თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები 1990-იანი წლების შუახანებში

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები (სჰძ) შეიქმნა 1911 წელს, როცა საფრანგეთში ორწლიანი სწავლის შემდეგ ქვეყანაში ორი მფრინავ-ოფიცერი დაბრუნდა და პირველი საავიაციო ქვედანაყოფიც შეიქმნა. ბალკანეთისა და პირველი მსოფლიო ომების წლებში თურქეთის არმიაში რამდენიმე თვითმფრინავი იყო, რომლებიც ძირითადად მზვერავებისა და ბომბდამშენების სახით გამოიყენებოდა. 1918 წელს თურქეთის დამარცხების (разгром) შემდეგ მისი საავიაციო ფორმირებები ლიკვიდირებულ იქნა და მხოლოდ 1925 წელს აღორძინდა, როდესაც ქ. ესქიშეჰირში საფრენოსნო სკოლა იქნა შექმნილი. შემდგომში შეიარაღებულ ძალებში გაიშალა საავიაციო ბრიგადები, შემდეგ კი – დივიზიებიც, რომლებიც 1944 წელს საავიაციო კორპუსში იქნა შეყვანილი. კორპუსის ბაზაზე იმავე წელს სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) სარდლობა ჩამოაყალიბეს; სჰძ-მა კი, იმავე დროს, სახმელეთო ჯარებისა და სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) დარად შეიარაღებული ძალების სახეობის სტატუსი მიიღო. 

თვით მეორე მსოფლიო ომის დასრულებამდეც თურქული ავიაციის მშენებლობასა და განვითარებაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა გერმანია. ომის შემდგომ წლებში ეს როლი შეერთებულ შტატებზე გადავიდა. 1952 წელს თურქეთი ჩრდილოატლანტიკურ კავშირში იქნა შეყვანილი და მისი სჰძ მთლიანად ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის შემადგენლობაში გადაეცა. ბლოკის სარდლობის გეგმებით, იმოქმედებდა რა მე-6 გაერთიანებული ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის (გტას) შემადგენლობაში, მას მონაწილეობა უნდა მიეღო საჰაერო შეტევით ოპერაციებში, რომლებშიც შემდეგი ამოცანები უნდა შეესრულებია: ჰაერში უპირატესობის მოპოვება, საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) უზრუნველყოფა, საბრძოლო მოქმედებების რაიონის იზოლაცია, სახმელეთო ჯარებისა და სზძ-ის საავიაციო მხარდაჭერა, საჰაერო დაზვერვის წარმოება, საჰაერო სატრანსპორტო გადაზიდვები. 

ორგანიზაცია, რიცხოვნება, საბრძოლო შემადგენლობა და შეიარაღება. 1990-იანი წლების შუახანებში სამხედრო-საჰაერო ძალების სათავეში იდგა სარდალი (არმიის გენერალი), რომელიც შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა. სარდალი სჰძ-ის შენაერთების, ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საერთო ხელმძღვანელობას თავისი შტაბის (ქ. ანკარა) მეშვეობით ახორციელებდა. იგი გახლდათ ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს წევრი – უმაღლესი სამხედრო-პოლიტიკური ორგანოსი, რომელსაც ქვეყნის პრეზიდენტი მეთაურობდა, აგრეთვე მინისტრთა საბჭოსთან არსებული უმაღლესი სამხედრო საბჭოს წევრიც. 

შტაბი ხელმძღვანელობდა სჰძ-ის ოპერატიული და სამობილიზაციო გაშლის ეროვნული გეგმების შემუშავებას, გეგმავდა და აკონტროლებდა მისი შენაერთების, ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო და ოპერატიულ მომზადებას, აგრეთვე მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფას (მტუ), უზრუნველყოფდა ეროვნულ და ნატო-ს სწავლებებში სჰძ-ის მონაწილეობას, ახდენდა სახმელეთო ჯარებისა და სზძ-ის შტაბებთან და სარდლობებთან ურთიერთმოქმედების ორგანიზებას. მისი ოფიცრები მე-6 გტას-ის შტაბთან ერთობლივად აქტიურად მონაწილეობდნენ სამხრეთ-ევროპულ საომარ-მოქმედებათა თეატრზე (ომთ), ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის სარდლობის ოპერაციებში, თურქული ავიაციის საბრძოლო გამოყენების გეგმების შემუშავებაში. 1990-იანი წლების შუახანებში შტაბი შედგებოდა ორი ჯგუფისგან – საერთო და სპეციალური ჯგუფებისგან. პირველში შედიოდა ოთხი სამმართველო (კადრების, სადაზვერვო, ოპერატიული და ზურგის), მეორეში – ასევე ოთხი (დაგეგმვისა და პროგრამების, ცენტრალური ანუ ადმინისტრაციული, სამედიცინო და საკონტროლო-საფინანსო). შტაბის უფროსის უშუალო დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა სჰძ-ის შტაბის მხარდაჭერის (უზრუნველყოფის) ქვედანაყოფების მეთაურობა (სარდლობა). 

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები ორგანიზაციულად შედგებოდა 1-ლი და მე-2 ტაქტიკური საავიაციო სარდლობებისგან (ტას), 12-ე ცალკეული სატრანსპორტო საავიაციო ბაზისგან, სასწავლო სარდლობისა და ზურგის სარდლობისგან (ნახ. 1). 

[ნახატი] 

ნახ. 1. თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალების ორგანიზაცია (ყველა ავიაბაზის სტრუქტურა ერთნაირია) 

ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა გახლდათ უმაღლესი ოპერატიული შენაერთი, რომელიც განკუთვნილი იყო საჰაერო ოპერაციების წაროებისთვის ერთ-ორ საოპერაციო მიმართულებაზე. მისი სარდალი (კორპუსის გენერალი) პასუხს აგებდა ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო მზადყოფნაზე, გეგმავდა და ატარებდა ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებას, აგრეთვე სხვადასხვა სწავლებებსა და წვრთნებს თავისი სარდლობის მასშტაბში. ომის შემთვევაში იგი ურთიერთიმოქმედებდა საველე არმიებთან და ფლოტის ძალებთან, რომლებიც მისი პასუხისმგებლობის ზონაში აწარმოებდნენ საბრძოლო მოქმედებებს. 

ტას-ი მოიცავდა შტაბს, ავიაციის მართვის ჯგუფს, რომლის დაქვემდებარებაშიც იმყოფებოდა საჰაერო თავდაცვის სექტორის ოპერატიული ცენტრი, აგრეთვე საავიაციო (საზენიტო-სარაკეტო) ბაზებს, საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის მიწისზედა ქვედანაყოფებს. საჰაერო ბაზები წარმოადგენდა სჰძ-ის ძირითად საბრძოლო ნაწილებს. ისინი, როგორც წესი, აერთიანებდნენ ორ-სამ საავიაციო ესკადრილიას, აგრეთვე საზენიტო-სარაკეტო დივიზიონს, რომელიც ბაზირების აეროდრომის ჰაერიდან დასაფარავად იყო განკუთვნილი, ასევე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებს. სჰძ-ის ძირითადი საბრძოლო ქვედანაყოფი იყო – საავიაციო ესკადრილია (გამანადგურებელ-ბომბდამშენი, გამანადგურებელი, სადაზვერვო), რომელსაც საბრძოლო შემადგენლობაში ჰყავდა 20-24 თვითმფრინავი. 

ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობებს ჰქონდათ ერთნაირი საორგანიზაციო სტრუქტურა, თუმცა კი ერთმანეთისგან საბრძოლო ნაწილებისა და ქვედანაყოფების რაოდენობით განსხვავდებოდნენ (მე-2 ტას-ის შემადგენლობაში არ იყო ასევე საზენიტო სარაკეტო ბაზაც). 

1-ლი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა (შტაბი ქ. ესქიშეჰირში) აერთიანებდა ოთხ საავიაციო ბაზას: 1-ლი (111 და 112 საავიაციო ესკადრილიები /აე/, თვითმფრინავები F-4E, 113 აე, F-16) – ესქიშეჰირი; მე-4 («ონჯიუ» და 141 აე, F-16) – მიურთედი; მე-6 (161 და 162 აე, F-16) – ბანდირმა; მე-9 (191 და 192 აე, F-16) – ბალიქესირი. მასში ასევე შედიოდა საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) «ნაიქ ჰერკულესების» 15-ე სარაკეტო ბაზა (რვა ესკადრილია 72 გასაშვები დანადგარი /გდ/), რომლებიც ალემდარში იმყოფებოდნენ და შავი ზღვის სრუტეების ზონასა ქვეყნის ძირითად ადმინისტრაციულ-პოლიტიკურ ცენტრს – ქ. სტამბულს ჰაერიდან იფარავდნენ. ეს სარდლობა განკუთვნილი გახლდათ უშუალო საავიაციო მხარდაჭერის აღმოსაჩნად 1-ლი და «ეგეოსის» საველე არმიების ჯარებისთვის, შავი ზღვის დასავლეთ ნაწილში, მარმარილოსა და ეგეოსის ზღვებში მოქმედი სზძ ხომალდების შენაერთებისთვის, აგრეთვე თურქეთის ტერიტორიაზე აღმოსავლეთ განედის 35° მერიდიანის დასავლეთით განლაგებული ჯარების, სამხედრო ობიექტების, უმნიშვნელოვანესი ადმინისტრაციული და სამრეწველო ცენტრების ჰაერიდან დაფარვისთვის. 

მე-2 ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა (შტაბი ქ. დიარბაქირში) მოიცავდა სამ საავიაციო ბაზას: მე-5 (151 და 152 გამანადგურებელი საავიაციო ესკადრილიები /გაე/) – მერზიფონი; მე-7 (171 და 172 გამანადგურებელ-ბომბდამშენი ავიაესკადრილიები /გბაე/, F-4E, 173 სადაზვერვო ავიაესკადრილია /დაე/) – ერჰაჩი; მე-8 (181 და 182 აე) – დიარბაქირი. ის განკუთვნილი გახლდათ უშუალო საავიაციო მხარდაჭერის აღმოსაჩენად იმ სახმელეთო ჯარებისთვის, რომლებიც მოქმედებდნენ კავკასიის, ირანისა და სირიის მიმართულებებზე, აგრეთვე კ. კვიპროსზე. 

12-ე ცალკეული სატრანსპორტო ბაზა (შტაბი ქ. ერლიქეთში) შედგებოდა სარდლობისა და შტაბისგან, ოთხი სატრანსპორტო ავიაესკადრილიისგან, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებისგან. მისი ძირითადი დანიშნულება გახლდათ – საჰაერო დესანტების გადასროლა (выброска) (გადასხმა, высадка), საბრძოლო ესკადრილიების სათადარიგო აეროდრომებზე განწერტვისას (рассредоточение) პირადი შემადგენლობის, საბრძოლო მასალებისა და საავიაციო ქონების გადასროლა (переброска), ჯარებისთვის მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებების მიტანა (მიწოდება, доставка). 1990-იანი წლების შუახანებში ესკადრილიების შეიარაღებაში იმყოფებოდა ამერიკული და გერმანული წარმოების მოძველებული სატრანსპორტო თვითმფრინავები და ვერტმფრენები (C-130, C-160, C-47, UH-19, UN-1D /UH-1D/, AB-204B). 

სჰძ-ის სასწავლო სარდლობა (შტაბი ქ. იზმირში) აერთიანებდა მე-2 სასწავლო ავიაბაზას (121, 122, 123 და 124 სასწავლო ესკადრილიები) – ჩიგლიში და მე-3 სასწავლო ავიაბაზას (131, 132 და 133 სასწავლო-საბრძოლო ესკადრილიები) – კონიაში, აგრეთვე სასწავლო ბრიგადას სჰძ-ის რიგითი შემადგენლობის მოსამზადებლად (შტაბი ქ. ქჲუთაჰიაში), სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებსა და მომსახურების ქვედანაყოფებს. ის ახორციელებდა სამეთაურო საფრენოსნო და ტექნიკური შემადგენლობის მომზადებას სჰძ-ის ნაწილებისა და ქვედანაყოფებისთვის. მფრინავებს ამზადებდა სჰძ-ის ოფიცერთა სასწავლებელი «ჰავა ჰარფ ოქულუ» (ქ. სტამბული) (უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1995, № 8, გვ. 12). სწავლების ვადა გახლდათ ოთხი წელი. თავდაპირველ საფრენოსნო მომზადებას კურსანტები გადიოდნენ თვითმფრინავებით T-41D «ცესნა» და პლანერებით, რომლებიც ქ. იალოკასთან მდებარე აეროდრომზე (იზმირის ყურის სამხრეთ სანაპირო) იყვნენ ბაზირებული, ხოლო შემდეგ კი პილოტირების ტექნიკას ამუშავებდნენ სასწავლო თვითმფრინავებით T-33A, N-37D და C და T-38A. იმავდროულად გადიოდნენ თეორიულ კურსსაც, რომელზედაც სწავლობდნენ საბრძოლო ტექნიკასა და საავიაციო ქვედანაყოფების მოქმედებათა ტაქტიკას. სასწავლებლის დასრულების შემდეგ კურსანტები იგზავნებოდნენ მე-3 სასწავლო ავიაბაზაში ქ. კონიაში თვითმფრინავებით F-4E და F-16 სასწავლო-საბრძოლო ამოცანების დამუშავებისთვის. 

საავიაციო ტექნიკის მომსახურებისთვის პირად შემადგენლობას ამზადებდნენ საავიაციო-ტექნიკურ სასწავლებელში ქ. იზმირში. რადიოსალოკაციო სადგურების ოპერატორები და ტექნიკოსები, თვითმფრინავების მართვისა და მიზანზე გაყვანის (наведение) ცენტრებისა და პოსტების სპეციალისტები, მეკავშირეები, აგრეთვე სარაკეტო და საარტილერიო საზენიტო ქვედანაყოფების, სააეროდრომო სამსახურისა და სჰძ-ის ზურგის უზრუნველყოფის ოფიცრები და უნტერ-ოფიცრები სწავლობდნენ შესაბამის სასწავლებლებსა და სკოლებში (უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1995, № 8, გვ. 14). უმაღლესი რგოლის სამეთაურო და ხელმძღვანელი შემადგენლობის მომზადება წარმოებდა სამხედრო-საჰაერო აკადემიაში ქ. სტამბულში (უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1995, № 5, გვ. 13-14). 

სამხედრო-საჰაერო ძალების ზურგის სარდლობა 1990-იანი წლების შუახანებში აერთიანებდა მომარაგების სამ ცენტრს, მომსახურებისა და რემონტის ქვედანაყოფებსა და საწარმოებს. 1-ლი (ქ. ესქიშეჰირი) თურქეთის სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული მთელი რეაქტიული თვითმფრინავების (F-16-ის გარდა) სათადარიგო ნაწილებით მომარაგებასა და მომსახურებას, მე-2 (ქ. კაისერი) ემსახურებოდა მთელ ტურბოხრახნულ თვითმფრინავებს, სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) საბაზო საპატრულო ავიაციის თვითმფრინავების ჩათვლით და ვერტმფრენებს, მე-3 (ქ. ანკარა) განკუთვნილი გახლდათ ელექტრონული აღჭურვილობების (მოწყობილობების), სარაკეტო და საზარბაზნე შეიარაღების მომსახურებისა და რემონტისთვის. სამივე ცენტრს ჰქონდა შესაძლებლობები თვითმფრინავების მოდერნიზაციის, აგრეთვე ცალკეული კვანძებისა და დეტალების შეზღუდულად წარმოებისთვის. 

სჰძ-ის პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება 1996 წელს აღწევდა 56 ათას ადამიანს. სჰძ-ის საბრძოლო შემადგენლობა კი ქვემოთ ცხრილშია წარმოდგენილი. 

ცხრილი 

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალების საბრძოლო შემადგენლობა 

(ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – ესკადრილიების რაოდენობა; B – თვითმფრინავების რაოდენობა; C – საზენიტო დივიზიონების, ბატრეების რაოდენობა; D – საზენიტო რაკეტების გასაშვები დანადგარების, ქვემეხების რაოდენობა) 

თვითმფრინავის . . . 1-ლი ტაქტიკური . . . მე-2 ტაქტიკური . . . ს უ ლ . . . 

ტიპი . . . . . . . . . . . . . . . . . საავიაციო . . . . . . . . . საავიაციო . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .სარდლობა . . . . . . . . სარდლობა . . . . . . . . . . . . . . . . 

ს ა ა ვ ი ა ც ი ო | ძ ა ლ ე ბ ი | დ ა | ს ა შ უ ა ლ ე ბ ა ნ ი 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A . . . . B . . . . . . . . . . A . . . . B . . . . . . . A . . . . B 

ს ა ბ რ ძ ო ლ ო || თ ვ ი თ მ ფ რ ი ნ ა ვ ე ბ ი 

გ ა მ ა ნ ა დ გ უ რ ე ბ ე ლ - ბ ო მ ბ დ ა მ შ ე ნ ე ბ ი 

F-16 * . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . 40 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . .2 . . . . .40 

F-4E . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 . . . . 72 . . . . . . . . . . 3 . . . .72 . . . . . . . 6 . . . .144 

F-16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . 26 . . . . . . . . . . 1 . . . .12 . . . . . . . 3 . . . . .38 

F-104G da S . . . . . . . . . . . . – . . . . . – . . . . . . . . . . 1 . . . .24 . . . . . . . 1 . . . . . 24 

მ ზ ვ ე რ ა ვ ე ბ ი 

RF-4E . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 . . . . 21 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 1 . . . . .21 

RF-5A . . . . . . . . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . . . . . 1 . . . . 24 . . . . . . 1 . . . . .24 

ს ა ჰ ა ე რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | გ ა მ ა ნ ა დ გ უ რ ე ბ ლ ე ბ ი 

F-4E . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 . . . . .15 . . . . . . . . . . 1 . . . .24 . . . . . . .2 . . . . .39 

F-16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . .39 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 2 . . . . .39 

NF-5A . . . . . . . . . . . . . . . . .1 . . . . .24 . . . . . . . . . . 2 . . . . 48 . . . . . . 3 . . . . .72 

ს ა ბ რ ძ ო ლ ო - ს ა ს წ ა ვ ლ ო || თ ვ ი თ მ ფ რ ი ნ ა ვ ე ბ ი 

გ ა მ ა ნ ა დ გ უ რ ე ბ ე ლ - ბ ო მ ბ დ ა მ შ ე ნ ე ბ ი 

F-16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . .39 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 2 . . . . .39 

F-4E . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 . . . . .20 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 1 . . . . .20 

ს ა ჰ ა ე რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | გ ა მ ა ნ ა დ გ უ რ ე ბ ლ ე ბ ი 

F-5A და B, 

NF-5A და B . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . 54 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 2 . . . . 54 

რ ე ზ ე რ ვ ი 

ყველა ტიპის . . . . . . . . . . . – . . . .153 . . . . . . . . . . – . . . . 96 . . . . . . – . . . . 249 

დ ა მ ხ მ ა რ ე || თ ვ ი თ მ ფ რ ი ნ ა ვ ე ბ ი 

სატრანსპოტო 

(ყველა ტიპის) . . . . . . . . . . 2 . . . . 33 . . . . . . . . . . 2 . . . . 33 . . . . . . 4 . . . . . 66 . . . . 

