, როგორ ფორმებშიც არ უნდა დაწყებულიყო ეს ჩხუბი. და თუ საბოლოო ანგარიშით დიდმა ბრიტანეთმა და შეერთებულმა შტატებმა აღიარეს სსრკ თავიანთი მოკავშირის სახით, ეს „რეალური პოლიტიკის“ მკაცრი ჭექა-ქუხილით იყო განპირობებული, და სულაც არა რომანტიული მისწრაფებით „აგრესიის უდანაშაულო მსხვერპლს“ დახმარებოდნენ.
გამორჩეული იდეა ჩამოაყალიბა ნ. ვოლსკიმ. იგი ასევე მიიჩნევს, რომ სტალინმა წინასწარ განზრახულად მისცა ნება ჰიტლერს მოეყენებინა პირველი დარტყმა – და არა უბრალოდ პირველი, არამედ მეტად წარმატებული – დარტყმაც. ასეთი გადაწყვეტილების მოტივებს ვოლსკი ხსნის გაცილებით უფრო სერიოზულად: „საკადრო არმიას (ხოლო უფრო ფართოდ თუ ავიღებთ, მთლიანობაში ქვეყნის მოსახლეობასაც) არ ჰქონდა მოტივაცია სერიოზული ომისათვის... უკვე ფინეთში გამოირკვა, რომ გამარჯვებული მარში ვერ გამოვა... ამიტომ თავისი გეგმების განხორციელებისათვის – ნამდვილად, დამპყრობლურისა – სტალინს სჭირდებოდა რეალურად გაეჩინა მოტივი თავის ხელქვეითებში, დაწყებული მარშლებით და დამთავრებული ურალის ქარხანაში ცვლის ოსტატით. აეძულებინა ყველანი ეომათ სამკვდრო-სასიცოცხლოდ, შეეძლო მხოლოდ საყოველთაო არსებობისადმი სასიკვდილო მუქარას“ [25].
ჟღერს ლოგიკურად – მაგრამ სულაც არა ჰგავს ამხ. სტალინის სტილსა და მეთოდს. როგორც ცნობილია, „პატრონი“ გამოირჩეოდა დიდი სიფრთხილით, თავშეკავებულობით, წინდახედულობით – მშიშრობის ზღვარზე (ნაკლებად ცნობილი ფაქტია: ამხ. სტალინმა არ მოაწერა ხელი განკარგულებას პირველი ატომური ბომბის გამოცდის ჩატარების თაობაზე, და ამხ. ბერიას ხელმოწერით იქნა კიდეც ის აფეთქებული). ხოლო ის, რის შესახებაც ნ. ვოლსკი წერს, მოითხოვდა მზადყოფნას წასულიყო სასოწარკვეთილ (თავგანწირულ) რისკზე, ვინაიდან არავის შეეძლო წინასწარ გამოეცნო – როგორ მოახდენენ რეაგირებას ქვეყანა და არმია პირველ დამარცხებებზე: „ცივი ცოფიანობის მოზღვავებითა და მზადყოფნით იდგნენ ბოლომდე“ (ასე აღწერდა საბჭოთა ელჩი ლონდონში ნ. მაისკი ინგლისელთა რეაქციას ლჲუფტვაფეს პირველ დაბომბვებზე) თუ მასობრივი დეზერტირობით?
და ბოლოს, სრულიად შეუთავსებელია განზრახვასთან „მისცეს ჰიტლერს ცოტა წაიგამარჯვებიანოს“ საზღვრისპირა ოკრუგებში სამხედრო ქონების გიგანტური მარაგების განთავსება. სტალინის განზრახვები რომ სწორედ ისეთი ყოფილიყო, როგორც მათ ნ. ვოლსკი აღწერს, მაშინ საზღვრისპირა ზოლში „დასაკლავად“ ორ ათეულ მსროლელ დივიზიას თუ დატოვებდნენ, ხოლო საკადრო არმიის მთავარი ძალები კი, ძვირფასი (ამ სიტყვის ყველა აზრით) მექკორპუსების ჩათვლით, დნეპრიდან და დასავლეთ დვინიდან აღმოსავლეთისკენ აღმოჩნდებოდნენ...
საკონტროლო სამუშაო
ჩვენ არცთუ შემთხვევით დავუთმეთ ზემოთ ამდენად ბევრი დრო გერმანული და საბჭოთა არმიების დანაკარგების არითმეტიკის განხილვას. სწორედ საკითხს იმის შესახებ, თუ რატომ აღმოჩნდა წითელი არმიის დანაკარგები ათეულობით მეტი ვერმახტის დანაკარგებზე, მივყავართ ჩვენ 41 წლის ზაფხულის შავბნელი საიდუმლოს ამოხსნამდე. ამ დანაკარგებს ძალზედ სხვადასხვანაირი სტრუქტურა გააჩნდა. თუ გერმანელებში ერთ მოკლულზე საშუალოდ სამი დაჭრილი მოდის, წითელ არმიაში დაუბრუნებელი დანაკარგები სამ-ოთხჯერ მეტია სანიტარულ დანაკარგებზე.
როგორ შეიძლება ეს იყოს? ხომ არ შეიძლებოდა საბჭოთა და გერმანელი ადამიანის ანატომია და ფიზიოლოგია რადიკალურად ყოფილიყო განსხვავებული? რა თქმა უნდა, საქმე სულაც არ არის ანატომიაში; 41 წლის ზაფხულში წითელი არმიის ნაწილებში დაუბრუნებელი დანაკარგები შედგებოდა უმთავრესად (ზოგიერთ შემთხვევებში – თითქმის მთლიანად) დეზერტირებისა და ტყვეებისაგან, მოკლულები კი 5–6–7-ჯერ ნაკლები იყვნენ. „ჯარები განცალკევებულ ჯგუფებად ტყეებში იფანტებოდნენ“, როგორც წერს თავის მემუარებში გენერალი ბოლდინი (ომის დასაწყისში – დასავლეთის ფრონტის სარდლის მოადგილე).
პირადი შემადგენლობის დანაკარგების სტრუქტურის ანალიზმა მიკარნახა კვლევის შემდეგი მიმართულება. არა ნაკლებ მჭერმეტყველური აღმოჩნდა საბრძოლო ტექნიკის დანაკარგებიც (მათი დინამიკა, სტრუქტურა, შეფარდება ანალოგიური ტექნიკის დანაკარგებთან 41 წლამდე და მის შემდეგ, შედარება მოწინააღმდეგის დანაკარგებთან). ამის შემდეგ რჩებოდა მხოლოდ „მომემატებინა სიმკვეთრისათვის“ და ყურადღებით, დღეებისა და საათების მიხედვით განმეხილა ომის პირველი კვირების საბრძოლო მოქმედებათა რეალური მსვლელობა. ასეთ ნაირად მოხერხდა 41 წლის ზაფხულის სამხედრო კატასტროფის მთლიანი სურათის ჩამოყალიბება.
მუშაობის შედეგები იქნა ჩემს მიერ გადმოცემული წიგნში სახელწოდებით „კასრი და სალტეები“ (პირველი ტირაჟი 2004 წ. გამოვიდა), შემდეგ 2008 წ. ამ წიგნის რადიკალურად გადამუშავებული ვარიანტი გამოიცემოდა სახელწოდებით „22 ივნისი. კატასტროფის ანატომია“. ძირითადი კონცეფცია იყო განვითარებული და შევსებული წიგნში „23 ივნისი: დღე «М»“. საბჭოთა შეიარაღებული ძალების რეალური მდგომარეობის გაგებისათვის მეტად საჩვენებელია მე-2 საბჭოთა-ფინური ომის დასაწყისის ისტორია, რომელიც დაწვრილებითაა განხილული წიგნში „25 ივნისი – სისულელე თუ აგრესია?“. 41 წლის განადგურების (разгром) საავიაციო „შემადგენელისადმი“ იყო მიძღვნილი წიგნები „მშვიდობიანად მძინარე აეროდრომებზე“ და ორტომიანი „კატასტროფის ახალი ქრონოლოგია“.
საბოლოო ანგარიშით ჩამოყალიბდა ერთგვარი „კორპუსი შრომებისა“, რომელშიც დაწვრილებითაა განხილული და საგნობრივად არგუმენტირებული შემდეგი დასკვნა: დამარცხების მთავარი მიზეზი ძევს ოპერატიული ხელოვნების, ტაქტიკის, შეიარაღებათა რაოდენობისა და ხარისხის პრობლემათა სფეროს გარეთ. ყველაზე უფრო მოკლე ფორმულირებით დამარცხების მიზეზის შესახებ კითხვაზე პასუხი შეიძლება იქნას დაყვანილი სამ სიტყვაზე: ა რ მ ი ა / ა რ / ო მ ო ბ დ ა. 1941 წ. ბრძოლათა ველებზე ერთმანეთს შეხვდა არა ორი არმია, არამედ საათის აწყობილი მექანიზმივით ორგანიზებული და მომუშავე ნაცისტური გერმანიის შეიარაღებული ძალები ერთის მხრივ, და უზარმაზარი შეიარაღებული ბრბო – მეორეს მხრივ.
წითელი არმიის უმართავ ბრბოდ გადაქცევის მიზეზებს არაფერი ჰქონდათ საერთო ყბადაღებულ „კავშირგაბმულობის საშუალებათა არარსებობასთან“. არმიის სტიქიური დაშლის პროცესის მიზეზადაც, შედეგადაც, მთავარ შინაარსადაც იქცნენ ბრძანებების მასობრივად არშესრულება, მასობრივი დეზერტირობა (როგორც აშკარა, ისე ფარულიც), მასობრივად ტყვედ დანებება. საბჭოთა კავშირი არ აღმოჩნდა მზად ომისათვის „ადამიანური ფაქტორის“ თვალსაზრისით. სრულიად საპირისპიროდ იმისაგან, რასაც ათწლეულობით უტენიდა თავში ხალხს საბჭოთა პროპაგანდა, წითელი არმია უთმობდა მოწინააღმდეგეს არა ზარბაზნების, ტანკებისა და ტყვიამფრქვევების რიცხვით, არამედ ჯარისკაცების მზადყოფნით, ცოდნა-უნარითა და სურვილით აღესრულებინათ თავიანთი ვალი. ნამდვილ, შეუპოვარ და მედგარ მოწინააღმდეგესთან შეჯახებაში გამოირკვა, რომ წითელ არმიაში იყო ბევრი ტანკი, მაგრამ ცოტა მოტივაცია შეიარაღებული ბრძოლისათვის.
ექვსი წლის წინ, „კატასტროფის ანატომიის“ წინასიტყვაობაში ვწერდი: „წყაროთა გამოყენებულ ბაზას აქვს აშკარა ნაკლი: ის არასრულია, ფრაგმენტულია და შედგენილია უმთავრესად იმ ადამიანთა მიერ, რომლებსაც თავიანთი სამსახურეობრივი და პარტიული ვალდებულებების ძალით ჰქონდათ მიზნად დაემალათ სიმართლე წითელი არმიის კატასტროფული განადგურების გარემოებებისა და მიზეზების შესახებ... მკაცრად რომ ვთქვათ, ამ წიგნში არც ერთი ახალი დოკუმენტი ან ფაქტი არ არის“. ის წიგნი, რომელიც თქვენ ახლა ხელში გიჭირავთ, სრულიად სხვანაირადაა გაკეთებული – მასში პრინციპულად და თანამიმდევრულადაა იგნორირებული ყველა და ყველანაირი თხზულებები საბჭოთა „ისტორიკოსებისა“; თუ ისინი ერთ-ორჯერ გვხვდება გამოყენებული ლიტერატურის ჩამონათვალში, ეს ნიშნავს, რომ ისინი იქნენ გამოყენებული ილუსტრაციის სახით რომელიმე ზღვარგადასული სიცრუისათვის.
იგივე ხვედრი ეწია საბჭოთა გენერლების მემუარებსაც: ღმერთია მათი ყველას მსაჯული, მაგრამ დღეს, როცა გვაქვს შესაძლებლობა შევადაროთ რეალურ დოკუმენტებთან და ფაქტებთან ის, რაც მათ დაწერეს (და უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ – რაც მათ მაგივრად იდეურად გამობრძმედილმა „ლიტმუშაკებმა“ დაწერეს), ძნელია თავი დააღწიო უხერხულობისა და სირცხვილის გრძნობას. ხოლო თუ არის ამ მღვრიე ნაკადში სიმართლის მბრწყინავი ნამცეცები, მაშინ ასეთი „ოქროს“ მოპოვება ძალიან შრომატევადია, დამღლელია, უიმედოა; დღეს უკვე უფრო მარტივია ვისარგებლოთ პირველადი საარქივო დოკუმენტებით.
ჩემმა პირველმა წიგნებმა მისცეს მკითხველს ახალი დასკვნები ყველასათვის ცნობილი (უფრო სწორად და პატიოსნად რომ ვთქვათ – ხელმისაწვდომი, მაგრამ ისტორიკოსთა ორი თაობის მიერ იგნორირებული) ფაქტებისა. უკანასკნელ წიგნში ყველაფერი ზუსტად საპირისპიროდაა: აქ არ არის ახალი (ჩემს უწინდელ შრომებთან მიმართებაში ახალი) დასკვნები, ყველა დასკვნა „ძველია“, მაგრამ ამჯერად ისინი გამაგრებულია ათასობით გვერდით დოკუმენტებისა რუსეთისა და გერმანიის სამხედრო არქივებიდან; უმეტეს წილად ეს დოკუმენტები ადრე არასდროს გამოქვეყნებულა.
შეიძლება ითქვას, რომ ეს წიგნი წარმოადგენს „საკონტროლო სამუშაოს“. წინამორბედი წიგნების შემოწმებასა და დაზუსტებას. შეგიძლიათ ასევე ჩათვალოთ ის „საკონტროლო გასროლად“ საბჭოთა ფსევდოისტორიის ნახერხით გატენილ ფიტულში; ახლა მისი ადგილი – მხოლოდ სანაგვეზეა.
ნაწილი 1
წინა დღეს
თავი 1.1
1941 წ. ნიმუშის წითელი არმია
ამ თავში (ისევე როგორც მთელ წიგნშიც მთლიანად) ჩვენ არ განვიხილავთ პროცესს, რომლის შედეგადაც საბჭოთა რუსეთი, ბოლომდე გაძარცვული მრავალწლიანი ომის მსვლელობისას (1914-დან 1920 წ. ჩათვლით), გადაიქცა უმძლავრეს სამხედრო დერჟავად. ამის შესახებ ამის გარეშეც ბევრია დაწერილი, ხოლო ჩვენ კი მოცემულ შემთხვევაში – საბჭოთა-გერმანული ომის პირველი კვირების საბრძოლო მოქმედებათა მსვლელობის შესწავლისა და გაგებისათვის – გვაინტერესებს არა მეთოდი, არა პროცესი, არამედ საბოლოო შედეგი. შემოვიფარგლებით მხოლოდ მოკლე ციტატით ერთი სავსებით ოფიციალური დოკუმენტიდან. 2008 წ. 2 აპრლს სახელმწიფო სათათბირომ მიიღო სპეციალური განცხადება, მიძღვნილი შიმშილის მსხვერპლთა ხსოვნისადმი. იქ, კერძოდ, ნათქვამია: „ძალადობრივი კოლექტივიზაციით გამოწვეული შიმშილის შედეგად რსფსრ-ის, ყაზახეთის, უკრაინის, ბელორუსიის ბევრი რეგიონი დაზარალდა. უჭმელობასთან დაკავშირებული შიმშილისა და ავადმყოფობათაგან 1932–1933 წლებში დაახლოებით 7 მლნ ადამიანი დაიღუპა. სსრკ-ის ხალხებმა უზარმაზარი ფასით ზღვიეს ინდუსტრიალიზაციისათვის, გიგანტური ეკონომიკური გარღვევისათვის, რომელიც იმ წლებში მოხდა...“
შვიდი მილიონი. დასავლეთ ევროპის არც ერთ ქვეყანას (თავად გერმანიის ჩაუთვლელად) არ განუცდია მეორე მსოფლიო ომის წლებში ისეთი მსხვერპლი, როგორიც სტალინის ქვეშევრდომებმა ჯერ კიდევ ეგრეთ წოდებულ „მშვიდობიანობის წლებში“ სსრკ-ის ფორსირებული მილიტარიზაციის საკურთხეველზე მიიტანეს. ხალხის იძულება რომ ემუშავათ სტალინმა და მისმა თანამებრძოლებმა იცოდნენ. შეიძლება (და საჭიროცაა) კამათი იმის შესახებ, რამდენად რაციონალურად იყო ორგანიზებული ეს უდიდესი შრომა კრიტერიუმის „ფასი – შედეგი“ თვალსაზრისით. ნებისმიერ შემთხვევაში „ფასი“ სტალინს ნაკლებად აწუხებდა, შედეგი კი გამოვიდა უზარმაზარი. წონადი, უხეში, ხილული.
დაგროვებული იარაღის ციკლოპურმა მთებმა საშუალება მისცეს შეექმნათ მსოფლიოში უმსხვილესი სახმელეთო არმია, რომლის შემადგენლობაშიც 1941 წ. ზაფხულისათვის ირიცხებოდა 198 მსროლელი (მათ შორის 19 სამთომსროლელი), 61 სატანკო, 31 მოტორიზებული, 13 საკავალეტრიო დივიზია. სულ 303 დივიზია. აგრეთვე 94 საკორპუსო არტპოლკი და მთავრი სარდლობის რეზერვის 74 არტპოლკი, 10 ПТАБР (მთავარი სარდლობის რეზერვის ტანკსაწინააღმდეგო საარტილერიო ბრიგადა), 16 საჰაერო-სადესანტო ბრიგადა. მიღებული ტრადიციის მიხედვით, ჩვენ არ დავიწყეთ ამ ჩამონათვალში შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის (შინსახკომის, НКВД) მეტად მრავალრიცხოვანი შენაერთებისა და ნაწილების შეყვანა.
მსროლელი დივიზია
XX საუკუნის პირველი ნახევრის არმიების საფუძველს, მთავარ ძალას თავდაცვაში, ერთადერთ ინსტრუმენტს, რომლის მეშვეობითაც შეიძლებოდა დაეკავებინათ ტერიტორია და მასზე გამაგრებულიყვნენ შეტევის მსვლელობისას, წარმოადგენდა ქვეითი ჯარი. „ნებისმიერი ვითარების რუკა აღმოსავლეთის ფრონტზე გვიჩვენებს, რომ როგორც უმრავლესი თავდაცვითი ბრძოლების მთავარ მიმართულებებზე, ისე მრავალრიცხოვანი გარღვევების უბნებზეც, უწინარეს ყოვლისა ქვეითი დივიზიები მოქმედებდნენ“ (მიდელდორფი).
მთავარი „აგური“, ძირითადი ტაქტიკური ერთეული იყო ქვეითი („მსროლელი“, როგორც ის წითელ არმიაში იწოდებოდა) დივიზია. ამ მეტად რთული და მრავალწახნაგოვანი „აგურის“ კონსტრუირებისას აუცილებელი იყო გადაეწყვიტათ ორი ამოცანა. ჯერ ერთი, უზრუნველეყოთ დივიზიის მაქსიმალურად შესაძლო უნარი დამოუკიდებელი, ავტონომიური მოქმედებებისათვის; დივიზია (იდეალში) ყველაფერს თვითონ უნდა აკეთებდეს: ჩაახშოს მოწინააღმდეგე ცეცხლით, უზრუნველყოს თავისი მოქმედებები დაზვერვითა და კავშირგაბმულობით, ააფეთქოს ხიდი უკანდახევისას, გამართოს საბორნე გადასასვლელი შეტევის დროს, არემონტებდეს თავის საბრძოლო ტექნიკას, მკურნალობდეს დაავადებულ ცხენებს და შეაკეთებდეს ცხენთა აღკაზმულობასა და შებმულობას. მეორეც, ყველა ამ კომპონენტში საკუთარი არმიის დივიზია არ უნდა ჩამოუვარდებოდეს პოტენციურ მოწინააღმდეგეთა დივიზიებს.
უკანასკნელი ასპექტი აჯობებს უფრო დაწვრილებით განვიხილოთ. მიუხედავად იმისა, რომ წითელი არმიის მსროლელი დივიზიისა და ვერმახტის ქვეითი დივიზიის შემადგენლობა, სტრუქტურა და შეიარაღება დღეს არანაირ საიდუმლოს არ წარმოადგენს, მიუხედავად იმისა, რომ ქაღალდზე და ინტერნეტშიც შეიძლება შრომის გარეშე მონახოთ მთელი აუცილებელი ინფორმაცია, დივიზიის თვით სრულ საშტატო განრიგამდეც კი მასში დადგენილი მეუნაგრეების, ფოსტალიონების, საქონლის მენახირეებისა და პროპაგანდისტების ჩამოთვლით, უწიგნური მსჯელობები იმის თაობაზე, რომ „საბჭოთა დივიზია ორჯერ უფრო სუსტი იყო გერმანულთან შედარებით“, მაინც ჯერ არ ჩამოდის სამამულო „ისტორიკოსებისა“ და ჟურნალისტების თხზულებათა გვერდებიდან.
რამდენადაც ქვეით ჯარზეა ლაპარაკი, მაშინ სწორედ ქვეითი ქვედანაყოფებით დავიწყებთ კიდეც. წითელი არმიის მსროლელ დივიზიაში სამი ქვეითი (მსროლელი) პოლკია, სამ-სამი ბატალიონით თითოეულში. გერმანულ ქვეით დივიზიაშიც სამი პოლკია, სამ-სამი ბატალიონით თითოეულში. თითქმის სრულ იგივეობასა აქვს ადგილი. სიტყვა „თითქმის“ უკან იმალება რაღაც, არა პრინციპულად მნიშვნელოვანი, მაგრამ უპირატესობა საბჭოთა დივიზიისა. უკვე უმცირესი ნაწილაკის – მსროლელი ათეულის დონეზე – წითელი არმიის დივიზიაში ოდნავ მეტი ადამიანია (11 ნაცვლად 10-ისა). გერმანულ ქვეით პოლკში კავშირგაბმულობის ოცეულია, საბჭოთა მსროლელ პოლკში კი – კავშირგაბმულობის ასეული; გერმანელებთან მესანგრეთა ოცეულია, წითელი არმიის პოლკში კი – მესანგრეთა ასეული; ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის ასეულისა და ქვეითი დაზვერვის ოცეულის ანალოგი ვერმახტის ქვეით პოლკში საერთოდ არ არის. საბოლოო ანგარიშით წითელი არმიის მსროლელი პოლკის პირადი შემადგენლობის საერთო რიცხოვნება რამდენადმე მეტია ვერმახტის ქვეითი პოლკის რიცხოვნებაზე: 3182 ადამიანი 3049-ის წინააღმდეგ.
რა თქმა უნდა, მარტო ადამიანთა რაოდენობის შედარება ცოტა რამეზე თუ მეტყველებს XX საუკუნის არმიასთან მიმართებაში (თუმცა კი, უკვე ჩვენს ერამდე II საუკუნის ბრძოლებში ცხენოსნებს ფეხოსანთაგან ცალკე ითვლიდნენ, მოისრებს არ რევდნენ „ერთ გროვაში“ მძიმედ შეიარაღებულ აბჯროსნებთან და ა. შ.). გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანია საბჭოთა და გერმანული ქვეითი ჯარის შეიარაღების შედარება.
ქვეითი ნაწილებისა და ქვედანაყოფების ცეცხლის ძირითადი სისტემები იყო ტყვიამფრქვევები* (*ვაზნების ერთობლივი საბრძოლო კომპლექტი ვერმახტის ქვეით ბატალიონში საკუთარ თავში მოიცავდა 58 ათას ვაზნას ხელისა და დაზგის ტყვიამფრქვევებისთვის და სულ 24 ათას ვაზნას შაშხანებისათვის. 1938 წ. საბჭოთა ნორმატივი „საბრძოლო მასალების ხარჯვისა დაძაბული ბრძოლის დღეზე“ ვარაუდობდა 20 ვაზნის ხარჯვას შაშხანაზე და 620 ვაზნისა ხელის ტყვიამფრქვევზე; ამრიგად, უკვე ათეულის დონეზე მეტყვიამფრქვევე სამჯერ უფრო მეტ ვაზნებს ხარჯავდა, ვიდრე ყველა მსროლელი ერთად აღებული; მსროლელ ბატალიონში, მის შეიარაღებაში დაზგის ტყვიამფრქვევების არსებობასთან დაკავშირებით, რომელთა ნორმატივიც იყო 1400 ვაზნა ბრძოლის ერთ დღეზე, სატყვიამფრქვევო ცეცხლის აღმატება შაშხანების ცეცხლზე კიდევ უფრო შესამჩნევი ხდება). საბჭოთა დივიზიაში ერთი ხელის ტყვიამფრქვევი მსროლელ ათეულზე, და გერმანულშიც – ერთი ხელის ტყვიამფრქვევი ათეულზე. საბჭოთა მსროლელ ასეულში 12 ხელის ტყვიამფრქვევია, გერმანულ ქვეით ასეულშიც 12, ბატალიონებში, შესაბამისად, 36 და 36. საპოლკო დონის ქვედანაყოფების შეიარაღების გათვალისწინებით საბჭოთა დივიზიის მსროლელ პოლკში სულ 116 ხელის ტყვიამფრქვევია, გერმანულ ქვეით პოლკში – 115.
დაზგის ტყვიამფრქვევები კი, ე. ი. უფრო მძლავრები, რომლებიც ტყვიამფრქვევების უკეთეს სიზუსტესა და პრაქტიკულ სწრაფსროლას უზრუნველყოფენ, საბჭოთა დივიზიაში მნიშვნელოვნად უფრო მეტია. გერმანულ ქვეით ასეულში დაზგის ტყვიამფრქვევები საერთოდ არ არის, წითელი არმიის მსროლელ ასეულში კი არის სატყვიამფრქვევო ოცეული ორი „მაქსიმკათი“. თითოეულ ბატალიონში, როგორც საბჭოთა, ისევე გერმანული დივიზიისა, თითო-თითო სატყვიამფრქვევო ასეულია. საერთო ჯამში საბჭოთა დივიზიის მსროლელ პოლკში გროვდება 54 დაზგის ტყვიამფრქვევი, გერმანულ ქვეით პოლკში – მხოლოდ 36. ცეცხლის სიმკვრივეში განსხვავება სავსებით საგრძნობია.
ქვეითი ქვედანაყოფების საცეცხლე სიმძლავრის მეორე (ნაკლები) შემადგენელი იყო შაშხანები. მათი რაოდენობა დაახლოებით ერთნაირი გახლდათ (123 ერთეული წითელი არმიის მსროლელ ასეულში და 130 ვერმახტის ქვეით ასეულში). არსებითად იყო განსხვავებული ხარისხი, უფრო ზუსტად – ტიპი გამოყენებული იარაღისა.
გერმანელი ფეხოსანი მაუზერის შაშხანით იყო შეიარაღებული, რომლის ჩამკეტიც (ისევე, როგორც მოსინის კონსტრუქციის რუსული „სამხაზიანი“ შაშხანისა) უნდა გადაეყვანათ „უკან-წინ“ ყოველი გასროლის შემდეგ. ამ დროს გარდაუვალად ვარდებოდა დამიზნება, და ხელახლა უნდა დაემიზნებინათ, შედეგი კი იყო – პრაქტიკული სწრაფსროლის მნიშვნელოვანი შემცირება. წითელი არმია ომის წინა ხანებში ტოკარევის თვითდამტენი შაშხანით (СВТ-38/40) გადაიარაღდებოდა, 10 ვაზნიანი მჭიდით, რომელიც უზრუნველყოფდა არსებითად მეტ სწრაფსროლასა და ქვეითი ქვედანაყოფების ცეცხლის სიმკვრივეს* (*ამხ. სტალინი, გამოდიოდა რა 1940 წ. 17 აპრილს წითელი არმიის მეთაურთა უმაღლესი შემადგენლობის თათბირზე, ამბობდა: „მებრძოლი, რომელსაც 10-ვაზნიანი შაშხანა აქვს, სამჯერ უფრო მეტ ტყვიას გაისვრის, ვიდრე ადამიანი ჩვენი შაშხანით. თვითდამტენი შაშხანის მქონე მებრძოლი სამ მებრძოლს უტოლდება...“). ეს შაშხანა იმ მომენტში შეიძლებოდა სასროლი იარაღის მსოფლიოში საუკეთესო ნიმუშად ჩათვლილიყო, რომლის დასამტკიცებლად, კერძოდ, ის ფაქტიც გამოდგება, რომ ნადავლი СВТ-ები ოფიციალურად იქნა მიღებული ვერმახტის შეიარაღებაში.
საშტატო განრიგის მიხედვით წითელი არმიის მსროლელი ასეულის შეიარაღებაში უნდა ყოფილიყო 96 СВТ და 27 ჩვეულებრივი „სამხაზიანი“ შაშხანა, ამასთან უკანასკნელებით აიარაღებდნენ ცხენოსნებს, მწერლებს, შიკრიკებს, დაზგის ტყვიამფრქვევისა და ნაღმსატყორცნის გათვლების მებრძოლებს, ე. ი. იმათ, რომელთაც შაშხანიდან სროლის აუცილებლობა შეიძლებოდა მხოლოდ „შტატგარეშე სიტუაციაში“ წარმოქმნოდათ. დივიზიაში სულ 27 მსროლელი ასეულია. იმისთვის, რათა მთლიანად უზრუნველეყოთ ისინი თვითდამტენი შაშხანებით, საჭირო გახლდათ 2,6 ათასი СВТ; მთლიანად კი მსროლელი დივიზიის საშტატო განრიგის მიხედვით 3307 თვითდამტენი შაშხანა უნდა ყოფილიყო. ფაქტიურად ომის დაწყებისათვის საბჭოთა მრეწველობამ დაახლოებით 1 მლნ СВТ გამოუშვა, რაც დიდი მარაგით ჰყოფნიდათ წითელი არმიის ყველა მსროლელი დივიზიის აღჭურვისათვის.
სულ კი, ყველა ტიპის შაშხანები და კარაბინები, წითელ არმიაში 7740 ათასი ცალი ირიცხებოდა [30]. საშუალოდ 33-33 ათასი თითოეულზე 236 „საანგარიშო მსროლელი დივიზიიდან“* (*ფაქტიურად 198 მსროლელი და 31 მოტორიზებული; 13 კავდივიზია, ამომდინარე მათში პირადი შემადგენლობის რიცხოვნებიდან, ითვლება როგორც 7 მსროლელი დივიზია). თუ მივიღებთ მხედველობაში, რომ საშტატო განრიგის მიხედვით მსროლელ დივიზიაში 10 420 შაშხანა და კარაბინი უნდა ყოფილიყო, მაშინ რეალური სიტუაცია შეიძლება აღვნიშნოთ სიტყვებით „სამი შაშხანა ერთ კაცზე“. ტყვიამფრქვევები (განსაკუთრებით დაზგისა „მაქსიმი“, რომლის წარმოებაც რუსეთ/სსრკ-ში რამდენიმე ათწლეულს გრძელდებოდა) ასევე ძალიან ბევრი იყო დაგროვებული. საშუალოდ 722 ხელისა და 323 დაზგის ტყვიამფრქვევი ერთ „საანგარიშო დივიზიაზე“. საშტატო მოთხოვნილებაზე დაახლოებით ორჯერ მეტი.
რაც შეხება ეგრეთ წოდებულ „ავტომატებს“ (МП-40 ვერმახტში, ППД და ППШ წითელ არმიაში), ეს იყო იარაღი პისტოლეტის ვაზნებით სასროლად, ნამდვილი ცეცხლის სიშორით არაუმეტეს 200 მეტრისა. მათი როლი ქვეითი (მსროლელი) პოლკის ცეცხლის ზოგად სისტემაში უმნიშვნელოდ მცირე გახლდათ. ვერმახტში პისტოლეტ-ტყვიამფრქვევებით აიარაღებდნენ ქვედანაყოფების მეთაურებს (სულ 16 МП-40 ქვეითი ასეულის შეიარაღებაში), მზვერავებს, მესანგრეებს, მაგრამ ამ დროს არანაირი „მეავტომატეთა“ ქვედანაყოფები ვერმახტის ქვეითი დივიზიის საშტატო განრიგში საერთოდ არ ყოფილა (რაც, რა თქმა უნდა, არ გამორიცხავდა იმპროვიზებული საბრძოლო ჯგუფების შექმნის შესაძლებლობას, რომლებიც „ავტომატებით“ იყვნენ შეიარაღებული და პანიკას თესავდნენ მოწინააღმდეგის დემორალიზებული ჯარების ზურგში). მთლიანობაში პისტოლეტ-ტყვიამფრქვევებით ვერმახტის ქვეითი დივიზიის პირადი შემადგენლობის 5 %-ზე ნაკლები იყო შეიარაღებული. წითელ არმიაში ამ ციფრს თეორიულად 9 % უნდა შეედგინა (1204 ერთეული დივიზიაზე), მაგრამ ფაქტიურად ომის დაწყებისათვის ისინი სამჯერ უფრო ნაკლები იყო.
მარტო სასროლი იარაღით ქვეითი პოლკის შეიარაღება არ იფარგლებოდა; XX საუკუნის შუახანების არმიებში ქვეით პოლკს ჰქონდა საკუთარი საარტილერიო შეიარაღება: ნაღმსატყორცნები და მსუბუქი ზარბაზნები. ნაღმსატყორცნების რაოდენობა და განაწილების წესი საბჭოთა და გერმანულ დივიზიებში აბსოლუტურად ერთნაირია: 9 მსუბუქი (50-მმ) და 6 საშუალო (81/82-მმ) ნაღმსატყორცნი თითოეულ ქვეით (მსროლელ) ბატალიონში, კიდევ 3 მსუბუქი ნაღმსატყორცნი სადაზვერვო ბატალიონში. სულ 84 მსუბუქი და 54 საშუალო ნაღმსატყორცნი დივიზიაში.
მსუბუქი საპოლკო ზარბაზნების რაოდენობა და კალიბრი ასევე მთლიანად ემთხვევა: ექვს-ექვსი „სამდჲუიმიანი“ პოლკში (მართალია, სადაზვერვო ბატალიონის შეიარაღებაში ორი ასეთი ზარბაზნის გათვალისწინებით, ვერმახტის ქვეით დივიზიას ჰქონდა 20 მსუბუქი ქვემეხი წითელი არმიის მსროლელი დივიზიის 18-ის წინააღმდეგ). მაგრამ თავად არტსისტემები კი მეტად განსხვავებული გახლდათ. საპოლკო არტილერიის ძირითად ამოცანა იმაში მდგომარეობს, რომ, იქნებიან რა უშუალოდ შემტევი ქვეითი ჯარის საბრძოლო რიგებში, ახშობდნენ მოწინააღმდეგის საცეცხლე წერტილებს (ტყვიამფრქვევებს). შესაბამისად, ასეთი ქვემეხისაგან არ მოითხოვება არც სროლის დიდი სიშორე, არც მუხტის განსაკუთრებული სიმძლავრე, მაგრამ ქვემეხის წონა საშუალებას უნდა აძლევდეს გათვლას მიაგორებდეს მას ბრძოლის ველზე საკუთარი ძალებით.
გერმანულმა სარდლობამ გადაწყვიტა, რომ საპოლკო ზარბაზნისათვის მთავარია – მცირე წონა. ამის შედეგად შეიქმნა 75 მმ კალიბრის სისტემა, ჭურვის უჩვეულოდ დაბალი საწყისი სიჩქარით (221 მ/წმ, რაც ნაღმსატყორცნის პარამეტრებს უფრო მეტად შეესაბამება, ვიდრე ლულიანი არტილერიის ქვემეხისა) და ამასთან ძალზედ მსუბუქი – სულ 400 კგ. გერმანული ქვეითი ჯარის ქვემეხის კიდევ ერთი განსაკუთრებულობა გახლდათ განცალკევებული დატენა (ჭურვი და სატყორცნი მუხტი არ არიან დაკავშირებულნი ერთიან კონსტრუქციაში), რაც ლულის ამაღლების მაღალ კუთხეებთან შეხამებაში საშუალებას აძლევდათ ახლომდებარე მიზნებისთვის დაკიდებული ცეცხლი დაეშინათ. ამის გამო ფასის გადახდა მოუწიათ სწრაფსროლის არსებითად შემცირებით უნიტარული დატენისაგან განსხვავებით.
წითელ არმიაში სხვა გზით წავიდნენ. 1927 წ. ნიმუშის საბჭოთა 76-მმ საპოლკო ზარბაზანი ორჯერ უფრო მეტს იწონიდა „ქვეითი ჯარის გერმანულ ქვემეხთან“ შედარებით, თუმცა კი ჭურვსაც 387 მ/წმ სიჩქარემდე გააქანებდა (კინეტიკური ენერგია 3,5-ჯერ მეტი გახლდათ); უნიტარული გასროლის გამოყენება უფრო მაღალ სწრაფსროლასაც უზრუნველყოფდა. ამის შედეგია: სროლის დიდი სიზუსტე და სიშორე, მცირე ზომისა და მოძრავი მიზნების დაზიანების შესაძლებლობა, ხოლო ძალზედ მოკლე დისტანციებზე კი – მსუბუქი ტანკებისაც.
ქვეითი პოლკის მძიმე საარტილერიო შეიარაღებასთან დაკავშირებით გერმანელები აშკარად შეცდნენ. 150-მმ „ქვეითი ჯარის მძიმე ქვემეხი“ წარმოადგენდა „არც წრუწუნას, არც ბაყაყს, არამედ უნახავ მხეცს“. მსოფლიოს არც ერთ არმიაში, არც მანამდე და არც მის შემდეგ, ასეთი სისტემები საპოლკო არტილერიაში არ ყოფილა. უზარმაზარი წონა (1750 კგ საბრძოლო მდგომარეობაში) პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდიდა გათვლის ძალებით დასერილ ადგილმდებარეობაზე ქვემეხის გადაადგილებას, და არანაირი მექანიკური ტრანსპორტერიც მისთვის ქვეით პოლკში არ ყოფილა. მეორეს მხრივ, ჭურვის ძალზედ მცირე საწყისი სიჩქარე (240 მ/წმ, უფრო ნაკლები, ვიდრე 120-მმ საბჭოთა ნაღმსატყორცნისა) და ამით განპირობებული სროლის მცირე სიშორე (4700 მ) შეუძლებელს ხდიდნენ სისტემის გამოყენებას სრულფასოვანი ჰაუბიცის სახით (არაფერს ვამბობთ რა უკვე იმის შესახებ, რომ ქვეითი პოლკის სტრუქტურაში არ იყო ქვედანაყოფები – კავშირგაბმულობა, კორექტირება, ინსტრუმენტული დაზვერვა, – რომლებსაც მძიმე ჰაუბიცის საბრძოლო გამოყენების უზრუნველყოფა შეეძლებოდათ).
ასეთი „სასწაულ-ქვემეხი“ ვერმახტის ქვეით პოლკში იყო ორი. წითელი არმიის მსროლელი პოლკის შეიარაღებაში კი იყო ოთხი 120-მმ ნაღმსატყორცნი. ოთხი ორჯერ უფრო მეტია, ვიდრე ორი, და ეს კიდევ არ არის მთელი განსხვავება. საბჭოთა ნაღმსატყორცნი ექვსჯერ უფრო ნაკლებს იწონიდა გერმანულ „ქვეითი ჯარის მძიმე ქვემეხთან“ შედარებით, და მისი გადაადგილებაც ბრძოლის ველზე განსაკუთრებელ პრობლემებს არ ქმნიდა. 120-მმ ნაღმსატყორცნის 16-კგ ნაღმის დამაზიანებელი ზემოქმედება (არტილერიაში ამას უცნაურად მჟღერი რამ ეწოდება „ჭურვის ძალმოსილება“) სავსებით საკმარისი გახლდათ ძირითადი ტიპის მიზნების დანგრევისათვის (სატყვიამფრქვევო ბუდეები, მსუბუქი გადაფარვის მქონე ბლინდაჟები) – და მეტი არაფერი საპოლკო არტილერიისაგან არც მოითხოვებოდა. საბოლოო შედეგი დასვა ომის პრაქტიკამ – დაწყებული 1943 წ-დან გერმანელებმა დაიწყეს 150-მმ ქვემეხების გამოყვანა ქვეითი პოლკების შეიარაღების შემადგენლობიდან, ცვლიდნენ რა მათ ოთხი 120-მმ ნაღმსატყორცნით.
ომის დაწყების მომენტისათვის წითელი არმიის მსროლელი პოლკისათვის განკუთვნილი მთელი საარტილერიო შეიარაღება ნატურაში არსებობდა. ამასთან გარკვეული მარაგითაც. 236 „საანგარიშო“ დივიზიიდან თითოეულზე საშუალოდ მოდიოდა 50 მმ კალიბრის 154 ნაღმსატყორცნი (84-ის ნაცვლად), 82 მმ კალიბრის 62 ნაღმსატყორცნი (54-ის ნაცვლად), 120 მმ კალიბრის 16 ნაღმსატყორცნი (12-ის ნაცვლად), 20 საპოლკო 76-მმ ზარბაზანი (18-ის ნაცვლად) [30, 33].