სპეციალური 

დანიშნულების 

(ყველა ტიპის) . . . . . . . . . . – . . . . . 6 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . – . . . . . . 6 . . . . 

სასწავლო 

(ყველა ტიპის) . . . . . . . . . . 4 . . . 183 . . . . . . . . . . – . . . . 10 . . . . . . 4 . . . . 193 . . . . 

ს ა ზ ე ნ ი ტ ო || ს ა შ უ ა ლ ე ბ ე ბ ი 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C . . . . D . . . . . . . . . . C . . . . D . . . . . . . C . . . . D 

ზრკ «ნაიქ- 

ჰერკულესი» . . . . . . . . . . . .2 . . . . 72 . . . . . . . . . . – . . . . – . . . . . . . 2 . . . . 72 

ზმრ გდ «რაპირა» 

(ქვემეხები 3A) . . . . . . . . . . 7 . . . 32 (488) . . . . . . 5 . . . 28 (216) . . 12 . . 60 (704) 

საზენო არტილერია 

(ყველა ტიპის) . . . . . . . . . .40 . . . 320 . . . . . . . . . 12 . . . . . 96 . . . . 52 . . . . 416 

* ბირთვული იარაღის მატარებლები 

თურქეთის საჰაერო თავდაცვა (ჰთ) წარმოადგენდა ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის ჰთ სისტემის ნაწილს, რომელიც შედიოდა ევროპაში ნატო-ს ბლოკის ჰთ-ის გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სისტემაში. მისი ძალები და საშუალებები ჩართული იყო სჰძ-ის შემადგენლობაში, მათ შორის გამანადგურებელი ავიაცია, საზენიტო სარაკეტო საშუალებები, საზენიტო არტილერია და რადიოტექნიკური ქვედანაყოფები. ჰთ-ის ორგანიზებისთვის თურქეთის მთელი ტერიტორია გაყოფილი იყო ორ სექტორად (დასავლეთისა და აღმოსავლეთის), რომლებიც ემთხვეოდა 1-ლი და მე-2 ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის პასუხისმგებლობის ზონებს. საერთო ხელმძღვანელობას ახორციელებდა სჰძ-ის სარდალი თავისი შტაბისა და ჰთ-ის სამმართველოს მეშვეობით, რომელიც შეიცავდა შვიდ განყოფილებას – საერთოს, დაგეგმვის, რადიოსალოკაციო ცენტრებისა და პოსტების, საჰაერო მოძრაობის მართვის, შეტყობინებისა და კონტროლის, პროგრამირების, ექსპლუატაციის, ნატო-ს ჰთ სისტემა «ნეიჯის» (NADGE) გამოყენების. 

საავიაციო სარდლობის შემადგენლობაში შემავალი ავიაციის მართვის ჯგუფი ახდენდა საჰაერო თავდაცვის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო გამოყენების ორგანიზებას, ჰთ-ის სექტორების ოპერატიული ცენტრების (საკომანდო პუნქტების) მეშვეობით. ცენტრი წარმოადგენდა საჰაერო თავდაცვის მთელი ძალებისა და საშუალებათა მართვის ძირითად ორგანოს თავის სექტორში. ის ასრულებდა ინფორმაციის შეკრებასა და დამუშავებას საჰაერო ვითარებაზე, აგრეთვე დაქვემდებარებული ჰთ ძალებისა და საშუალებათა მდგომარეობაზე, იღებდა გადაწყვეტილებებს მათ გამოყენებაზე, ახორციელებდა მათ მართვას, აგრეთვე ახდენდა საჰაერო ვითარების შესახებ სახმელეთო ჯარებისა და სზძ-ის შეტყობინებას. 

საავიაციო ნაწილების, ქვედანაყოფებისა და შტაბების საბრძოლო და ოპერატიული მომზადება მიმართული გახლდათ საბრძოლო მზადყოფნის მაღალ ხარისხში მათ შენარჩუნებაზე. მას გეგმავდა და ორგანიზებას უკეთებდა სჰძ-ის შტაბი თურქეთის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის დირექტივების, აგრეთვე ქვეყნისა და ნატო-ს ბლოკის ინტერესებში ავიაციის გამოყენების გეგმების შესაბამისად. სწავლებებსა და საკომანდო-საშტაბო წვრთნებს მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობოდა, რომელთა პროცესშიც ეკიპაჟების საფრენოსნო ოსტატობა განიცდიდა სრულყოფას, მოწმდებოდა სხვადასხვანაირ ოპერაციებში შტაბების მუშაობის შეთანხმებულობა. ეროვნულ ღონისძიებებთან ერთად თურქეთის საავიაციო ნაწილები, ქვედანაყოფები და შტაბები რეგულარულად ღებულობდნენ მონაწილეობას ნატო-ს საჯარისო და საკომანდო-საშტაბო სწავლებებში, რომლებიც სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ტარდებოდა. 

საბრძოლო მომზადებაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა სახმელეთო ჯარებთან და სზძ-თან ავიაციის ურთიერთმოქმედების, მიწისზედა და წყალზედა მიზნებზე დარტყმების მიყენების, რთულ მეტეოროლოგიურ პირობებში და ღამით მოქმედებებისას საფრენოსნო შემადგენლობის საბრძოლო ოსტატობის სრულყოფის, აგრეთვე დაბლამფრენ საჰაერო მიზნებთან ბრძოლის საკითხების დამუშავებას. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების განვითარება. თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა მუდმივად აქცევდა ყურადღებას სჰძ-ის განვითარებასა და მისი საბრძოლო შესაძლებლობების ამაღლებას. 1980-იანი წლების მეორე ნახევრიდან მოძველებული თვითმფრინავები ძირითადად თანამედროვე ტაქტიკური გამანადგურებლებით F-16 იქნა შეცვლილი, რომელთა წარმოებაც აშშ-ის ლიცენზიით აქინჯის საავიაციო ქარხანაში იყო აწყობილი, ჰთ-ის ქვედანაყოფებს ინგლისური წარმოების საზენიტო სარაკეტო კომპლექსები (ზრკ) «რაპირა» მიეწოდებოდათ, დიდი რაოდენობით ჰქონდათ შესყიდული მაღალი სიზუსტის საბრძოლო მასალებიც. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების განვითარების გეგმებით 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში ითვალისწინებდნენ მისი საორგანიზაციო სტრუქტურის შემდგომ სრულყოფასა და საბრძოლო შესაძლებლობების ამაღლებას, თვითმფრინავების ფარეხის ხარისხობრივ გაუმჯობესებასა და აეროდრომების ქსელის განვითარებას, უახლესი ზრკ-ების შეიარაღებაში მიღებას, რადიოელექტრონული ბრძოლის (რებ) თანამედროვე საშუალებათა ფართო გამოყენებას, აგრეთვე მართვის ავტომატიზებული სისტემების (მას) დანერგვას. 2000 წლისთვის სჰძ-ის შემადგენლობაში ითვალისწინებდნენ მხოლოდ ორი ტიპის საბრძოლო თვითმფრინავების ყოლას – F-16 და F-4 ტიპებისა. მათი საბრძოლო შესაძლებლობების ამაღლების მიზნით (მოქმედების რადიუსის გაზრდა) აშშ-ში აწარმოებდნენ ჰაერში საწვავით გამწყობი თვითმფრინავების KC-135R და გამწყობებად გადაკეთებული სატრანსპორტო თვითმფრინავების ბოინგ 707 შესყიდვას. იგეგმებოდა მოძველებული სატრანსპორტო თვითმფრინავების C-47 და C-54 შეიარაღებიდან მოხსნა და მათი CN-235M-ებით შეცვლა. სატრანსპორტო ავიაციაში 2000 წლისათვის ვარაუდობდნენ ჰყოლოდათ 16 თვითმფრინავი C-130, 33 C-160 და 52 CN-235M. სასწავლო ესკადრილიები მიიღებდნენ თვითმფრინავებს SF-260. საჰაერო თავდაცვის სისტემის ეფექტურობის ამაღლებას გეგმავდნენ ჰთ-ის ქვედანაყოფებში უახლესი გამანადგურებლების F-16, საზენიტო სარაკეტო კომპლექსების «რაპირასა» და «სტინგერის», 35-მმ საზენიტო დანადგარების «ერლიკონი», შორი რადილოკაციური აღმოჩენის თვითმფრინავების E-2C და თანამედროვე მობილური რადიოლოკაციური სადგურების მიწოდების ხარჯზე (არ გამოირიცხებოდა მოძველებული ზრკ «ნაიქ-ჰერკულესების» კომპლექს «პეტრიოტებით» შეცვლაც). XXI საუკუნის დასაწყისისათვის თურქეთის სჰძ-ის შემადგენლობაში ვარაუდობდნენ ჰყოლოდათ 640 საბრძოლო და სასწავლო თვითმფრინავი, 79 საბრძოლო მხარდაჭერის თვითმფრინავი და 25 ვერტმფრენი. 

მთლიანობაში, თურქული სარდლობის შეფასებით, სჰძ-ის რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის გეგმის შესრულება საშუალებას მისცემდათ პირადი შემადგენლობის რიცხოვნების რამდენადმე შემცირებისა და თვითმფრინავების ფარეხის შენარჩუნების პირობებში მნიშვნელოვნად აემაღლებიათ მისი საბრძოლო შესაძლებლობები და მოეყვანათ სრულ შესაბამისობაში ეროვნული სამხედრო დოქტრინისა და ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის სარდლობის მიერ მისდამი წაყენებულ მოთხოვნებთან. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник И. Крымов, «Военно-воздушные силы Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1996 г. № 10. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ტანკ «ლეოპარდ-1»-ის მოდერნიზაცია გფრ-ში 1990-იანი წლების შუახანებში

ტანკ «ლეოპარდ-1A5»-ის ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლები 

საბრძოლო მასა, ტ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42,5 

ეკიპაჟი, ადამიანი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 

ზომები, მ: 

     კორპუსის სიგრძე . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6,9 

     სიგანე . . . 3,37 

     სიმაღლე კოშკის სახურავის ჩათვლით . . . . . . . 2,4 

კლირენსი, მ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0,44 

შეიარაღება (რაოდენობა×კალიბრი), მმ 

     ზარბაზანი (ტიპი) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1×105 (კუთხვილლულიანი) 

     ტყვიამფრქვევები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2×7,62 

საბრძოლო კომპლექტი: 

     გასროლების . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 

     ვაზნების . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5500 

მრავალსაწვავიანი ძრავის სიმძლავრე, ცხ. ძ. . . . 830 

მოძრაობის მაქსიმალური სიჩქარე, კმ/სთ . . . . . . . 64 

სვლის მარაგი, კმ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .500 

გადალახვადი დაბრკოლებები: 

     აღმართში ასლვა კუთხით, გრად. . . . . . . . . . . . .30 

     კედელი სიმაღლით, მ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,1 

     თხრილი სიგანი, მ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 

     ფონი სიღრმით, მ * . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1,2 (2,2) 

გადალახვადი წყლიანი დაბრკოლების 

სიღრმე ტანკის წყალქვეშ ტარების 

აღჭურვილობის (ОПВТ) გამოყენებით, მ . . . . . . . . . . 4,5 

* ფრჩხილების გარეშე ნაჩვენებია ფონის სიღრმე, რომელსაც ტანკი გადალახავს მომზადების გარეშე, ფრჩხილებში კი – წინასწარ მომზადებით. 

გამოყენებული წყარო

. . . . . . . . . Зарубежное Военное Обозрение, 1996 г. № 5.

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის მექანიზებული ბრიგადის მოქმედებები მთებში

თურქეთის ტერიტორია ხასიათდება მთაგორიანი რელიეფით, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ჯარების საბრძოლო მოქმედებებზე. ქვეყნის ჩრდილოეთში გადაჭიმულია პონტოს მთები, რომლებიც ძლიერ კედლად არიან აღმართული აზიური თურქეთის აღმოსავლეთ ნაწილის თითქმის სწორხაზოვანი სანაპიროს თავზე. თრაკიის შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ (ქვეყნის ევროპული ნაწილი) განფენილია შედარებით მცირე ქედი ისტრანჯა. მთიანი სისტემა სამხრეთში მოიცავს კარია-ლიკიის (დასავლეთის) ტავრს, კილიკიის (ცენტრალურ) ტავრსა და მთავარ სომხეთის (აღმოსავლეთ) ტავრს. პონტოს მთებსა და სომხეთის (აღმოსავლეთ) ტავრს შორის ჩრდილოეთისა და შიდა ქედებია აღმართული. 

1990-იანი წლების შუახანებისთვის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის შეფასებით, მთები, რომლებსაც თურქეთისა და მისი მოსაზღვრე სახელმწიფოების უდიდესი ნაწილი უჭირავთ, შეიძლებოდა აქტიური შეტევითი და თავდაცვითი მოქმედებების არენად ქცეულიყვნენ. ამ მიზნით არმიის (სახმელეთო ჯარების) მომზადებაში დიდი ყურადღება ეთმობოდა მთებში მოქმედებებს. ყოველწლიური გეგმიური სწავლებების მსვლელობისას, რომლებიც პირობითი სახელწოდებით «ქიშ» («ზამთარი») ტარდებოდა, ამუშავებდნენ ჯარების მოქმედებებს მთიან-ტყიან ადგილმდებარეობაზე ზამთრის მკაცრ პირობებში. ითვლებოდა, რომ ყველაზე მეტი წარმატებით აქ შეიძლებოდა გამოეყენებიათ ცალკეული ქვეითი (მოტოქვეითი, მექანიზებული და ჯავშანსატანკო) ბრიგადები. ძნელად მისადგომ ადგილმდებარეობაზე შეტევის წარმოებისას მათთვის არსებითი მხარდაჭერა შეიძლებოდა აღმოეჩინათ საჰაერო-სადესანტო ჯარების ქვედანაყოფებსა და «კომნდოსების» სადაზვერვო-დივერსიულ ქვედანაყოფებს. 

რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის ათწლიანი გეგმების შესაბამისად 1990-იანი წლების პირველ ნახევარში სახმელეთო ჯარებში შეიქმნა დინამიური მრავალმიზნობრივი შენაერთები, რომლებსაც ჰქონდათ მაღალი მობილურობა, მართვის დიდი მოქნილობა და მნიშვნელოვანი საცეცხლე ძლიერება (мощь). თურქეთის სარდლობამ უარი თქვა ძოძროხა (громоздкие) ქვეით ფორმირებებზე პოლკებისა და დივიზიების სახით და მათ ბაზაზე ახალი ცალკეული ქვეითი, მექანიზებული და ჯავშანსატანკო ბრიგადები ჩამოაყალიბა. 

თურქი სამხედრო სპეციალისტების შეხედულებებით, საბრძოლო მოქმედებები მთებში წარმოებული იქნებოდა ზოგადი ტაქტიკური პრინციპების შესაბამისად, თუმცა კი მათზე ისეთი ფაქტორების არსებითი გავლენის გათვალისწინებით, როგორებიცაა ძლიერად დასერილი რელიეფი, სუსტად განვითარებული საგზაო ქსელი, ამინდის მკვეთრი ცვლილებები, ტყეების მაეკრანირებელი თვისებები და ა. შ. მსგავს პირობებში რთულდებოდა ჯარების მართვა და ძნელდებოდა კავშირგაბმულობის ორგანიზაცია. ამიტომ აქ მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა მართვის დეცენტრალიზაცია, რომლის ორგანიზებაზეც პასუხისმგებლობა წვრილი ქვედნაყოფების მეთაურებს ეკისრებოდათ. გარდა ამისა, მთებში დიდ სიმაღლეებზე საბრძოლო მოქმედებებისთვის მომზადება პირადი შემადგენლობის საკმაოდ ხანგრძლივ აკლიმატიზაციასაც მოითხოვდა. 

ბრძოლა მთებში ხასიათდებოდა დიდი დამოუკიდებლობით (самостоятельность), რამდენადაც ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს მოუწევდათ ამოცანების გადაწყვეტა განცალკევებულ, ერთიმეორისგან იზოლირებულ მიმართულებებზე, ზოგჯერ სათანადო საცეცხლე მხარდაჭერის გარეშე, აგრეთვე მათთან არამყარი (არამდგრადი) კავშირგაბმულობის დროს. ამიტომ მეთაურებისგან მოითხოვებოდა ინიციატივისა და სიმამაცის (გაბედულების) მაქსიმუმის გამოჩენა გადაწყვეტილებათა მიღების და შესრულებისას. 

ითვლებოდა, რომ ბრძოლის მსვლელობისას წარმატება ბევრად იქნებოდა დამოკიდებული ჯარების (ქვედანაყოფების) სწრაფ და გაბედულ (გადამჭრელ) მოქმედებებზე, აგრეთვე ხელქვეითების დისციპლინირებულობასა და შემსრულებლობაზე. მთებში შეიძლებოდა გამოყენებული ყოფილიყო მცირე (არცთუ დიდი) ქვედანაყოფები, ვინაიდან მსხვილი შენაერთებისა და ნაწილების გაშლა და მანევრი აქ გაძნელდებოდა. რეზერვების სწრაფი გადასროლა და უფროსი მეთაურებისა და მეზობელი ნაწილების მხრიდან დახმარების აღმოჩენა ყველზე ხშირად მეტად შეზღუდული ან შეუძლებელიც კი იქნებოდა. ასეთ პირობებში ყველა დონის მეთაურებისა და შტაბებისგან ოპერაციის მსვლელობის დეტალურად დაგეგმვისა და მკაფიოდ ორგანიზების ცოდნა და უნარი მოითხოვებოდა. ჯარების მართვის სისტემის თავისებურებას (განსაკუთრებულობას) მთებში წარმოადგენდა ცალკეულ მიმართულებებზე დამატებითი საკომანდო (სამეთაურო) პუნქტების (კპ) შექმნა, რომლებიც პირველი ეშელონის ჯარებთან ახლოს განლაგდებოდნენ. რეკომენდირებული გახლდათ აგრეთვე ვერტმფრენებში მოწყობილი (აღჭურვილი) საჰაერო კპ-ების გამოყენებაც. 