გავაკეთოთ პირველი, მოკლე და უდაო დასკვნა: თავისი შეიარაღების მიხედვით საბჭოთა მსროლელი პოლკი არაფერში ჩამორჩებოდა ვერმახტის ქვეით პოლკს, და ბევრ ასპექტში აღემატებოდა კიდეც მას.
წითელი არმიის მსროლელი დივიზიისა და ვერმახტის ქვეით დივიზიის არტილერიის შეიარაღების შედარებას კიდევ უფრო მარტივ და ერთმნიშვნელოვან დასკვნასთან მივყავართ. საბჭოთა დივიზიაში ორი არტპოლკია, სულ ხუთი საარტილერიო დივიზიონი. გერმანულ ქვეით დივიზიაში ერთი საარტილერიო პოლკია, სულ ოთხი საარტილერიო დივიზიონი. საბჭოთა დივიზიის სადივიზიო არტილერია მოითვლის 60 ლულას, გერმანულისა – 48 ლულას. ზალპის ერთობლივი წონა შეადგენს, შესაბამისად, 1300 კგ და 1100 კგ. აშკარაა აღმატება ყველა პარამეტრის მიხედვით.
თუმცა კი ასეთი უბრალო არითმეტიკით საბჭოთა დივიზიის არტილერიის უპირატესობა არ ამოიწურება; საჭიროა კიდევ თვითონ „ლულებიც“ შევაფასოთ. მაგრამ დასაწყისისათვის – მცირე რამ აუცილებელი თეორიისა.
ყველა არტსისტემა იყოფა ორ ძირითად ტიპად: ზარბაზნებად და ჰაუბიცებად. მათ შორის განსხვავების ილუსტრირება ყველაზე იოლად კონკრეტული მაგალითით შეიძლება. ვერმახტის შეიარაღებაში იყო 105-მმ ზარბაზანი და 150-მმ ჰაუბიცა. სისტემების წონა საბრძოლო მდგომარეობაში თითქმის ერთნაირია (5640 და 5510 კგ შესაბამისად), ენერგეტიკაც ასევე მეტად მსგავსია (5,23 მგჯ და 5,82 მგჯ). მაგრამ აი ეს მეგაჯოულები კი სრულიად განსხვავებულად გამოიყენება: ზარბაზანში მსუბუქი 15-კგ ჭურვი 835 მ/წმ სიჩქარემდე გაქანდება (რაც, სიტყვამ მოიტანა და, 2,5-ჯერ მეტია ბგერის სიჩქარეზე დედამიწასთან), ჰაუბიცა კი ტყორცნის გაცილებით უფრო მძიმე (43 კგ) ჭურვს 520 მ/წმ სიჩქარით.
ტექნიკურ პარამეტრებში არსებული განსხვავება განაპირობებს კიდეც არსებით განსხვავებას საბრძოლო გამოყენების ტაქტიკაში. ზარბაზანი ისვრის ფენილი ცეცხლით (გასროლის დისტანციაზე მაღალი სიჩქარის მქონე ჭურვი დედამიწის ზედაპირის თითქმის პარალელურად მოძრაობს), პირდაპირი დამიზნებით მცირე ზომის მქონე და/ან მოძრავ მიზნებში. ჰაუბიცა თავის ჭურვს ისე ტყორცნის, როგორც ქვებს ტყორცნიდნენ ძველი სამყაროს საბრძოლო კატაპულტები – მაღლა ცაში. ჰაუბიცების დაკიდებული ცეცხლი ხშირად წარმოებს დახურული პოზიციებიდან (ე. ი. მოწინააღმდეგენი ვერ ხედავენ ერთმანეთს, ცეცხლის წარმოება კი ხორციელდება გარე მაკორექტირებლების გამოყენებით – მიწისზედასი ან საჰაეროსი). ზარბაზანი შეუცვლელია ტანკებში, თვითმფრინავებში ხანგრძლივი საცეცხლე წერტილების /დოტ-ების/ ამბრაზურებში სროლისას, სამაგიეროდ ჰაუბიცას შეუძლია აზიანებდეს მიზნებს, რომლებიც სიმაღლეების იქითა ფერდობებზე არიან მიფარებულნი. ქვემეხის ისეთივე წონისას ჰაუბიცის ჭურვი ყოველთვის მნიშვნელოვნად უფრო მძიმე და მძლავრი იქნება; მეორეს მხრივ, მცირეზომიან მიზანში მორტყმის ალბათობა ჰაუბიცას მაღალი არა აქვს, საჰაუბიცე ცეცხლის მართვა კი სერიოზულ ძალისხმევასა და რესურსებს მოითხოვს.
როგორც ვხედავთ, ჰაუბიცების ზარბაზნებთან შედარების თვალსაზრისით სიტყვების „უკეთესი“ ან „უარესი“ გამოყენება აბსურდულია; ესენია განსხვავებული ინსტრუმენტები სხვადასხვა ამოცანების გადასაწყვეტად, ამასთან ამ ამოცანების გადაწყვეტა ერთნაირად არის აუცილებელი ბრძოლაში გამარჯვებისათვის. სწორედ ამიტომ არა თუ სხვანაირად, თუ არა შეცდომად უნდა მივიჩნიოთ ვერმახტის ქვეითი დივიზიის არტილერიის ტოტალური „ჰაუბიზაცია“. გერმანულ საარტილერიო პოლკში იყო მხოლოდ ჰაუბიცები: 12 მძიმე 150-მმ (ერთი დივიზიონი) და 36 მსუბუქი 105-მმ (სამი დივიზიონი). და თუ ამას დავუმატებთ „ნორმალური“ (ე. ი. ჭურვის მაღალი საწყისი სიჩქარის მქონე) ზარბაზნების არარსებობას საპოლკო არტილერიაში, მაშინ მივიღებთ, რომ ინსტრუმენტი წერტილოვანი მოძრავი მიზნის დასაზიანებლად ვერმახტის ქვეით დივიზიაში საერთოდ არ ყოფილა.
ამის შედეგები მკაფიოდ გამოვლინდა უკვე 41-წლის ივნისში (რის შესახებაც იქნება ნათქვამი ათობით დოკუმენტში, რომლებიც ჩვენ წიგნის შემდეგ განყოფილებებში გველოდება), როცა ბრძოლის ველზე გამოჩნდა ისეთი მოძრავი წერტილოვანი მიზანი, როგორიც იყო მძიმე ტანკი КВ. გერმანელმა მეთაურებმა და ჯარისკაცებმა საშინელებით აღმოაჩინეს, რომ ამ მოწინააღმდეგის წინაშე ისინი უბრალოდ უიარაღონი არიან – ტანკსაწინააღმდეგო 37-მმ „საკაკუნებლები“ ფოლადის მონსტრის ჯავშანზე მხოლოდ მცირედ შესამჩნევ ჩაჭყლეტილობებს თუ ტოვებდნენ, ხოლო უფრო მძლავრი ზარბაზანი კი ვერმახტის ქვეითი დივიზიის საშტატო შეიარაღების შემადგენლობაში არ ყოფილა* (*ე. წ. „1-ლი ტალღის“ ქვეით დივიზიებში /ვერმახტის ქვეითი დივიზიების საერთო რიცხვის ერთი მეოთხედი აღმოსავლეთის ფრონტზე 1941 წ. ივნისის მდგომარეობით/ იყო 50-მმ ტანკსაწინააღმდეგო ზარბაზნები ქვეით პოლკზე 2 ერთეულის რაოდენობით; თუმცა კი, პრაქტიკულად ეს მცირე რამეს თუ ცვლიდა, რადგანაც სტანდარტული ჯავშანგამტანი ჭურვით КВ-ის ჯავშნის გახვრეტა მას მხოლოდ მიბრჯენით სროლისას თუ შეეძლო).
წითელი არმიის მსროლელი დივიზიის არტპოლკების შეიარაღების შემადგენლობა გაცილებით უფრო გონივრულია, საბრძოლო გამოყენების შესაძლებლობები – უფრო ფართო. ხუთი დივიზიონიდან სამი საჰაუბიცეა (12 მძიმე 152-მმ და 24 მსუბუქი 122-მმ), ერთი საზარბაზნე (12 გრძელლულიანი 76-მმ „სადივიზიო ზარბაზანი“) და ერთიც შერეული (4 ზარბაზანი და 8 მსუბუქი ჰაუბიცა). იმის გათვალისწინებით, რომ 122-მმ კალიბრის საბჭოთა „მსუბუქ“ ჰაუბიცას ერთნახევარჯერ უფრო მძიმე ჭურვი ჰქონდა, ვიდრე გერმანულ 105-მმ-ს, საბჭოთა მსროლელი დივიზიის საჰაუბიცე არტილერია (სულ 44 ლულა) იძლევა ზალპის უფრო მეტ ერთობლივ წონას, ვიდრე გერმანული ქვეითი დივიზიის საჰაუბიცე არტილერია (48 ლულა). და ამასთან ერთად ჰაუბიცებზე დამატებით საბჭოთა მსროლელი დივიზიის მეთაურის განკარგულებაში არის კიდევ 16 ზარბაზანიც, რომელთა ენერგეტიკაც იძლეოდა ნებისმიერი გერმანული ტანკის შუბლის (ე. ი. ყველაზე უფრო მტკიცე) ჯავშნის კილომეტრულ სიშორეზე გახვრეტის შესაძლებლობას.
სულ მცირე დროს თუ წაგვართმევს საბჭოთა და გერმანული დივიზიების საზენიტო შეიარაღების შედარება. აქ ყველაფერი მარტივადაა – ვერმახტის ქვეითი დივიზიის შეიარაღებაში საზენიტო საშუალებები არ არის. ესე იგი საერთოდ არ არის. ამის დაჯერება ძნელია, ძნელია გავიგოთ – რის შესახებ და რით ფიქრობდნენ გერმანელი გენერლები, როცა ასეთ საშტატო განრიგს ადგენდნენ (საბჭოთა ისტორიკოსების წიგნები იმის შესახებ, თუ როგორ იქნა „გამთენიისას, მშვიდობიანად მძინარე აეროდრომებზე დარტყმით მთელი საბჭოთა ავიაცია...“ მაშინ ჯერ კიდევ არ ყოფილა), მაგრამ ჰაერიდან დარტყმებისაგან თავის დასაცავად გერმანულ ქვეით დივიზიას არაფერი არ გააჩნდა. წითელი არმიის მსროლელ დივიზიას კი ჰყავს თავისი საკუთარი საზენიტო დივიზიონი, რომელსაც საშტატო განრიგით 8 ავტომატური 37-მმ ზარბაზანი და 4 საშუალო 76-მმ საზენიტო ზარბაზანი ერგება. და ამით მსროლელი დივიზიის საზენიტო საშუალებათა ჩამონათვალი სულაც არ ამოიწურება.
თითოეულ მსროლელ პოლკში არის ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის თავისი ასეული, რომელშიც საშტატო განრიგით უნდა იყოს 3 მსხვილკალიბრიანი (12,7 მმ) ტყვიამფრქვევი ДШК და ტყვიამფრქვევ „მაქსიმების“ 6 შეოთხილი დანადგარი. საარტილერიო პოლკებში თითო-თითო შეოთხილი დანადგარი აქვს მიცემული თითოეულს ხუთი დივიზიონიდან. დიახ, შეიძლება დავეთანხმოთ იმას, რომ ასეთი საზენიტო საშუალებებით შეიძლებოდა უფრო შეეშინებინათ მფრინავი, ვიდრე ჩამოედოთ მტრის თვითმფრინავი – მაგრამ მსროლელ დივიზიას ხომ ამოცანებიც სხვა ჰქონდა, ვიდრე გამანადგურებელ ავიაპოლკს, და თუ მოხერხდა აეძულებინათ მოწინააღმდეგე დაეწყო ნერვიულობა, გადაეხარა საბრძოლო კურსიდან, დროზე ადრე გასულიყო პიკირებიდან, მაშინ თავიანთი სამუშაო საჯარისო ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის მეზენიტეებმა მთლიანად შეასრულეს. დიახ, მოცემულ კომპონენტში რეალურად არსებული შეიარაღება ძლიერ განსხვავდებოდა საშტატოსაგან: 37-მმ ავტომატების მიწოდება ჯარებში ახალ დაწყებული იყო, ДШК ტყვიამფრქვევებიც ასევე ყველგან არ ჰყოფნიდათ; მაგრამ დოკუმენტებთან შერჩევითი ნაცნობობა გვიჩვენებს, რომ სხვადასხვა ტიპის 10–12 საზენიტო „ლულა“ თითქმის ყოველ დივიზიაში გროვდებოდა. ცოტაა, კამათი არ არის, მაგრამ გერმანელებს არც ერთი არ ჰქონიათ.
ახლა XX საუკუნის შუა ხანების არმიებისათვის ისეთ უმნიშვნელოვანეს მაჩვენებელს მივმართოთ, როგორიცაა აქტიური ტანკსაწინააღმდეგო თავდაცვის საშუალებათა არსებობა. ქვეითი (მსროლელი) პოლკის დონეზე ადგილი აქვა სრულ მსგავსებას – 12-12 ტანკსაწინააღმდეგო ზარბაზანი პოლკზე. მხოლოდ ზარბაზნები სხვადასხვა იყო: წითელ არმიაში 45 მმ კალიბრისა, ვერმახტში – 37 მმ კალიბრის. ზოგიერთი ამხანაგი (მაგალითად, ისტ. მეცნ. კანდ. ა. ისაევი) დიდხანს და ჯიუტად უხსნიდა პუბლიკას, რომ „37-მმ გერმანული და 45-მმ საბჭოთა ზარბაზნების მახასიათებლები სხვადასხვა კალიბრების დროს იყო ერთმანეთის მსგავსი როგორც ფუგასური მოქმედების მიხედვით, ისე ჯავშანმიზნების დაზიანების შესაძლებლობათა მიხედვითაც“ [26]. მაგრამ, სასწაულები არ ხდება, ხოლო სხეულის მოცულობა და წონა კი იზრდება გეომეტრიული ზომების მესამე ხარისხის პროპორციულად; შესაბამისად, თვით სრული გეომეტრიული მსგავსების შენარჩუნების დროსაც კი 45 მმ კალიბრის ჭურვი 1,8-ჯერ უფრო მძიმე იქნება 37 მმ კალიბრის ჭურვთან შედარებით. მაგრამ არავინ ავალდებულებდა საბჭოთა კონსტრუქტორებს გეომეტრიული მსგავსების შენარჩუნებას, და მათ 45-მმ ზარბაზნისათვის შეიმუშავეს მსხვრევადი ჭურვი წონით 2,14 კგ, იმ დროს როცა გერმანული 37-მმ ზარბაზნის მსხვრევადი ჭურვი იწონიდა 0,62 კგ – სამჯერ უფრო ნაკლებს!
აქ კიდევ მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ქვეითი ჯარის მსუბუქი ქვემეხის სახით „ორმოცდახუთიანის“ გამოყენება არ ყოფილა იძულებითი იმპროვიზაცია – საბრძოლო გამოყენების ასეთი ტაქტიკა თავიდანვე იყო გათვალისწინებული; 45-მმ ტანკსაწინააღმდეგო ზარბაზნების საშტატო საბრძოლო კომპლექტის შემადგენლობაში მსხვრევადი გასროლები შეადგენდნენ სამ მეოთხედს (!) საერთო რაოდენობიდან. და ეს ჭურვები მარტო ქაღალდზე არ ყოფილა – მილიონობით 45-მმ გასროლა ელაგა საწყობებში, 1941 წ. გეგმა ითვალისწინებდა 8,3 მლნ მსხვრევადი 45-მმ გასროლის გამოშვებას (და „სულ მხოლოდ“ 2,2 მლნ ჯავშანგამტანისა) [27].
ხოლო რაც შეეხება მთავარს, ე. ი. მოწინააღმდეგის ტანკებთან ბრძოლას, ამ აზრით გერმანული 37-მმ და საბჭოთა 45-მმ ზარბაზნების შესაძლებლობები, ნამდვილად, ერთნაირი იყო (მიუხედავად იმისა, რომ ჯავშანგამტანი ჭურვის საწყისი კინეტიკური ენერგიის მიხედვით საბჭოთა სისტემა ორჯერ აღემატებოდა გერმანულს). ერთიცა და მეორეც დარწმუნებით აზიანებდა მსუბუქ ტანკებს ტყვიასაწინააღმდეგო მოჯავშნით და პრაქტიკულად უსარგებლო აღმოჩნდა ახალი თაობის მძიმე ტანკებთან შეხვედრისას (უფრო დაწვრილებით ჩვენ ამას შემდე თავში განვიხილავთ)* (*წიგნებიდან, მემუარებიდან და კინოდან მკითხველმა, ალბათ, იცის, რომ „ორმოცდახუთიანი“ იყო წითელი არმიის შეიარაღებაში ომის სულ დამთავრებამდეც. მაგრამ ეს იყო ს ხ ვ ა ზარბაზანი. უწინდელი კალიბრის 45 მმ შენარჩუნებისას ახალ ტანკსაწინააღმდეგო ზარბაზანს М-42 ჰქონდა მნიშვნელოვნად უფრო მეტი ლულის სიგრძე (60 კალიბრი უწინდელი 46-ის ნაცვლად) და გაძლიერებული სატყორცნი მუხტი. ამის შედეგად – 760-დან 870 მ/წმ-მდე გაზრდილი ჭურვის საწყისი სიჩქარე და ჯავშანგამტანობა 60 მმ-მდე ახლო დისტანციებზე).
თუ პოლკის დონეზე ტანკსაწინააღმდეგო ზარბაზნების რაოდენობა გერმანულ ქვეით და საბჭოთა მსროლელ დივიზიებში ერთნაირია, უკვე შემდეგ დონეზე ჩნდება რადიკალური განსხვავება. საბჭოთა დივიზიის მეთაურის განკარგულებაშია ტანკსაწინააღმდეგო დივიზიონი (18 45-მმ ზარბაზანი), ვერმახტის ქვეითი დივიზიის მეთაურის განკარგულებაში კი მთელი ტანკსაწინააღმდეგო ბატალიონი* (*ადგილი აქვს მრავალწლიან დისკუსიას იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა ითარგმნოს სწორად მოცემულ შემთხვევაში გერმანული სიტყვა Abteilung. არტილერიის თვალსაზრისით ის ჩვეულებრივ ითარგმნება როგორც „დივიზიონი“, მაგრამ საკმარისად უცნაურია უწოდო დივიზიონი სტრუქტურას, რომლის შეიარაღებაშიც 36 ქვემეხია. ამიტომ მოცემულ წიგნში მიღებულია თარგმანი სიტყვით „ბატალიონი“; შესაბამისად, მასში შემავალი ქვედანაყოფები იწოდებიან „ასეულებად“, და არა „ბატარეებად“) (სამი ასეული 12–12-ით, ხოლო სულ კი 36 ზარბაზანი 37 მმ კალიბრისა). თითქოსდა, უკვე ამ შემთხვევაში გერმანულ დივიზიას უჩნდება აშკარა უპირატესობა.
მაგრამ ნუ ავჩქარდებით დასკვნებში. ტანკსაწინააღმდეგო ბატალიონი – ეს არის ყველაფერი, რაც გერმანული ქვეითი დივიზიის მეთაურს შეუძლია გაგზავნოს მოწინააღმდეგის ტანკების დასახული გარღვევის რაიონში. არანაირი სხვა ზარბაზნები, რომლებსაც ტანკებთან ბრძოლის უნარი გააჩნიათ, ვერმახტის ქვეით დივიზიაში არ არის (რაც უკვე იქნა ზემოთ აღნიშნული). წითელი არმიის მსროლელი დივიზიის მეთაურისთვის კი ტანკსაწინააღმდეგო დივიზიონი – ტანკებთან ბრძოლის ბევრი ინსტრუმენტიდან მხოლოდ ერთ-ერთია. არის კიდევ 16 გრძელლულიანი 76-მმ ზარბაზანი (ჭურვის საწყისი სიჩქარე 650–680 მ/წმ) საარტილერიო პოლკის შემადგენლობაში. 1941 წ. ზაფხულში ისინი გარანტირებულად ხვრეტდნენ ვერმახტის ნებისმიერი ტანკის შუბლის ჯავშანს. არის კიდევ უფრო მძლავრი 76-მმ საზენიტო ზარბაზნები 4 ერთეულის შემადგენლობით ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის დივიზიონის შემადგენლობაში. ჯამში ეს უკვე გვაძლევს 18 + 16 + 4 = 38 „ლულას“. უფრო მეტს, ვიდრე ვერმახტის ქვეითი დივიზიის ტანკსაწინააღმდეგო ბატალიონში, და შეუდარებლად უფრო უკეთესს. ხოლო ზოგიერთმა მსროლელმა დივიზიამ მოასწრო ომის დაწყებამდე მიეღო კიდევ 37-მმ სწრაფმსროლი საზენიტო ზარბაზნებიც, რომლებიც ასევე შეიძლებოდა ყოფილიყო წარმატებით გამოყენებული მსუბუქი ტანკების წინააღმდეგ საბრძოლველად.