ცალკეული (ქვეითი, მექანიზებული, ჯავშანსატანკო) ბრიგადა 1990-იანი წლების შუახანებისთვის თურქეთის სახმელეთო ჯარების ძირითად ტაქტიკურ შენაერთს წარმოადგენდა და თავის შემადგენლობაში ჰყავდა ხუთი საბრძოლო ბატალიონი (ცალკეულ მექანიზებულ ბრიგადას – სამი მოტოქვეითი და ორი სატანკო, ცალკეულ ქვეით ბრიგადას – ოთხი ქვეითი და ერთი სატანკო, ცალკეულ ჯავშანსატანკო ბრიგადას – სამი სატანკო და ორი მოტოქვეითი ბატალიონები), საბრძოლო უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები (სადაზვერვო, ნაღმსატყორცნების, ტანკსაწინააღმდეგო, კავშირგაბმულობისა და მესანგრეთა ასეულები), ორი საარტილერიო დივიზიონი, საზენიტო საარტილერიო ბატარეა და ბრიგადის ზურგი (ნახ. 1). ცალკეული მექანიზებული ბრიგადა წარმოადგენდა საარმიო კორპუსის ნაწილს და მოქმედებდა მის შემადგენლობაში, ან კიდევ შეიძლებოდა მიეღო დამოუკიდებელი ამოცანაც (იხ. ცხრილი). მას შეიძლებოდა შეეტია ან ყოფილიყო თავდაცვაში მთავარ ან მეორეხარისხოვან მიმართულებაზე, ემოქმედა კორპუსის პირველ ან მეორე ეშელონში (რეზერვში). 

[ნახატი] 

ნახ. 1. თურქეთის მექანიზებული ბრიგადის ორგანიზაცია 

მექანიზებული ბრიგადის პირადი შემადგენლობა, იარაღი და სამხედრო ტექნიკა 1993 წელს 

[ცხრილი] 

შ ე ტ ე ვ ა  მთებში თურქულ საბრძოლო წესდებებში განიხილებოდა როგორც საბრძოლო მოქმედებების ერთერთი ყველაზე უფრო რთული სახეობა, რომელიც მოითხოვდა პირადი შემადგენლობისა და საბრძოლო ტექნიკის გულმოდგინე მომზადებას, მკაფიო ურთიერთმოქმედებასა და მართვას, ეფექტურ და ყოველმხრივ უზრუნველყოფას, ამასთან უპირატესობა ენიჭებოდა მოწინააღმდეგის ჯარების შემოვლას (охват). ფრონტალური შეტევა უკეთესად მიაჩნდათ ჩაეტარებინათ ღამით საცეცხლე მომზადების გარეშე. დიდი დანაკარგების თავიდან აცილებისთვის რეკომენდირებული იყო შეტევაში მონაწილე ჯარები ვერტმფრენებით გადაესროლათ გაბატონებულ სიმაღლეებზე. მაგრამ ამ დროს განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოთ მოწინააღმდეგის საზენიტო საშუალებების ჩახშობის ან საჰაერო თავდაცვის ზონების შემოვლისთვის (обход). ზოგიერთ მთიან რაიონში ვერტიკალური იერიში ძნელი განსახორციელებელი იქნებოდა დესანტების გადასხმისთვის ადგილების უკმარისობის ან ვერტმფრენებისთვის სიმაღლებრივი შეზღუდვების გამო. 

მთებში შეტევის ორგანიზაცია ბრიგადის მეთაურისგან მოითხოვდა ადგილმდებარეობისა და მოწინააღმდეგის ყოველმხრივ შესწავლასა და შეფასებას, ამ უკანასკნელის საბრძოლო რიგების მოწყობის მთელ სიღრმეში. აქ განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენდა დაზვერვის ორგანიზაცია, საგზაო ქსელის მდგომარეობისა და გზების გარეთ ადგილმდებარეობის გამავლობის შესწავლა. 

ბრიგადის შეტევის ზოლის სიგანე და ამოცანის სიღრმე, აგრეთვე მისი საბრძოლო რიგების მოწყობა დამოკიდებული იქნებოდა ადგილმდებარეობის ხასიათსა და დასმულ ამოცანებზე. ითვლებოდა, რომ მექანიზებული ბრიგადის უახლოესი ამოცანა შეიძლებოდა ყოფილიყო მოწინააღმდეგის პირველი ეშელონის ქვედანაყოფებისა და ნაწილების განადგურება (разгром), გასასვლელების, უღელტეხილებისა და სხვა მნიშვნელოვანი ობიექტების დაპყრობა, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ ყველაზე უფრო ხელსაყრელ პირობებს შემდგომი მოქმედებებისთვის. ჩვეულებრივ პირობებში ბრიგადას შეიძლებოდა შეეტია 8-12 კმ სიგანის ფრონტზე, ხოლო უახლოესი ამოცანა კი მას 12 კმ-მდე სიღრმეში დაესმებოდა. შეტევის საშუალოდღეღამური ტემპი მოწინააღმდეგის ტაქტიკური თავდაცვის გარღვევისას შეადგენდა 25 კმ. 

ბრიგადის საბრძოლო მოწყობის აგებას ვარაუდობდნენ ერთ ან ორ ეშელონად. რეზერვის (მეორე ეშელონის) ბრძოლაში შეყვანა რეკომენდირებული გახლდათ მთავარი ძალების წარმატების განვითარებისთვის ადგილმდებარეობის ხელსაყრელი უბნების დაპყრობისას ან ვრცელ ველებსა და ზეგნებზე გასვლის დროს. 

ბრიგადის სადაზვერვო ასეული, თავისი ძირითადი დანიშნულების გარდა, შეიძლებოდა გამოეყენებიათ საბრძოლო დაცვისთვის (боевое охранение), ფლანგების უზრუნველსაყოფად, ხოლო ზოგჯერ კი ბრიგადის საბრძოლო მოქმედებების მეორეხარისხოვან უბნებზე შეტევითი, თავდაცვითი და შემკავებელი მოქმედებების წარმოებისთვისაც. 

მექანიზებული ბრიგადის მოტოქვეითი ბატალიონი გახლათ მისი ძირითადი ტაქტიკური ერთეული. ბატალიონს შეეძლო ეწარმოებია ბრძოლა დამოუკიდებლად გარკვეული დროის განმავლობაში. ამისთვის მას გააჩნდა აუცილებელი ძალები და საშუალებანი: საბრძოლო ქვედანაყოფები, აგრეთვე საცეცხლე მხარდაჭერის, მართვის, საბრძოლო უზრუნველყოფისა და მომარაგების ქვედანაყოფებიც. ბატალიონის გამოყენება შეტევაში დამოკიდებული იყო მის ადგილზე ბრიგადის საბრძოლო მოწყობაში, რაც განსაზღვრავდა მის ამოცანას, მოწყობის წესსა და მისი გაძლიერების საშუალებებს. ის ბრძოლას აწარმოებდა, როგორც წესი, ბრიგადის შემადგენლობაში, შეიძლებოდა გამოყენებული ყოფილიყო პირველ ან მეორე ეშელონში ან კიდევ რეზერვში, შეეტია მთავარ ან მეორეხარისხოვან მიმართულებაზე. მთავარ მიმართულებაზე ბრიგადის პირველ ეშელონში შეტევისას ბატალიონი შეიძლებოდა გაეძლიერებიათ სატანკო, საარტილერიო, მესანგრეთა, სადაზვერვო და ტანკსაწინააღმდეგო ქვედანაყოფებით. 

საშტატო და მიცემული ძალებისა და საშუალებათა ყველაზე უფრო ეფექტურად გამოყენების მიზნით ბატალიონის მეთაურს რეკომენდაცია ეძლეოდა შეექმნა საასეულო ტაქტიკური ჯგუფები. საასეულო ტაქტიკურ ჯგუფში შეიძლებოდა ყოფილიყო (ვარიანტი): ასეულის მართვა, ორი მოტოქვეითი და სატანკო ოცეულები, იარაღის ოცეული. ასეთი ჯგუფები უმთავრესად გამოიყენებოდა ისეთ მიმართულებებზე, სადაც მოწინააღმდეგეს ჰქონდა ძლიერი ტანკსაწინააღმდეგო თავდაცვა, ან ისეთ ადგილმდებარეობაზე, რომელიც აძნელებდა ტანკების მოქმედებას. 

ბატალიონს შეტევაში ჩვეულებრივ დაენიშნებოდა უახლოესი და მომდევნო ობიექტები, რომელთა დაშორებასაც მოწინააღმდეგის თავდაცვის წინა ხაზიდან შეიძლებოდა შესაბამისად 3-4 ან 6-8 კმ-თვის მიეღწია. 

მთებში ბატალიონის შეტევის ზოლის სიგანე დამოკიდებული იქნებოდა უმთავრესად ადგილმდებარების ხასიათსა და მოძრაობისთვის შესაძლებლობის არსებობაზე. ითვლებოდა, რომ ბატალიონს ყველა შემთხვევაში შეეძლო 2,5 კმ-მდე ფრონტზე შეეტია. 

მოტოქვეითი ბატალიონი ისეთი ანგარიშით აგებდა თავის საბრძოლო მოწყობას, რომ უზრუნველეყო ქვედანაყოფების მოქნილი და საიმედო მართვა, მათი განწერტვა (рассредоточение) და მოწინააღმდეგეზე უპირატესობის შექმნა. ჩვეულებრივ მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე, როცა პირობები ასეულის ხაზში გაშლის შესაძლებლობას არ იძლეოდა, ბატალიონი საბრძოლო წყობას კოლონად აგებდა (სამი ეშელონი). 

შეტევა მთებში ყველა დონის მეთაურებისგან მოითხოვდა რიგი თავისებურებების გათვალისწინებას, რომელთა რიცხვს მიეკუთვნებოდა საცეცხლე საშუალებების გამოყენება. საარტილერიო მომზადება შეტევის დაწყების წინ შეიძლებოდა თითოეულ მიმართულებაზე სხვადასხვა დროს დაეწყოთ. ჯარების საცეცხლე მხარდაჭერა ჩვეულებრივ ცეცხლის თანამიმდევრული თავმოყრის მეთოდით განხორციელდებოდა. ამიტომ არტილერია და ნაღმსატყორცნები რეკომენდირებული იყო ქვედანაყოფებისთვის მიეცათ შეტევის მიმართულებაზე მიზნებისა და ობიექტების დასაზიანებლად. 

ტანკები, ქვეითთა საბრძოლო მანქანები და ჯავშანტრანსპორტერები მთებში შეტევის დროს შეზღუდულად იქნებოდა გამოყენებული, მაგრამ იქ, სადაც ადგილმდებარეობის ხასიათი ამის საშუალებას იძლეოდა, ისინი ჯარებს უშუალო მხარდაჭერას აღმოუჩენდნენ. ტანკების გამოყენება პირდაპირი დამიზნებით სროლისთვის გაძნელებული იქნებოდა. ზოგჯერ ისინი შეიძლებოდა გამოყენებული ყოფილიყო მხოლოდ დახურული საცეცხლე პოზიციებიდან სროლისთვის და მარტო იმ შემთხვევაში, თუ ამის საშუალებას იძლეოდა ზარბაზნების ამაღლების კუთხეები, დროისა და მანძილის ფაქტორები. ძლიერად დასერილ ადგილმდებარეობაზე საბრძოლო ტექნიკა ჩვეულებრივ იმყოფებოდა მეორე ეშელონში, ბრძოლაში დაუყოვნებლივ შესვლისთვის მზადყოფნაში, წარმატების განვითარების ან მოწინააღმდეგის კონტრშემოტევების მოგერიების მიზნით. 

მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე სწავლებების ჩატარებისას თურქული სარდლობა იყენებდა ვერტმფრენებს საიერიშო მოქმედებებისთვის, დაზვერვის საწარმოებლად, პირადი შემადგენლობისა და შეიარაღების გადასასროლად (ნახ. 2), დახურული პოზიციებიდან სროლისას ცეხცლის კორექტირებისთვის, ტაქტიკური საჰაერო დესანტების გადასასხმელად (ნახ. 3), მოწინააღმდეგის ზურგში სადაზვერვო-დივერსიული ჯგუფების გადასროლის, ჯარების მომარაგების, დაჭრილების ევაკუაციისთვის და ა. შ. ამ მიზნებით მექანიზებულ ბრიგადას ვერტმფრენები გამოეყოფოდა კორპუსის საარმიო ავიაციის ბატალიონის შემადგენლობიდან, ხოლო შეტევის მთავარ მიმართულებაზე მისი მოქმედებებისას კი – საველე არმიის საარმიო ავიაციის პოლკის შემადგენლობიდან. 

თურქული წესდებებისა და დარიგებების შესაბამისად მთებში შეტევის მომზადების ორგანიზებისას მოითხოვებოდა საბრძოლო ტექნიკისა და ავტოტრანსპორტის მდგომარეობის გულდასმით შემოწმება. რეკომენდირებული იყო აგრეთვე საწვავ-საცხები მასალების გაზრდილი მარაგებიც ჰქონოდათ. 

კოლონები მარშზე ისეთნაირად ეწყობოდა, რომ მუდმივ მზადყოფნაში ყოფილიყვნენ ბრძოლაში შესასვლელად, რისთვისაც მესანგრეთა ქვედანაყოფები, არტილერია და შეძლებისდაგვარად ტანკებიც წინ გამოდიოდნენ, ხოლო საჰაერო თავდაცვის საშუალებები კი მთელ კოლონაში ნაწილდებოდა. ყველაზე უფრო სახიფათო უბნებს მარშრუტზე (ვიწრობებს /теснины, узкости/, ხიდებსა და სხვა) საზენიტო საშუალებებით წინასწარ აძლიერებდნენ. 

თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს  ორგანიზაცია მთებში ადგილმდებარეობის ხასიათის, დასაცავი ობიექტის მნიშვნელობის, თავიანთი ჯარებისა და შემომტევი მოწინააღმდეგის ძალებისა და საშუალებათა არსებობის მიხედვით ხდებოდა. რეკომენდირებული გახლდათ მცირე ქვედანაყოფების გამოყენება, რომელთაც შეეძლებოდათ გადაღობებოდნენ მოწინააღმდეგის წინსვლას, გაეძნელებიათ ის ან თავიანთთვის ხელსაყრელ მიმართულებაზე მიემართათ. შემკავებელი მოქმედებები მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე შეიძლებოდა ნაკლები ძალებით ეწარმოებიათ, ვიდრე ჩვეულებრივ პირობებში. პირადი შემადგენლობისა და ტექნიკის ახალ რაიონებში სწრაფად გადასროლისთვის აუცილებელი იყო ვერტმფრენების გამოყენება და როკადული გზების მშენებლობის გათვალისწინება. შემკავებელი მოქმედებების მწარმოებელი ძალები მოვალენი იყვნენ მიეღოთ ზომები ჩასაფრებების ან ხაფანგების მოწყობისთვის, რათა საფლანგო პარალელური გზებით მოწინააღმდეგის წინწამოსვლა არ დაეშვათ. 

მაღალმთიან და ძნელადმისადგომ რაიონებში ძირითად ძალისხმევას თავს უყრიდნენ ადგილმდებარეობის ტაქტიკური თვალსაზრისით ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი უბნების – უღელტეხილების, გაბატონებული სიმაღლეების, გზათა კვანძების, მთებში გასასვლელების, ხიდების, დაბლობებსა და პლატოებზე გამოსასვლელების, ხეობების, ვიწრობების და ა. შ. – შენარჩუნებაზე. ამ შემთხვევაში თავდაცვა, როგორც წესი, კეროვან ხასიათს ატარებდა და უპირატესად სიმაღლეებზე განლაგებული თავდაცვის საბატალიონო რაიონებისა და საასეულო საყრდენი პუნქტების სისტემას წარმოადგენდა. მათ შორის შუალედები რეკომენდირებული იყო არტილერიისა და სხვა საშუალებების ცეცხლით, საინჟინრო ღობურებით, დანაღმული ველებითა და ა. შ. დაეფარათ. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა ტანკსახიფათო მიმართულებებზე, სამთო უღელტეხილებთან და დაბლობებზე გამოსასვლელებთან მისადგომებზე, აგრეთვე გზათა კვანძებზე ცეცხლისა და საინჟინრო ღობურების სისტემის შექმნას. ამას, თურქი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, შეიძლებოდა მოწინააღმდეგის ჯარების გაშლისთვის ხელი შეეშალა და მისთვის მანევრის თავისუფლებაც მოესპო. ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი უბნები და ობიექტები აუცილებელი იყო საიმედოდ დაეცვათ მოწინააღმდეგის საჰაერო დესანტებისა და ტაქტიკური ავიაციის დარტყმებისგან. ცალკეულ მექანიზებულ ბრიგადას ასეთ პირობებში შეიძლებოდა დაეკვებინა თავდაცვის უბანი (რაიონი) სიგანით 10-12 კმ ფრონტში და 6-8 კმ სიღრმეში. 

თავდაცვის წინა ხაზი, როგორც წესი, თავდაცვითი ბრძოლის წარმოებისთვის ადგილმდებარეობის ყველაზე უფრო მომგებიან (ხელსაყრელ) უბნებსა და ბუნებრივ მიჯნებზე გადიოდა. მის წინ, თუ პირობები ამის საშუალებას იძლეოდა, 3 კმ დაშორებაზე აწყობდნენ (აღჭურავდნენ) საბრძოლო დაცვის საბრიგადო პოზიციებს, აგებდნენ საინჟინრო სიმაგრეებსა და ღობურებს, ქმნიდნენ შეკავების მიჯნებს. 

ჯარების საბრძოლო რიგები თავდაცვაში ძალებისა და საშუალებების არსებობიდან ამომდინარე ეწყობოდა, ძირითადი ძალისხმევის იმ მიმართულებებზე თავმოყრის მიზნით, რომლებიც თავდაცვის მთელი სისტემის სიმტკიცეს უზრუნველყოფდნენ. ჯარების მიერ მთებში მანევრის განხორციელების სირთულის შედეგად ბრიგადებში, ისევე როგორც სხვა შენაერთებსა და ნაწილებშიც, რეკომენდირებული იყო თავდაცვა აეგოთ ორ ეშელონად. ბრიგადის პირველი ეშელონის ქვედანაყოფებს სატანკო, საარტილერიო, ტანკსაწინააღმდეგო, საზენიტო, საინჟინრო და სხვა ფორმირებების აუცილებელი რაოდენობით აძლიერებდნენ. მეორე ეშელონი და რეზერვები განლაგდებოდნენ თავდაცვის სიღრმეში გზების ან წინსვლის მომზადებული მარშრუტების მახლობლად იმისთვის მზადყოფნაში, რათა მოწინააღმდეგის გარღვევის შემთხვევაში უმნიშვნელოვანესი მიმართულებები გადაეკეტათ, ან კიდევ მისი საჰაერო დესანტები გაენადგურებიათ. ამასთან ცეცხლის სისტემა ისეთნაირად უნდა ყოფილიყო ორგანიზებული, რათა უზრუნველეყოთ შემომტევ მოწინააღმდეგეზე უწყვეტი და მზარდი ზემოქმედების მიზნით ხელთ არსებული მთელ საშუალებათა ამოცანების, ადგილისა და დროის მიხედვით შეთანხმებული გამოყენება. ცეცხლს ყველაზე უფრო მეტი დაძაბულობისთვის შემომტევი ჯარების უშუალოდ თავდაცვის წინა ხაზთან მოსვლისას უნდა მიეღწია, სადაც ამ ხაზის წინ, აგრეთვე საასეულო და საოცეულო საყრდენი პუნქტების პირაპირებსა და ფლანგებზე საარტილერიო, სანაღმსატყორცნო და თოფ-სატყვიამფრქვევო ცეცხლის უწყვეტი ზონა იქმნებოდა, რათა მოწინააღმდეგის წინსვლა შეენელებიათ ან კიდევ მისი შემოტევა სულაც ჩაეშალათ. 