მაგრამ ესეც ჯერ კიდევ არ არის ყველაფერი. დივიზიის შემადგენლობაში არის სადაზვერვო ბატალიონი. წითელი არმიის მსროლელი დივიზიის სადაზვერვო ბატალიონი ორჯერ უფრო ნაკლებია გერმანულ სადაზვერვო ბატალიონზე პირადი შემადგენლობის რიცხოვნების მიხედვით (273 და 623 ადამიანი), მაგრამ შეუდარებლად უფრო მძლავრია შეიარაღების მიხედვით. ვერმახტის ქვეითი დივიზიის სადაზვერვო ბატალიონი – ეს, საქმის არსით, შემცირებული შემადგენლობის ჩვეულებრივი ქვეითი ბატალიონია; იგი გამოიყენებოდა კიდეც ხშირად როგორც შემტევი ქვეითი ჯარის მეწინავე რაზმი (რაც ბევრჯერ შეგვხვდება წიგნის შემდეგ განყოფილებათა დოკუმენტებში). ტანკსაწინააღმდეგო თავდაცვის საშუალებათა საერთო ჩამონათვალში იგი მხოლოდ სამ 37-მმ ზარბაზანს დაამატებს. საბჭოთა მსროლელი დივიზიის სადაზვერვო ბატალიონში კი არის ტყვიამფრქვევებით აღჭურვილი 16 მცურავი ტანკეტი Т-37/Т-38 და 10 ჯავშანავტომობილი БА-10; უკანასკნელები 45-მმ ზარბაზნით არიან შეიარაღებული, რომელიც მბრუნავ „სატანკო“ კოშკში არიან დაყენებული (შესახედაობისა და კონსტრუქციის მიხედვით). აი კიდევ 10 ტანკსაწინააღმდეგო „ლულა“, თანაც ჯავშნით დაფარული და მაღალმობილური.
მობილურობა უმნიშვნელოვანესი მოთხოვნაა ტანკსაწინააღმდეგო თავდაცვის ქვედანაყოფებისადმი. სატანკო შეტევა ყოველთვის სწრაფმდინარეა (გაშლის ხაზიდან მტრული სანგრების ხაზამდე 1,5–2 კმ მანძილს ტანკი აუჩქარებლად გადის 7 წუთში). შესაბამისად, ტანკსაწინააღმდეგო დივიზიონმა, რომელიც გარღვევის ადგილთან ნახევარი საათის დაგვიანებით გამოცხადდა, საბრძოლო ამოცანა ვერ შეასრულა და მის შესრულებასაც უკვე ვეღარ შეძლებს – მოწინააღმდეგის ტანკები კვამლისა და მტვრის გროვებს იქით მიეფარნენ... ტანკსაწინააღმდეგო თავდაცვის სწრაფსვლის პრობლემა ვერმახტში ჩინებულად იყო გადაწყვეტილი. ტანკსაწინააღმდეგო დივიზიონის 37-მმ ქვემეხების ტრანსპორტირებისთვის სამ-ღერძიანი ავტომობილი Kfz-69 გამოიყენებოდა. გზატკეცილზე ეს საკმარისად მსუბუქი (2450 კგ) მანქანა 60-ძალიანი ძრავით 70 კმ/სთ სიჩქარით მიჰქროდა (მართალია, ქვემეხის გარეშე – 37-მმ ზარბაზნის სავალი ნაწილი არ უშვებდა 40–50 კმ/სთ-ზე მეტი სიჩქარით მოძრაობას). ხოლო რაც შეეხება გამავლობას, ორი წამყვანი უკანა ღერძის მქონე ავტომობილი „ყველგანმავლად“ შეიძლებოდა ყოფილიყო ჩათვლილი ბელგიისა და საფრანგეთის ავტომაგისტრალებზე, მაგრამ არა რუსეთის უგზოობაში.
საბჭოთა კავშირში სხვა გზით წავიდნენ. წითელი არმიის სარდლობამ გადაწყვიტა, რომ ტანკსაწინააღმდეგო ქვემეხების ტრანსპორტირების საშუალება უნდა ფლობდეს არაფრით ნაკლებ გამავლობას, ვიდრე ტანკი. ასეთი მანქანა – მოჯავშნული მუხლუხიანი გამწევი „კომსომოლეცი“ – მსუბუქი მცურავი ტანკის Т-37 კვანძებისა და აგრეგატების ბაზაზე იყო შექმნილი. გამწევს შეეძლო 2 ტონამდე წონის ქვემეხის ბუქსირება (ე. ი. ყველა არსებული და პერსპექტიული ტანკსაწინააღმდეგო ზარბაზნისა), გადალახავდა 1,4 მ სიგანის თხრილს, 0,6 მ სიღრმის ფონს, მოჯავშნული ცხვირით ტეხდა 18 სმ-მდე დიამეტრის მქონე ახალგაზრდა ნაძვებს, ბრუნდებოდა 5 მეტრის დიამეტრიან პატარა მოედანზე. მუხლუხების გრუნტზე ძალზედ მცირე კუთრი წნევის წყალობით (0, 58 კგ/კვ.სმ გერმანული ტანკების 0,9–1,0 კგ/კვ.სმ-ის წინააღმდეგ) „კომსომოლეცი“ ფლობდა უფრო მეტ გამავლობას, ვიდრე მოწინააღმდეგის ნებისმიერი ტანკი. ამასთან მუხლუხიანი მანქანა შეიარაღებული გახლდათ წრიულად მბრუნავი ტყვიამფრქვევით, ანვითარებდა სიჩქარეს 47 კმ/სთ (გზატკეცილზე, ტვირთისა და მისაბმელის გარეშე) და 11 კმ/სთ-ს სრული დატვირთვისას (ზარბაზანი მისაბმელზე, საბრძოლო მასალები ძარაში) დასერილ ადგილმდებარეობაზე მოძრაობისას.
ასეთი სასწაულ-მანქანები 1937-დან 1941 წ. ჩათვლით 7780 ერთეული იქნა გამოშვებული, და ომის დაწყებისათვის წითელი არმიის ნაწილებში 6,7 ათასი „კომსომოლეცი“ ირიცხებოდა [31]. ტანკსაწინააღმდეგო დივიზიონის 18 ზარბაზანზე მსროლელი დივიზიის საშტატო განრიგის მიხედვით 21 გამწევი იყო გათვალისწინებული. ამრიგად, უბრალო არითმეტიკა გვიჩვენებს, რომ „კომსომოლეცების“ არსებული რაოდენობით შეიძლებოდა მთლიანად დაეკომპლექტებინათ 391 დივიზიონი – რაც თითქმის ერთნახევარჯერ აღემატებოდა მათ რეალურ რაოდენობას* (*1941 წ. 22 ივნისის მდგომარეობით სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტის კიევის საგანგებო სამხედრო ოკრუგის /ОВО/ ჯარებში 1242 გამწევი „კომსომოლეცი“ ირიცხებოდა, როცა საშტატო მოთხოვნილება 874 ერთეული გახლდათ /ЦАМО. Ф. 229. Оп. 157. Д. 20. Л. 6 и 9/). ზემოთ მოხსენიებული მცურავი ტანკები Т-37/ Т-38/ Т-40 1941 წ. 1 ივნისის მდგომარეობით სამხედრო ოკრუგებში ირიცხებოდა 3447 ერთეული [32]. საშუალოდ 15–15 ტანკი ერთ დივიზიაზე, ე. ი. თითქმის სრული დაკომპლექტებულობაა. ეს ტანკები ცურავდნენ, რა თქმა უნდა, ცუდად – გასასეირნებელ კატარღაზე უფრო უარესად, მაგრამ შეეძლოთ ტყის პატარა მდინარეც ფონისა და ხიდის გარეშე გადაელახათ, და ტანკსაწინააღმდეგო ზარბაზანიც საცეცხლე პოზიციაზე ბუქსირით მიეყვანათ.
სრულიად უნიკალური გახლდათ წითელი არმიის მსროლელი დივიზიის საჰაუბიცე არტილერიის მოტორიზაციის დონე. სამ დივიზიონზე (36 ჰაუბიცა) საშტატო განრიგის მიხედვით იყო განკუთვნილი 72 ტრაქტორი (მუხლუხიანი გამწევი), 90 სატვირთო, 9 სპეციალური და 3 მსუბუქი ავტომანქანა. მათგან 36 ტრაქტორი ქვემეხების ბუქსირებისათვის გამოიყენებოდა, 27 საბრძოლო მასალებით დატვირთულ მისაბმელებს ეწეოდა, 9 რეზერვში იყო, მწყობრიდან გამოსული მანქანების შესაცვლელად. ასეთ ფუფუნებაზე გერმანელ არტილერისტებს ოცნებაც კი არ შეეძლოთ – ვერმახტის ქვეით დივიზიაში მთელი არტილერია ცხენებით გაწევაზე გახლდათ. მუხლუხიანი გამწევის აშკარა უპირატესობებს (სიმძლავრე, გამავლობა, გაუჩერებელი, დაღლილობის არმგრძნობი მოძრაობის უნარი) უნდა დავუმატოთ კიდევ ერთი, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი XX საუკუნის შუახანების ომისათვის – ტრაქტორი, საწყალი ცხოველისგან განსხვავებით, არ იწყებს კონვულსიებში ჩავარდნას დაბლამფრენი თვითმფრინავის დანახვისა და მისი ხმის გაგონებისას.
სპეციალიზებული საარტილერიო გამწევები არ კმაროდა თვით პირველი რიგის მომხმარებლებისათვის – მექანიზებული კორპუსებისათვის, ამიტომ მსროლელი დივიზიების საჰაუბიცე პოლკები ჩვეულებრივი ტრაქტორებით აღიჭურვებოდა (СТЗ-3, ЧТЗ-60, ЧТЗ-65) 52–65 ცხ. ძ. სიმძლავრის მქონე მოტორებით. ბუქსირების სიჩქარე, რა თქმა უნდა, იყო დაბალი (6–8 კმ/სთ), მაგრამ სავსებით მისაღები მსროლელი დივიზიის არტილერიისათვის – ფეხით მიმავალ ჯარისკაცებს ქვემეხები არ ჩამორჩებოდნენ. რაც შეეხება კი გამავლობას, შემოდგომაზე ადგილმდებარეობის დატბორვისაგან წარმოქმნილი უგზოობის პირობებში რუსეთის გზა-მიმართულებებზე მუხლუხებიანი ტრაქტორი კონკურენციის გარეთ იდგა.
იმისთვის, რათა იმართოს უზარმაზარი, რთული, მრავალ-რგოლიანი მაქინა სახელწოდებით „მსროლელი დივიზია“, საჭიროა საიმედო კავშირგაბმულობა. როგორც ყველასთვის და თითოეულისთვისაა „ცნობილი“, კავშირგაბმულობა წითელ არმიაში არ ყოფილა, რადგანაც დივერსანტებმა გადაჭრეს ყველა სადენი, რაციის შესახებ კი არმიაში არავის არაფერი გაეგონა. ამ დივერსანტების შესახებ მათაც კი „იციან“, ვისაც არაფერი სხვა ომის ისტორიის შესახებ არ წაუკითხავთ. და ეს შემთხვევით არ არის – დივერსანტები მართლაც იყვნენ. ვერმახტის ოთხი სატანკო ჯგუფიდან თითოეულს ჰქონდა მიცემული დივერსანტების თითო ასეული საგანგებო დანიშნულების ნაწილ „ბრანდენბურგიდან“. შემდეგ თავებში ჩვენ გველოდება დოკუმენტები, რომლებშიც მოვძებნით კონკრეტულ პასუხს კითხვაზე იმის შესახებ, თუ დივერსანტების ეს უთვალავი ლაშქარი როგორ იქნა გამოყენებული. გაირკვევა ისიც, თუ რომელი რეალური პროცესი იმალებოდა სიტყვების უკან „კავშირგაბმულობა წითელი არმიის ნაწილებსა და შენაერთებში იქნა დაკარგული“. ჯერჯერობით კი მშრალ ციფრებს დავუბრუნდებით, და დასაწყისისათვის გავერკვევით ყველაზე უფრო მარტივში – საომარ მოქმედებათა თეატრის გეომეტრიაში.
საველე წესდება (ПУ-39, п. 375) ადგენდა დივიზიის თავდაცვის ზოლის სიგანეს 8–12 კმ (შეტევაში ის უფრო ნაკლები გახლდათ). რეალობაში ამ ნორმების დაცვა ყოველთვის ვერ ხერხდებოდა, და ჩვენ ამოვალთ იქიდან, რომ დივიზია თავს იცავს ფართო ფრონტზე სიგანით 20 კმ. დივიზიას ჰყავს მეზობელი მარცხნიდან და მეზობელი მარჯვნიდან, ჩავთვალოთ რომ მათაც თითოეულს 20–20 კმ ფრონტი აქვს. დივიზიები, როგორც წესი, შედიან მსროლელი კორპუსის შემადგენლობაში, რომლის შტაბიც იმყოფება 20–30 კმ-ში წინა ხაზიდან. ამრიგად, მსროლელი დივიზიის მეთაურს სჭირდება კავშირგაბმულობა მისდამი დაქვემდებარებულ პოლკებთან (მათამდე 5–6 კმ), კავშირგაბმულობა ზემდგომ შტაბთან (20–30 კმ), კავშირგაბმულობა მეზობელ დივიზიათა მეთაურებთან (მაქსიმუმ იგივე 20–30 კმ). საბოლოო ჯამში 30 კმ-ზე მეტი დისტანცია არსად არ დაიმზირება.
ასეთ მანძილზე ოპერატიული ცნობა კორპუსის შტაბში შეიძლება იქნას გადაცემული უბრალოდ შიკრიკის ხელით. ეს ხელშეშლისაგან ყველაზე უფრო დაცული არხია კავშირგაბმულობისა იმ ყველას შორის, რომელიც მხოლოდ შეიძლება მოგონილ იქნას. ფეხით სიარული ამისთვის სულაც არ არის აუცილებელი: მსროლელი დივიზიის შემადგენლობაში არის კავშირგაბმულობის მთელი ბატალიონი, რომლის აღჭურვილობაშიც ირიცხება 6 საჯდომი ცხენი, 3 მოტოციკლი, 1 მსუბუქი ავტომობილი და 3 ჯავშანავტომობილი БА-20 (აი მათ კი დივერსანტი სწორედ რომ ვერ გაუმკლავდება). კიდევ ბატალიონში ჰყავთ 18 სამსახურეობრივი ძაღლი, სწორედ იმისათვის, რომ მათი დახმარებით დაშიფრული მოხსენებები იქნას გაგზავნილი. 10–20 კმ მანძილზე „კავშირგაბმულობის საშუალებად“ სავსებით შეიძლება გამოდგეს სასიგნალო რაკეტებიც, კოცონებიც, ფერადი კვამლებიცა და სხვა.
ასე, კავშირგაბმულობის ასეთი საშუალებებით (მართალია, მოტოციკლებისა და ავტომობილების გარეშე) ომობდნენ სუვოროვი და ნაპოლეონი, და ეს მათ ჩინებულად გამოსდიოდათ! XIX საუკუნის ბოლოს გამოჩნდა ტელეფონი. ტელეფონები წითელ არმიაში ბევრი იყო, სახელდობრ კი – 252 376 ცალი 1941 წ. 1 იანვრის მდგომარეობით [28]. საშუალოდ – 800-ზე მეტი აპარატი თითოეულზე 303 დივიზიიდან. სატელეფონო აპარატები უნდა შეერთდეს სადენებით. სადენებიც ასევე იყო. 1941 წ. 1 ივნისის მდგომარეობით წითელ არმიაში ირიცხებოდა 71 ათასი კმ ორსადენიანი სატელეფონო კაბელი 315 ათასი კმ ერთსადენიანი სატელეფონო კაბელი და 35 ათასი კმ სატელეგრაფო კაბელი [29]. ასეთი რაოდენობის სადენები შეიძლებოდა დედამიწისათვის ეკვატორზე ირგვლივ 10-ჯერ შემოეტარებინათ. ერთ დივიზიაზე გადაანგარიშებით საშუალოდ 1400 კმ სადენი გამოდის.
იმისთვის, რათა სადენებიანი მძიმე კოჭები თვითონ არ ეტარებინათ, კავშირგაბმულობის ბატალიონში 11 სატვირთო ავტომობილია. სადენები უნდა მოიხსნას კოჭებიდან, დალაგდეს, აპარატებზე იქნას მიერთებული. ამისთვის საჭირო არიან ადამიანები. ადამიანები იყვნენ. წითელი არმიის თითოეულ მსროლელ პოლკში – კავშირგაბმულობის ასეულია. 60 ადამიანი თითოეულში. დივიზიის კავშირგაბმულობის ბატალიონში 278 ადამიანია. და კიდევ კავშირგაბმულობის ოცეული სადაზვერვო ბატალიონის შემადგენლობაში. ერთ დივიზიაში მეკავშირეები დაახლოებით იმდენივე არიან, რამდენი გერმანელი დივერსანტიც იყო მთელ აღმოსავლეთ ფრონტზე.
მსროლელ დივიზიაში, რომლის შეტევის ტემპი თვით ყველაზე უფრო ოპტიმალური გაანგარიშებებითაც კი დღეში 10 კმ-ს არ აღემატებოდა, სადენებიან სატელეფონო ხაზებს პრინციპში შეეძლოთ მთელი აუცილებელი კავშირგაბმულობის უზრუნველყოფა. მიუხედავად ამისა, წითელი არმიის ქვეით ჯარს რადიოკავშირის საშუალებებიც ერგებოდა. 24 რადიოსადგური თითოეულ მსროლელ პოლკში. 37 რადიოსადგური საჰაუბიცე საარტილერიო პოლკში, 25 რადიოსადგური მსუბუქ საარტილერიო პოლკში, 10 საზენიტო დივიზიონში, სამი რადიოსადგური დივიზიის კავშირგაბმულობის ბატალიონში, სამი რადიოსადგური სადაზვერვო ბატალიონში... სულ მსროლელ დივიზიაში 153 (ას ორმოცდა ცამეტი) რადიოსადგური საშტატო განრიგის მიხედვით. დაიხსომეთ ეს ციფრი, პატივცემულო მკითხველო. და გაიგეთ, რომ როდესაც გარკვეული იდეოლოგიური ორიენტაციის „ისტორიკოსები“ იწყებენ წუწუნით მოთქმა-გოდებას „თემაზე“, რომ „რადიოკავშირის საშუალებებით ოკრუგის დივიზიები სულ 30 პროცენტით იყვნენ უზრუნველყოფილი“, ისინი გიყვებიან თქვენ იმის შესახებ, თუ როგორ გადაჭრეს დივიზიის სადენები დივერსანტებმა, რომელშიც იყო არა 153, არამედ მხოლოდ 46 რადიოსადგური.
ახლა რაოდენობიდან ხარისხზე გადავიდეთ. რადიოსადგურები იყოფოდა ე. წ. „საპოლკო“ და „საბატალიონო“ რადიოსადგურებად. „საპოლკოს“ სახით გამოიყენებოდა, როგორც წესი, რადიოსადგური 5-АК (მიღებული შეიარაღებაში 1939 წ.). გადამცემის სიმძლავრეა 20 ვტ, მოქმედების რადიუსი 25 კმ სატელეფონო და 50 კმ – სატელეგრაფო კავშირგაბმულობისას. როგორც ვხედავთ, „საპოლკო“ რადიოსადგურს პრაქტიკულად შეეძლო უზრუნველეყო კავშირგაბმულობა რგოლში „დივიზია-კორპუსი“. და ასეთი რაციები დივიზიაში საშტატო განრიგის მიხედვით უნდა ყოფილიყო 19 ცალი (კერძოდ, 3 სადაზვერვო ბატალიონში).
„საბატალიონოს“ სახით გამოიყენებოდა მსუბუქი გადასატანი რადიოსადგურები სიმძლავრით 1,5–3 ვტ (РБ, 6-ПК, РБК, РБС, РРУ და სხვა). გავრცელებული შეცდომის მიუხედავად, მათ შორის იყო რადიოსადგურებიც, რომლებიც ულტრა-მოკლე ტალღების დიაპაზონში მუშაობდნენ (მაგალითად, РРУ, რომელსაც ჰქონდა 58 ფიქსირებული დაყენება /настроек/ 33,25–40,5 მგჰც დიაპაზონში).