მოტოქვეითი ბატალიონი თავდაცვაში მოქმედებდა, როგორც წესი, ბრიგადის შემადგენლობაში, იმყოფებოდა რა მის პირველ ან მეორე ეშელონში (რეზერვში). მთებში მოქმედებებისას ადგილმდებარეობის რელიეფის უნარიანი გამოყენებით მას უნდა შეძლებოდა თავის ძალებზე რამდენჯერმე აღმატებული მოწინააღმდეგის შემოტევაც კი შეეკავებინა. იშვიათ შემთხვევებში ბატალიონს შეეძლო ემოქმედა ასევე დამოუკიდებლად, შეასრულებდა რა რაიონის თავდაცვის ამოცანას. ამ დროს მოტოქვეითი ბატალიონი უშუალოდ კორპუსის მეთაურს დაექვემდებარებოდა. 

ბრიგადის პირველ ეშელონში მოქმედი ბატალიონი თავდაცვისთვის ღებულობდა რაიონს, რომლის სიგრძე და სიღრმე დამოკიდებული იქნებოდა ადგილმდებარეობის ხასიათზე, მაგრამ მას არ უნდა გადაეჭარბებია 3 კმ-თვის ფრონტში და 2,5 კმ-თვის სიღრმეში. ბრიგადის მეთაურს, ბატალიონისთვის დასმული ამოცანიდან ამომდინარე, შეეძლო ის გაეძლიერებია სატანკო ასეულით, მესანგრეთა და სადაზვერვო ოცეულებით, აგრეთვე მისთვის საველე არტილერიის ერთი-ორი ბატარეის ცეცხლითაც მხარი დაეჭირა. 

ბატალიონის საბრძოლო მოწყობა დამოკიდებული გახლდათ დასაცავი რაიონის სიგანეზე და შეიძლებოდა აგებული ყოფილიყო ერთ ან ორ ეშელონად. მთიან და ტყიან ადგილმდებარეობაზე მოქმედებებისას ყველაზე უფრო ტიპიურად ითვლებოდა საბრძოლო წყობა ორ ეშელონად: ორი მოტოქვეითი ასეული პირველ ეშელონში და ერთი ასეულიც მეორე ეშელონში (რეზერვში). 

ბრიგადის მეორე ეშელონში (რეზერვში) მყოფი მოტოქვეითი ბატალიონი განკუთვნილი გახლდათ თავდაცვაში სოლისებურად შემოჭრილი მოწინააღმდეგის ბლოკირებისთვის, ფლანგების დაფარვისა და მის საჰაერო დესანტებთან ბრძოლისთვის. ჩეულებრივ ის განლაგდებოდა განწერტებულად, მის მიერ მომზადებული რაიონის მახლობლობაში, სრულ მზადყოფნაში იმისთვის, რათა სწრაფად დაეკავებია ეს რაიონი ან წინ საწყის მიჯნაზე გასულიყო და კონტრშტევა ჩაეტარებია. თუ მოწინააღმდეგე ბრიგადის მთავარი ძალებისგან ბატალიონის მოწყვეტას შეძლებდა, მაშინ ამ უკანასკნელის მეთაურს ევალებოდა წრიული თავდაცვის ორგანიზება მოეხდინა. 

მთებში საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის პირადი შემადგენლობის მომზადება თურქეთის სახმელეთო ჯარებში მე-3 საველე არმიის სპეციალურ სამთოქვეით სასწავლო პოლკში ხორციელდებოდა. სწავლების პროგრამა შეიცავდა მთაგორიანი ადგილმდებარეობის თავისებურებების, მთებში მოქმედებების ტაქტიკის, სპეციალური აღკაზმულობის გამოყენების, პირველი სამედიცინო დახმარების აღმოჩენის, საავარიო-სამაშველო სამუშაოების ორგანიზაციის საკითხების შესწავლას, აგრეთვე სათხილამურო და ფიზიკური მომზადებას და ა. შ. 

რუსი ავტორების დასკვნით, 1990-იანი წლების შუახანებში თურქული სახმელეთო ჯარების სარდლობა გამუდმებით სრულყოფდა საბრძოლო მოქმედებების წარმოების ტაქტიკას ქურთისტანის მუშათა პარტიის «ბოევიკების» წინააღმდეგ ოპერაციებში, რომლებიც შეიარაღებულ ბრძოლას აწარმოებდნენ თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და აღმოსავლეთ რაიონებში დამოუკიდებელი ქურთული სახელმწიფოს შესაქმნელად, ხოლო ძნელადმისადგომ მთაგოარიან ადგილებში კი მათ საამისოდ ბანაკები და ბაზებიც გააჩნდათ. ამ ბანაკების განადგურებისთვის საჟანდარმო ჯარებისა და «კომანდოსის» ჯარების გარდა, სახმელეთო ჯარების რეგულარული ქვედანაყოფებიც გამოიყენებოდა მე-2 და -3 საველე არმიების შემადგენლობიდან, რომლებსაც სპეციალური პროგრამის მიხედვით ჰქონდათ სწავლება გავლილი და მომზადებულიც იყვნენ მთაგორიანი ადგილმდებარეობის პირობებში საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник С. Николаев, «Действия турецкой механизированной бригады в горах», Зарубежное Военное Обозрение, 1994 г. № 9. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სახმელეთო ჯარები 1990-იანი წლების შუახანებში

თურქეთის სახმელეთო ჯარები 1990-იანი წლების შუახანებისთვის შეადგენდა შეიარაღებული ძალების რიცხოვნების 80 %-ს და განკუთვნილი გახლდათ სამხედრო-საჰაერო და სამხედრო-საზღვაო ძალებთან (სჰძ და სზძ) ერთობლივად, აგრეთვე სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (სე ომთ) ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) შემადგენლობაში საომარი მოქმედებების წარმოებისთვის ჩვეულებრივი და ბირთვული იარაღის გამოყენებით. 1994 წლის დასაწყისში თურქეთის სახმელეთო ჯარების საერთო რიცხოვნება შეადგენდა 480 ათას ადამიანს, მათ რიცხვში 26,7 ათას ოფიცერს, 26,3 ათას უნტერ-ოფიცერსა და 427 ათას ვადიანი სამსახურის სამხედრო მოსამსახურეს. მის შემადგენლობაში იყო ჯარების ყველა ძირითადი გვარეობა – ქვეითი (მოტოქვეითი) ჯარი, ჯავშანსატანკო ჯარები, არტილერია, საარმიო ავიაცია, სპეციალური დანიშნულების ჯარები, საინჟინრო ჯარები, კავშირგაბმულობისა და საგანგებო დანიშნულების ჯარები, აგრეთვე სამსახურები – სატრანსპორტო, საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგებისა და რემონტის, საინტენდანტო, მედიკურ-სანიტარული, საფინანსო და სხვა. 

სახმელეთო ჯარებში იმ ხანებში მოითვლებოდა ოთხი დივიზია (მექანიზებული, ორი მოტოქვეითი და ქვეითი), 43 ცალკეული ბრიგადა (15 ჯავშანსატანკო, 16 მექანიზებული, ცხრა ქვეითი და სამიც «კომანდოსის»), ხუთი ცალკეული პოლკი (მოტოქვეითი, ორი ქვეითი და ორიც «კომანდოსის»), სამი სასწავლო დივიზია (ჯავშანსატანკო და ორიც ქვეითი), საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილები და ქვედანაყოფები. ყველა ისინი შეყვანილი იყვნენ ოთხ საველე არმიაში, ორ ცალკეულ საარმიო კორპუსში, სასწავლო სარდლობასა და ზურგის სარდლობაში (ნახ. 1 /სტრუქტურა/). 

[ნახატი] 

ნახ. 1. თურქეთის სახმელეთო ჯარების საორგანიზაციო სტრუქტურა 

საველე არმიების სარდლებისა და საარმიო კორპუსების მეთაურების უშუალო დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა 203,2-მმ ჰაუბიცების, 175-მმ თვითმავალი ზარბაზნებისა და 155-მმ ჰაუბიცების დაახლოებით 30 საარტილერიო დივიზიონი (დასავლური ტერმინოლოგიით ბატალიონი), 20-მდე საზენიტო და საზენიტო-სარაკეტო დივიზიონი, 25-ზე მეტი საინჟინრო ბატალიონი, საარმიო ავიაციის სამი პოლკი და ათი ბატალიონი, კავშირგაბმულობის 15 ბატალიონი, აგრეთვე ზურგის უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები. 

სახმელეთო ჯარების საერთო ოპერატიულ ხელმძღვანელობას ახორციელებდა სარდალი (არმიის გენერალი), რომელსაც ნიშნავდა მინისტრთა საბჭო, გენერალური შტაბის უფროსისა და ეროვნული თავდაცვის მინისტრის წინადადებით, და ამტკიცებდა ქვეყნის პრეზიდენტი. იგი უშუალოდ გენერალური შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა და სახმელეთო ჯარების მშენებლობაზე, დაკომპლექტებაზე, საბრძოლო მომზადებასა და მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფაზე აგებდა პასუხს. გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების ხელმძღვანელობას სარდალი ახორციელებდა შტაბის მეშვეობით (ქ. ანკარა). შტაბის უფროსი (კორპუსის გენერალი) – გახლდათ მისი პირველი მოადგილე. იგი ხელმძღვანელობდა შტაბის სამმართველოებს, პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების საბრძოლო მზადყოფნაზე, საბრძოლო საშუალებების დაგეგმვასა და გაანგარიშებაზე, ბიუჯეტის განსაზღვრაზე, იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის შერჩევასა და შესყიდვაზე, გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებაზე, ახორციელებდა ურთიერთმოქმედებას ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების სარდლობასთან სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, სჰძ-ისა და სზძ-ის შტაბებთან, აგრეთვე სამინისტროებთან და სამოქალაქო უწყებებთან. 

1990-იანი წლების შუახანებისთვის სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების შეიარაღებაში (სამობილიზაციო მარაგების გათვალისწინებით) იმყოფებოდა დაახლოებით 4000 საბრძოლო ტანკი (300 «ლეოპარდ-1A3» /ნახ. 2/, 1980 M48A5, 1130 M48A2, 500 M47); საველე არტილერიის 4200-ზე მეტი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი (830 105-მმ ჰაუბიცა M101A1, 104 150-მმ ჰაუბიცა «შკოდა», 500 155-მმ ჰაუბიცა M114A1, 150 155-მმ ზარბაზანი M59, 156 203,2-მმ ჰაუბიცა M115, 300 105-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M52, 26 105-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M108, 162 155-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M109, 34 175-მმ თვითმავალი ზარბაზანი M107, 24 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცა M110, 20 227-მმ ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა /ზცრს/ MLRS); 81, 106,7 და 120 მმ ყალიბების 1900-ზე მეტი ნაღმსატყორცნი; 4000-მდე ჯავშანტრანსპორტერი (2460 M113, 600 M2 და M3, 300 БТР-60, 80 AIFV, ნახ. 3, 1600-ზე მეტი ტანკსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსი «თოუ», «მილანი» და «კობრა»); 75 და 106 მმ ყალიბების 2500-მდე უუკუცემო ქვემეხი; 20, 35 და 40 მმ ყალიბების დაახლოებით 1300 საზენიტო არტილერიის ქვემეხი, 12 საზენიტო სარაკეტო დანადგარი «რაპირა» (ნახ. 4), საარმიო ავიაციის 168 თვითმფრინავი და 323 ვერტმფრენი, აგრეთვე სხვა სამხედრო ტექნიკა. 

სახმელეთო ჯარების უმაღლეს ოპერატიულ გაერთიანებას წარმოადგენდა საველე არმია, რომლის სარდალიც (არმიის გენერალი) უშუალოდ ექვემდებარებოდა სახმელეთო ჯარების სარდლობას. ჯარების მართვაში მისი ოპერატიული ორგანო გახლდათ შტაბი (შტაბის უფროსი, ორი მოადგილე და ოთხი განყოფილება: პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო, ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების, ზურგის). ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების უფროსები მათდამი დაქვემდებარებულ განყოფილებებთან და სარდლობებთან ერთად განყოფილებების უფროსების უფლებით შედიოდნენ არმიის შტაბის შემადგენლობაში. 

საველე არმია პასუხისმგებლობის რაიონისა და მისი საბრძოლო დანიშნულების მიხედვით, შეიცავდა ორ-ოთხ საარმიო კორპუსს, ცალკეულ შენაერთებს, საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. 

უმაღლესი ტაქტიკური შენაერთი გახლდათ საარმიო კორპუსი, რომელსაც შეეძლო მოქმედება როგორც არმიის შემადგენლობაში, ისე დამოუკიდებლადაც. მასზე დაკისრებული ამოცანებისა და საბრძოლო დანიშნულების რაიონის მიხედვით მასში შედიოდნენ ერთი-ორი დივიზია ან სამი-რვა ცალკეული ბრიგადა, საარტილერიო პოლკი, საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები. 

ქვეითი დივიზია (დაახლოებით 15 ათასი ადამიანი) 1990-იან წლებში შეიცავდა მეთაურობას, სამ ქვეით პოლკს (სამ-სამი ქვეითი ბატალიონი), საარტილერიო პოლკს (უშუალო მხარდაჭერის სამი საარტილერიო დივიზიონი, საერთო მხარდაჭერის ერთი საარტილერიო დივიზიონი და საზენიტო საარტილერიო ბატარეა), სამ ბატალიონს (სატანკო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის), სამ ასეულს (საშტაბო, სადაზვერვო და ტანკსაწინააღმდეგო), აგრეთვე დივიზიის ზურგს. შეიარაღება გახლდათ: 50 საბრძოლო ტანკი, საველე არტილერიის 70 ქვემეხი, 180 ნაღმსატყორცნი, 150 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათ რიცხვში 70 ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი სარაკეტო კომპლექსი /ტსრკ/), საზენიტო არტილერიის 30 ქვემეხი, 60 გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსი (გზრკ). 

მოტოქვეით დივიზიას (14 ათას ადამიანზე მეტი) გააჩნდა შტაბი, ორი ქვეითი, ჯავშანსატანკო (ორი სატანკო და ერთი მოტოქვეითი ბატალიონები) და საარტილერიო პოლკები, სამი ბატალიონი (სატანკო, მესანგრეთა და კავშირგაბმულობის), სამი ასეული (საშტაბო, სადაზვერვო და ტანკსაწინააღმდეგო), ზურგის ქვედანაყოფები. შეიარაღებაში გააჩნდა: 130 საბრძოლო ტანკი, 130 ქვეითთა საბრძოლო მანქანა (ქსმ) და ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ), საველე არტილერიის 70 ქვემეხი, 130 ნაღმსატყორცნი, 130 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათ რიცხვში 60 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის 30 ქვემეხი, 75 გზრკ. 

მექანიზებული დივიზია (დაახლოებით 11 ათასი ადამიანი) მოიცავდა შტაბსა და ორ მექანიზებულ ბრიგადას. შეიარაღებაში მას გააჩნდა: 200 ტანკი, 300 ქსმ და ჯტრ, საველე არტილერიის 70 ქვემეხი, 90 ნაღმსატყორცნი, 120 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათგან 60 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის 16 ქვემეხი, 45 გზრკ. 

1990-იანი წლების შუახანებისთვის სახმელეთო ჯარების ძირითად ტაქტიკურ შენაერთს წარმოადგენდა ბრიგადა (ქვეითი, მექანიზებული, ჯავშანსატანკო), რომელიც საბატალიონო საფუძველზე გახლდათ ორგანიზებული. მაშინ ახლად მიღებული საორგანიზაციო-საშტატო სტრუქტურის თანახმად ცალკეული ბრიგადები იყვნენ შემდეგი საბრძოლო შემადგენლობის. 

ცალკეულ ქვეით ბრიგადას (დაახლოებით 6 ათასი ადამიანი) გააჩნდა შტაბი, საშტაბო ასეული, ოთხი ქვეითი და ერთი სატანკო ბატალიონები (41 ტანკი), 105 და 155 მმ ყალიბების ორი საარტილერიო დივიზიონი, საზენიტო-საარტილერიო ბატარეა, ხუთი ასეული (სადაზვერვო, ნაღმსატყორცნების, მესანგრეთა, ტსრკ-ების, რომელშიც ჰქონდათ 18 გასაშვები დანადგარი /გდ/, და კავშირგაბმულობის), ზურგის ქვედანაყოფები (საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგების ასეული, აგრეთვე ავტოსატრანსპორტო, სამედიცინო და საინტენდანტო ასეულები). მისი შეიარაღება იყო: 50 ტანკი, ხუთი ჯტრ, საველე არტილერიის 36 ქვემეხი, 70 ნაღმსატყორცნი, 70 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათ რიცხვში 40 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის რვა ქვემეხი, 35 გზრკ. 

ცალკეული მექანიზებული ბრიგადა (5 ათას ადამიანზე მეტი) მოიცავდა შტაბს, საშტაბო ასეულს, ორ მოტოქვეით ბატალიონს (თითოეულში 44 ჯტრ), ორ სატანკო და ერთ სადაზვერვო ბატალიონებს (უკანასკნელში 23 ტანკი), თვითმავალი ჰაუბიცების ორ საარტილერიო დივიზიონს (18-18 ქვემეხით), თვითმავალ საზენიტო-საარტილერიო ბატარეას. შეიარაღება: 100 ტანკი, 200 ჯტრ და ქსმ, საველე არტილერიის 36 ქვემეხი, 50 ნაღმსატყორცნი, 80 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათგან 30 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის რვა ქვემეხი, 40 გზრკ. 

ცალკეულ ჯავშანსატანკო ბრიგადას (5 ათას ადამიანზე მეტი) გააჩნდა შტაბი, საშტაბო ასეული, სამი სატანკო და ორი მოტოქვეითი ბატალიონი, 105 და 155 მმ ყალიბების ორი საარტილერიო დივიზიონი, თვითმავალი საზენიტო-საარტილერიო ბატარეა, სადაზვერვო ასეული (შვიდი ტანკი). მის შეიარაღებაში შედგებოდა: 130 ტანკი, 170 ქსმ და ჯტრ, საველე არტილერიის 36 ქვემეხი, 36 ნაღმსატყორცნი, 60 ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება (მათ შორის 30 ტსრკ), საზენიტო არტილერიის რვა ქვემეხი, 40 გზრკ. მექანიზებული და ჯავშანსატანკო ბრიგადების დანარჩენი ქვედანაყოფები შეესაბამებოდა ქვეითი ბრიგადის სტრუქტურას. 

«კომანდოსის» ცალკეული ბრიგადა (6 ათასი ადამიანი) მიეკუთვნებოდა სპეციალური დანიშნულების ჯარებს და განკუთვნილი გახლდათ სადაზვერვო-დივერსიული ამოცანების შესრულებისთვის, აგრეთვე ფსიქოლოგიური ოპერაციებისა და სხვა ძირგამომთხრელი აქციების ჩატარებისთვისაც. მის შემადგენლობაში იყო შტაბი, «კომანდოის» ოთხი ბატალიონი და საარმიო ავიაციის ბატალიონი. შეიარაღებაში მას გააჩნდა: 145 ნაღმსატყორცნი, 45 ტანკსაწინააღდეგო საშუალება (ექვსი ტსრკ-ის ჩათვლით), 25 გზრკ. 