ეს – თეორიაა. და რა იყო საქმით? წითელი არმიის ფაქტიური აღჭურვილობა რადიოკავშირის საშუალებებით 1941 წ. 1 ივნისს იყო შემდეგი: 6729 რადიოსადგური 5-АК და 41 735 საბატალიონო რადიოსადგური ზემოთ დასახელებული ტიპებისა [29]. სინამდვილეში, ისინი უფრო მეტიც იყო, რადგანაც დოკუმენტს, რომლიდანაც არის აღებული ეს ციფრები, ეწოდება „კავშირგაბმულობის საშუალებათა არსებობის უწყისი სამხედრო ოკრუგებში“, და ოკრუგების გარდა იყო შეიარაღებული ძალების ცენტრალური დაწესებულებანიც. კერძოდ, დასავლეთის საგანგებო სამხედრო ოკრუგში (დიდი ნაწილი მოთხრობებისა „დივერსანტების“ შესახებ, რომლებმაც კავშირგაბმულობის სადენები „გადაჭრეს“, სწორედ ბელორუსიაში ომის პირველ დღეებთანაა დაკავშირებული) ირიცხებოდა 708 რაცია 5-АК და 5011 საბატალიონოც. საშუალოდ 10 – 10 საპოლკო და 73–73 საბატალიონო რადიოსადგური თითოეულ „მომხმარებელზე“ (ყველა ტიპის 44 დივიზია და 25 ცალკეული არტპოლკი).
რა თქმა უნდა, არც მსხვილი შენაერთების შტაბები ყოფილა დავიწყებული. კავშირგაბმულობის ორგანიზებისთვის რგოლში „კორპუსი-არმია-ფრონტი“ მასობრივად გამოიშვებოდა რადიოსადგურები РСБ და РСМК (სიმძლავრე 80 ვტ), 11-АК და РАФ (სიმძლავრე 500 ვტ). ისინი 1941 წ. 1 ივნისისათვის ერთობლივად 1638 ცალი მოითვლებოდა. საშუალოდ 18–18 ცალი თითოეულ მსროლელ და მექანიზებულ კორპუსზე (ხოლო კორპუსში კი სამი, ყველაზე დიდი – ოთხი დივიზია, რომელთაგან თითოეულზე იყო განკუთვნილი ერთი РСБ, პლიუს კორპუსის მეთაურობის კავშირგაბმულობის ხაზები მეზობლებთან და არმიის შტაბთან). კერძოდ, დასავლეთის საგანგებო სამხედრო ოკრუგში იყო 89 მძლავრი 11-АК და РАФ (ისინი ერთ სტრიქონშია ნაჩვენები) და 57 РСБ – და ეს თუ არ ჩავთვლით 34 სტაციონარულ საარმიო რადიოსადგურს სხვადასხვა ტიპისა. მეზობელ კიევის ოკრუგში, შესაბამისად, 107, 92 და 53.
როგორ იქნა ეს ყველაფერი გამოყენებული? ამის შესახებ დაწვრილებით ლაპარაკი შემდეგ თავებში გვექნება, მაგრამ ერთი შესამჩნევი დოკუმენტი სჯობს ახლავე მოვიყვანოთ. 1941 წ. ივლისის პირველ რიცხვებში (ციფრი დოკუმენტში ვერ გაირჩევა) სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტის მე-5 არმიის სამხედრო საბჭო გზავნის მისდამი დაქვემდებარებული კორპუსების შტაბებში დირექტივას, რომელიც შემდეგი ფაქტების კონსტატაციით იწყება:
„ჩვენი არმიის მთელი საომარი მოქმედებების მანძილზე კავშირი რადიოთი მექანიზებულ კორპუსებთან, როგორც ერთადერთი საშუალება რადიოკავშისა, უკიდურესად არამდგრადად მუშაობს კორპუსების კავშირგაბმულობის უფროსთა ბრალეულობით. დადგენილია, რომ რადიოკავშირი, როგორც წესი, იკარგება ღამის დადგომასთან ერთად, იმ დროს როცა ატმოსფერული მონაცემები რადიოს მუშაობისათვის ღამით ყველაზე უფრო ხელსაყრელი გახლავთ. ეს იმის შესახებ მეტყველებს, რომ ან წყდება მუშაობა იმის შიშით, რომ არ მოხდეს მათი ადგილსამყოფელის პელენგაცია, ან კიდევ უბრალოდ რადისტებს სძინავთ. როგორც წესი, გადაადგილების მიზნით რაციების აკეცვის შესახებ არ გვატყობინებენ. ხდება რადიოსიგნალების ცხრილის სრული იგნორირება, და კორპუსის მოხსენებისათვის სიგნალებით არ სარგებლობენ. განსაკუთრებით მოქმედებათა მთელ მანძილზე უმსგავსი დამოკიდებულება რადიოკავშირის დამყარების საკითხისადმი 22-ე მექკორპუსის შტაბის მხრიდან ვლინდება. კაპიტან ფილიმონოვის მოხსენების მიხედვით 22 მექკორ-ის რაცია ორი დღეღამის მანძილზე სრულებით არ მუშაობდა იმის გამო, რომ ჭაობში ჩაეფლო და ამის შესახებ არავინ არ მოგვახსენებს. ესეც ცოტაა, ამ კორპუსის კავშირგაბმულობის უფროსის განკარგულებით რაცია მხოლოდ მიღებისთვის მუშაობაზე გადადის – ისევ შიშის გამო რომ არ იქნას პელენგირებული...“ [277].
თუმცა კი, წითელი არმიის მსროლელ დივიზიასა და მისი შესაძლებლობების ვერმახტის ქვეით დივიზიასთან დაპირისპირებას დავუბრუნდეთ. იყო ისეთი პარამეტრებიც, რომელთა მიხედვითაც გერმანული დივიზია უდავოდ აღემატებოდა საბჭოთას. უწინარეს ყოვლისა – მოტოციკლები. ვერმახტის ქვეით დივიზიას ერგებოდა 530 მოტოციკლი (მათ რიცხვში 190 ეტლებით), საბჭოთა დივიზიის შტატით კი ისინი სულ 14 იყო. მოტოციკლისტების სპეციალური ქვედანაყოფები გერმანულ ქვეით დივიზიაში არ ყოფილა, მაგრამ მოტოციკლეტებით უხვად იყო გაჯერებული დივიზიის პრაქტიკულად ყველა ნაწილი: მათით მგზავრობდნენ მეკავშირეები, მზვერავები, კურიერები, შიკრიკები, ექიმები და სხვა. კიდევ ერთი სტრიქონი დივიზიის მატერიალური ნაწილის ჩამონათვალში – მსუბუქი ავტომობილები. ისინი გერმანელებს 394 ჰყავდათ წითელი არმიის მსროლელი დივიზიის 19-ის საპირისპიროდ.
არითმეტიკული აღმატება სახეზეა. ტაქტიკური კი არც იმდენად დიდია, რაც ერთი შეხედვით შეიძლება მოგვეჩვენოს. საბჭოთა მსროლელი დივიზიის მეთაურთა შემადგენლობის დიდი ნაწილი ცხენებით უნდა გადაადგილებულიყვნენ (ამ მიზნით დივიზიის შტატში 616 საჯდომი ცხენი იყო გათვალისწინებული). კამათი არ არის, გერმანელი ოფიცერი მსუბუქ ავტომობილში უფრო სწრაფად და შეუდარებლად მეტი კომფორტით გადაადგილდებოდა სივრცეში – იმ დრომდე, სანამ ეს სივრცე ძველი კეთილი ევროპის ქვაფენილი გზები გახლდათ. საშემოდგომო უგზოობისას, იმ მიმართულებებზე, რომლებსაც რუსეთში „გზები“ ეწოდებოდა, მსუბუქი ავტომობილი ან სრულიად ჩერდებოდა, ან უხდებოდათ მისი შებმული წყვილი ცხენით ბუქსირება (არის შესაბამისი ფოტოგრაფიებიც)...
როგორც არ უნდა ყოფილიყო, ვერმახტის ქვეითი დივიზიის პირადი შემადგენლობის ძირითადი მასა ფეხით მიდიოდა. მთელი არტილერია (ტანკსაწინააღმდეგოს გარდა) ცხენებით გაწევაზე იყო. სწორედ ეს ორი ფაქტი განსაზღვრავდა მარშის შესაძლო ტემპს. მსუბუქი სატრანსპორტო საშუალებების (მოტოციკლები და მსუბუქი ავტომობილები) სიუხვეს აქ არაფრის შეცვლა არ შეეძლო – თუმცა კი, რა თქმა უნდა, მათი არსებობა დივიზიის საერთო საბრძოლო პოტენციალს ამაღლებდა. ხოლო რაც შეეხება სატვირთო ავტომობილებს (ეს კი – ზურგების ძვრადობა და საბრძოლო მასალების მიწოდებაა), საშტატო განრიგის ციფრები სავსებით თავსებადია (615 ვერმახტის ქვეით დივიზიაში და 529 საბჭოთა მსროლელ დივიზიაში). თავიდანვე აღვნიშნავთ, რომ ასეთი რაოდენობის მანქანები წითელი არმიის დივიზიაში მხოლოდ ღია მობილიზაციის გატარების შემდეგ შეიძლებოდა გამოჩენილიყვნენ.
უკანასკნელი – რიგის მიხედვითაც, და მნიშვნელოვნების მიხედვითაც – ეს ადამიანთა რაოდენობაა. ადამიანები ვერმახტის ქვეით დივიზიაში იყვნენ 16 %-ით მეტი, ვიდრე წითელი არმიის მსროლელ დივიზიაში (16 859 წინააღმდეგ 14 483-ისა). ამის ახსნა ყველაზე უფრო მარტივია. უწინარეს ყოვლისა, გერმანულ დივიზიაში იყო უფრო მრავალრიცხოვანი ზურგის ნაწილები და ქვედანაყოფები, იქ დაახლოებით 2 ათასი ადამიანით მეტი, ვიდრე საბჭოთა დივიზიაში. მეორეც, გერმანული საშტატო განრიგი თითქმის ყველგან ვარაუდობს ადამიანთა უფრო მეტ რაოდენობას ერთეულ იარაღზე; ასე, მაგალითად, დაზგის ტყვიამფრქვევის გათვლა გერმანელებთან შედგება ოთხი (!) ადამიანისაგან, ხოლო ისვრის კი, რა თქმა უნდა, მხოლოდ ერთი. გერმანელებთან საარტილერიო პოლკში 2696 ადამიანია 48 ქვემეხზე, საბჭოთა მსროლელი დივიზიის ორ არტპოლკში კი 2315 ადამიანი 60 ქვემეხზე და ა. შ. დაბოლოს, ვერმახტის დივიზიის შემადგენლობაში არის მთელი „საველე სათადარიგო ბატალიონი“ (876 ადამიანი შტატის მიხედვით), რაც საბჭოთა დივიზიაში საერთოდ არ ყოფილა.
რეზჲუმე. საბჭოთა მსროლელი და გერმანული ქვეითი დივიზიების საბრძოლო ნაწილებსა და ქვედანაყოფებში ადამიანთა და იარაღის დაახლოებით თანაბარი რაოდენობაა, მსროლელი დივიზიის არტილერია უფრო მეტად მძლავრი და მობილურია (მექგაწევა), ჰაერსაწინააღმდეგო და ტანკსაწინააღმდეგო თავდაცვის საშუალებები საბჭოთა დივიზიაში უფრო მეტია, ავტოტრანსპორტი და ზურგის სამსახურები კი გერმანელებთანაა უფრო მეტი. ზოგადად და მთლიანობაში – სავსებით ტოლფასოვანი შენაერთებია. და ეს, რა თქმა უნდა, შემთხვევითი დამთხვევა არ არის – გენერალური შტაბები მოსკოვში და ბერლინში ყურადღებით ადევნებდნენ თვალყურს პოტენციური მოწინააღმდეგის შეიარაღებული ძალების მშენებლობას.
არტილერია და საბრძოლო მასალები
დაუნდობელი „ომის ღმერთი“ XX ასწლეულის პირველი ნახევრის შეიარაღებულ კონფლიქტებში იყო არტილერია. არა ელეგანტური, სწრაფი გამანადგურებელი თვითმფრინავი, და არც მრისხანე ტანკი, არამედ უბრალო და შესახედავად უბრალო ნაღმსატყორცნი და ზარბაზანი ცეცხლის ლავით ანგრევდნენ თავდაცვით ნაგებობებსა და საკომანდო პუნქტებს, სწრაფად და შეუბრალებლად ანადგურებდნენ შეტევაზე გადმოსულ მოწინააღმდეგეს (მათ ანგარიშზეა ყველა დაღუპულისა და დაჭრილის ნახევარი მეორე მსოფლიო ომში), გზას უკაფავდნენ თავიანთ ტანკებსა და ქვეით ჯარს.
ნათქვამს ერთი, საკმარისად პირობითი, მაგრამ საჩვენებელი გაანგარიშებით განვმარტავთ – შევადარებთ საჰაუბიცე არტპოლკისა და ბომბდამშენი ავიაპოლკის შესაძლებლობებს. საკორპუსო არტპოლკი – ეს სამი დივიზიონია, სულ 36 ქვემეხი. ვივარაუდოთ, რომ ესენი 152-მმ ჰაუბიცებია. „დაძაბული ბრძოლის ერთ დღეზე“ დანახარჯის ნორმატივი 72 ჭურვია; ჭურვები არის სხვადასხვანაირი, მაგრამ ავიღოთ ტიპიური 40-კგ მსხვრევად-ფუგასური. საბოლოოდ, პოლკს შეუძლია „დადოს“ («выложить»), როგორც ამბობენ არტილერისტები, 104 ტონა. ამასთან საჭიროა აღინიშნოს, რომ ზემოთ მოხსენიებული ნორმატივი – ეს საანგარიშო სამომმარაგებლო ერთეულია, და ქვემეხის ტექნიკურ შესაძლებლობებთან არაფერი აქვს საერთო. 72 ჭურვს ჰაუბიცა გათვლისა და ტექნიკოსის რაიმე განსაკუთრებული დაძაბვის გარეშე ერთ საათში გაისვრის. ჭურვების არსებობისას (და ლულის გაციებისათვის აუცილებელი შესვენებებით) ციფრა 104 ტონა შეიძლება იქნას გაორმაგებულიც, გასამმაგებულიც, გაოთხმაგებულიც...
1941 წ. ზაფხულის საფრონტო ავიაციის ბომბდამშენი პოლკი – ეს არის 60 ბომბდამშენი СБ (средний бомбардировщик). მატერიალური რესურსების დანახარჯები ავიაპოლკისა და აეროდრომების შეიარაღებაზე, აღჭურვაზე, მომსახურებაზე, მფრინავებისა და მიწისზედა ტექნიკური პერსონალის მომზადებაზე უბრალოდ შეუდარებლად დიდია არტპოლკისთვის გასაწევ ანალოგიურ ხარჯებზე. და რას გვაძლევს ეს დანახარჯები შედეგად? უიშვიათეს შემთხვევებში ასრულებდა ბომბდამშენი პოლკი 60 თვითმფრინავ-გაფრენას დღეში და ჰყრიდა მტრის თავზე 36 ტონა ბომბებს (ტიპიური ჩატვირთვა – ექვსი ბომბი ФАБ-100). და ეს ტონებიც შეეძლოთ აეტანათ ჰაერში თვითმფრინავებს მხოლოდ დღისით, კარგ ამინდში, არტილერია კი ცეცხლს უშენდა მტერს მთელი დღეღამისა და მთელი წლის მანძილზე. სურათის სისრულისათვის კიდევ უნდა გავითვალისწინოთ, რომ არტილერია – გულდასმით გამიზვნისა და მაკორექტირებელთა ხარისხიანი მუშაობისას – ურტყამს მეტად ზუსტად, ხოლო იმ ეპოქის „ჰორიზონტალური ბომბდამშენები“ კი თვით საპოლიგონო პირობებშიც ძლივს თუ არტყამდნენ 300 მ რადიუსის წრეში* (*ნათქვამი სულაც არ ნიშნავს, რომ „ავიაცია ტყუილად მოიგონეს“. ავიაცია რადიკალურად აღემატება ლულიან არტილერიას სულ მცირე სამ პარამეტრში: „სროლის“ სიშორე, ერთეული საბრძოლო მასალის წონა, ოპერატიული მობილურობა. ავიაცია წყვეტს ისეთ ამოცანებს, რომელთა გადაწყვეტაც არტილერიას პრინციპში არ შეუძლია. მაგრამ იმაში, რაც სახმელეთო ჯარების უშუალო საცეცხლე მხარდაჭერას შეეხება, არტილერიის გადამწყვეტი როლი მეორე მსოფლიო ომის ეპოქაში უდავოა).
უმალვე აღვნიშნავთ, რომ ამხანაგ სტალინს არტილერია უყვარდა და მას აფასებდა, მისი როლი და მნიშვნელობა მკაფიოდ ესმოდა. ფინეთთან ომის შედეგების მიხედვით გამართულ თათბირზე (1940 წ. 17 აპრილი) იგი ამბობდა: „თანამედროვე ომი მოითხოვს მასობრივ არტილერიას. თანამედროვე ომში არტილერია – ეს ღმერთია... ვისაც უნდა ახალი თანამედროვე წესის მიხედვით გარდაიქმნას, მან უნდა გაიგოს, რომ არტილერია წყვეტს ომის ბედს, მასობრივი არტილერია...“ გაგებამ კონკრეტულ საქმეებში ჰპოვა თავისი გამოხატულება – იხ. ცხრილი 1 (შედგენილია 3-ისა და 33-ის მიხედვით).
ცხრილი 1
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . სსრკ . . . . . გერმანია
82-მმ (81-მმ) ნაღმსატყორცნები . . . . . . . . . . . . . . . . 14 524 . . . . . 11 767 . . .
76-მმ (75-მმ) საპოლკო და სამთო ზარბაზნები . . . . . .6785 . . . . . . .4176 . . .
76-მმ სადივიზიო ზარბაზნები . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8513 . . . . . . . . – . . . . .
120-მმ ნაღმსატყორცნები (150-მმ „ქვეითი
ჯარის ქვემეხები“) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3872 . . . . . . . .867 . . .
105-მმ ჰაუბიცები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . 7076 . . .
122-მმ ჰაუბიცები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8124 . . . . . . . . – . . . . .
107-მმ (105-მმ) ზარბაზნები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .862 . . . . . . . 760 . . .
152-მმ (150-მმ) ჰაუბიცები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3817 . . . . . . .2867 . . .
122-მმ ზარბაზნები А-19 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1255 . . . . . . . . – . . . .
152-მმ ზარბაზან-ჰაუბიცები МЛ-20 . . . . . . . . . . . . . . .2603. . . . . . . . .– . . . .
203-მმ (210-მმ) ჰაუბიცები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 871 . . . . . . . .388 . . .
როგორც ვხედავთ, ყველა პოზიციის მიხედვით, საარტილერიო სისტემების მთელი ძირითადი კალიბრების მიხედვით ომის დაწყების მომენტისათვის წითელი არმია ფლობდა უფრო მეტი რიცხვის ლულებს, ვიდრე მისი მოწინააღმდეგე.
საბჭოთა სადივიზიო ზარბაზნის თუნდაც რაღაცნაირი ანალოგის სრულიად არარსებობა ვერმახტის ქვეით დივიზიაში ზემოთ უკვე იყო აღნიშნული. მეორეს მხრივ, სსრკ-ში 76-მმ „სადივიზოები“ ისეთი სიჭარბით გააკეთეს, რომ მათ ზოგჯერ მსროლელი პოლკების საარტილერიო ბატარეათა შეიარაღებაშიც აყენებდნენ, სადაც შტატით მსუბუქი მოკლელულიანი 76-მმ ზარბაზნები უნდა ყოფილიყო. ყველაზე უფრო მასობრივი სადივიზო ჰაუბიცის სახით (და ეს არის კიდეც ომის მთავარი მუშაკი) წითელი არმია 122-მმ სისტემას იყენებს, რომლის ჭურვის წონაც მნიშვნელოვნად (45 %-ით) აღემატება 105-მმ გერმანული ჰაუბიცის ჭურვის წონას (22 კგ წინააღმდეგ 15 კგ-ისა).