რუსი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, სახმელეთო ჯარების მშვიდობიანობის დროის დაჯგუფება 1990-იანი წლების შუახანებისთვის შეესაბამებოდა ნატო-სა და თურქეთის გეგმების მოთხოვნებს სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე საომარი მოქმედებების წარმოებაში. აღმოსავლეთ თრაკიასა და შავი ზღვის სრუტეების ზონაში განლაგებული იყო სახმელეთო ჯარების ყველაზე უფრო ძლიერი გაერთიანება – 1-ლი საველე არმია. მის შემადგენლობაში იმ ხანებში შედიოდნენ მე-2, -3, -5 და 15-ე საარმიო კორპუსები (ერთი დივიზია და 17 ცალკეული ბრიგადა). მის გარდა, ბალკანეთის სტრატეგიულ მიმართულებაზე შეიძლებოდა გამოეყენებიათ მე-4 (ეგეოსის) საველე არმია (ერთი სასწავლო დივიზია და ორი ცალკეული ბრიგადა) და 11-ე ცალკეული კორპუსი (ორი დივიზია), რომელიც კუნძულ კვიპროსზე გახლდათ დისლოცირებული. ამ სტრატეგიულ მიმართულებაზე მოქმედებებისთვის განკუთვნილი დაჯგუფება თურქეთის სახმელეთო ჯარების დივიზიებისა და ბრიგადების 50 %-ზე მეტს შეიცავდა. მას ღიად შეტევითი ხასიათი ჰქონდა. მის შემადგენლობაში შეიძლებოდა ყოფილიყო თითო მექანიზებული, მოტოქვეითი და ქვეითი დივიზია, ცხრა ჯავშანსატანკო, ექვს მექანიზებულ და ექვს ქვეით ბრიგადამდე, და «კომანდოსის» ორ ბრიგადამდე. დაჯგუფების შეიარაღებაში შედგებოდა 2000-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის დაახლოებით 3500 ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 1400 ჯავშანტრანსპორტერი. საავიაციო მხარდაჭერისთვის ბალკანეთის სტრატეგიულ მიმართულებაზე განკუთვნილი გახლდათ 1-ლი ტაქტიკური საავიაციო სარდლობა, რომელსაც თავის შემადგენლობაში ჰყავდა 500-ზე მეტი საბრძოლო თვითმფრინავი. 

ამიერკავკასიის სახელმწიფოებთან საზღვარზე გაშლილი იყო მე-3 საველე არმია (მე-8 და -9 საარმიო კორპუსები, ორი ცალკეული ბრიგადა), სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (სირიასთან, ერაყთან და ირანთან საზღვრისპირა რაიონებში) – მე-2 საველე არმია (მე-6 და -7 საარმიო კორპუსები). საომარი მოქმედებების მსვლელობისას მე-2 საველე არმიის ზოგიერთი შენაერთი შეიძლებოდა გამოეყენებიათ სხვა სტრატეგიულ მიმართულებებზე, მათ რიცხვში ბალკანეთის მიმართულებაზეც. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებას კავკასიის სტრატეგიულ მიმართულებაზე 1990-იანი წლების შუახანებისთვის თავის შემადგენლობაში ჰყავდა ერთი მოტოქვეითი დივიზია, ექვსი ჯავშანსატანკო, ათი მექანიზებული და სამი ქვეითი ბრიგადები, «კომანდოსის» ერთი სამთო ბრიგადა (მათ შორის შვიდი ბრიგადა მე-2 საველე არმიის შემადგენლობაში). ამ დაჯგუფების შეიარაღებაში იმყოფებოდა 1500-ზე მეტი ტანკი, საველე არტილერიის დაახლოებით 2500 ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 1100-ზე მეტი ჯავშანტრანსპორტერი. კავკასიის სტრატეგიულ მიმართულებაზე სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებისთვის საავიაციო მხარდაჭერის აღმოჩენა ეკისრებოდა ამ რაიონში დისლოცირებულ მე-2 ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობას, რომელსაც იმ ხანებში თავის შემადგენლობაში ჰყავდა 270-მდე საბრძოლო თვითმფრინავი (ნახ. 5 /რუკა/). 

[ნახატი] 

ნახ. 5. თურქეთის სახმელეთო ჯარების დისლოკაცია 

ნატო-ს სარდლობა 1990-იან წლებში თურქეთს განსაკუთრებულ ადგილს გამოუყოფდა ბლოკის სამხრეთ ფლანგის განმტკიცებაში. ეს განპირობებული გახლდათ უწინარეს ყოვლისა მისი გეოგრაფიული მდებარეობით, ვინაიდან ის უშუალოდ ესაზღვრებოდა ამიერკავკასიის რესპუბლიკებს, აგრეთვე ახლო და და შუა აღმოსავლეთის ქვეყნებს, რომლებში არასტაბილური შიდაპოლიტიკური ვითარება იყო შენარჩუნებული. გარდა ამისა, თურქეთი აკონტროლებდა ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სტრატეგიულ მიჯნას სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე – შავი ზღვის სრუტეების ზონას. მას ნატო-ში ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი არმია (სახმელეთო ჯარები) ჰყავდა და მნიშვნელოვანი ადამიანური რესურსებიც გააჩნდა. 

მექანიზებულ და ჯავშანსატანკო შენაერთებსა და ნაწილებს ჰქონდათ პირადი შემადგენლობის ჯავშანდაცულობის შედარებით მაღალი დონე, დამრტყმელი და მანევრული შესაძლებლობები. თურქეთის სახმელეთო ჯარების ძლიერ მხარეებს მიეკუთვნებოდა პირადი შემადგენლობის განსწავლულობისა და სამხედრო დისციპლინის საკმარისად მაღალი დონე, მრავალრიცხოვანი მომზადებული რეზერვის არსებობა და ინფრასტრუქტურის განვითარებული სისტემა. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების სუსტ მხარეებს 1990-იანი წლების შუახანებში წარმოადგენდა: შენაერთებში ბირთვული იარაღის მიტანის სარაკეტო საშუალებების არარსებობა; საბრძოლო შემადგენლობაში სხვადასხვა ტიპის (разнотипные) დივიზიებისა და ბრიგადების ყოლა, რომლებიც არსებითად განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან თავიანთი დამრტყმელი და საცეცხლე შესაძლებლობებით; მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) საშუალებათა მარაგების ნატო-ში მიღებულ სტანდარტებთან შეუსაბამობა (მტუ-ის ძირითად სახეობათა მიხედვით მარაგები არ აღემატებოდა 30 დღეღამის მოთხოვნილებებს აუცილებელი 90 დღეღამის ნაცვლად); შეიარაღებაში მნიშვნელოვანი რაოდენობით მოძველებული ტექნიკის არსებობა; სუსტი საჯარისო საჰაერო თავდაცვა (ჰთ). თურქეთის სახმელეთო ჯარებისთვის ნეგატიურ ფაქტორად რჩებოდა აგრეთვე განცალკევებულ სტრატეგიულ მიმართულებებზე საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის განკუთვნილი დაჯგუფებების შექმნის აუცილებლობა. 

ამ წინაპირობიდან ამომდინარე, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ატარებდა სხვადასხვა ღონისძიებების კომლექსს, რათა არმიას (სახმელეთო ჯარებს) აუცილებლობის დროს შეძლებოდა მინიმლურად მოკლე ვადებში ორგანიზებულად ჩართულიყო ომში და ეწარმოებია საბრძოლო მოქმედებები დამოუკიდებლად ან ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) შემადგენლობაში სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე. 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების საომარ მოქმედებებს ბლოკის გშძ-ის შემადგენლობაში უნდა მოეცვა საბრძოლო ოპერციების ჩატარება ორ განცალკევებულ სტრატეგიულ მიმართულებაზე – ბალკანეთისა და კავკასიის მიმართულებებზე. ამ სტრატეგიულ მიმართულებებზე თურქული ჯარების ოპერატიული გამოყენების ძირითადი ფორმები საველე არმიების შეტევითი და თავდაცვითი ოპერაციები უნდა ყოფილიყო. 

ოპერატიულ გეგმებში, რომლებსაც ნატოურ და ეროვნულ სწავლებებში სისტემატიურად ამუშავებდნენ, დეტალურად მხოლოდ ომის საწყისი პერიოდის პირველი ოპერაციები იყო შემუშავებული. შემდგომი ოპერაციების დაგეგმვისა და მომზადების განხორციელებას ითვალისწინებდნენ საბრძოლო მოქმედებების პროცესში პირველი ოპერაციების შედეგებისდა მიხედვით. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების საბრძოლო და ოპერატიული მომზადება მიმართული იყო ამოცანების გადაწყვეტაზე ჯარების საბრძოლო და სამობილიზაციო მზადყოფნის, აგრეთვე პირადი შემადგენლობის საველე გაწვრთნილობის (განსწავლულობის) ამაღლებაში, შენაერთებისა და ნაწილების მომზადებაზე საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის ნატო-ს გშძ-თან და სხვა ქვეყნების შეიარაღებულ ძალებთან ერთობლივად სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე, აგრეთვე დამოუკიდებლადაც – როგორც თავიანთ, ისე მომიჯნავე ტერიტორიებზეც. 

ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების მსვლელობაზე არსებით გავლენას ახდენდნენ ნატო-ს ფარგლებში ჩატარებული ღონისძიებები, და პირველ რიგში ალიანსის ახალი სტრატეგიული კონცეფციის დებულებების პრაქტიკულ დამუშავებაში, გშძ-ისა და ეროვნული შეიარაღებული ძალების სტრუქტურის გადასინჯვაში, სასწავლო-საბრძოლო სამიანობის ორგანიზაციის პრინციპების სრულყოფაში (გაუმჯობესებაში). ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების გეგმების შესრულებაზე უშუალო გავლენას ახდენდა სიტუაცია ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ რაიონებში. აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ანატოლიაში დისლოცირებული მე-2 და -3 საველე არმიების ბევრი შენაერთი და ნაწილი გამოიყენებოდა ქურთების ანტისამთავრობო გამოსვლების ჩასახშობად. ეს ხდებოდა ზოგიერთი გეგმიური ღონისძიების გაუქმების მიზეზი, მაგრამ იმავდროულად საშუალებას აძლევდა სასწავლო-საბრძოლო საქმიანობის რიგი საკითხები რეალურ ოპერატიულ ფონზე, საბრძოლოსთან მაქსიმალურად მიახლოებულ პირობებში დაემუშავებინათ. სწავლებების «მეჰმეტჩიკ» («დამცველი»),«სონბაჰარ» («შემოდგომა») და «ქიშ» («ზამთარი») მსვლელობისას მეტი ყურადღების მიქცევა დაიწყეს წვრილი ქვედანაყოფების მოქმედებათა ტაქტიკის დამუშავების საკითხებზე, აგრეთვე ძნელადმისადგომ მთაგორიან ადგილმდებარეობაზე და ზამთრის პირობებში მოქმედებებისთვის პირადი შემადგენლობის მომზადებაზე, ასევე დივერსიულ-ძირგამომთხრელი ოპერაციების წარმოებისთვის მომზადებაზეც. 

სახმელეთო ჯარების მშენებლობა 1990-იანი წლების შუახანებში მომავალ ათწლეულში მისი რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის გეგმის შესაბამისად ხორციელდებოდა. რეორგანიზაციული ღონისძიებების მთავარ მიზანს წარმოადგენდა შენაერთებისა და ნაწილების მობილურობის, აგრეთვე ტანკებთან და საჰაერო მოწინააღმდეგესთან ბრძოლაში მათი დამრტყმელი და საცეცხლე სიმძლავრის ამაღლება. 

მიმდინარეობდა სახმელეთო ჯარების სადივიზიო-საპოლკოდან საბრიგადო-საბატალიონო საორგანიზაციო-საშტატო სტრუქტურაზე გადასვლის პროგრამის რეალიზაცია. ყველა საველე არმიაში საარმიო კორპუსების რეორგანიზაციას ატარებდნენ დივიზიების დაშლისა და მათ საფუძველზე ქვეითი, მექანიზებული და ჯავშანსატანკო ბრიგადების შექმნის მიმართულებით. შემდგომში, შეიარაღებაში საკმარისი რაოდენობით თანამედროვე ტანკების, ჯტრ-ების, ქსმ-ებისა და თვითმავალი არტილერიის მიწოდებასთან ერთად, იგეგმებოდა ყველა ქვეითი ბრიგადის მექანიზებულ ბრიგადებად რეორგანიზაცია. თურქული სარდლობის აზრით, ახალი სტრუქტურა ამსუბუქებდა (აიოლებდა) ჯარების მართვას, ამასთანავე მთა-გორიან და ძლიერად დასერილ ადგილმდებარეობაზე საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისას ამაღლებდა მათ მანევრულობასა და გამოყენების ეფექტურობას. 

ჯარების მობილურობის ამაღლებისთვის ითვალისწინებდნენ საველე არმიებისა და კორპუსების შემადგენლობაში ვერტმფრენების «ბლექ ჰოქისა» და «სუპერ პუმას» ქვედანაყოფების ყოლას, რომლებიც განკუთვნილი გახლდნენ პირადი შემადგენლობისა და ტექნიკის კრიზისულ რაიონებში სწრაფად გადასროლისთვის. გრძელდებოდა სატანკო ფარეხის ხარისხობრივი გაუმჯობესება მოძველებული ნიმუშების უფრო თანამედროვეთი – M60A1 და A3, აგრეთვე «ლეოპარდ-1A3» შეცვლის ხარჯზე. სულ იგეგმებოდა 800-ზე მეტი ახალი ტანკის მიწოდება. 

არტილერიის საცეცხლე ძლიერების გაზრდის მიზნით ითვალისწინებდნენ მის შემადგენლობაში ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემების MLRS დივიზიონების ჩამოყალიბებას და, გარდა ამისა, უშუალო მხარდაჭერის დივიზიონების 155-მმ თვითმავალი ჰაუბიცებით გადაიარაღებასაც. 

საჯარისო ჰთ-ის ეფექტურობის ამაღლება უზრუნველყოფილი უნდა ყოფილიყო საზენიტო ქვედანაყოფების გადაიარაღების გზით «ერლიკონის» ტიპის 35-მმ საზენიტო დანადგარებით, აგრეთვე თითოეულ ბრიგადაში გზრკ «სტინგერების» ოცეულის ჩამოყალიბებით. გარდა ამისა, ბრიგადების ტანკსაწინააღმდეგო ქვედანაყოფებში ვარაუდობდნენ ჰქონოდათ ტსრკ-ები «თოუ-2», რომლებიც ქსმ-ზე ან ჯტრ-ზე ინებოდა დამონტაჟებული, რაც არსებითად აამაღლებდა მათ უნარს მოწინააღმდეგის ტანკებთან ბრძოლის წარმოებაში. ვარაუდობდნენ აგრეთვე საარმიო ავიაციის პოლკების შემადგენლობაში დამრტყმელი ვერტმფრენების ასეულების ჩამოყალიბებას, რომლებიც ტსმრ-ებით იქნებოდნენ შეიარაღებული. 

ითვალისწინებდნენ ჯარების მართვისა და მათთან კავშირგაბმულობის სისტემების თანამედროვე და მომავალი ომების წარმოების მოთხოვნებთან შესაბამისობაში მოყვანასაც. 

შენაერთებისა და ნაწილების სწრაფი სამობილიზაციო გაშლის მიზნით გრძელდებოდა სამობილიზაციო სისტემისა და რეზერვისტების მომზადების მეთოდების სრულყოფა. 

თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის აზრით, რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის ათწლიანი გეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების რეალიზაცია სახმელეთო ჯარების შესაძლებლობებს თურქეთის სამხედრო დოქტრინის, აგრეთვე ნატო-ს სტრატეგიის მოთხოვნებთან სრულ შესაბამისობაში მოიყვანდა. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник С. Николаев, «Сухопутные войска Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1994 г. № 2. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარები სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1990-იანი წლების დასაწყისში

1990 წლის დასაწყისში საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკა აღნიშნავდა, რომ 80-იანი წლების მეორე ნახევარში საბჭოთა კავშირის, სოციალისტური თანამეგობრობის სხვა ქვეყნების დინამიური საგარეოპოლიტიკური კურსის წყალობით შესაძლებელი გახდა ევროპულ კონტინენტზე უსაფრთხოების სისტემის შექმნის ამოცანის თეორიის სფეროდან პრაქტიკულ სიბრტყეში გადაყვანა. ვენის შეხვედრის მანდატის შესაბამისად მიმდინარეობდა მოლაპარაკებები ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების შესახებ, აგრეთვე ევროპაში ნდობისა და უსაფრთხოების განმტკიცების ზომების შესახებ. ისწრაფვოდნენ რა მათი წარმოებისთვის ხელსაყრელი პირობების შექმნისაკენ, ვარშავის ხელშეკრულების სახელმწიფოებმა მიიღეს გადაწყვეტილება სამხედრო დოქტრინის თავდაცვითი ხასიათის შესაბამისად ცალმხრივი წესით თავიანთი შეიარაღებული ძალების არსებითად შემცირებისა და მათი საორგანიზაციო სტრუქტურის გარდაქმნის შესახებ. ამ ნაბიჯებს განსაკუთრებით დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ორმხრივ საფუძველზე გონივრული საკმარისობის ზღვრებამდე შეიარაღებათა შემცირების მეშვეობით ორი უმსხვილესი სამხედრო-პოლიტიკური კოალიციის – ვარშავის ხელშეკრულების ორგანიზაციისა და ნატო-ს – ურთიერთდამოკიდებულებათა ახალი მოდელის ჩამოყალიბებისთვის. საბჭოთა ავტორები აღნიშნავდნენ, რომ როგორც აღნიშნა სკკპ ცკ (საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის – ი. ხ.) პოლიტბიუროს წევრობის კანდიდატმა, სსრკ თავდაცვის მინისტრმა არმიის გენერალმა დ. ტ. იაზოვმა, «უყურადღებოდ არ უნდა დავტოვოთ ის აშკარა გარემოებაც, რომ დღესდღეობით აშშ-ისა და ნატო-ს შეიარაღებული ძალების მშენებლობა და მომზადება, რომელთა ხელმძღვანელობაც სსრკ-სა და ვარშავის ხელშეკრულებას თავის მთავარ სავარაუდო მოწინააღმდეგეს უწოდებს, უწინდებურად «პირდაპირი დაპირისპირებისა» და «მოქნილი რეაგირების» დოქტრინების დებულებათა შასაბამისად ხორციელდება. ხოლო მათ კი, როგორც ცნობილია, უვნებელი ხასიათი სულაც არა აქვთ». 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ნატო-სა და აშშ-ის ამბიციურ გეგმებში 1990-იანი წლების დასაწყისში, რომლებიც უწინდებურად ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნებზე სამხედრო უპირატესობის მიღწევაზე იყო მიმართული, განსაკუთრებული ადგილი და როლი სამხრეთ-ევროპულ რეგიონს ეთმობოდა, რომელიც ნატო-ში მიღებული დაყოფის შესაბამისად ევროპული ომის თეატრის სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრში (სე ომთ) იყო ჩართული. 