უფრო მეტად შესამჩნევი ხდება წითელი არმიის არტილერიის უპირატესობა შემდეგ დონეზე, კორპუსებსა და არმიებში. ცალკეულ საარტილერიო დივიზიონებში, რომლებიც ვერმახტის ქვეით შენაერთებს ეძლეოდათ, 105-მმ ზარბაზნები და სწორედ იგივე 150-მმ ჰაუბიცები გამოიყენებოდა, რომლებიც ქვეითი დივიზიების არტპოლკების შეიარაღებაში შედგებოდა. სსრკ-შე შემოსაჭრელად მომზადების ეტაპზე მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება შემოეყვანათ მძიმე საარტილერიო დივიზიონი (150 მმ კალიბრის 12 ჰაუბიცა ან 8 ასეთი ჰაუბიცა და ოთხიც 105-მმ ზარბაზანი) სატანკო დივიზიების არტპოლკის შემადგენლობაში; საამისოდ, მოქმედებდა რა „ტრიშკას ხიფთანის“ მეთოდით, ვერმახტის სარდლობას მოუწია 17 ცალკეული დივიზიონი გაეუქმებინა.
საბოლოო ანგარიშით (და არ გავითვალისწინებთ რა ჯერჯერობით ე. წ. „დიდი სიმძლავრის“ არტილერიას, ე. ი. 200 მმ და მეტი კალიბრის ჰაუბიცებსა და 150 მმ და მეტი კალიბრის ზარბაზნებს) 1941 წ. ივნისისათვის ვერმახტს თავის შემადგენლობაში, ყველა ფრონტზე და მიმართულებაზე გააჩნდა 33 საზარბაზნე, 38 საჰაუბიცე და 12 ე. წ. „შერეული“ (8 ჰაუბიცა + 4 ზარბაზანი) დივიზიონი. სულ 83 დივიზიონი.
წითელ არმიაში იმ მომენტისათვის იშლებოდა („დიდი სიმძლავრის“ არტილერიის გაუთვალისწინებლად) 133 არტპოლკი (94 საკორპუსო, მთავარი სარდლობის რეზერვის 12 საზარბაზე და 27 საჰაუბიცე) [3, 19, 33]. პოლკები ერთნახევარჯერ უფრო მეტი იყო, ვიდრე გერმანელებთან დივიზიონები! პოლკები სხვადასხვა სტრუქტურისა გახლდათ, მაგრამ ძირითადად სამდივიზიონიანი შემადგენლობისა. ქვემეხების სახეზე არსებული რაოდენობა (საბოლოო ჯამში 4,7 ათასი ერთეული) ძირითადად საკმარისი იყო მათი სრული დაკომპლექტებისთვის. მაგრამ მიღწეულზე გაჩერებასაც არავინ აპირებდა – 1941 წ. 7 თებერვალს დამტკიცებული საარტილერიო შეიარაღების წარმოების გეგმა 1941 წელზე ვარაუდობდა კიდევ 2 ათასი ქვემეხის გამოშვებას (107 მმ კალიბრის 300 ზარბაზნის, 122 მმ კალიბრის 600 ზარბაზნის და 152 მმ კალიბრის 1100 ზარბაზან-ჰაუბიცისა) [34].
მრავალჯერად რაოდენობრივ აღმატებას ავსებდა არტსისტემათა ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლების არსებითი უპირატესობაც (იხ. ცხრილი 2)
ცხრილი 2
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . წონა . . . . ჭურვის . . . . სიშორე,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . წონა . . . . . . . . კმ . . .
105-მმ ზარბაზანი K.18 . . . . . . . . . . . . . .5640 . . . . . . . 15. . . . . . . . . 19,1 . . .
150-მმ ჰაუბიცა s.F.H.18 . . . . . . . . . . . . . 5510 . . . . . . . 44 . . . . . . . . .13,3 . . .
122-მმ ზარბაზანი А-19 . . . . . . . . . . . . . .7155 . . . . . . . 25 . . . . . . . . .20,4 . . .
152-მმ ზარბაზან-ჰაუბიცა МЛ-20 . . . . . .7130 . . . . . . . 43 . . . . . . . . .17,2 . . .
გასაოცარია, მაგრამ ფაქტია – ერთადერთი არტსისტემა ვერმახტისა, რომელიც „20-კმ დიაპაზონის“ სიშორეზე სროლისათვის იყო გამოსადეგი, გახლდათ 105-მმ ზარბაზანი К.18* (*რა თქმა უნდა, ლაპარაკია მასობრივ სისტემებზე, რომლებიც შეიარაღებაში ათასობით ერთეულად მიეწოდებოდა; ამასთან ჩვენ ფრჩხილებს გარეთ ვტოვებთ „ცალობრივ“ ნიმუშებს, მაგალითად, თავისი ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლებით გამორჩეულ გერმანულ 150-მმ ზარბაზანს, რომლის გამოშვებამაც 4 წლის მანძილზე სულ 101 ერთეული შეადგინა). თუმცა კი ჭურვის წონის მიხედვით ეს სისტემა ვერანაირ შედარებაში ვერ მოდის საბჭოთა А-19 და МЛ-20-თან. რაც შეეხება 150-მმ ძირითად გერმანულ ჰაუბიცას, ის, ჰქონდა რა МЛ-20-ის ტოლი ჭურვის წონა, უთმობდა საბჭოთა საკორპუსო ქვემეხებს სროლის სიშორეში 4–7 კმ-ით. ასეთი რაოდენობა იწყებს უკვე გადასვლას ხარისხში, რადგანაც საარტილერიო დუელის პირობებში (კონტრბატარეული ბრძოლისა, მკაცრი სამხედრო ენით თუ გამოვთქვამთ) მიღწევადობაში 4–7 კმ სხვაობა იძლევა საშუალებას – აუცილებელი „ადამიანური ფაქტორის“, ე. ი. განათლებული და მცოდნე მეთაურის და განსწავლული არტილერისტების არსებობისას, – ჩაახშონ მოწინააღმდეგის ბატარეა, დარჩებიან რა ამ დროს შედარებით უსაფრთხოებაში. შესანიშნავი ქვემეხები А-19 და МЛ-20 რჩებოდნენ საბჭოთა არმიის შეიარაღებაში კიდევ რამდენიმე ათწლეულის მანძილზე მე-2 მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, ხოლო სსრკ-ის სატელიტთა არმიებში კი – თვით XX ასწლეულის დასრულებამდეც.
განსაკუთრებით მტკიცე თავდაცვითი ნაგებობების (რკინაბეტონის ДОТ-ები) დანგრევისათვის ივარაუდებოდა გამოეყენებინათ მძიმე არტსისტემები („დიდი“ და „განსაკუთრებული“ /“საგანგებო“/ სიმძლავრის არტილერია, სსრკ-ში მიღებული ტერმინოლოგიის მიხედვით). საბჭოთა ისტორიკოსები დაუღალავად უსვამდნენ ხაზს, რომ მძიმე არტსისტემებით გატაცება თვალსაჩინოდ და დამაჯერებლად ახდენს გერმანული მილიტარიზმის აგრესიულ მისწრაფებათა დემონსტრირებას. 15–20 და მეტი ტონის წონის მქონე უზარმაზარი ქვემეხები, მძიმე თვლიან მანქანებზე, მუხლუხიან ან თვით სარკინიგზო პლატფორმებზეც კი იაფი არ ღირდა, მაგრამ ჰიტლერისათვის, როგორც ცნობილია, მთელი ევროპა მუშაობდა.
„მთელი ევროპის“ დახმარებით (ე. ი. ჩეხური და ფრანგული წარმოების ქვემეხების გამოყენებით) ვერმახტში მოხერხდა 41 დივიზიონის ჩამოყალიბება, რომელთა შეიარაღებაშიც 210 მმ კალიბრის 388 ჰაუბიცა* (*ვერმახტში მათ „მორტირებს“ უწოდებდნენ, თუმცა კი ლულის სიგრძის /31 კალიბრი/ და ჭურვის მაქსიმალური სიჩქარის /565 მ/წმ/ მიხედვით ესენი უფრო მეტად მძიმე ზარბაზან-ჰაუბიცები იყვნენ) და 40 მძიმე 173-მმ ზარბაზანი ირიცხებოდა. გარდა ამისა, იყო გაშლილი 150-მმ ზარბაზნებით შეიარაღებული 7 დივიზიონიც (შტატის მიხედვით თითოეულ ასეთ დივიზიონში უნდა ყოფილიყო 9 ქვემეხი) [33]. სულ 500 მძიმე არტსისტემაზე ცოტათი ნაკლები გროვდება (600-მმ მორტირის მაგვარ „ეგზოტიკას“ ჩვენ არ განვიხილავთ, რადგანაც შესამჩნევი როლი 41 წლის ზაფხულის მოვლენებში მათ არ უთამაშიათ).
სტალინისათვის ევროპა არ მუშაობდა, მისი პოლიტიკა კი, როგორც ყველასთვისაა ცნობილი, უცვლელად მშვიდობის მოყვარული იყო. ამის შედეგად 1941 წ. ივნისისათვის წითელ არმიაში ირიცხებოდა 203 მმ კალიბრის 871 ჰაუბიცა, 280 მმ კალიბრის 47 უახლესი მორტირა Бр-5 და 150 მმ კალიბრის 38 მძიმე ზარბაზანი Бр-2 [3]. საერთო ჯამში მსხვილი კალიბრის 956 არტსისტემა („ეგზოტიკის“ ჩაუთვლელად). ძირითადი სტრუქტურული ერთეულები იყვნენ მთავარი სარდლობის რეზერვის დიდი სიმძლავრის საჰაუბიცე პოლკები, სამ-სამი დივიზიონით თითოეულში (იყო ორი სხვადასხვა შტატი – 24 ან 36 ქვემეხი პოლკში), რომელთა შეიარაღებაშიც 203-მმ ჰაუბიცები Б-4 მიეწოდებოდა. ასეთი პოლკები გაშლილი იყო 33 (სხვა წყაროების მიხედვით – 34), და ეს იყო ერთ-ერთი არცთუ ბევრი სტრუქტურული ელემენტი საბჭოთა არტილერიისა, რომელშიც ქვემეხების სახეზე არსებული რაოდენობა შესამჩნევად არ იყო საკმარისი საომარი დროის შტატების მიხედვით სრული დაკომპლექტებისათვის. ამის შედეგად მოუხდათ ვერმახტზე მხოლოდ ორმაგი რიცხობრივი უპირატესობით დაკმაყოფილებულიყვნენ.
თავისი ტრადიციებისადმი ერთგულმა* (*ყველაზე უფრო სახელგანთქმულ დივერსანტად ამ პროპაგანდის ძალისხმევით იქცა უბედური ქალიშვილი, რომელიც შეეცადა გერმანელთა მიერ დაკავებულ სოფელში თავლა დაეწვა, ყველაზე უფრო სახელგანთქმულ მფრინავად – პირველსავე გაფრენებში ჩამოგდებული ბომბდამშენის ეკიპაჟის მეთაური, საბჭოთა მეომრების ვაჟკაცობის ყველაზე უფრო ცნობილ ნიმუშად – თავიდან ბოლომდე გამოგონილი ისტორია „28 პანფილოველისა და 50 ტანკის შესახებ“. ამ დროს წითელი არმიის მებრძოლებისა და მეთაურთა გმირული და წარმატებული მოქმედებების ასეულობით რეალური მაგალითი უიმედოდ დავიწყებული აღმოჩნდა), საბჭოთა ისტორიულმა პროპაგანდამ, რომელიც მდუმარედ უვლიდა გვერდს საბჭოთა არტილერიის აღმატებულობის რეალურ ფაქტებს, შექმნა ფართოდ განფენილი მითი „კატჲუშის“ შესახებ. ასეულობით წიგნსა და საგაზეთო წერილში იყო მოთხრობილი იმის თაობაზე, თუ როგორ ამუხრუჭებდნენ „რეტროგრადები“ მთავარი საარტილერიო სამმართველოდან ამ „სასწაულ-იარაღის“ შემუშავებას, მაგრამ სიმართლემ იზეიმა, ომის დაწყებამდე ერთი დღით ადრე ზალპური ცეცხლის რეაქტიული დანადგარი БМ-13 იქნა შეიარაღებაში მიღებული, და უკვე 1941 წ. 14 ივლისს „კატჲუშების“ ბატარეამ პირველი გამანადგურებელი დარტყმა მიაყენა. „ბატარეამ პირისაგან მიწისა აღგავა სარკინიგზო კვანძი ორშა... ახალი იარაღის საბრძოლო ეფექტურობამ ყველა მოლოდინს გადააჭარბა... შემდგომში ფრონტის ამ უბნიდან ჰიტლერელებმა სამი ეშელონი მოკლულები (ისინი სადღა წაიღეს?) და დაჭრილები გაიყვანეს“. შემდგომში „ჰიტლერელები ცდილობდნენ, მაგრამ ომის სულ ბოლომდე მაინც ვერ შეძლეს რაიმე მსგავსის შექმნა“.
არაფერი მსგავსი ვერმახტის შეიარაღებაში, ნამდვილად, არ ყოფილა. და არცთუ შემთხვევით. დენთის რაკეტები ჯერ კიდევ ძველი ჩინელებისათვის იყო ცნობილი, და შუა საკუნეების მატიანეებშიც გვხვდება ცალცალკე მოხსენიებები ციხესიმაგრეთა ალყების დროს რაღაც რაკეტების მსგავსის გამოყენების შესახებ. მაგრამ იმისათვის, რათა საახალწლო „გასართობი“ იარაღის სისტემად გადააქციო, რომელსაც შეეძლება არა მარტო „პანიკური ძრწოლა დაატეხოს მტერს“, არამედ დანიშნული მიზანიც გაანადგუროს, აუცილებელი იყო მთელი რიგი რთული სამეცნიერო-ტექნიკური საკითხებიც გადაეწყვიტათ. უპირველესი მათგან რაკეტის ფრენის ტრაექტორიის სტაბილიზაციის ხერხის არჩევა გახლდათ.
საბჭოთა უმართავი რაკეტების შემმუშავებლებმა აირჩიეს აეროდინამიური სტაბილიზაცია. სწორედ ის, რომელიც წარმატებით გამოიყენება სამხედრო საქმეში, დაწყებული ბოლოში ფრთებდამაგრებული ისრებიდან მშვილდის ან არბალეტისათვის. უბრალოდ, იაფად, თუმცა კი ეფექტური სტაბილიზაციისათვის ფრენის საკმარისად მაღალი სიჩქარეა საჭირო (აეროდინამიური ძალები ჰაერის ნაკადის სიჩქარის კვადრატზეა დამოკიდებული). 82 მმ კალიბრის სარაკეტო ჭურვი (РС-82) აეროდინამიური სტაბილიზაციით იქნა შემუშავებული და წარმატებით გამოიყენებოდა საბჭოთა საბრძოლო ავიაციის მიერ ჯერ კიდევ დაწყებული ბრძოლებიდან ხალხინ-გოლზე. ავიაციისათვის ეს ორჯერ იღბლიანი გადაწყვეტა გახლდათ. ჯერ ერთი, გაშვების მომენტისათვის რაკეტა უკვე მოძრაობს ჰაერის გარემოსთან მიმართებით სიჩქარით 100–120 მ/წმ. მეორეც, „ყველაფერი შედარებაში შეიმეცნება“ – იმ მომენტისათვის თვითმფრინავების ძირითადი სასროლი შეიარაღების (შაშხანის კალიბრის ტყვიამფრქვევები და მსუბუქი 20-მმ ზარბაზნები) ფონზე РС-82 მიწისზედა ჯარების საცეცხლე მხარდაჭერის უჩვეულოდ მძლავრი ინსტრუმენტი გახლდათ.
იგივე მიდგომების გამოყენების მცდელობას რეაქტიული არტილერიის მიწისზედა სისტემის შექმნისათვის საქმე გარდაუვალად ჩიხში შეჰყავდა. იმისთვის, რათა მიმმართველებიდან რაკეტის გასვლის მომენტისათვის მას საკმარისი სიჩქარე ჰქონოდა, უხდებოდათ თვითონ მიმმართველები გრძელი გაეკეთებინათ (5 მეტრი და მეტი), რაც ზრდიდა გასაშვები დანადგარის გაბარიტებსა და წონას („კატჲუშის“ გასაშვები დანადგარი, – რა თქმა უნდა, ავტომობილის წონის გაუთვალისწინებლად – 2200–2300 კგ იწონიდა), ხოლო რაკეტის წონის სტრუქტურაში კი დიდი ნაწილი სამარშო ძრავს ეკავა. თუმცა კი, ამ ძალისხმევისა და ხარჯების დროსაც სარაკეტო ჭურვების გაფანტვა უზარმაზარი გახლდათ (1941 წ. ცხრილების მიხედვით სროლის სიშორის 3000 მ დროს გვერდითი გადახრა შეადგენდა 51 მ, სიშორის მიხედვით გადახრა კი – 257 მ).
გერმანელი ინჟინრები, რომლებიც რაკეტმშენებლობაში 30-იანი წლების ბოლოს აბსოლუტური მსოფლიო ლიდერები გახდნენ, სხვა გზით წავიდნენ. გერმანული არმიის რეაქტიული ჭურვების სტაბილიზაცია ხდებოდა ბრუნვით, რომელიც საქშენების სისტემის მეშვეობით გავარვარებული გაზების გამოსვლით უზრუნველიყოფოდა, ხოლო ეს საქშენები კი ჭურვის გასწვრივი ღერძის მიმართ გარკვეული კუთხით იყვნენ დაყენებული. ცოტაა ის, რომ სტაბილიზაციის ასეთი ხერხი სროლის უფრო მეტ სიზუსტეს უზრუნველყოფდა, ფრთების არმქონე მბრუნავი ჭურვისათვის მიმმართველებიდან გასვლის სიჩქარე ტრაექტორიის სტაბილურობაზე გავლენას თითქმის არ ახდენდა. ამან საშუალება მისცათ შეექმნათ დაბალი სიჩქარის მქონე ჭურვი, რომელშიც წონის დიდი ნაწილი მოდის საბრძოლო ნაწილზე, რომელიც აზიანებს მოწინააღმდეგეს; თვითონ მიმმართველები ამ დროს შეიძლება ძალზედ მოკლე და მსუბუქი ყოფილიყო.
ყველაზე უფრო მეტი გავრცელება ჰპოვა 6-ლულიანმა გასაშვებმა დანადგარმა 150-მმ რაკეტებისათვის (სამამულო ლიტერატურაში მას ხშირად „ექვსლულიან ნაღმსატყორცნს“ უწოდებენ, რაც ტექნიკურად არასწორია), რომელიც სალაშქრო მდგომარეობაში სულ 515 კგ იწონიდა, შეიძლებოდა ყოფილიყო ბუქსირებული ნებისმიერი ავტომობილით, ცხენების შებმით, გადაეგორებინათ ბრძოლის ველზე გათვლის ძალისხმევით. სტაბილიზაციის პრინციპმა ბრუნვით, რომელიც ჭურვის ფრენის დიდ სიჩქარეს არ მოითხოვს, საშუალება მისცათ 150-მმ-დან კიდევ უფრო მძიმე, 280-მმ და 320-მმ რაკეტებზეც გადასულიყვნენ. პირველის საბრძოლო ნაწილი 45 კგ ასაფეთქებელი ნივთიერებით იყო აღკაზმული (ათჯერ უფრო მეტით, ვიდრე 132-მმ ჭურვი „კატჲუშისა“) და პირდაპირი მორტყმისას აგურის სახლს ანგრევდა; 320-მმ რაკეტა 50 კგ ცეცხლგამჩენი ნარევით აღიკაზმებოდა, რომელსაც შეეძლო 200 კვ. მ ფართობზე გამოეწვია ხანძარი, რომლის ცეცხლის ალის სიმაღლე 2 მ-მდე ადიოდა.
ამრიგად გერმანელებმა მოახერხეს შეექმნათ იარაღის მაღალეფექტური სისტემა, რომელმაც თავისი სპეციფიური „ნიშა“ დაიკავა: მსუბუქი, იაფი, მობილური დანადგარი, რომელსაც შეეძლო სროლის მცირე სიშორეზე ისეთი დარტყმა მიეყენებინა, რომელიც დიდი სიმძლავრის არტილერიის ცეცხლის თანაზომადი გახლდათ. „კონსტრუქტორთა შეჯიბრს“ საბოლოო შედეგი საბრძოლო გამოყენების პრაქტიკამ დაუდო: უკვე 1943 წ. სსრკ-ში დაიწყო „კატჲუშის“ რეაქტიული ჭურვის მოდერნიზაციის სამუშაოები ჭურვის დატრიალებისთვის გაზების გამოდინების გამოყენებით ირიბად განლაგებული საქშენებიდან. 50-იანი წლების დასაწყისში საბჭოთა არმიის შეიარაღებაში მიღებული სისტემები БМ-14 და БМ-24 ფრთების არმქონე მბრუნავ რეაქტიულ ჭურვებს იყენებდნენ, რომლებიც პრაქტიკულად მთლიანად იმეორებდნენ გერმანელი ინჟინრების ძირითად ტექნიკურ გადაწყვეტილებებს.