სამხედრო-გეოგრაფიული მიმართებით სამხრეთ-ევროპული ომთ მოიცავდა იტალიის, საბერძნეთისა და თურქეთის ტერიტორიებს, აგრეთვე ხმელთაშუა და მარმარილოს ზღვების აკვატორიებს, შავი ზღვის სრუტეების ზონასა და შავი ზღვის სამხრეთ ნაწილს. ომთ-ის სახმელეთო ნაწილის ფართობი 1 200 ათას კმ²-ზე მეტს შადგენდა და 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე აქ დაახლოებით 120 მლნ. ადამიანი ცხოვრობდა. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, მოცემული ომთ-ის სტრატეგიული მდებარეობა შესაძლებლობას აძლევდა ნატო-ს შეიარაღებული ძალების დაჯგუფებებს ევროპის კონტინენტზე ომის გაჩაღების შემთხვევაში აქტიური შეტევითი მოქმედებებით ხელი შეეწყოთ ბლოკის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) წარმატების განვითარებისთვის ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ზე, შეუქმნიდნენ რა მუქარას ცენტრალურ ევროპაში გაშლილი ვარშავის ხელშეკრულების ჯარების სამხრეთ ფლანგს. სამხრეთ-ევროპული რეგიონი, რომელიც სსრკ-სა და მის მოკავშირეებზე დარტყმების მისაყენებლად ხელსაყრელ პლაცდარმს წარმოადგენდა, ნატო-ს ფარგლებში შემუშავებულ, ხოლო შემდეგ კი საჯარისო მანევრებსა და სწავლებებში გათამაშებულ კოალიციური ომის პრაქტიკულად ყველა სცენარში ფიგურირებდა. გარდა ამისა, ამავე პლაცდარმიდან აშშ-სა და ნატო-ს სხვა ქვეყნებს შეეძლოთ დამუქრებოდნენ ახლო და შუა აღმოსავლეთის, ჩრდილოეთ და ცენტრალური აფრიკის სახელმწიფოებს. ეს მუქარა მანამდეც არაერთხელ განხორციელებულა ცხოვრებაში ბლოკის ქვეყნების მიერ არაბული და აფრიკული სახელმწიფოების საშინაო საქმეებში ჩარევის მრავალრიცხოვანი შემთხვევების დროს. 

1980-90-იანი წლების მიჯნაზე სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე გაშლილი გახლდათ სავარაუდო (შესაძლო) ზემოქმედების სიმძლავრის მიხედვით მეორე, ბრძოლისუნარიანი, მზადყოფნის მაღალ ხარისხში მყოფი შეიარაღებული ძალების დაჯგუფება, რომლის საფუძველსაც იტალიური, ბერძნული და თურქული ჯარები შეადგენდნენ. ბლოკის სამხრეთ ფლანგის გაძლიერებისა და ხმელთაშუა ზღვის რაიონში ე. წ. სტაბილურობის შენარჩუნებისთვის ომთ-ის ფარგლებში მუდმივად იმყოფებოდნენ აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთის საბრძოლო ფორმირებები. რეგიონში მნიშვნელოვანი როლი ეთმობოდა მე-6 ამერიკულ ფლოტს – სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) ყველაზე უფრო ბრძოლისუნარიან ოპერატიულ გაერთიანებას. მის შემადგენლობაში შემავალი საბრძოლო ხომალდები, თვითმფრინავები და საზღვაო ქვეითი ჯარის ქვედანაყოფები თანამედროვე სახეობის იარაღითა და სამხედრო ტექნიკით იყვნენ იყვნენ აღჭურვილი, რაც მათ ფართო დიაპაზონის ამოცანების გადაწყვეტის შესაძლებლობას აძლევდა. სწავლებებზე და ვითარების გამწვავების შემთხვევებში იტალიაში, შავი ზღვის სრუტეების რაიონებსა და აღმოსავლეთ ანატოლიაში (თურქეთი) ჩვეულებრივ ხდებოდა საჯარისო ფორმირებების გადმოსროლა ჩრდილოატლანტიკური კავშირის მონაწილე სხვა ქვეყნებიდან. 

ნატო-ს შეიარაღებული ძალები ომთ-ზე უპირატესად სოციალისტური სახელმწიფოების საზღვრებთან მიმდებარე რაიონებში იყო დისლოცირებული. მისი გაშლა საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის იგეგმებოდა ბლოკის სარდლობის ოპერატიული გეგმების შესაბამისად. 

სახმელეთო ჯარები სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე გახლდათ შეიარაღებული ძალების ძირითადი სახეობა და იქ გაშლილი დაჯგუფების დაახლოებით 75 %-ს შეადგენდა. 1989 წლის დასაწყისისთვის ის თითქმის 1 მლნ. ადამიანს მოითვლიდა. სარეზერვო კომპონენტების – კარაბინერთა ჯარების, ეროვნული და ფინანსური გვარდიის (ომიანობის დროს საზღვრების დასაცავად იყენებდნენ), ირეგულარული ჯარების – გათვალისწინებით ნატო-ს ქვეყნების სახმელეთო ჯარების რიცხოვნება ომთ-ზე 1 200 ათას ადამიანს აღემატებოდა. სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს ქვეყნების სახმელეთო ჯარების რიცხოვნების მონაცემები 1980-იანი წლების მიწურულს ქვემოთაა მოყვანილი: 

ი ტ ა ლ ი ა . . . . . . . 265 ათასი (კიდევ 139 ათასი კარაბინერები და ფინანსური გვარდიის პირადი შემადგენლობა – საზღვრის დაცვის ჯარების ტიპისა) 

ს ა ბ ე რ ძ ნ ე თ ი . . . . . . . 155,5ათასი (კიდევ 15 ათასი ეროვნულ გვარდიაში) 

თ უ რ ქ ე თ ი . . . . . . . 522,9 ათასი (გარდა ამისა, 125 ათასი ირეგულარულ ჯარებში) 

ა შ შ . . . . . . . 5 ათასი 

დ ი დ ი | ბ რ ი ტ ა ნ ე თ ი . . . . . . . 3 ათასი 

საზღვარგარეთული სამხედრო ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება თეატრზე იმ ხანებში მოიცავდა 30 დივიზიასა და 54 ცალკეულ ბრიგადას. თითქმის ყველა დივიზია და ცალკეული ბრიგადების უმეტესი ნაწილი საარმიო კორპუსებში იყო შეყვანილი (ცხრილი 1). სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე 17 საარმიო კორპუსი მოითლებოდა (სამი იტალიური, ოთხი ბერძნული და ათიც თურქული). თავიანთი შემადგენლობითა და საორგანიზაციო სტრუქტურით ისინი ერთმანეთისგან განსხვავებული იყვნენ. დანიშნულების მიხედვით საარმიო კორპუსები მშვიდობიანობის დროს მოიცავდა ძალებს რამდენიმე ბრიგადიდან სამ-ოთხ დივიზიამდე, აგრეთვე საარტილერიო, სადაზვერვო, საინჟინრო ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. ომიანობის დროს მათ გაძლიერებას ძირითადად ახლად შექმნილი სტრუქტურების ხარჯზე გეგმავდნენ. გარდა ამისა, საბერძნეთისა და თურქეთის სახმელეთო ჯარებში მართვის საარმიო რგოლებიც იყო (შესაბამისად ერთი და ოთხი საველე არმია, რომელთაგან თითოეული ორიდან ოთხამდე საარმიო კორპუსს აერთიანებდა). საველე არმიების შემადგენლობაში ასევე მხარდაჭერის, საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილებიცა და ქვედანაყოფებიც შედიოდნენ. 

ცხრილი 1 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების საბრძოლო შემადგენლობა და ძირითადი შეიარაღება სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე 

საბრძოლო შემადგენლობა და . . . . . . სულ . . . . . . ომთ-ის . . . . ომთ-ის სამხრეთ- 

შეიარაღება . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ომთ-ზე . . . . სამხრეთ . . . . . აღმოსავლეთ . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ნაწილში . . . . . . . ნაწილში . . . 

საველე არმიების შტაბები . . . . . . . . . . . . 5 . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . 5 . . . 

საარმიო კორპუსების შტაბები . . . . . . . .17 . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . 14 . . . 

დივიზიები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . 30 . . . 

ცალკეული ბრიგადები . . . . . . . . . . . . . .54 . . . . . . . . . . 24 . . . . . . . . . . . . 30 . . . 

ოტრ-ების გასაშვები დანადგარები . . . . 6 . . . . . . . . . . . 6 . . . . . . . . . . . . – . . . 

ტანკები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7520 . . . . . . . . 1720 . . . . . . . . . . 5800 . . . 

საველე არტილერიის ქვემეხები, 

ზცრს, ნაღმსატყორცნები . . . . . . . . . . . 8350 . . . . . . . . 1640 . . . . . . . . . . 6710 . . . 

ტანკსაწინაღმდეგო საშუალებანი . . . .5500 . . . . . . . . 1300 . . . . . . . . . . 4200 . . . 

ზმრ გასაშვები დანადგარები . . . . . . . . .200 . . . . . . . . . 130 . . . . . . . . . . . . 70 . . . 

საზენიტო არტილერიის 

ქვემეხები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1860 . . . . . . . . . 230 . . . . . . . . . . 1630 . . . 

საარმიო ავიაციის თვითმფრი- 

ნავები და ვერტმფრენები . . . . . . . . . . . .930 . . . . . . . . . 430 . . . . . . . . . . . 500 . . . 

შემოკლებათა აღნიშვნები: ოტრ – ოპერატიულ-ტაქტიკური რაკეტა; ზცრს – ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა; ზმრ – საზენიტო მართვადი რაკეტა. 

რეგიონის როლსა და ადგილზე ნატო-ს გეგმებში, ანუ მის მნიშვნელობაზე, საბჭოთა ავტორები ომთ-ზე დივიზიებისა და ცალკეული ბრიგადების მნიშვნელოვანი რაოდენობით არსებობის მიხედვით მსჯელობდნენ, რომლებიც ევროპულ ომის თეატრზე გაშლილი ბლოკის სახმელეთო ჯარების საერთო შემადგენლობის დაახლოებით 45 %-ს შეადგენდნენ. მაგრამ მობილურობის, საცეცხლე და დარტყმითი ძლიერების თვალსაზრისით კი ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ზე განლაგებულ ჯარებს მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდებოდნენ, ვინაიდან სამხრეთ ფლანგზე დისლოცირებული ბლოკის სახმელეთო ჯარების 30 დივიზიიდან მხოლოდ 10 % და 54 ცალკეული ბრიგადიდან ნახევარზე ცოტა მეტი იყო მექანიზებული და ჯავშანსატანკო (ცხრილი 2). ხოლო სახმელეთო ჯარების შენაერთების უმრავლესობა ომთ-ზე ქვეითი, მოტოქვეითი და ალპიური ფორმირებებით გახლდათ წარმოდგენილი, რომელთა შეიარაღებაშიც (უწინარეს ყოვლისა საბერძნეთსა და თურქეთში) თანამედროვე იარაღსა და სამხედრო ტექნიკასთან ერთად მოძველებული ნიმუშებიც მნიშვნელოვანი რაოდენობით შედგებოდა. 

ცხრილი 2 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების შენაერთების საერთო რაოდენობა სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე 

შენაერთები . . . . . . . იტალია . . . . საბერძნეთი . . . . თურქეთი . . . . . . ს უ ლ 

დივიზიები: 

ქვეითი . . . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . .11 (1*) . . . . . . . . . 11 (1*) . . . . . . 22 (2*) . . . 

მოტოქვეითი . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . 1 . . . . . . . . . . . . . –. . . . . . . . . . . .1 . . . 

მექანიზებული . . . . . . . . – . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . 2 . . . 

ჯავშანსატანკო . . . . . . . . – . . . . . . . . . . .1 . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . .1 . . . 

სულ დივიზიები . . . . . . – . . . . . . . . . .13 (1*) . . . . . . . . . .13 (1*) . . . . . . 26 (2*) . . . 

ცალკეული ბრიგადები: 

ქვეითი . . . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . .1 . . . . . . . . . . . . .11 . . . . . . . . . . 12 . . . 

მოტოქვეითი 

(ალპიური) . . . . . . . . . . .4 (5) . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . 4 (5) . . . 

მექანიზებული . . . . . . . 10 . . . . . . . . . . .2 . . . . . . . . . . . . . .4 . . . . . . . . . . 16 . . . 

ჯავშანსატანკო 

(სატანკო) . . . . . . . . . . .– (4). . . . . . . . . 3 (–) . . . . . . . . . . 6 (–) . . . . . . . . . .9 (4) . . . 

სპეციალური 

დანიშნულების . . . . . . . .1 ** . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . 3*** . . . . . . . 4 . . . 

სულ ცალკეული 

ბრიგადები . . . . . . . . . . 15 (9) . . . . . . . . 6 (–) . . . . . . . . . 24 (–) . . . . . . . .51 (7) . . . 

შენიშვნები: * სასწავლო ქვეითი დივიზია; ** საპარაშუტო ბრიგადა; *** ორი «კომანდოსების» ბრიგადა და ერთიც საჰაერო-სადესანტო. 

სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს ქვეყნების შენაერთები და ნაწილები უკვე მშვიდობიანობის დროს იყოფოდა ბლოკის გშძ-ში შემავალ (გამოყოფილ) და ეროვნულ დაქვემდებარებაში დარჩენილ ფორმირებებად; თავის მხრივ კი ალიანსის ეს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალები დაყოფილი გახლდათ ნატო-ში უკვე გადაცემულ და გადაცემისთვის განკუთვნილ ჯარებად. ფაქტიურად ალიანსის მონაწილე ქვეყნების ომთ-ზე განლაგებული მთელი სახმელეთო ჯარები შეიძლებოდა ომიანობის დროს ბლოკის განკარგულებაში გამოეყოთ. 

სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გშძ-ის გაერთიანებათა ხელმძღვანელობისთვის შექმნილი იყო მთავარი სარდლობა (ნახ. 1., შტაბი ნეაპოლში, იტალია). ხმელთაშუა ზღვის აუზის ზღვების აკვატორიებით თეატრი ორ ნაწილად იყო გაყოფილი: სამხრეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნაწილებად. პირველში შედიოდა იტალიის ტერიტორია და ხმელთაშუა ზღვის დასავლეთ ნაწილი, მეორეში – დანარჩენი მისი ნაწილი და საზღვაო აკვატორია. შესაბამისად იყო შექმნილი გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების ორი სარდლობა ომთ-ის სამხრეთ ნაწილსა (შტაბი ქ. ვერონაში, იტალია) და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (შტაბი ქ. იზმირში, თურქეთი). 

[ნახატი] 

ნახ. 1. ნატო-ს გშძ-ის მთავარი სარდლობის სტრუქტურა სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-იანი წლების მიწურულს (უცხოური ბეჭდური გამოცემების ზოგიერთი მონაცემით, საბერძნეთის შეიარაღებული ძალების 3 дсн ???????? დაშლილი გახლდათ) 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში შეიცავდა იტალიურ შენაერთებსა და ნაწილებს, აგრეთვე იტალიაში მყოფ ამერიკულ ჯარებს (ნახ. 2 /რუკა/) 

[ნახატი – რუკა] 

ნახ. 2. ნატო-ს სახმელეთო ჯარების სარდლობებისა და შტაბების დისლოკაცია სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე 

მოცემულ რაიონში მყოფი გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების მთავარ ამოცანას წარმოადგენდა ჩრდილოიტალიურ მიმართულებაზე შეტევითი და თავდაცვითი ოპერაციების წარმოება. მისი ჩრდილოეთ საზღვარი აღმოსავლეთ ალპების ჩრდილოეთ ქედზე გადიოდა, სამხრეთ საზღვარი კი – ადრიატიკის ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე. იტალიის ტერიტორიიდან ალპებში არსებული მთებში გასასვლელების გავლით ეს გზები ავსტრიისა (ბრენერისა და ფილახის გასასვლელები) და იუგოსლავიის (ლუბლიანა – გორიციის გასასვლელი) ფარგლებში გადიოდა. ჩრდილოიტალიური მიმართულება რელიეფის მრავალფეროვნებითა და სირთულით ხასიათდებოდა. ჯარების მოქმედებებისთვის ყველაზე უფრო იოლ მისადგომად (მოსახერხებლად) ლომბარდიის დაბლობი იყო მიჩნეული. 

ი ტ ა ლ ი უ რ ი | ჯ ა რ ე ბ ი,  რომლებიც სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების სარდლობის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში გადასაცემად იყო გამოყოფილი, მოიცავდა მე-3 და -5 საარმიო და მე-4 ალპიურ საარმიო კორპუსებს, 24 ცალკეულ ბრიგადას (ერთი საპარაშუტო, ოთხი სატანკო და ოთხიც მოტოქვეითი, ხუთი ალპიური და ათი მექანიზებული), საარმიო ავიაციის ოთხ პოლკს, საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. ისინი ეგრეთ წოდებულ საველე ჯარებს შეადგენდნენ. 

1987 წლის პირველ ნახევარში დაწყებული სახმელეთო ჯარების რეორგანიზაციის შესაბამისად, რომლის შედეგადაც სადივიზიო სტრუქტურა იქნა გაუქმებული, მანამდე დივიზიების შემადგენლობაში შემავალი ბრიგადები, ბატალიონები და სხვა ქვედანაყოფები საარმიო კორპუსების მეთაურობათა ოპერატიულ დაქვემდებარებაში ახლა ცალკეული ერთეულების უფლებებით გადაეცა. სახმელეთო ჯარების მთავარი შტაბის დაქვემდებარებაში დარჩა ცალკეული ბრიგადები – «ფრიული» (მოტოქვეითი) და «ფოლგორე» (საპარაშუტო, ორივე, გარდა ამისა, იტალიური «სწრაფი გაშლის ჯარების» შემადგენლობაში იყო გამოყოფილი), აგრეთვე ცალკეული მექანიზებული ბრიგადა «სარდინიელი გრენადერები». რეორგანიზაციის შესაბამისად სახმელეთო ჯარების სარეზერვო კომპონენტების სტრუქტურაც ცვლილებებს განიცდიდა. ასე, 1988 წელს სამი ახალი კადრირებული (სარეზერვო) ბრიგადა იქნა შექმნილი – ალპიური «პიემონტე», მექანიზებული «ლაციო» და სატანკო «პულია» (მათ შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1989, № 9, გვ. 25). 