სისტემა „ნებელვერფერი“* (*„კვამლის მტყორცნელი“ ზედმიწევნით თარგმანში; სახელწოდება იმასთანაა დაკავშირებული, რომ თავდაპირველად სისტემას შეიმუშავებდნენ როგორც ქიმიური იარაღის მიტანისა და კვამლის ფარდების დაყენების საშუალებას, ე. ი. დაზიანების საშუალებებისა, რომლებიც მიტანის მაღალ სიზუსტეს არ მოითხოვენ) იქნა მიღებული ვერმახტის შეიარაღებაში 1940 წ. 41-წლის ივნისისათვის, იმ მომენტში, როცა მოსკოვში ჯერ კიდევ ხელს აწერდნენ ქაღალდებს „კატჲუშის“ შეიარაღებაში მიწოდების შესახებ, ვერმახტის შემადგენლობაში რეაქტიული ნაღმსატყორცნების 18 დივიზიონი ირიცხებოდა (18-18 გასაშვები დანადგარი თითოეულში); მათ მიიღეს მონაწილეობა ბრძოლებში პირველივე საათებში სსრკ-ში შემოჭრის შემდეგ.
არტილერიის მატერიალური ნაწილის ყველა შემადგენელს შორის უმნიშვნელოვანესად უნდა ვაღიაროთ საბრძოლო მასალები. საბოლოო ანგარიშით სწორედ ჭურვი (ნაღმი) წარმოადგენს იმ „სასარგებლო დატვირთვას“, რომლის მიზნამდე მიტანის გულისთვისაც მუშაობს მთელი უზარმაზარი კომპლექსი, რომელიც შედგება ადამიანებისგან, ქვემეხებისგან, საარტილერიო გამწევებისგან, სატვირთო ავტომობილებისგან, კავშირგაბმულობის ხაზებისგან, მაკორექტირებელი თვითმფრინავებისგან და სხვა. მეორე მსოფლიო ომის ეპოქაში სროლის დაბალი სიზუსტის კომპენსაცია საბრძოლო მასალების უზარმაზარი დანახარჯებით ხდებოდა (ერთი სატყვიამფრქვევო წერტილის ჩახშობაზე ნორმატივებით 60–80 ჭურვის დახარჯვა ივარაუდებოდა). ამის შედეგად თვით ყველაზე უფრო მარტივი დახასიათებითაც კი – ერთობლივი (ჯამური) წონის მიხედვით – საარტილერიო ჭურვები მნიშვნელოვნად აღემატებოდნენ იმ ქვემეხს, რომლის დახმარებითაც აგზავნიდნენ მათ მტრის თავზე დასატეხად.
ასე, ბრძანებით НКО № 0182 დადგენილი საბრძოლო კომპლექტი წითელ არმიაში ყველაზე უფრო მასობრივი 122-მმ ჰაუბიცისათვის შეადგენდა 80 გასროლას (ისტორიის უცნაური ირონიის მიხედვით ეს ბრძანება 1941 წ. 9 მაისს იქნა ხელმოწერილი). ჭურვის, მუხტისა და შეფუთვის (საჭურვე ყუთის) წონის გათვალისწინებით ერთი საბრძოლო კომპლექტის სრული წონა (დაახლოებით 2,5 ტონა) ცოტათი მეტია თვითონ ჰაუბიცის წონაზე. თუმცა კი, მარტო საბრძოლო კომპლექტით ბევრს ვერ იომებ. როგორც წესი, შეტევითი ოპერაციის ჩატარებაზე (რაც კალენდარულ აღრიცხვაში 15–20 დღეს შეესაბამება) იგეგმებოდა საბრძოლო მასალების ხარჯი 4–5 საბრძოლო კომპლექტის ზომით* (*მაგალითად კარელიის ყელზე ფინური არმიის განადგურების თავდაპირველ /1939 წ. 29 ოქტომბრის/ გეგმაში საბრძოლო მასალების შემდეგი ხარჯი იგეგმებოდა: 1 საბრძოლო კომპლექტი საზღვრისპირა ზოლში ბრძოლისათვის, 3 საბრძოლო კომპლექტი გამაგრებული რაიონის („მანერჰაიმის ხაზის“) გარღვევაზე და 1 საბრძოლო კომპლექტი უკანდახეული მოწინააღმდეგის შემდგომ დევნაზე), ამრიგად, ოპერაციის მსვლელობისას დახარჯული საბრძოლო მასალების წონა მრავალჯერადად აღემატებოდა ქვემეხების წონას. 1941 წ. ვერმახტმა აღმოსავლეთის ფრონტზე ყველა სახეობის დაახლოებით 580 კილოტონა საბრძოლო მასალა დახარჯა, რაც ფრონტზე მოქმედი ყველა არტსისტების ერთობლივ წონას დაახლოებით 15-ჯერ აღემატება.
ვერსალის სამშვიდობო ხელშეკრულების პირობების მიხედვით გამარჯვებულმა ქვეყნებმა გერმანიისათვის ხისტი შეზღუდვები დაადგინეს: მას ჰქონდა უფლება რაიხსვერის შეიარაღებაში ჰქონოდა 1000-1000 არტგასროლა 75 მმ კალიბრის თითოეულ ქვემეხზე 204-დან და 800-800 გასროლა 105 მმ კალიბრის თითოეულ ჰაუბიცაზე 84-დან. სულ 217 ათასი ჭურვი. ქვემეხებისა და საბრძოლო მასალების მიზერული რაოდენობა დიდი დერჟავების არმიებთან შედარებით. როცა 1935 წ. გაზაფხულზე ჰიტლერმა ვერსალის ხელშეკრულების პირობებისადმი დაქვემდებარებიდან გერმანიის გამოსვლის შესახებ განაცხადა, მსოფლიო ომის დაწყებამდე 4 წელზე ცოტა მეტიღა რჩებოდა. ისტორიამ ჰიტლერს ცოტა დრო დაუტოვა, და ბუნებამ – კიდევ უფრო ნაკლები ნედლეული რესურსები (სპილენძის, ტყვიის, კალის, სელიტრას მოპოვებასთან დაკავშირებით გერმანიაში, როგორც ცნობილია, კარგად ვერ არის საქმე). საბჭოთა კავშირი შეუდარებლად უკეთეს მდგომარეობაში იმყოფებოდა; მით უმეტეს საჩვენებელია განსხვავება პრიორიტეტებისა, რომლებითაც ეს ორი ტოტალიტარული დიქტატურა ომისათვის ემზადებოდა (იხ. ცხრილები 1, 3, 4).
ცხრილი 3
საბრძოლო მასალები (მლნ ცალი) . . . . . . . . გერმანია . . . . . . სსრკ
81-მმ (82-მმ, 107-მმ) ნაღმსატყორცნები . . . . . .12,7 . . . . . . . .12,1. . .
75-მმ (76-მმ) საველე ზარბაზნები . . . . . . . . . . . 8,0 . . . . . . . .16,2 . . .
105-მმ (122-მმ) ჰაუბიცები . . . . . . . . . . . . . . . . .25,8 . . . . . . . . 6,7 . . .
150-მმ (152-მმ) ჰაუბიცები და
ზარბაზან-ჰაუბიცები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7,1 . . . . . . . . .4,6 . . .
ცხრილი 4
საბრძოლო მასალები ერთ ლულაზე . . . . . . გერმანია . . . . . . .სსრკ
81-მმ (82-მმ, 107-მმ) ნაღმსატყორცნები . . . . . 1100 . . . . . . . . . 600 . . .
75-მმ (76-მმ) საველე ზარბაზნები . . . . . . . . . . 1900 . . . . . . . . 1100 . . .
105-მმ (122-მმ) ჰაუბიცები . . . . . . . . . . . . . . . .3650 . . . . . . . . . 800 . . .
150-მმ (152-მმ) ჰაუბიცები და
ზარბაზან-ჰაუბიცები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1900 . . . . . . . . . 717 . . .
სიტუაცია, როგორც ვხედავთ, საკმარისად პარადოქსულია. მნიშვნელოვნად აღემატებოდა რა ვერმახტს ყველა ძირითადი კალიბრის ქვემეხების რიცხვით, წითელი არმია ჩამორჩებოდა თავის მომავალ მოწინააღმდეგეს დაგროვებული საბრძოლო მასალების საერთო რაოდენობითაც (41-წლის ივნისისათვის გერმანიას ჰქონდა დაახლოებით 740 კილოტონა ჭურვები საშუალო კალიბრების ლულიანი არტილერიისათვის, ხოლო საბჭოთა კავშირს კი – 450 კილოტონა), და ერთ ლულაზე გადაანგარიშებით ჭურვების კუთრი რიცხვის მიხედვითაც. ამასთან უკანასკნელი მაჩვენებლის მიხედვით მხარეთა რესურსების თანაფარდობა მრავალჯერადია.
აქ შემთხვევით არ არის გამოყენებული სიტყვები „რესურსების თანაფარდობა“ ნაცვლად მოკლე სიტყვისა „აღმატება“. ბევრი ჭურვი ერთ ლულაზე – ეს არც კარგია, და არც ცუდი; ეს განსხვავებული მიდგომებია ომის დაგეგმისადმი. რამდენიმე ათასი ჭურვი ქვემეხზე საშუალებას აძლევს იომოს დიდხანს, ჩაატარებს რა ოპერაციებს ერთი-მეორის მიყოლებით. დიდი რიცხვი „ლულებისა“ ჭურვების მცირე რაოდენობის დროს თითოეული მათგანისათვის – ეს გახლავთ ერთი მოკლე, მაგრამ გამანადგურებელი დარტყმის მიყენების უნარი. ჰიტლერი, როგორც ყველასთვის და თითოეულისთვისაა ცნობილი, ამზადებდა თავის არმიას „ბლიცკრიგისათვის“, ელვისებური ომისათვის. ხოლო – თუ ცხრილ 4-ში მოყვანილი ციფრების მიხედვით ვიმსჯელებთ – რისთვის ემზადებოდა სტალინი?
თუმცა კი, დაგროვებული საბრძოლო მასალების რაოდენობის შეფასების ყველაზე უფრო სწორი კრიტერიუმი იქნება ჭურვების რიცხვის შედარება არა ლულებთან, არამედ დასმულ ამოცანებთან. მაგალითად, პრაქტიკული გამოცდილების საფუძველზე ომის ბოლოს დადგენილი ნორმატივების მიხედვით (ეს ნორმატივები კი მრავალჯერ აღემატებოდნენ ომამდელ წარმოდგენებს!) ვერმახტის ქვეითი დივიზიის ყველა საცეცხლე საშუალების განადგურებისათვის საჭირო იყო 122-მმ ჰაუბიცის 50 ათასი ჭურვის „დადება“. ხოლო ომის დასაწყისისათვის ხუთ დასავლურ საზღვრისპირა ოკრუგში (მათთვის გათვალისწინებული ცენტრის მარაგების ჩაუთვლელად) იყო თავმოყრილი 3,38 მლნ გასროლა* (*აქ და შემდეგ – თუ არაა დათქმული სხვა რამ – ციფრები მოყვანილია ცნობარიდან „საარტილერიო მომარაგება 1941 – 1945 წწ. დიდ სამამულო ომში“ /# 3 წყაროების ჩამონათვალში/) 122-მმ ჰაუბიცისათვის (საშუალოდ 10 საბრძოლო კომპლექტი ქვემეხზე). ამრიგად, გასროლების სახეზე არსებული მარაგი თავისუფლად უნდა ჰყოფნოდათ 60 დივიზიის, ე. ი. შემოჭრის გერმანული არმიის ნახევრის განადგურებისათვის, და კიდეც დარჩენოდათ.
მეორე ნახევარს არაფრით უკეთესი ბედი არ ელოდებოდა – 3,38 მლნ 122-მმ გასროლების გარდა დასავლურ ოკრუგებში იყო თავმოყრილი ასევე 2,79 მლნ უფრო მძლავრი გასროლები 152-მმ ჰაუბიცებისა და ზარბაზან-ჰაუბიცებისათვის. და ადგილმდებარეობის საბოლოო „გაწმენდისთვისაც“ – კიდევ 7,2 მლნ გასროლა 76-მმ საპოლკო, სამთო და სადივიზიო ზარბაზნებისათვის. და თუ ესეც არ ეყოფოდა, არის კიდევ6,1 მლნ გასროლა 82-მმ ნაღმსატყორცნებისათვის.
არ იყო დავიწყებული მოწინააღმდეგის ტანკებიც. სულ ხუთ დასავლურ საზღვრისპირა ოკრუგებში ირიცხებოდა 6870 „ორმოცდახუთიანი“ (სხვა წყაროების მიხედვით – 7520), და თითოეულ მათგანზე საშუალოდ 373 ჯავშანგამტანი გასროლა მოდიოდა; ეს ციფრი ვარირებდა 149-დან ოდესის ოკრუგში 606-მდე დასავლეთის ოკრუგში. ხოლო თუ ყველაზე უფრო მინიმუმის მიხედვით დავითვლით (ლენინგრადისა და ოდესის ოკრუგების გაუთვალისწინებლად), მაშინ 1941 წ. 22 ივნისის დილისათვის სამი ათას გერმანულ ტანკთან საბრძოლველად 2,3 მლნ ჯავშანგამტანი 45-მმ გასროლა იყო მომზადებული. საშუალოდ – 700 ერთ ტანკზე.
ყველაზე უფრო გულდასმით ყურადღებას იმსახურებს 234 ათასი გასროლაც 203-მმ ჰაუბიცებისათვის Б-4, რომლებიც საზღვრისპირა ოლქებში იყო შეზიდული. 1944 წ., მასშტაბის მიხედვით გრანდიოზული შეტევითი ოპერაციების მსვლელობისას წითელმა არმიამ „მხოლოდ“ 168 ათასი ასეთი ჭურვი დახარჯა. ერთნახევარჯერ ნაკლები. 203-მმ ჰაუბიცა ტყორცნიდა 100-კგ ჭურვს 18 კმ სიშორეზე და განკუთვნილი იყო განსაკუთრებით მტკიცე თავდაცვითი ნაგებობების დასანგრევად (სპეციალური ბეტონგამტანი ჭურვი ხვრეტდა ხანგრძლივი საცეცხლე წერტილის /ДОТ/ გადახურვას სისქით 1,5 მეტრი). საზღვრისპირა ოკრუგებში ბეტონგამტანი ჭურვების ციკლოპური მთების არსებობა (12-12 საბრძოლო კომპლექტი ქვემეხზე) მდუმარედ, მაგრამ მყარად გვემოწმება ამხ. სტალინის განზრახვათა განსაკუთრებული სერიოზულობის შესახებ...
დასანანია, წითელი არმიის საბრძოლო მასალებით უზრუნველყოფის საქმეში იქნა დაშვებული სერიოზული შეცდომებიც, რომელთაგან ერთ-ერთის ახსნა გონივრული მოსაზრებებით ვერ ხერხდება: ჯარებში იყო ცოტა ჯავშანგამტანი ჭურვები 76-მმ ზარბაზნისათვის. სულ 132 ათასი ცალი. 76-მმ ჯავშანგამტანი გასროლების უკმარისობამ მნიშვნელოვან წილად გააუფასურა წითელი არმიის ორი სამხედრო-ტექნიკური უპირატესობა: მსროლელი დივიზიის შეიარაღების შემადგენლობაში 16 გრძელლულიანი ზარბაზნის არსებობა, რომელთაც შეეძლოთ ნებისმიერი გერმანული ტანკის შუბლის ჯავშანი გაეხვრიტათ, და თითქმის ასეთივე „სამდჲუიმიანის“ არსებობა ახალი ტიპების ტანკებში (Т-34 და КВ). ჯავშანგამტანი ჭურვების არარსებობისას უახლესი საბჭოთა ტანკები გერმანული Pz-IV-ის დონემდე “ჩამოდიოდნენ”, რომელიც 75-მმ მოკლელულიანი “ნამწვავით” იყო შეიარაღებული.
და ეს, უპირობოდ, ცუდია. მაგრამ სიტყვა “ცოტა” ყოველთვის მოითხოვს დაზუსტებას – ცოტა რასთან შედარებით? ჯავშანგამტანი 76-მმ გასროლები იყო ძალზედ ცოტა საბჭოთა ეკონომიკის რეალურ შესაძლებლობებთან შედარებით, რომლებმაც საშუალება მისცეს 1941 წ. ივნისისათვის 12 მლნ ჯავშანგამტანი 45-მმ, 16 მლნ 76-მმ მსხვრევად-ფუგასური და 5 მლნ საზენიტო (ე. ი. გაცილებით უფრო რთული და ძვირადღირებული) 76-მმ გასროლა დაეგროვებინათ. უყურებ რა ამ ციფრებს, ძნელია გაიგო – მაინც რამ შეუშალათ ხელი იმაში, რომ აეწყოთ 76-მმ ჯავშანგამტანი გასროლების მასობრივი წარმოება? დრო საკმარისი იყო: ტანკები Т-34 და КВ მიღებულ იქნენ წითელი არმიის შეიარაღებაში 1939 წ. 19 დეკემბერს; სადივიზიო 76-მმ ზარბაზანი Ф-22 იქნა მიღებული შეიარაღებაში კიდევ უფრო ადრე, 1936 წ.
სურათი არც იმდენად უიმედო ხდება, თუ ჯავშანგამტანი ჭურვების რაოდენობას იმ ამოცანასთან შევადარებთ, რომლის გადაწყვეტისთვისაც მათ იყენებენ. ჯავშანგამტან ჭურვებს არ ესვრიან „ფართობებს“, მათით არ აყენებენ „კვამლის ფარდებს“, სულაც არ არის აუცილებელი მათი მილიონობით ხარჯვა. დუელის „ტანკი – ზარბაზანი“ სიტუაციაში ბევრჯერ გასროლას ზარბაზანი უბრალოდ ვერ ასწრებს... 1941 წ. 22ივნისის მდგომარეობით შემოჭრის გერმანული არმიის შემადგენლობაში მიზნები, რომლებზედაც ღირდა სამდჲუიმიანი ჯავშანგამტანი ჭურვები დაეხარჯათ, იყო დაახლოებით 1400 (მკაცრად რომ ვთქვათ, უფრო ნაკლები, რადგანაც ამ ციფრში გათვალისწინებულ საშუალო ტანკებს Pz-IV შორის იყო გარკვეული რაოდენობა უფრო ადრინდელი სერიებისა 30-მმ შუბლის ჯავშნით). გავყოფთ რა რეალურად არსებულ ჭურვებს ამ რიცხვზე, მივიღებთ შთამბეჭდავ შედეგს: 95 ერთეული 76-მმ ჯავშანგამტანი ჭურვი ერთ გერმანულ საშუალო ტანკზე ან თვითმავალ საარტილერიო დანადგარზე გაძლიერებული საშუბლე მოჯავშნით. და ეს უკვე სულაც არ არის ცოტა!
დიახ, რა თქმა უნდა, ომი – ეს არ არის პასეანსი, და ომში არ შეიძლება სთხოვო მოწინააღმდეგეს თავისი საშუალო ტანკები 76-მმ „სადივიზო ქვემეხების“ საცეცხლე პოზიციებთან მოაგოროს, ხოლო სხვა მსუბუქად მოჯავშნული წვრილმანობა კი – უფრო ახლოს ტანკსაწინააღმდეგო „ორმოცდახუთიანებთან“. მაგრამ თუ თვით ბრძოლის გარემოებები აიძულებენ დახარჯონ დეფიციტური 76-მმ ჯავშანგამტანი ჭურვები სამიზნეში გამოჩენილ ნებისმიერ მოჯავშნულ მუხლუხიან მანქანაზე (ასეთები კი ვერმახტში აღმოსავლეთის ფრონტზე 4 ათასზე მეტი არანაირად არ მოითვლებოდა, ტყვიამფრქვევიანი ტანკეტებისა და მსუბუქი თვითმავალი საარტილერიო დანადგარების ჩათვლით), მაშინაც წმინდა არითმეტიკულად წითელი არმიის ჯარებს სახეზე ჰქონდათ 33 ჭურვი ერთ მიზანზე. უნარიანი გამოყენებისას – სავსებით საკმარისი გარანტირებული დაზიანებისთვის.
მთელი ეს უდავო არითმეტიკა არ ითვალისწინებს, სამწუხაროდ, ყველაზე მთავარს – „ადამიანურ ფაქტორს“, რომელიც გამოვლინდა იმაში, თუ როგორ იყო განაწილებული და გამოყენებული არსებული რესურსები. ომის დაწყებამდე ორი თვით ადრე, 1941 წ. 24 აპრილს, თავდაცვის სახალხო კომისრის მოადგილემ, მთავარი საარტილერიო სამმართველოს უფროსმა მარშალმა კულიკმა დასავლურ საზღვრისპირა ოკრუგებში გაგზავნა ასეთი შინაარსის ტელეგრამები: „76-მმ ჯავშანგამტანი გასროლები გაგზავნეთ ჯარებში შემდეგი ანგარიშით: თითოეულ ზარბაზანზე მსროლელ დივიზიებში – 6, საკავალერიო დივიზიებში – 12, მოტორიზებულ დივიზიებში – 12, გამაგრებულ რაიონებში – 12, ჯავშანმატარებლებში – 10, კაზემატური ქვემეხები – 20, კაპონირული – 10, ტანკებზე КВ – 25, ტანკებზე Т-34 – 13“ [35]. და კვალად მოჰყვება კიდევ ერთი, ძალზედ საინტერესო ფრაზა: „გაანგარიშება შედგენილია საბრძოლო შემადგენლობაზე 1. 1. 42 წ.-თვის, ამომდინარე ჯავშანგამტანი გასროლების ფაქტიური არსებობიდან 1. 7. 41 წ.-თვის“ ე. ი. ანგარიშში იქნა მიღებული ჯავშანგამტანი გასროლების რეალური რაოდენობა (მცირე შეცდომით თარიღების სხვაობაზე 24 აპრილსა და 1 ივლისს შორის), მაგრამ „ლულები“ კი მნიშვნელოვნად უფრო მეტი იყო გათვალისწინებული („საბრძოლო შემადგენლობაზე 1. 1. 42 წ.-თვის“).
იმისთვის, რათა ჩაეტვირთათ 25 ჯავშანგამტანი ჭურვი თითოეულ მძიმე ტანკ КВ-ში და კიდევ 13 თითოეულ ტანკ Т-34-ში, საჭირო იყო (მარტო დასავლური ოკრუგების მიხედვით) 27 ათასი 76-მმ ჯავშანგამტანი ჭურვი; ზუსტად ერთი მეხუთედი ჭურვების სახეზე არსებული რესურსისა. თითქოსდა, როგორი პრობლემები შეიძლებოდა წამოჭრილიყო მარშლისა და თავდაცვის სახკომის მოადგილის ბრძანების შესრულების საქმეში? სამწუხაროდ, საბჭოთა „ადამიანური ფაქტორისათვის“ თავის გართმევა შეუძლებელი აღმოჩნდა.
1941 წ. 16 მაისს სწორედ იგივე მარშალი კულიკი უგზავნის მინსკში, დასავლეთის საგანგებო სამხედრო ოკრუგის არტილერიის უფროსს შემდეგ ტელეგრამას: „გთავაზობთ დაუყოვნებლივ, ოპერატიული ტრანსპორტით გადაზიდვების ჩვეულებრივი გეგმის გარეშე გაგზავნოთ ჯავშანგამტანი გასროლები ჯარებში, პირველ რიგში – სატანკო დივიზიებში“. გავიდა თვე და კიდევ ოთხი დღე. 20 ივნისს, 15.30-ზე მარშალი კულიკი გზავნის მორიგ (ნომრით 1543) ტელეგრამას მინსკში: „ტანკსაწინააღმდეგო საარტილერიო ბრიგადის ერთ-ერთი მეთაურის მოხსენების მიხედვით ოკრუგი არ აძლევს ბრიგადას არტგასროლების საბრძოლო კომპლექტს. გთავაზობთ დაუყოვნებლივ მისცეთ ყველა ტანკსაწინააღმდეგო საარტილერიო ბრიგადას საბრძოლო კომპლექტი, მათ შორის კუთვნილი ჯავშანგამტანი გასროლები. შეგვატყობინეთ ტელეგრაფით 21 ივნისს თქვენი განკარგულება და აგვიხსენით საბრძოლო კომპლექტების გაცემის დაუშვებელი დაყოვნების მიზეზები“ [36].
ორი დღის შემდეგ დაიწყო ომი. მიზეზების შესახებ ტელეგრაფირება უკვე გვიან იყო...
გამაგრებული რაიონები
არსებობს გარკვეული ნაკრები „ფაქტებისა“ ბრჭყალებში, რომლებიც ჩვენს ქვეყანაში თითოეულისთვისაა ცნობილი, ვინც თუნდაც სულ მცირე ხარისხადაა დაინტერესებული დიდი სამამულო ომის ისტორიით. ერთი შაშხანა სამ კაცზე, ფანერის საბჭოთა გამანადგურებლები, უიმედოდ მოძველებული ტანკები... ამავე რიგში დგას ლეგენდაც იმის შესახებ, თუ როგორ ააფეთქეს ომის დაწყების წინა ხანებში სიმაგრეების ხაზი „ძველი საზღვრის“ გაყოლებაზე, და ახალ საზღვართან კი ვერაფერი წესიერის აშენება ვეღარ მოასწრეს. როგორც ხდება ხოლმე ყველანაირი მითის დროს, ეს არაკები პასუხობს საზოგადოების რაღაც მნიშვნელოვან ფსიქოლოგიურ მოთხოვნილებას, მოცემულ შემთხვევაში – იძლევა ველიკოროსების ეროვნული სიამაყისათვის ჩრდილის ნაკლებად მიმყენებელ ახსნას 1941 წ. ზაფხულის საშინელი სამხედრო კატასტროფისა. როგორც ყველა მითი, ესეც ცხოვრობს თავის თავად, არ მოითხოვს რა დოკუმენტურ დადასტურებებს და სულ ოდნავადაც არ სუსტდება რეალურ ფაქტებთან შეხვედრისგან.
და მაინც ისტორიას იმის შესახებ, რომ „იქ ააფეთქეს, აქ არა ააშენეს“ გააჩნია რაღაც პრინციპული განსხვავება სხვა, მისი მსგავსი წინასწარვე ტყუილი გამონაგონებისაგან. შაშხანებისა და ტანკსაწინააღმდეგო ზარბაზნების რაოდენობა წითელ არმიაში არის რაღაც აბსტრაქცია, ამ რაოდენობის ხელით მოსინჯვა შეუძლებელია; მკითხველი იძულებულია ან დაუჯეროს იმას, რასაც ჰყვებიან სახელის მქონე და ცნობილი მეცნიერები სახელმწიფო ტელემაუწყებლობის ეკრანიდან, ან კიდევ დახარჯოს საკუთარი ფული და კანონიერი შვებულება გამგზავრებისა და დედაქალაქის არქივებში მუშაობისათვის (რასაც არც ერთი ნორმალური ადამიანი არ გააკეთებს). ხოლო აი „არაშენებული ხანგრძლივი საცეცხლე წერტილები (ДОТ-ები)“ კი ნატურაში არსებობენ. ჰო, მათ აფეთქებდნენ გერმანელები, მათ აფეთქებდნენ საბჭოელები, მათ დანგრევა-გაუქმებას ცდილობდნენ 40-იან და 50-იან წლებში, მაგრამ იმდენად ბევრი იყო აშენებული და ისე მტკიცედ, რომ ამ დღემდეც შემონახული ДОТ-ები ძალიან ბევრია. ისინი შეიძლება ვნახოთ თვალით, შევეხოთ ხელით, შევიდეთ შიგნით. ჩვენს ქვეყანაშიც, პოლონეთშიც (დასავლეთის საგანგებო სამხედრო ოკრუგის /ОВО/ გამაგრებული რაიონების დიდი ნაწილი ომის დასრულების შემდეგ პოლონეთისათვის დაბრუნებულ ტერიტორიაზე დარჩა) არსებობს „მაძიებელთა“ მრავალრიცხოვანი გაერთიანებები, რომლებმაც თითქმის ყველა ДОТ-ში იძრომიალეს; არის სპეციალიზებული ინტერნეტ-საიტები, რომლებზედაც გამოფენილია ასეულობით, თუ არა ათასეულობით ფოტო-გრაფიები. მაგრამ მითი თავისი ცხოვრებით ცხოვრობს...
სიტყვებით „გამაგრებული რაიონი“ საბჭოთა სამხედრო ენაში აღინიშნებოდა ორი ცნება: ეს არის ადგილმდებარეობის რაიონიც, აღჭურვილი თავდაცვით ნაგებობათა სისტემით, რომელთაგან მთავარს წარმოადგენენ რკინაბეტონის ხანგრძლივი საცეცხლე წერტილები (ДОТ-ები), და სამხედრო ნაწილიც, რომელსაც უკავია ეს ნაგებობები და აწარმოებს მათში ბრძოლას. ნაგებობები – თავდაცვითია, გამაგრებული რაიონის სამხედრო ქვედანაყოფები დგანან თავდაცვაში და აწარმოებენ თავდაცვით ბრძოლას, მაგრამ არანაირი დამოკიდებულება თავდაცვითი ან შეტევითი სტრატეგიის შემუშავებისადმი ამ ფაქტებს არ გააჩნიათ. ზუსტად ისევე, როგორც ტანკსაწინააღმდეგო ზარბაზნები და ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის იარაღი (საზენიტო ტყვიამფრქვევები და ზარბაზნები) აბსოლუტურად აუცილებელია შემტევი არმიისათვის, გამაგრებული რაიონებიც თავიანთ მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ შეტევითი ოპერაციის მსვლელობისას. რაზედაც პირდაპირ და მკაფიოდ იყო ნათქვამი წითელი არმიის საველე წესდებაში: „ბოჭავენ რა მოწინააღმდეგეს მთელ თავიანთ ფრონტზე, ისინი ქმნიან მსხვილი ძალებისა და საშუალებათა თავმოყრის შესაძლებლობას მტრისთვის გამანადგურებელი დარტყმების მისაყენებლად სხვა მიმართულებებზე“ (ПУ-39, თავი 2, პ. 33).
სამხედრო საქმის საფუძველთა საფუძველია – კონცენტრაციის პრინციპი. „იყო ყველგან ერთნაირად ძლიერი არ შეიძლება“, – ხისტი სამხედრო ლაკონურობით ამტკიცებს პუნქტი 11 ზემოთ ხსენებული წესდებისა. „ძალებისა და საშუალებათა უდიდესად უმრავლესი ნაწილი შეტევით ბრძოლაში უნდა იქნას გამოყენებული მთავარი დარტყმის მიმართულებაზე“. ამის თქმა ადვილია, უფრო ძნელია გაკეთება. თავს ვუყრით რა ძალების დიდ ნაწილს შეტევის ვიწრო ზოლში, ჩვენ გარდაუვალად ვასუსტებთ ვრცელ მეზობელ უბნებს. და თუ მოწინააღმდეგე არც მშიშარაა და არც სულელი – და სწორედ ასეთ მოწინააღმდეგესთან შეხვედრის შემთხვევისათვის ხდება საბრძოლო წესდებების შემუშავება, – მაშინ იგი შეეცდება მოგვაყენოს კონტრდარტყმა ჩვენი ფრონტის დასუსტებულ უბანზე. აი ასეთ სიტუაციაში არის კიდეც შეუძლებელი გამაგრებული რაიონის როლისა და მნიშვნელობის სიჭარბით გადაფასება (ზედმეტად შეფასება).
რუკა-სქემა, შედგენილი რეალური რუკის საფუძველზე, რომელსაც ხელი მოაწერა 1941 წ. 6 აპრილს გენშტაბის ოპერატიული სამმართველოს უფროსის მოადგილემ გენერალ-მაიორმა ანისოვმა (თავდაცვის სამინისტროს ცენტრალური არქივი. ფონდი 16. ანაწერი 2951. საქმე 244 /ЦАМО. Ф. 16. Оп. 2951. Д. 244/), გვიჩვენებს – თუ როგორ იგეგმებოდა ამ თეორიის პრაქტიკაში გამოყენება (ნახ. 1). მკაფიოდ ჩანს, რომ სახიფათო წყვეტას სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტის ორი დამრტყმელი დაჯგუფების ფლანგებს შორის (მე-5 არმიისა, რომელიც უტევდა ხაზის გაყოლებით კოველი, ჰელმი, ლჲუბლინი, და მე-6 არმიისა, რომელიც უტევდა ხაზის გასწვრივ ლვოვი, ბილგორაი, ლჲუბლინი) კეტავს (იფარავს) სამი გამაგრებული რაიონი: ვლადიმირ-ვოლინის (УР № 2), სტრუმილოვის (УР № 4) და რავა-რუსკაიას (УР № 6). „ლვოვის შვერილის“ ჩრდილოეთ „წვერში“ გაშლილია ფრონტის მთავარი დამრტყმელი დაჯგუფება, იქ გამაგრებული რაიონები არ არის.
დამრტყმელი დაჯგუფების სამხრეთ ფლანგს იფარავს პერემიშლის გამაგრებული რაიონი (УР № 8). შემდეგ სამხრეთისაკენ, მდ. სანის ზემოწელში, გზა მიემართება ჯარების მსხვილი მასებისთვის გაუვალ კარპატების მთათა ქედებზე. კოველის ჩრდილოეთით კიევის საგანგებო სამხედრო ოკრუგის ტერიტორიას ბუნებრივი სახით იფარავს დაჭაობებული ტყის გაუვალი მასივი (უკრაინის პოლესიე), თუმცა კი ეს უბანიც ჰქონდათ გადაწყვეტილი კოველის გამაგრებული რაიონის სიმაგრეებით გაეძლიერებინათ, მაგრამ მისი მშენებლობა 41-წლის ივნისისათვის ჯერ კიდევ მხოლოდ იწყებოდა.
ნახ. 1. კიევის საგანგებო სამხედრო ოკრუგის გამაგრებული რაიონები
სქემა თვალსაჩინოდ გვიჩვენებს XX საუკუნის გამაგრებული რაიონების კიდევ ერთ მნიშვნელოვან თავისებურებას – დიდი ჩინური კედლისაგან განსხვავებით ისინი სულაც არ იყვნენ ერთ უწყვეტ ხაზად გადაჭიმული. გამაგრებული რაიონები იფარავენ მხოლოდ მცირე ნაწილს საზღვრის საერთო განფენილობისა. ხოლო თუ გამარტივებული სქემიდან სამხედრო ტოპოგრაფიულ რუკაზე გადავალთ, მაშინ დავინახავთ, რომ გამაგრებული რაიონის ზოლის შიგნითაც არაფერია მსგავსი ДОТ-ების უწყვეტი ჯაჭვისა. თავდაცვითი ნაგებობები კონცენტრირებულია რამდენიმე ჯგუფად, რომლებსაც მეტად ზუსტად ეწოდება „თავდაცვის კვანძები“. თითოეულ ასეთ კვანძში 10 და მეტი ДОТ-ია (რავა-რუსკაიას გამაგრ. რაიონში იყო თავდაცვის კვანძები 17 ДОТ-ით, ბრესტის გამაგრ. რაიონის შემადგენლობაში სოფელ სემჲატიჩეს რაიონში იყო თავდაცვის კვანძი 20 ДОТ-ით). საბოლოო ჯამში თითოეული თავდაცვის კვანძი შუასაუკუნეობრივი ციხესიმაგრის რაღაც მსგავსი ხდებოდა, მაგრამ მისი „კედლები“ არ იყო ქვისა, არამედ ტყვიისა – ვერც ერთ ДОТ-ს ისე ვერ მიუახლოვდებოდი, რომ მისი მეზობლების ცეცხლის გრიგალის ქვეშ არ აღმოჩენილიყავი.
ამ „ციხესიმაგრეებს“ იქვე აშენებდნენ, სადაც ძველად აგებდნენ ციხესიმაგრეებს
– გზებთან, ხიდებთან, მდინარეზე გადასასვლელებთან. მეორე მსოფლიო ომის ეპოქის არმიები, ისე როგორც არასდროს უფრო ადრე ან მოგვიანებით, მიბმული იყვნენ გზებთან – ისინი უკვე საჭიროებდნენ უზარმაზარი რაოდენობით მძიმე მატერიალური ნაწილის ტრანსპორტირებას (უწინარეს ყოვლისა არტილერიისა და საბრძოლო მასალების) და ჯერ კიდევ არ იყვნენ გადამსხდარი ყველგანმავალ მუხლუხებიან ტრანსპორტერებსა და ვერტმფრენებში. გამაგრებული რაიონების თავდაცვის მძლავრი კვანძები „ჰკეტავდნენ“ ძირითად სატრანსპორტო არტერიებს* (*ბრესტის გამაგრებული რაიონის ზემოთ მოხსენიებული თავდაცვის კვანძი სოფ. სემჲატიჩესთან ჰკეტავდა საზღვრის 140-კმ უბანზე ერთადერთ გზატკეცილს ბრესტიდან ზამბრუვამდე, რომელიც გერმანელების მიერ ოკუპირებული პოლონეთის ტერიტორიიდან ბელსკის გამოვლით ბელოსტოკზე მოემართებოდა), რაც მთელი მტრული არმიის წინსვლას გარდაუვალად აჩერებდა; გზების გარეთ, სამთო გადმოსასვლელებსა და სატყეო ბილიკებზე შეიძლებოდა ევლოთ მზვერავ-დივერსანტების ჯგუფებს, მაგრამ არა ვერმახტის დივიზიას.
რავა-რუსკაიას გამაგრებულ რაიონში 90 კმ ფრონტზე იგეგმებოდა აეგოთ 13 ასეთი კვანძ-ციხესიმაგრე, ბრესტის გამაგრებულ რაიონში – 10. და ეს კიდევ ძალზედ მოკრძალებით. დასავლეთის საგანგებო სამხედრო ოკრუგის მარჯვენა (ჩრდილოეთ) ფლანგზე, სავარაუდო თავდაცვის ზოლში (ვარშავასა და ლჲუბლინზე უნდა შეეტია ფრონტის დამრტყმელ დაჯგუფებას, რომელსაც მის სამხრეთ ფლანგზე უყრიდნენ თავს) შენდებოდა ოსოვეცის გამაგრებული რაიონი (თავდაცვის 22 კვანძი 27-27 ДОТ-ით საშუალოდ თითოეულ მათგანში) და გროდნოს გამაგრებული რაიონი (28 კვანძი, 606 ДОТ-ი) [37].
ლიტვის ტერიტორიაზე, ოთხი გამაგრებული რაიონის (ტჲალშჲაის, შჲაულჲაის, კაუნასის, ალიტუსის) შემადგენლობაში ივარაუდებოდა აეგოთ 1641 ДОТ – რვაჯერ (!) მეტი, ვიდრე სახელგანთქმულ „მანერჰაიმის ხაზზე“ იყო. სულ კი გამაგრებული რაიონების სისტემას საზღვრის გამოყოლებით ბალტიკიდან შავ ზღვამდე დაახლოებით 5 ათასი ДОТ-ი უნდა მოეთვალა (სხვადასხვა წყაროებში ასახელებენ ციფრებს 4737-დან 5807-მდე, ასეთი გაფანტულობა იმით აღინიშნება, რომ მშენებლობის პროგრამა განუწყვეტლივ ფართოვდებოდა, ღებულობდნენ გადაწყვეტილებებს სულ უფრო და უფრო ახალი გამაგრებული რაიონების შექმნის შესახებ).
1941 წ. აპრილში, გაზაფხულის სითბოს დადგომასთან ერთად, გამაგრებული რაიონების აგების სამუშაოები სადღეღამისო მშენებლობის სტადიაში გადავიდა. საკუთრივ სამშენებლო ნაწილებისა და მსგავს საქმეში გარდაუვალი პატიმრების გარდა, მშენებლობაში ათეულობით ათასი ადგილობრივი მოსახლეც გამოიყენებოდა; შემდეგში ესეც ცოტა მოეჩვენათ და მშენებლობაზე რამდენიმე მსროლელი ბატალიონი გამოგზავნეს ოკრუგის თითოეული დივიზიიდან. მოსკოვიდან ერთმანეთის მიყოლებით მოფრინავდა მრისხანე ტელეგრამები, რომლებიც მშენებლობის ისედაც გაცოფებულ ტემპს კიდევ უფრო აჩქარებდნენ (ასე, დასავლეთის საგანგებო სამხედრო ოკრუგში 41-წლის გაზაფხულის ორი თვის მანძილზე 217 თავდაცვითი ნაგებობა იქნა ჩაბეტონებული, რამაც თავდაპირველი გეგმის 128 % შეადგინა). ხელმისაწვდომი დოკუმენტების მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ (ЦАМО. Ф. 48. Оп. 3408. Д. 19–21, გენშტაბის გამომავალი დოკუმენტები), უკანასკნელ მშვიდობიან დღეებში უმაღლესი სამხედრო ხელმძღვანელობა უზარმაზარი სამშენებლო ტრესტის დირექციის ფუნქციებს ასრულებდა; მიმოწერის მთავარი თემა გახლდათ – ცემენტი, არმატურა, გეგმის შესრულების პროცენტები...
გაცნობითი ფრაგმენტის დასასრული
თარგმნა ირაკლი ხართიშვილმა