ტერიტორიული თავდაცვის ჯარებს, რომლებსაც ასევე ითვალისწინებდნენ რეგიონში ძალების ზოგადი ბალანსის გაანგარიშებისას, მიეკუთვნებოდა ცალკეული ბრიგადები: მოტოქვეითი («აოსტა» და «აკუი») და მექანიზებული («პინეროლო»). მაგრამ ისინი საბრძოლო მოქმდებების ძირითადად საკუთარ ტერიტორიაზე წარმოებისთვის იყვნენ განკუთვნილი, და ეს ტერიტორია კი საველე ჯარების პასუხისმგებლობის ზონაში არ შედიოდა. 

მთელი აღნიშნული შენაერთები და ნაწილები ძირითადად სხვა ქვეყნების მიერ მიწოდებული ან მათი ლიცენზიბით ქვეყანაში წარმოებული იარაღითა და სამხედრო ტექნიკით, აგრეთვე ეროვნული შემუშავების შეიარაღებითაც გახლდნენ აღჭურვილი. 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, ჯარებში იყო ოპერატიულ-ტაქტიკური რაკეტების «ლანსი» ექვსი გასაშვები დანადგარი (ოტრ გდ), 1780 ტანკი (500 M47, 300 M60A1, 920 «ლეოპარდ-1»), დაახლოებით 4500 ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ), 1110 საველე არტილერიის ქვემეხი (105-მმ დ ზევით), 30-მდე ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა (ზცრს) MLRS და «ფიროსი» (ეროვნული წარმოებისა), 120 მმ ყალიბის 500 ნაღმსატყორცნი, ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების დაახლოებით 1300 გასაშვები დანადგარი (ტსმრ გდ), 230 საზენიტო ქვემეხი (20-, 25- და 40-მმ), საზენიტო მართვადი რაკეტების «გაუმჯობესებული ჰოქი» თითქმის 130 გასაშვები დანადგარი (ზმრ გდ), 150 გადასატანი საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსი (გზრკ) «სტინგერი», საარმიო ავიაციის დაახლოებით 100 თვითმფრინავი და 330 ვერტმფრენი და სხვა საბრძოლო ტექნიკა. 

შენაერთების, ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საორგანიზაციო სტრუქტურის სრულყოფის ღონისძიებების გატარებასთან ერთად იტალიის სახმელეთო ჯარების მშენებლობის გეგმებით 1990-იანი წლების დასაწყისში გაითვალისწინებოდა შეიარაღების თანამედროვე ნიმუშებით მათი აღჭურვის გაგრძელება. კერძოდ, საზღვარგარეთული პრესის მონაცემებით, ესენი შეიძლება ყოფილიყო ტანკები «აბრამსი» და «ლეოპარდი», აგრეთვე M60A1, ქვეითთა საბრძოლო მანქანები (ქსმ) VCC-1 და -2 (იტალიის ჯავშანტექნიკის შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1989, № 11, გვ. 22-27), საცეცხლე მხარდაჭერის ვერტმფრენები A.129 «მანგუსტა» , ტანკსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსები (ტსრკ) «თოუ», საკუთარი წარმოების 80-მმ რეაქტიული ტანკსაწინააღმდეგო ყუმბარსატყორცნები «ფოლგორე» (ნახ. 3), საზენიტო სარაკეტო-საარტილერიო კომპლექსები «სქაიგარდ-ასპიდე» და სხვა. ამ ღონისძიებების შესრულება, უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, ხელს შეუწყობდა იტალიური ჯარების საბრძოლო ძლიერების შემდგომ ზრდას, მოცემული ომთ-ის პირობებში მოქმედებებისთვის მათი მზადყოფნის ხარისხის ამაღლებას. 

ა მ ე რ ი კ უ ლ ი | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი  სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე სამხრეთევროპული ტაქტიკური ჯგუფის ნაწილებითა და ქვედანაყოფებით იყო წარმოდგენილი (საერთო რიცხოვნება 5 ათას ადამიანზე მეტი გახლდათ, შტაბი იმყოფებოდა ქ. ვიჩენცაში, იტალია). ისინი აშშ სახმელეთო ჯარების იმ დაჯგუფების საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფისთვის იყვნენ განკუთვნილი, რომლის გაშლაც სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ვითარების გამწვავების შემთხვევაში იგეგმებოდა, აგრეთვე სწავლებების ჩატარების პერიოდებშიც. დასავლურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, რომ ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში მყოფი ამერიკული სახმელეთო ჯარების, და კერძოდ კი ბირთული საბრძოლო მასალებით უზრუნველყოფის 559-ე საარტილერიო ჯგუფის შეიარაღებაში, ჰქონდათ სხვადასხვა სისტემები, რომელთაც შეეძლოთ მოწინააღმდეგის მიზნებისა და ობიექტების ბირთვული იარაღით დაზიანება. გარდა ამისა, იტალიაში დისლოცირებული აშშ ჯარების კონტინგენტის შემადგენლობაში შედიოდნენ ცალკეული საპარაშუტო-სადესანტო ბატალიონი და უზრუნველყოფის რიგი ქვედანაყოფები. 

შ ე ს ა ძ ლ ო | ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | გ ა მ ო ყ ე ნ ე ბ ა  ჯარებისა რეგიონში. ნატო-ს სახმელეთო ჯარების მიერ ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში საბრძოლო მოქმედებების წარმოება გაითვალისწინებოდა შეტევითი და თავდაცვითი ოპერაციების წარმოებით. პირისპირ მდგომი მოწინააღმდეგის განადგურების ძირითად ხერხად როგორც შეტევაში, ისე თავდაცვაშიც ითვლებოდა მისი დაჯგუფების ერთდროული დაზიანება ოპერატიული მოწყობის მთელ სიღრმეში. ეს უნდა უზრუნველეყოთ ჯარების გვარეობათა კომპლექსური გამოყენებით, პირველი ეშელონისა და რეზერვების შენაერთებისა და ნაწილების შეთანხმებული მანევრული მოქმედებებით, ტაქტიკური და საარმიო ავიაციის, საჰაერო და საზღვაო დესანტების, სადაზვერვო-დივერსიული ფორმირებების ფართო ჩართვითა და რადიოელექტრონული ბრძოლის (რებ) საშუალებების მასირებული გამოყენებით. 

ნატო-ს გშძ-ის სწავლებებზე დამუშავებადი ოპერატიული გაშლის ვარიანტებით ჩრდილოეთ იტალიაში ისეთი დაჯგუფების გაშლას ითვალისწინებდნენ, რომელიც მზად იქნებოდა ოპერაციების ჩატარებისთვის გადამჭრელი (გადამწყვეტი) მიზნებით. 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში რეგიონში ნატო-ს საჯარისო და საკომანდო-საშტაბო სწავლებების გამოცდილება იმაზე მოწმობდა, რომ საომარი მოქმედებები ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში შეიძლებოდა დაწყებულიყო ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების მიერ თავდაცვითი ოპერაციების წარმოებით შეტევაზე შემდგომი გადასვლით. ომთ-ის მოცემულ ნაწილში თავდაცვითი ოპერაციის დაგეგმვისა და წარმოებისას სარდლობებსა და შტაბებს მთავარი ყურადღება უნდა მიექციათ ძლიერი პირველი ეშელონის ჩამოყალიბებაზე (ფორმირებაზე). ამასთან შეიძლებოდა ძირითადი ძალისხმევისთვის თავი მოეყარათ იტალია-იუგოსლავიის საზღვრის გაყოლებით მეწინავე თავდაცვითი მიჯნის შენარჩუნებაზე. ბლოკის ხელმძღვანელობის შეფასებით, ნატო-ს გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარებს სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში საინჟინრო მიმართებით მომზადებულ მიჯნებზე თავდაცვითი ოპერაციის წარმოების მსვლელობისას შეეძლოთ მოწინააღმდეგის პირველი ოპერატიული ეშელონის ჯარების შემოტევის მოგერიება, ბირთული იარაღის გამოყენების გარეშე. შემდგომში ოპერატიული რეზერვებით კონტრდარტყმების ჩატარებით, საჰაერო და საზღვაო დესანტების გამოყენებით ვარაუდობდნენ მოწინააღმდეგის სოლისებურად შემოჭრილი დაჯგუფების განადგურებას. ამასთან, სწავლებების გამოცდილებით, კონტრდამრტყმელი დაჯგუფებების ბირთვი შეიძლებოდა შეედგინათ გაძლიერების ამერიკულ ჯარებსა და ნატო-ს მობილურ ძალებს. 

გარდა ამისა, ჩრდილოეთ იტალიის მიმართულებაზე გაითვალისწინებოდა პირველი შეტევითი ოპერაციის ჩატარებაც. ნატო-ს სარდლობის შეხედულებებით, ეს შესაძლებელი გახდებოდა, მაგალითად, ევროპაში საბრძოლო მოქმედებების ძირითად ზონაში – ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ზე მოვლენების ხელსაყრელი განვითარებისას. ასეთი ოპერაციის მიზანი შეიძლებოდა ყოფილიყო მომიჯნავე აღმოსავლეთ-ევროპულ ქვეყნებში გაშლილი მოწინააღმდეგის ჯარების დაჯგუფების განადგურება, ამ სახელმწიფოთა ტეტიტორიის დაპყრობა და ომიდან მათი გამოყვანა. იმ შემთხვევაში, როცა ნატო-ს ხელმძღვანელობის მიერ დასმული მიზნები ვერ შეიძლებოდა ჩვეულებრივი იარაღის დახმარებით ყოფილიყო მიღწეული, აგრეთვე მოწინააღმდეგის მიერ ნატო-ს ჯარების ძირითადი დაჯგუფების განადგურების მუქარის ან იტალიისა და ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სხვა ქვეყნების ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილის დაკარგვის საშიშროების წარმოქმნისას ბლოკის სამხედრო სტრატეგია ითვალისწინებდა ბირთვული იარაღის გამოყენებას. 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მოიცავდა საბერძნეთისა და თურქეთის სახმელეთო ჯარების იმ შენაერთებს, რომლებიც ნატო-ში გადასაცემად იყო გამოყოფილი, აგრეთვე აქ განლაგებულ ამერიკულ და ბრიტანულ ჯარებს. 

საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებების თანახმად, ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში გაშლილი იყო ბლოკის სახმელეთო ჯარების ძირითადი დაჯგუფება ომთ-ზე. გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სარდლობის პასუხისმგებლობის ზონა მოიცავდა ორ რაიონს – ბალკანეთის ნახევარკუნძულსა და თურქეთის აზიურ ნაწილს (აღმოსავლეთ ანატოლიას), რომელთა ფარგლებშიც ჯარებს ამოცანები ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად უნდა გადაეწყვიტათ. 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების ძირითადი დაჯგუფება ბალკანეთში ჩრდილოეთ საბერძნეთსა და აღმოსავლეთ თრაკიაში (თურქეთის ევროპული ნაწილი) იყო განლაგებული ამ ქვეყნების სახელმწიფო საზღვრების უშუალო მახლობლობაში იუგოსლვიასთან და ბულგარეთთან. ნატო-ს სამხედრო სპეციალისტები მოცემული რაიონის ფარგლებში გამოყოფდნენ ვარშავის ხელშეკრულების ორგანიზაციის ქვეყნებთან შესაძლო (სავარაუდო) საბრძოლო მოქმედებების ორ მიმართულებას – საბერძნეთისა და ბოსფორ-დარდანელის. 

საბერძნეთის მიმართულებას, რომელიც დასავლეთიდან ადრიატიკის ზღვით გახლდათ შემოსაზღვრული, აღმოსავლეთიდან კი – საბერძნეთ-თურქეთის საზღვრითა და ეგეოსის ზღვით, უნდა უზრუნველეყო ბლოკის ჯარების გასვლა მთებზე გადასასვლელების გავლით სერბულ-ხორვატულ და რილ-როდოპის მთებში. საბერძნეთის მიმართულების ფარგლებში ადგილმდებარეობა ძირითადად მთაგორიანია. ჯარების ყველა გვარეობით საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის გამოსადეგად მხოლოდ ეგეოსის ზღვის სანაპირო რაიონები და მდინარეების ვარდარის, სტრუმასა და მესტას ველები ითვლებოდა. 

ბოსფორ-დარდანელის მიმართულება უმნიშვნელოვანესი იყო ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, ვინაიდან ამ რაიონში საბრძოლო მოქმედებების მსვლელობაზე, როგორც უცხოელი სამხედრო სპეციალისტები ვარაუდობდნენ, არა მხოლოდ შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობის ერთობლივი შეტევითი მოქმედებების შედეგი იქნებოდა დამოკიდებული, არამედ შავი ზღვის სრუტეების ბლოკადის ოპერაციების შედეგიც. ეს მიმართულება შემოსაზღვრული გახლდათ საბერძნეთ-თურქეთის საზღვრით, თურქეთის დასავლეთ სანაპიროთი და შავი ზღვის სანაპიროთი. მის ფარგლებში არსებული ადგილმდებარეობა უშვებდა პრაქტიკულად ჯარების ყველა გვარეობის გამოყენების შესაძლებლობას. 

აღმოსავლეთ ანატოლიაში ნატო-ს სარდლობა გამოყოფდა ორ მიმართულებას: ყარს-არზრუმისა და ყარაქიოსე-დიარბაქირის. თურქეთის ამ მხრიდან ეს მიმართულებები საბჭოთა ამიერკავკასიის ფარგლებში შემოდიოდა. ორივე მიმართულების ბუნებრივი პირობებისათვის რთული რელიეფია დამახასიათებელი, რომელიც მთათა ქედების შეხამებას წარმოადგენს დაბლობებთან, ქვაბულებთან და ზეგნებთან (პლატოებთან). 

ჯარების მოქმედებებისთვის, ნატო-ს სარდლობის აზრით, ყველაზე უფრო ხელმისაწვდომი ჭოროხის, კელკიტის, ყარს-ერზინჯან-სივასისა და ყარაქიოსე-მუშ-ელიაზიგის გასასვლელები გახლდათ. 

ს ა ბ ე რ ძ ნ ე თ ი ს | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი,  რომელიც სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებაში შედიოდა, წარმოდგენილი გახლდათ 1-ლი საველე არმიით (შტაბი ქ. ლარისაში), რომელიც ოთხი საარმიო კორპუსისგან შედგებოდა, აგრეთვე ცენტრალური დაქვემდებარების შენაერთებით, ნაწილებითა და ქვედანაყოფებით. სულ დაჯგუფების შემადგენლობაში 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე შედიოდნენ ერთი ჯავშანსატანკო, ერთი მოტოქვეითი და 11 ქვეითი დივიზია (მათ შორის ერთი სასწავლო), ოთხი ცაკლეული ჯავშანსატანკო და ორი ცალკეული მექანიზებული ბრიგადა, ოთხი სატანკო ბატალიონი, საველე არტილერიის 15 დივიზიონი, რვა საზენიტო-საარტილერიო დივიზიონი, ზმრ «გაუმჯობესებული ჰოქების» ორი დივიზიონი, საარმიო ავიაციის სამი ბატალიონი და ერთი ცალკეული ასეული. აქვე საბჭოთა ავტორები იმ ნაწილებსა და ქვედანაყოფებსაც აკუთვნებდნენ, რომლებიც ე. წ. შიდა რაიონებისა და კუნძულების სარდლობაში (АСДЕН) შედიოდნენ, და რომელიც თავის მხრივ სახმელეთო ჯარების მთავარი შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა (საარმიო კორპუსის უფლებით). ის საბერძნეთის ტერიტორიის ცენტრალური ნაწილისა და კუნძულების ზონის თავდაცვისთვის იყო განკუთვნილი. 

ინფორმაციის დასავლური წყაროების მონაცემებით, საბერძნეთის სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების შეიარაღებაში შედგებოდა ძირითადად ამერიკული, ფრანგული და დასავლეთგერმანული წარმოების იარაღი და სამხედრო ტექნიკა. მოითვლებოდა: დაახლოებით 1900 საშუალო ტანკი (M26, M47, M48 სხვადასხვა მოდიფიკაციისა, AMX-30, «ლეოპარდ-1A3»), 200-ზე მეტი მსუბუქი ტანკი M24 და M41A3, 335 ჯავშანავტომობილი M8, M20 და M3A1, 200 ქვეითთა საბრძოლო მანქანა (ქსმ) AMX-10P, 2245 ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ) «ლეონიდასი» (საკუთარი შემუშავების), M3, M59 და M113, საველე არტილერიის დაახლოებით 1400 ქვემეხი, სხვადასხვა ყალიბის დაახლ. 1500 ნაღმსატყორცნი, ტანკსაწინააღმდეგო არტილერიის დაახლ. 1200 ქვემეხი. იყო ტსმრ SS-11-ის, «კობრას», «თოუს», «მილანის» გასაშვები დანადგარები (გდ), ზმრ «გაუმჯობესებული ჰოქის» 36 გდ, ამდენივე თვითმავალი საზენიტო დანადგარი (თზდ) «ჩაპარელი», საზენიტო არტილერიის 130 ქვემეხი, საარმიო ავიაციის დაახლ. 100 თვითმფრინავი და ვერტმფრენი და სხვა საბრძოლო ტექნიკა. 

სახმელეთო ჯარების განვითარების ეროვნული გეგმების, აგრეთვე 1990-იანი წლების შუახანებამდე გაანგარიშებული ნატო-ს გრძელვადიანი პროგრამის შესაბამისად საბერძნეთის შეიარაღებული ძალების სარდლობა შემდგომი ძალისხმევის მიმართვას ჯარების მართვის ხარისხობრივი გაუმჯობესებისკენ ვარაუდობდა, რაც ავტომატიზებული სისტემების მწყობრში შეყვანის ხარჯზე უნდა განეხორციელებინათ, რომლებიც იძლეოდნენ მართვის ყველა ელემენტის გაერთიანების შესაძლებლობას. იგეგმებოდა საფრანგეთიდან და გფრ-დან ტანკებისა და ქსმ-ების, აშშ-დან საარტილერიო ქვემეხებისა და ტსმრ-ების, იტალიიდან კი საარმიო ავიაციის ვერტმფრენების მიწოდების ხარჯზე იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის თანამედროვე სახეობათა რაოდენობის გაზრდა, საკუთარი შემუშავების თანამედროვე იარაღის წარმოების გაფართოება, მოძველებული ნიმუშების შეიარაღებიდან მოხსნა ან ეროვნული სამხედრო მრეწველობის საწარმოებში მათთვის მოდერნიზციის ჩატარება, ნაწილებისა და შენაერთების საბრძოლო მზადყოფნის ასამაღლებლად რიგი ღონისძიებების გატარება. დასახული გეგმების შესრულების შედეგად საბერძნეთის სახმელეთო ჯარებს, უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, უნდა ჰქონოდა უფრო მაღალი დამრტყმელი და საცეცხლე ძლიერება, ბრძოლის ველზე მანევრულობა და ფართო შესაძლებლობები ჰაერიდან ჯარების დაფარვასა და ტანკებთან ბრძოლაში. 

თ უ რ ქ უ ლ ი | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი,  რომლებიც ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფების შემადგენლობაში გადაცემისთვის იყო გამოყოფილი ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მოიცავდნენ ოთხ საველე არმიას, რომელთა შემადგენლობაშიც 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე მოითვლებოდა სულ 17 დივიზია (მათ შორის ერთი სასწავლო), 24 ცალკეული ბრიგადა (ექვსი ჯავშანსატანკო, ოთხი მექანიზებული, 11 ქვეითი /მათ შორის ორი სასწავლო/, ორი «კომანდოსების» და ერთიც საჰაერო-სადესანტო), აგრეთვე იყო საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ცენტრალური დაქვემდებარების ნაწილები და ქვედანაყოფები. ძირითადი დაჯგუფებები თავმოყრილი გახლდათ აღმოსავლეთ თრაკიასა (ბულგარეთთან საზღვრის მახლობლად) და აღმოსავლეთ ანატოლიაში (საბჭოთა კავშირთან). კერძოდ, აღმოსავლეთ თრაკიაში 1-ლი საველე არმიის (შტაბი ქ. სტამბულში) შენაერთები და ნაწილები იყო დისლოცირებული (მე- 2, - 3, -5 და 15-ე საარმიო კორპუსები, სულ ათი დივიზია, რომელთაგან რვა იყო ქვეითი და ორიც მექანიზებული, აგრეთვე ოთხი ცალკეული ბრიგადა). ნატოელი სპეციალისტების შეფასებით, 1-ლი საველე არმია ყველაზე უფრო სრულად იყო დაკომპლექტებული და ყველაზე მეტად ბრძოლისუნარიანიც გახლდათ. ის განკუთვნილი იყო მოკავშირებთან (მოკავშირე ჯარებთან) ერთობლივად საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის ბოსფორ-დარდანელის მიმართულებაზე. თურქეთის დასავლეთ სანაპიროზე ქ. ნარლიდერეში (ქ. იზმირის მახლობლად) მე-4 (ეგეოსის) საველე არმიის შტაბი იყო განთავსებული, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდნენ ერთი სასწავლო ქვეითი დივიზია და ორი ცალკეული ქვეითი ბრიგადა. 

მე-3 საველე არმია (შტაბი ქ. ერზინჯანში), რომლის შემადგენლობაშიც მე-8 და -9 საარმიო კორპუსები შედიოდნენ (სულ ოთხი ქვეითი დივიზია და ცხრა ცალკეული ბრიგადა), უზრუნველყოფდა ყარს – არზრუმისა და ყარაქიოსე – დიარბაქირის მიმართულებებს. მე-2 საველე არმია (შტაბი ქ. მალათიაში), რომელიც სამხრეთ-აღმოსავლეთ ფლანგის დაფარვისთვის გახლდათ განკუთვნილი, შეიცავდა მე-6 და -7 საარმიო კორპუსებს (სულ ექვსი ცალკეული ბრიგადა). 

მე-4 საარმიო კორპუსი (შტაბი ქ. ანკარაში) ცენტრალურ ანატოლიაში იყო განლაგებული. ის სამი ცალკეული ბრიგადის, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებისგან შედგებოდა და სახმელეთო ჯარების სარდლობის რეზერვს წარმოადგენდა. 

11-ე საარმიო კორპუსი, კვიპროსელი თურქების თემის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საბაბით, 1974 წლიდან კუნძულ კვიპროსზე გახლდათ დისლოცირებული (შტაბი ქ. კირენიაში). 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე მის შემადგენლობაში შედიოდა ორი ქვეითი დივიზია საერთო რიცხოვნებით 23 ათას ადამიანზე მეტი. 

ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნებთან საომარი კონფლიქტის შემთხვევაში ამ ორივე საარმიო კორპუსის გამოყენებას ბლკანეთში, რეზერვის სახით ვარაუდობდნენ. 

როგორც უცხოური სამხედრო ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, თურქეთის სახმელეთო ჯარების შენაერთები და ნაწილები შედარებით მცირე რაოდენობით თანამედროვე შეიარაღებასთან ერთად ძირითადად ამერიკული წარმოების იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის მნიშვნელოვანი რაოდენობის მოძველებული ნიმუშებით გახლდნენ აღჭურვილი. საწყობებში არსებული მარაგების გათვალისწინებით, მათში მოითვლებოდა 3700-ზე მეტი ტანკი (77 «ლეოპარდ-1A3», 1615 M48A5, 1085 M48A1, 900 M47, 100 M41), 3750 ჯტრ M113, M59, M2 და M3, საველე არტილერიის 2000-ზე მეტი ქვემეხი (105-მმ და ზევით, ნახ. 4), ზცრს MLRS-ის ექვსი გასაშვები დანადგარი, სხვადსხვა ყალიბის (81-, 106,7- და 120-მმ) 1800 ნაღმსატყორცნი, 2500-მდე უუკუცემო ქვემეხი (75- და 100-მმ), 500 ტსმრ გდ SS-11, «კობრა», «თოუ» და «მილანი», სხვადასხვა ყალიბის დაახლ. 1500 საზენიტო ქვემეხი, საარმიო ავიაციის სხვადასხვა ტიპის 150-ზე მეტი თვითმფრინავი და თითქმის 250 ვერტმფრენი, აგრეთვე სხვა საბრძოლო ტექნიკა. 

შეიარაღებული ძალების განვითარების ეროვნული და ბლოკური გეგმების შესაბამისად, თურქული სარდლობა ძალისხმევას მიმართავდა შენაერთებისა და ნაწილების საორგანიზაციო სტრუქტურის შემდგომ სრულყოფაზე, მანევრულობის, საცეცხლე და დამრტყმელი ძლიერების ამაღლების მიზნით თანამედროვე შეიარაღებით, აგრეთვე მართვისა და კავშირგაბმულობის საშუალებებით მათ აღჭურვაზე. იგეგმებოდა ჯავშანსატანკო ტექნიკის მიწოდება გფრ-დან («ლეოპარდ-1A3» და -1A4»), აშშ-დან (უკანასკნელი მოდიფიკაციების M60, შემდეგ კი, შესაძლო იყო M1 «აბრამსიც»), მორალურად მოძველებული ნიმუშების საკუთარ საწარმოებში შემდგომი მოდერნიზაციის განხორციელება. დასახული ჰქონდათ ქვეყანაში საბრძოლო ტექნიკის მთელი რიგი თანამედროვე სისტემების წარმოების ორგანიზაცია, მათ შორის ტანკსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსების (ტსრკ), გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსების (გზრკ), ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემების (ზცრს), აგრეთვე ავტომობილების, საინჟინრო მანქანებისა და კავშირგაბმულობის აპარატურის. 

ა მ ე რ ი კ უ ლ ი | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი  ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში წარმოდგენილი გახლდნენ ბირთვული საბრძოლო მასალებით უზრუნველყოფის 558-ე ჯგუფითა (შტაბი ქ. ელეფსისში, საბერძნეთი) და 528-ე საარტილერიო ჯგუფით (ქ. ჩაქმაქლი, თურქეთი), რომლებიც აშშ სამხრეთ-ევროპული ტაქტიკური ჯგუფის შემადგენლობაში შედიოდნენ, რომლის შტაბიც იტალიაში იყო დისლოცირებული. 

ბ რ ი ტ ა ნ უ ლ ი | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი  რეგიონში ორი მოტოქვეითი ბატალიონითა და სავერტმფრენო ესკადრილიით გახლდათ წარმოდგენილი, რომლებიც კ. კვიპროსზე არსებულ ბრიტანულ სამხედრო ბაზაში იყვნენ განლაგებული. 

ჯ ა რ ე ბ ი ს | შ ე ს ა ძ ლ ო | ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | გ ა მ ო ყ ე ნ ე ბ ა  რეგიონში. საომარი მოქმედებები სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში იგეგმებოდა ეწარმოებიათ «ღრმა დარტყმების» ოპერატიულ-სტრატეგიული კონცეფციის შესაბამისად როგორც შეტევითი, ისე თავდაცვითი ოპერაციების ფორმით, რომლებიც უნდა ეწარმოებიათ საომარ მოქმედებათა თეატრზე ნატო-ს გშძ-ის სარდლობის ხელმძღვანელობით ერთიანი ჩანაფიქრისა და გეგმის მიხედვით. ომთ-ის ამ ნაწილის დიდი განფენილობა და რთული ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები სახმელეთო ჯარების შენაერთების მანევრს აძნელებდა. ამიტომ პირველი ოპერაციების მსვლელობისას ერთობლივი მოქმედებები მათ შეიძლებოდა განკერძოვებულ მიმართულებებზე (по разобщённым направлениям) ეწარმოებიათ. 

თეატრის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში პირველ ოპერაციებში გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების გამოყენების ამოცანებსა და ხერხებს ნატო-ს სარდლობა განიხილავდა პირდაპირ დამოკიდებულებაში უშუალოდ ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნების (სსრკ და ბულგარეთი) საზღვრებთან ჯარების დაჯგუფებათა დროულად გაშლის შესაძლებლობასთან, მათ რიცხვში პირველი ოპერატიული ეშელონისა, რომელსაც იმის შესაძლებლობა უნდა ჰქონოდა, რომ, არა თუ არ დაეშვა გარკვეული ტერიტორიების დაკარგვა, არამედ შეექმნა კიდეც ხელსაყრელი პირობები გადამჭრელი (გადამწყვეტი) მიზნებით ოპერაციების ჩატარებისთვის. 

ნატო-ს სწავლებების გამოცდილებით, რეგიონში საომარი მოქმედებების შესაძლო ხასიათზე დიდ გავლენას მოახდენდა ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ზე მოვლენების მსვლელობა. ასე, ცენტრალურ ევროპაში ვითარების ჩრდილოატლანტიკური კავშირისათვის ხელსაყრელად განვითარების შემთხვევაში ითვალისწინებდნენ ბალკანეთში პირველი შეტევითი ოპერაციის ჩატარებას. ამასთან ნატო-ს სახმელეთო ჯარებს სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში შეეძლოთ განეხორციელებიათ ურთიერთმოქმედება ბლოკის იმ ჯარებთან, რომლებიც უტევდნენ ჩრდილოეთ იტალიიდან. ბალკანეთში შეტევითი ოპერაციის მიზანი შეიძლებოდა ყოფილიყო სოციალისტურ ქვეყნებში გაშლილი დაჯგუფების განადგურება, მათი ტერიტორიების დაპყრობა და ომიდან გამოყვანა, საბრძოლო მოქმედებების სსრკ-ის ტერიტორიაზე გადმოტანისთვის პირობების შექმნა. ამ შემთხვევაში ოპერაციების ჩანაფიქრი, დასავლელი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, შეიძლებოდა იმაში ყოფილიყო, რომ ჯართა დაჯგუფებების შემხვედრი დარტყმებით ბერძნული და თურქული თრაკიიდან, აგრეთვე ჩრდილოეთ იტალიიდან, დაენაწევრებიათ მოწინააღმდეგის ჯარები და ცალ-ცალკე გაენადგურებიათ ისინი. იმავდროულად ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე შეტევითი ოპერაციის ჩატარებისთვის ძალებისა და საშუალებათა ეკონომიის მიზნით ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებას აღმოსავლეთ ანატოლიაში შეიძლებოდა მიეღო თავდაცვითი ოპერაციის მომზადებისა და წარმოების ამოცანა, რომელიც მთებში იმ გასასვლელების დაფარვის (დაცვის) მოქმედებებისგან იქნებოდა შემდგარი, რომლებიც თურქეთის ცენტრალური და სამხრეთ-აღმოსავლეთ რაიონებისკენ მიემართება. 

აღმოსავლეთ ანატოლიაში ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფების შეტევითი ოპერაციების მიზანი კი შეიძლებოდა ყოფილიყო პირისპირ მდგომი მოწინააღმეგის განადგურება და საბჭოთა ამიერკავკასიის ტერიტორიისა და რესურსების დაუფლება. 

ბალკანეთში მყოფ ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებას თავდავცით ოპერაციაში შეიძლება შავი ზღვის სრუტეების ზონის შენარჩუნებისა და ჩრდილოეთ საბერძნეთში მთათა გასასვლელების დაფარვის (დაცვის) ამოცანები დაკისრებოდა, რათა არ დაეშვათ ქვეყნის ცენტრალურ რაიონებში მოწინააღმდეგის გარღვევა. 

1980-იანი წლების მეორე ნახევრის სწავლებების გამოცდილებიდან ამომდინარე, ნატო-ს სამხედრო სტრატეგები თვლიდნენ, რომ ბლოკის გშძ-ის მეწინავე დაჯგუფებებს, მათ შორის სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილშიც, შეეძლოთ მოეგერიებიათ მოწინააღმდეგის პირველი ეშელონის ჯარების შემოტევა და აღედგინათ სახელმწიფო საზღვრის გასწვრივ დაკარგული მდგომარეობა, ისე რომ არ მიემართათ ბირთული იარაღისა და სტრატეგიული რეზერვების გამოყენებისთვის. ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ბირთვული იარაღის გამოყენებაზე გადასვლას ითვალისწინებდნენ მეწინავე თავდაცვითი მიჯნების გარღვევის ან შავი ზღვის სრუტეების ზონის დაპყრობის მუქარის წარმოქმნისას. 

ჯარებისა და შტაბების ო პ ე რ ა ტ ი უ ლ ი | დ ა | ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | მ ო მ ზ ა დ ე ბ ი ს | მ ი მ ა რ თ უ ლ ე ბ ა  (направленность). სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ზოგადბლოკური, აგრეთვე მონაწილე ქვეყნების ეროვნული და ერთობლივი გეგმებით ჩატარებული მრავალრიცხოვანი საკომანდო-საშტაბო და საჯარისო სწავლებების მსვლელობისას ამუშავებდნენ სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების მშვიდობიანი მდგომარეობიდან საომარ მდგომარეობაში გადაყვანის, ადგილმდებარეობისა და ვითარების სხვადასხვანაირ პირობებში (ნახ. 5 და 6) შეტევითი და თავდაცვითი მოქმედებების ორგანიზაციისა და წარმოების საკითხებს როგორც ბირთვული, ისე ჩვეულებრივი იარაღის გამოყენებით, ასევე შეიარაღებული ძალებისა და ჯართა გვარეობების გამოყენების ფორმებისა და ხერხების სრულყოფის საკითხებს აშშ-სა და ნატო-ში მიღებული კონცეფციების – «საჰაერო-სახმელეთო ოპერაცია (ბრძოლა)» და მოწინააღმდეგის «მეორე ეშელონებთან (რეზერვებთან) ბრძოლა» – შესაბამისად. 1980-იანი წლების მიწურულში საშუალო და ნაკლები სიშორის რაკეტების ლიკვიდაციის შესახებ ხელშეკრულების ძალაში შესვლის შემდეგ, რეგიონში ბლოკურ სწავლებებზე სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობდნენ «საკომპენსაციო ვარიანტების» ძიების საკითხებს, ასევე სწავლებების მსვლელობისას დასმული ამოცანების გადაწყვეტას მაღალი სიზუსტისა და შორსმსროლელი იარაღის გათვალისწინებით, რომლებიც ნატო-ს სახელმწიფოების სახმელეთო ჯარებს იმ ხანებში მიეწოდებოდა. 

წლიდან წლამდე გრძელდებოდა ჩრდილოეთ იტალიაში, შავი ზღვის სრუტეების რაიონსა და აღმოსავლეთ ანატოლიაში ბლოკის სხვა ქვეყნებიდან ფორმირებების, კერძოდ ნატო-ს მობილური ძალების, გადასროლასთან დაკავშირებული საკითხების დამუშავება, რომლებიც განკუთვნილი იყვნენ იქ განკლაგებული ჯარების დაჯგუფებათა გაძლიერებისთვის, და აგრეთვე იტალიურ, ბერძნულ და თურქულ ნაწილებთან და შენაერთებთან მათი ერთობლივი მოქმედებების საკითხების დამუშავებასაც. 

ცალკეული სწავლებების მასშტაბების, აგრეთვე მათში ჩართული (გამოყენებული) ჯარებისა და საშუალებათა რაოდენობის გარკვეული შემცირების მიუხედავად, 1980-90-იანი წლების მიჯნაზეც, საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების ინტენსივობა სასწავლო-საბრძოლო საქმიანობის გონივრულ ფარგლებს მნიშვნელოვნად აღემატებოდა. ფაქტიურად ისინი მსხვილმასშტაბიან საომარ რეპეტიციებს წარმოადგენდა, ხოლო მათ საფარველქვეშ ჩატარებული ომთ-ზე ჯარების გაშლის ღონისძიებათა მოცულობა საძუალებას იძლეოდა ბლოკის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალები ისეთ მდგომარეობაში მოეყვანათ, საიდანაც ისინი შეძლებდნენ უმოკლეს ვადებში წინასწარი მომზადების გარეშე საბრძოლო მოქმედებების დაწყებას. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს ქვეყნების სახმელეთო ჯარების განვითარება და სრულყოფა, რომლებიც ეროვნული და ბლოკური პროგრამების შესაბამისად ხორციელდებოდა, აგრეთვე შტაბებისა და ჯარების ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების ინტენსიფიკაცია იმ დიდი მნიშვნელობის შესახებ მოწმობდა, რომელსაც ნატო-ს ხელმძღვანელობა 1990-იანი წლების დასაწყისში თავისი სამხრეთ ფლანგის გაძლიერებას ანიჭებდა. პერსპექტივაში ომთ-ზე ნატო-ს ქვეყნების სახმელეთო ჯარების შესაძლებელი რაოდენობრივი შემცირებების განხორციელება (ვარშავის ხელშეკრულების ორგანიზაციის შეირაღებულ ძალებთან ერთად ურთიერთ შემცირების საფუძველზე), როგორც ჩეულებრივ შეიარაღებათა შესახებ იმ ხანებში მიმდინარე მოლაპარაკებების შედეგი, იგეგმებოდა ზოგიერთი მართვის ორგანოს, ზურგის სამსახურებისა და ობიექტების, აგრეთვე საბრძოლო და უზრუნველყოფის ქვედანაყოფების ნაწილის ლიკვიდაციის ან რიცხოვნების შემცირების ხარჯზე. მოცემული შემცირება, როგორც მაშინდელი უცხოური პრესა მოწმობდა, შეიძლებოდა მხოლოდ ოპერატიულ-ტაქტიკურ რგოლს შეხებოდა. ხოლო რაც გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების საორგანიზაციო სტრუქტურას შეეხებოდა, ის ისევე როგორც ომთ-ზე ბლოკის ჯარების პასუხისმგებლობისა და ოპერატიული დანიშნულების ზონა, აშკარა იყო ცვლილებებს არ განიცდიდა. ამის შესახებ, კერძოდ, ჩრდილოატლანტიკური კავშირის მაშინდელი საპროგრამო დოკუმენტებიდან ამომდინარე მითითებებიც მოწმობდა, რომლებიც ნატო-ს საბჭოს საიუბილეო სესიაზე 1989 წელს იქნა მიღებული. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Подполковник С. Печоров, «Сухопутные войска НАТО на Южно-Европейском ТВД», Зарубежное Военное Обозрение, 1990 г. № 1 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა