დიდი ცვლილებები მოხდა „მძიმე“ შენაერთების (მექანიზებული და ჯავშანსატანკო დივიზიები) საზენიტო დივიზიონში, რომელიც განკუთვნილია მათი ნაწილებისა და ქვედანაყოფების დასაფარავად მოწინააღმდეგის თვითმფრინავებისა და ვერტმფრენების დარტყმებისაგან მცირე და ზღვრულად მცირე სიმაღლეებიდან. მიმდინარეობს დივიზიონის შეიარაღების მოდერნიზაცია, შეიცვალა მისი საორგანიზაციო-საშტატო სტრუქტურა. კერძოდ, შეიქმნა „ვულკან–სტინგერების“ შერეული ბატარეები, გადასატანი საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსის (გზრკ) „სტინგერი“ ბატარეები, შეიცვალა გასაშვები დანადგარების რაოდენობა საზენიტო-სარაკეტო კომპლექს (ზრკ) „ჩაპარელის“ ბატარეის ოცეულებში. ასე, თვითმავალ საზენიტო დანადგარ (თზდ) „ვულკანების“ რაოდენობა საზენიტო დივიზიონში გაიზარდა 12 ერთეულით (24-დან 36-მდე), ხოლო ზრკ „ჩაპარელებისა“ კი შემცირდა ექვსი კომპლექსით (24-დან 18-მდე). დივიზიონის შემადგენლობაში გზრკ „სტინგერის“ ქვედანაყოფების შეყვანამ მისცათ შესაძლებლობა ერთ ფორმირებაში – საზენიტო დივიზიონში მოეყარათ თავი დივიზიის ყველა საშტატო საშუალებისათვის. საჰაერო თავდაცვის საშუალებათა ასეთი ცენტრალიზაციით მთლიანობაში ამაღლდა ბრძოლის მსვლელობისას საზენიტო კომპლექსების მართვის შესაძლებლობები და მათი გამოყენების მოქნილობა ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ობიექტების დასაფარავად. ასევე ხელი შეეწყო „მძიმე“ დივიზიის ჰთ ქვედანაყოფების ურთიერთმოქმედებისა და შეთანხმებულობის გაუმჯობესებას.
ორგანიზაციულად საზენიტო დივიზიონი მოიცავს შტაბსა და ექვს ბატარეას: საშტაბო, სამი თზდ „ვულკან“ – გზრკ „სტინგერისა“ და თითო-თითო ზრკ „ჩაპარელის“ და გზრკ „სტინგერისა“. პირადი შემადგენლობის საერთო რიცხვია დაახლოებით 860 ადამიანი, მათ შორის 46 ოფიცერი. მასში არის 18 ზრკ „ჩაპარელი“, 36 თზდ „ვულკანი“, 75 გზრკ „სტინგერი“ (საცეცხლე გათვლა), დაბლამფენი საჰაერო მიზნების აღმოჩენის რვა რადიოსალოკაციო სადგური (რლს) FAAR, 21 ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ) M113A1, სხვადასხვა სასროლი იარაღი, ტანკსაწინააღმდეგო საშუალებები, ავტომობილები, რადიოსადგურები და სხვა სამხედრო ტექნიკა.
[ნ ა ხ ა ტ ი]
შ ტ ა ბ ი | დ ა | ს ა შ ტ ა ბ ო | ბ ა ტ ა რ ე ა (173 ადამიანი) შედგება ცხრა სექციისა (მართვის, ადმინისტრაციული, ოპერატიული და ცეცხლის მართვის, კოორდინაციისა და ურთიერთმოქმედების, საჰაერო სივრცის კონტროლის, სამედიცინო, ზურგისა და მომარაგების, კავშირგაბმულობის, მომსახურებისა და რემონტის) და რლს ოცეულისაგან.
მ ა რ თ ვ ი ს | ს ე ქ ც ი ა (11 ადამიანი) მოიცავს შტაბის უფროსს (იგივე მეთაურის მოადგილეს), ოფიცერ-ოპერატორებს, დივიზიონის კავშირგაბმულობის უფროსს და მძღოლ-მექანიკოსს.
ა დ მ ი ნ ი ს ტ რ ა ც ი უ ლ ი | ს ე ქ ც ი ა (9 ადამიანი) განკუთვნილია შტაბის ადმინისტრაციულ-ტექნიკური საქმიანობის უზრუნველსაყოფად.
ო პ ე რ ა ტ ი უ ლ ი | დ ა | ც ე ც ხ ლ ი ს | მ ა რ თ ვ ი ს | ს ე ქ ც ი ა (16) უზრუნველყოფს დივიზიონის საბრძოლო მოქმედებების მართვას, აგრეთვე საჰაერო მოწინააღმდეგეზე მონაცემების შეგროვებასა და დამუშავებას, საცეცხლე ქვედანაყოფებში მიზანჩვენების მიცემას. მასში შედის ორი გათვლა, რომელთაგან ერთი შლის დივიზიონის საბრძოლო მოქმედებათა მართვის ცენტრს, მეორე კი – საბრძოლო ვითარების შესახებ ინფორმაციის დამუშავების ცენტრს.
კ ო ო რ დ ი ნ ა ც ი ი ს ა | დ ა | უ რ თ ი ე რ თ მ ო ქ მ ე დ ე ბ ი ს | ს ე ქ ც ი ა (13) პასუხს აგებს ურთიერთმოქმედებაზე საზენიტო დივიზიონს, საარმიო კორპუსის ჰთ საშუალებებსა (ზრკ „გაუმჯობესებული ჰოქისა“ და „პეტრიოტის“ დივიზიონები) და მხარდასაჭერ ნაწილებს შორის.
საჰაერო მოწინააღმდეგის კ ო ნ ტ რ ო ლ ი ს | ს ე ქ ც ი ა (7) განკუთვნილია დივიზიაში საჰაერო თავდაცვის მოქმედებათა კოორდინაციისა და საჰაერო თავდასხმის შესახებ დივიზიის სამეთაურო პუნქტის შეტყობინებისთვის.
ს ა მ ე დ ი ც ი ნ ო | ს ე ქ ც ი ა (12) საცეცხლე ქვედანაყოფებს უზრუნველყოფს სანიტრებით, პირველ სამედიცინო დახმარებას აღმოუჩენს დაჭრილებს და ახდენს მათი ევაკუაციის ორგანიზებას.
ზ უ რ გ ი ს ა | დ ა | მ ო მ ა რ ა გ ე ბ ი ს | ს ე ქ ც ი ა (9) გეგმავს და ორგანიზებას უკეთებს დივიზიონის ზურგის უზრუნველყოფის ყველა ღონისძიებას.
კ ა ვ შ ი რ გ ა ბ მ უ ლ ო ბ ი ს | ს ე ქ ც ი ა (23) ორგანიზებას უკეთებს დივიზიონის შტაბის მდგრად რადიოკავშირს საცეცხლე ქვედანაყოფებთან, ზემდგომი ინსტანციის საზენიტო ნაწილთან და დასაფარავ ნაწილებთან, აუცილებლობის შემთხვევაში გაჰყავს მავთულიანი კავშირგაბმულობაც, აგრეთვე ატარებს დივიზიონის ქვედანაყოფების კავშირგაბმულობის საშუალებათა მომსახურებასა და რემონტს.
მ ო მ ს ა ხ უ რ ე ბ ი ს ა | დ ა | რ ე მ ო ნ ტ ი ს | ს ე ქ ც ი ა (38) დაკავებულია საშტაბო ბატარეისა და გზრკ „სტინგერების“ ბატარეის შეიარაღების მომსახურებით.
რ ლ ს-ების | ო ც ე უ ლ ი (35) განკუთვნილია დაბლამფრენი საჰაერო მიზნების აღმოჩენისა და ამოცნობისათვის, აგრეთვე ოპერატიულ და ცეცხლის მართვის სექციაში და საცეცხლე ქვედანაყოფებში მიზანჩვენების მიცემისათვის. იგი შედგება ოცეულის მართვის, რვა რადიოსალოკაციო სექციისა და რლს-ების მომსახურების სექციისაგან. თითოეულ რადიოსალოკაციო სექციაში არის დაბლამფრენი საჰაერო მიზნების აღმოჩნის თითო რლს FAAR. მომსახურების სექცია უზრუნველყოფს რლს-ების გეგმიურ მომსახურებასა და მიმდინარე რემონტს.
თ ზ დ | „ვ უ ლ კ ა ნ“ – გ ზ რ კ | „ს ტ ი ნ გ ე რ ე ბ ი ს“ | ბ ა ტ ა რ ე ა (148 ადამიანი) მოიცავს ოთხ სექციას (მართვის, კავშირგაბმულობის, აპარატურის რემონტის, სატრანსპორტო საშუალებათა რემონტის), თზდ „ვულკანების“ სამ ოცეულსა და გზრკ „სტინგერების“ ოცეულს. მასში არის 12 თზდ „ვულკანი“ და 15 გზრკ „სტინგერი“ (საცეცხლე გათვლა).
მ ა რ თ ვ ი ს | ს ე ქ ც ი ა განკუთვნილია საცეცხლე ქვედანაყოფების საბრძოლო მართვისა და მათი ზურგის უზრუნველყოფისათვის, საშტაბო ბატარეიდან საბრძოლო მასალების მიღებისა და ოცეულებში მათი განაწილების ჩათვლით.
კ ა ვ შ ი რ გ ა ბ მ უ ლ ო ბ ი ს | ს ე ქ ც ი ა უზრუნველყოფს ბატარეის ქვედანაყოფებს შორის მავთულიანი კავშირგაბმულობის გაყვანას, აგრეთვე კავშირგაბმულობის საშუალებათა მომსახურებისა და რემონტის ჩატარებას.
ა პ ა რ ა ტ უ რ ი ს | რ ე მ ო ნ ტ ი ს | ს ე ქ ც ი ა განკუთვნილია საზენიტო საშუალებებისა და ზმრ-ების რადიოელექტრონულ მოწყობილობათა რემონტისა და მომსახურებისთვის. ამ მიზნით ის აღჭურვილია ავტოფურგონით, რომელშიც არის საკონტროლო-გამზომი აპარატურა და სათადარიგო ბლოკები.
ს ა ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ო | ს ა შ უ ა ლ ე ბ ა თ ა | რ ე მ ო ნ ტ ი ს | ს ე ქ ც ი ა ატარებს ბატარეის ავტოტრანსპორტის მომსახურებასა და რემონტს (სექციაში არის სარემონტო-საევაკუაციო მანქანა და 12-ტ ამწე).
თ ზ დ | „ვ უ ლ კ ა ნ ე ბ ი ს“ | ო ც ე უ ლ ს აქვს მართვა და ოთხი გათვლა (თითოეულში თითო დანადგარი). მართვა ორგანიზებას უკეთებს ოცეულის საბრძოლო მუშაობას და უზრუნველყოფს საბრძოლო მასალების მოტანას, რისთვისაც მასში არის ორი ავტომობილი, რომელთაგან თითოეული ემსახურება ორ დაგადგარს.
გ ზ რ კ | „ს ტ ი ნ გ ე რ ე ბ ი ს“ | ო ც ე უ ლ ი შედგება მართვისა და სამი სექციისაგან (თითოეულში ხუთი საცეცხლე გათვლა).
ზ რ კ | „ჩ ა პ ა რ ე ლ ე ბ ი ს“ | ბ ა ტ ა რ ე ა (160 ადამიანი) მოიცავს ოთხ სექციას (მართვის, კავშირგაბმულობის, აპარატურის რემონტისა და სატრანსპორტო საშუალებათა რემონტის) და ზრკ-ების ოთხ ოცეულს. სექციების ორგანიზაცია და დანიშნულება ისეთივეა, როგორც თზდ „ვულკან“ – გზრკ „სტინგერების“ ბატარეაში. ზრკ „ჩაპარელის“ ოცეულების ორგანიზაცია სხვადასხვანაირია. თითოეული შედგება მართვისა და გათვლებისაგან (სამ ოცეულში ოთხ-ოთხი გათვლაა, ერთში – ექვსი), რომელთაგან თითოეულში არის თითო ზრკ. მართვა ორგანიზაციას უწევს ოცეულის საბრძოლო მუშაობას, უზრუნველყოფს ზმრ-ების მიტანას, მოძრაობის მარშრუტზე დაზვერვის წარმოებას, საცეცხლე პოზიციების შერჩევას. სულ ბატარეაში 18 ზრკ „ჩაპარელია“.
გ ზ რ კ | „ს ტ ი ნ გ ე რ ე ბ ი ს“ | ბ ა ტ ა რ ე ა (83 ადამიანი) შედგება მართვის სექციისა და ორი ოცეულისაგან, რომლებიც შემადგენლობის მიხედვით თზდ „ვულკან“ – გზრკ „სტინგერების“ ბატარეის გზრკ „სტინგერების“ ოცეულის ანალოგიურია. სულ მასში არის 30 გზრკ „სტინგერი“ (საცეცხლე გათვლა).
ამერიკელი სამხედრო სპეციალისტები თვლიან, რომ საზენიტო დივიზიონის ასეთი ორგანიზაცია თანამედროვე საზენიტო საშუალებებით მის აღჭურვასთან ერთად მნიშვნელოვნად აამაღლებს „მძიმე“ დივიზიის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების დაფარვის საიმედობას მოწინააღმდეგის ავიაციის დარტყმებისაგან უწინარეს ყოვლისა მცირე და ზღვრულად მცირე სიმაღლეებიდან შეტევის (თავდაცვის) მთელ ზოლში.
დღესდღეობით საზენიტო დივიზიონის შეიარაღებაში შედგება ზრკ „ჩაპარელი“ M48, რომლის სრულყოფაც საშუალებას მისცემთ შეინარჩუნონ ის საზენიტო ქვედანაყოფების შეიარაღებაში 90-იანი წლების ბოლომდე. კომპლექსი წარმოადგენს მობილურ დანადგარს, რომელსაც შეუძლია 800-დან 4000 მ-მდე სიშორეზე 15–2500 მ სიმაღლეზე 500 მ/წმ-მდე სიჩქარით მფრენი საჰაერო მიზნების დამოუკიდებლად აღმოჩენა და 0,4–0,7 ალბათობით დაზიანება ადგილიდან ან მოძრაობაში (მოკლე შეჩერებებით). სალაშქროდან საბრძოლო მდგომარეობაში ზრკ-ის გადაყვანის დროს შეადგენს 5 წთ, საბრძოლოდან სალაშქროში – 3 წთ-მდე. კომპლექსში შედის მცურავ მუხლუხიან ჯავშანტრანსპორტერ (ჯტრ) M113A1-ის შასიზე დამონტაჟებული გასაშვები დანადგარი ოთხი მიმმართველით, ოპტიკური სამიზნე და ცეცხლის მართვის ხელსაწყოები. კომპლექსის საცეცხლე შესაძლებლობები გაიზარდა წინა ხედვის ინფრაწითელი (იწ) სადგურით მისი აღჭურვის ხარჯზე, რომელიც იძლევა ღამის პირობებში დაბლამფრენი საჰაერო მიზნების აღმოჩენისა და დამიზნების განხორციელების შესაძლებლობას. სატარებელი საბრძოლო კომპლექტი შეიცავს 12 ზმრ-ს, რომელთაგან ოთხი იმყოფება მიმმართველებზე, რვა კი – საბრძოლო განყოფილებაში. გასაშვები დანადგარის (გდ) გადატენვა წარმოებს ხელით (რაკეტის წონაა 84 კგ). ზმრ-ის თვითდამიზნების პასიური ინფრაწითელი სისტემა უზრუნველყოფს სროლის წარმოებას ოთხ რაკეტამდე წუთში. კომპლექსის ხელშეშლისაგან დაცულობის ამაღლებისა და შემხვედრ კურსებზე მიზნებში სროლაში მისი შესაძლებლობების გაზრდის მიზნით შეიარაღებაში შემოდის გაუმჯობესებული ზმრ-ები ტალღების ორ დიაპაზონში მომუშავე თვითდამიზნების თავაკით. ზრკ „ჩაპარელის“ გათვლა შედგება ხუთი ადამიანისაგან (მეთაური, ოპერატორი, მძღოლ-მექანიკოსი, ორი მოთვალთვალე /დამკვირვებელი/).
თზდ „ვულკანს“ M163 შეუძლია ცეცხლის წარმოება მოწინააღმდეგის თვითმფრინავებსა და ვერტმფრენებზე ადგილიდან და მოძრაობაში (მოკლე შეჩერებებით). ჯტრ M113A1-ის შასიზე დამონტაჟებული თზდ აღჭურვილია მბრუნავ კოშკში მყოფი 20-მმ ექვსლულიანი ავტომატური ზარბაზნით, საჰაერო მიზნების თანხლების რლს-თი, მთვლელ-გადამწყვეტი მოწყობილობითა და ოპტიკური სამიზნით. წარმოადგენს რა ავტონომიურ საზენიტო საშუალებას, თზდ „ვულკანს“ შეუძლია 1500 მ-მდე (?) სიშორეზე, 2000 მ-მდე სიმაღლეზე, 300 მ/წმ-მდე სიჩქარით მფრენი ყველა მიზნის დამოუკიდებლად აღმოჩენა და მათთვის ცეცხლის დაშენა. დანადგარის სწრაფსროლაა 3000 გასრ./წთ, სატარებელი საბრძოლო კომპლექტი 6000 გასროლა. ზოგიერთ შემთხვევაში თზდ შეიძლება გამოყენებულ იქნას ცეცხლის წარმოებისათვის მიწისზედა მიზნებზეც, მათ შორის მსუბუქად მოჯავშნულ ობიექტებზე. თზდ „ვულკანის“ ნაკლოვანებებს მიეკუთვნება საჰაერო მიზნების აღმოჩენის საშუალებათა არარსებობა და ცეცხლის წარმოების უნარი მხოლოდ დღისით და ნათელ ამინდში. თზდ „ვულკანის“ დანადგარი შედგება ოთხი ადამიანისაგან (მეთაური, მსროლელ-დამმიზნებელი, მისი თანაშემწე და მძღოლ-მექანიკოსი).
გადასატანი ზრკ „სტინგერის“ მიწოდებამ ჯარებში (გზრკ „რედ აის“ ნაცვლად) მნიშვნელოვნად აამაღლა საზენიტო დივიზიონის შესაძლებლობები მოწინააღმდეგის დაბლამფრენ თვითმფრინავებთან და ვერტმფრენებთან ბრძოლაში. საცეცხლე გათვლას (მეთაური და მსროლელი) გააჩნია კავშირგაბმულობის საშუალებები, აგრეთვე საჰაერო თავდასხმის საშუალებათა ამოცნობის მოწყობილობა „თავისი–უცხო“ და შეუძლია სროლის წარმოება ერთდროულად ორ ერთეულ ან ერთ ჯგუფურ მიზანში, როგორც დამწევ ისე შემხვედრ კურსებზე, ადგილიდან და მოძრაობაში (მოკლე შეჩერებებით). ამასთან შესაძლებელია ცეცხლის დაშენა და 0,4–0,6 ალბათობით დაზიანება ყველა მიზნისა, რომელიც მიფრინავს 400 მ/წმ-მდე სიჩქარით, 500-დან 5200 მ-მდე სიშორეებზე (დამწევ კურსებზე) ან 1000 მ-მდე (შემხვედრ კურსებზე) და 30-დან 3500 მ-მდე სიმაღლეებზე. საბრძოლო კომპლქეტი შედგება 10 ზმრ-გან სატრანსპორტო-გასაშვებ კონტეინერებში, რომლებიც გადაიტანება „ჯიპის“ ტიპის ავტომობილებით. კომპლექსის ხელშეშლისაგან დაცულობის ასამაღლებლად შემუშავებულია ახალი საზენიტო მართვადი რაკეტა (ზმრ) აღჭურვილი ტალღების ინფრაწითელ და ულტრაიისფერ დიაპაზონებში მომუშავე თვითდამიზნების თავაკით.
ამერიკელი სამხედრო სპეციალისტები მიიჩნევენ, რომ სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების საჰაერო თავდაცვის ორგანიზაციისა და წარმოებისას, აგრეთვე შესაბამისად საზენიტო ფორმირებების საბრძოლო გამოყენების წესების შემუშავებისას გათვალისწინებული უნდა იყოს „საჰაერო-მიწისზედა ოპერაცია (ბრძოლა)“ კონცეფციის ისეთი ძირითადი პრინციპები, როგორიცაა ინიციატივა, სიღრმე, სისწრაფე და შეთანხმებულობა.
ი ნ ი ც ი ა ტ ი ვ ა მდგომარეობს საჰაერო თავაცვის საშუალებათა ცენტრალიზებული გამოყენებიდან დეცენტრალიზებულზე სწრაფად გადასვლაში, იგი გამოიატება ჰთ-ის ცალკეული ნაწილებისა და ქვედანაყოფების გამოყენების დამოუკიდებლობასა და მკაცრ მიზანდასახულობაში მთავარი ამოცანის შესრულების ინტერესებში.
ს ი ღ რ მ ე განისაზღვრება დროით, მანძილითა და საზენიტო საშუალებათა მიღწევადობით და მდგომარეობს ჯარების ჰთ-ის დროულად ორგანიზებაში მათი საბრძოლო მოწყობის მთელ სიღრმეში და მოწინააღმდეგის დაზიანებაში მაქსიმალურად შესაძლო სიშორეებზე.
ს ი ს წ რ ა ფ ე გულისხმობს ჰთ ძალებისა და საშუალებათა გადაჯგუფების შესაძლებლობას მოკლე ვადებში საჰაერო მოწინააღმდეგის თავდასხმის შესაძლო მიმართულებებზე, ბრძოლის ველზე მათი გამოყენების მოქნილობას, უნარს, ეფექტურობის დაქვეითების გარეშე, უზრუნველყოფდნენ ჯარების დაფარვას საბრძოლო მოქმედებების ერთი სახეობიდან მეორეზე გადასვლისას ვითარების მკვეთრი ცვლილების დროს.
შ ე თ ა ნ ხ მ ე ბ უ ლ ო ბ ა მდგომარეობს საჰაერო თავდაცვისა და სახმელეთო ჯარების ნაწილებისა და ქვედანაყოფბის მოქმედებათა ერთიანობაში, აგრეთვე ცეცხლის მასირების შესაძლებლობაში მოწინააღმდეგისათვის მასირებული ზარალის მისაყენებლად, განსაკუთრებით კრიტიკულ სიტუაციებში. გარდა ამისა, ჰთ-ის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს მჭიდრო ურთიერთმოქმედება უნდა ჰქონდეთ საბრძოლო უზრუნველყოფის ნაწილებთან, საარმიო და ტაქტიკური ავიაციის ქვედანაყოფებთან.
საზენიტო დივიზიონის მეთაური (იგივე შენაერთის ჰთ-ის უფროსი) ორგანიზებას უკეთებს დივიზიის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების დაფარვას შენაერთის მეთაურის გადაწყვეტილების საფუძველზე, შექმნილი ვითარების შესაბამისად და არსებული ძალებისა და საშუალებათა გათვალისწინებით. საზენიტო ნაწილების საბრძოლო რიგების მოწყობისას, როგორც წესი, გაითვალისწინება დაფარვის მთლიანი (უწყვეტი) ზონის შექმნის აუცილებლობა ჯარების შეტევის (თავდაცვის) მთელ ზოლში. მაგრამ, როგორც ამერიკელი ექსპერტები მიიჩნევენ, დივიზიის ასეთი ეფექტური საჰაერო თავდაცვის შესაქმნელად მარტო საზენიტო დივიზიონის საშუალებები საკმარისი არ არის. ამიტომ „მძიმე“ შენაერთების ჰთ-ს აქვს კეროვანი ხასიათი: პირველ რიგში დაიფარება დივიზიისა და ბრიგადების სამეთაურო პუნქტები, ბატალიონების საბრძოლო რიგები, საველე არტილერიის დივიზიონები, საარმიო ავიაციის ვერტმფრენების ბაზირების პუნქტები, კავშირგაბმულობის კვანძები, საწყობები, საბრძოლო მასალების შევსებისა და ტექნიკის საწვავით გაწყობის პუნქტები. ამასთან დივიზიონის მეთაური საიმედო ჰთ-ის უზრუნველსაყოფად ადგენს ობიექტების დაფარვის შემდეგ თანამიმდევრობას: შეტევაში პირველ რიგში დაიფარება ნაწილები და ქვედანაყოფები მთავარი დარტყმის მიმართულებაზე, უკანდახევისას – უკანდახევის უზრუნველმყოფი ნაწილები და ქვედანაყოფები, თავდაცვაში – ზურგის ობიექტები, საველე არტილერიის ქვედანაყოფები, სამეთაურო პუნქტები და რეზერვები.
დივიზიის საჰაერო თავდაცვის ორგანიზებისას დივიზიონის მეთაური, ჰთ-ის საცეცხლე საშუალებათა ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლების გათვალისწინებით, მობილური ნაწილებისა და ქვედანაყოფების დაფარვას ახორციელებს მოძრავი საზენიტო კომპლექსებით (თზდ „ვულკანი“ და გზრკ „სტინგერი“), ხოლო ზრკ „ჩაპარელით“ კი, როგორც საშუალებით, რომელსაც საკმარის ხარისხად არ გააჩნია სვლიდან ცეცხლის წარმოების შესაძლებლობა, იფარება ნაკლებად მოძრავი და სტაციონარული ობიექტები. ზოგადი გეგმით დივიზიონის საცეცხლე ქვედანაყოფების განაწილება შეიძლება იყოს შემდეგი: თითო შერეული ბატარეა „ვულკანი–სტინგერი“ გადაეცემა თითოეულ ბრიგადას; ზრკ „ჩაპარელის“ ბატარეა იფარავს დივიზიის სამეთაურო პუნქტსა (ექვსდანადგარიანი ოცეულით) და დივიზიის ზურგის სტაციონარულ ობიექტებს; გზრკ „სტინგერების“ ბატარეა გამოყოფს საცეცხლე გათვლებს საველე არტილერიის დივიზიონების დასაფარავად.
საბრძოლო გადაწყვეტილებას ამა თუ იმ ობიექტის დაფარვის ორგაზიზაციაზე დივიზიონის მეთაური ღებულობს ამომდინარე შექმნილი მიწისზედა და საჰაერო ვითარების შეფასებიდან, დივიზიის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო მოქმედებათა ხასიათიდან, საბრძოლო საცეცხლე საშუალებების, საბრძოლო მასალების არსებობიდან და სხვა ფაქტორებიდან.
ასე, ოთხბატალიონიანი შემადგენლობის ბრიგადის დაფარვისათვის გამოყოფილი შერეული ბატარეა „ვულკანი–სტინგერი“ შეიძლება გამოყენებულ იქნას მისი საზენიტო საშუალებების განაწილების სხვადასხვა ვარიანტებით. მოწინააღმდეგესთან უშუალო შეხების მდგომარეობიდან შეტვის დროს პირველი ეშელონის ორი ბატალიონის დაფარვა რეკომენდირებულია გზრკ „სტინგერების“ ქვედანაყოფებით (ერთი სექცია ბატალიონზე), ხოლო მეორე ეშელონის თითოეული ბატალიონის დაფარვა თზდ „ვულკანების“ ოცეულით (ორი დანადგარი პირველი ეშელონის ასეულზე). თზდ-ის მესამე ოცეულის გამოყენება ნავარაუდევია ბრიგადის სამეთაურო პუნქტისა და საზენიტო ბატარეის სამეთაურო პუნქტის საჰაერო თავდაცვის უზრუნველსაყოფად, ხოლო გზრკ „სტინგერების“ მესამე სექციისა – ბრიგადის ზურგის ობიექტების დასაფარავად. სვლიდან შეტევის ორგანიზებისას მთავარ მიმართულებაზე მოქმედი პირველი ეშელნის ორი ბატალიონის დაფარვა რეკომენდირებულია თითოეულისა თზდ „ვულკანის“ ოცეულით, მეორეხარისხოვან მიმართულებაზე მყოფი მესამესი – გზრკ „სტინგერების“ სექციით. ბრიგადის მეორე ეშელონში მყოფი ბატალიონი შეიძლება გაძლიერებულ იქნას გზრკ სექციით. დარჩენილი ძალები და საშუალებანი გამოიყენება ბრიგადისა და საზენიტო ბატარეის სამეთაურო პუნქტებისა და ბრიგადის ზურგის ობიექტების საჰაერო თავდაცვისათვის.
საზღვარგარეთულ სამხედრო გამოცემებში აღინიშნება, რომ საზენიტო საშუალებების მოქმედებათა ყველაზე მეტი ეფექტურობა დივიზიის ზურგის რაიონების დაფარვისას მიიღწევა ზრკ „ჩაპარელის“, თზდ „ვულკანისა“ და გზრკ „სტინგერისაგან“ შემდგარი საჰაერო თავდაცვის შერეული ქვედანაყოფებით, რომელთა ერთობლივი გამოყენება იძლევა ცეცხლის საკმარისად საიმედო სისტემის შექმნის შესაძლებლობას. ამიტომ ბრიგადებში ბრძოლის პერიოდისათვის შექმნილი საბატალიონო ტაქტიკური ჯგუფების დასაფარავად გამოიყოფა შერეული საზენიტო ქვედანაყოფები თზდ „ვულკანის“ ოცეულისა და გზრკ „სტინგერის“ სექციის შემადგენლობით. შეტევაში საზენიტო დანადგარები „ვულკანი“ ეძლევა პირველი ეშელონის ასეულებს (ორი დანადგარი ასეულზე), ხოლო მეორე ეშელონის ასეულების, საბატალიონო ტაქტიკური ჯგუფის სამეთაურო პუნქტისა და ზურგის რაიონების დაფარვა ეკისრებათ გზრკ-ის საცეცხლე გათვლებს. თავდაცვაში თზდ „ვულკანის“ ოცეული გამოიყენება, როგორც წესი, ცენტრალიზებულად, ხოლო დანადგარები განლაგდება მოწინააღმდეგის ავიაციის თავდასხმების ყველაზე უფრო სავარაუდო მიმართულებებზე, ჩვეულებრივ საბატალიონო ტაქტიკური ჯგუფის ფლანგებზე, ასეულებს შორის შუალედებში, აგრეთვე ისეთ ადგილებში, საიდანაც შესაძლებელია ეფექტური ცეცხლის წარმოება როგორც საჰაერო ისე მიწისზედა მიზნებზეც. გზრკ-ების ერთი საცეცხლე გათვლა ეძლევა ასეულს, ხოლო დანარჩენები კი გამოიყენება ჯგუფის სამეთაურო პუნქტისა და ზურგის დასაფარავად.
დაბლამფრენი საჰაერო მიზნების აღმოჩენის რლს-ები FAAR შეიძლება გადაეცეს საცეცხლე ბატარეებს, ოცეულებს ან შერეულ ქვედანაყოფებს, მაგრამ საჰაერო მოწინააღმდეგის დაზვერვის ყველაზე მეტი ეფექტურობა მიიღწევა მათი ცენტრალიზებულად გამოყენებისას. მათი განლაგება რეკომენდირებულია თანაბრად დივიზიის შეტევის (თავდაცვის) მთელ ზოლში ისე, რომ შეიქმნას მთლიანი (უწყვეტი) რადიოლოკაციური მიმოხილვა ამ რაიონისა. საჰაერო მიზნების შესახებ მონაცემები გადაეცემა საცეცხლე ქვედანაყოფებსა და დივიზიონის სამეთაურო პუნქტს (ოპერატიულ და ცეცხლის მართვის სექციებში). ორგანიზაციისა და ურთიერთმოქმედების სექციის მეშვეობით დივიზიონის სამეთაურო პუნქტზე მოდის ინფორმაცია საჰაერო მოწინააღმდეგის შესახებ საარმიო კორპუსის საჰაერო თავდაცვის ნაწილებიდან. საჰაერო ვითარების ანალიზის შემდეგ დივიონის საბრძოლო მოქმედებათა მართვის ცენტრიდან რადიო ან მავთულიანი კავშირგაბმულობის დახმარებით საცეცხლე ქვედანაყოფებს ეძლევათ ბრძანება მიზნების განადგურებაზე. ამერიკელი ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ მოწინააღმდეგის ავიაციის მასირებული თავდასხმების პირობებში დივიზიონის ყველა საზენიტო ქვედანაყოფი მზად უნდა იყოს დამოუკიდებლად აღმოაჩინოს საჰაერო მინები და აწარმოოს მათზე ცეცხლი.
შ ე ტ ე ვ ა შ ი (თ ა ვ დ ა ც ვ ა შ ი) ზრკ „ჩაპარელის“ პოზიციები შეირჩევა საჰაერო მიზნების სავარაუდო დაჭერის გთვლისწინებით მოწინააღმდეგის ავიაციის თავდასხმების ყველაზე უფრო შესაძლო მიმართულებებიდან, ამასთან უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ობიექტების წრიული დაფარვა. დანადგარები პოზიციებს იკავებენ ერთმანეთისაგან 3–4 კმ მანძილებზე, რათა შესაძლებელი იყოს ურთიერთმხარდაჭერა. საზენიტო საშუალებათა არასაკმარისი რაოდენობისას ზრკ „ჩაპარელის“ საბრძოლო ქვედანაყოფების რიგები შეიძლება ეწყობოდეს დაზიანების ზონების ურთიერთგადაფარვის გათვალისწინებით, რაც მიიღწევა დანადგარების განლაგებით ეთმანეთისაგან 5 კმ დაშორებაზე.
გზრკ „სტინგერების“ საცეცხლე გათვლები მიზანშეწონილია განლაგდნენ უშუალოდ დასაფარავი ქვედანაყოფების საბრძოლო რიგებში ან მათ უკან. ამასთან საცეცხლე პოზიიები შეირჩევა ისე, რომ მაქსიმალურად გამოირიცხოს მოწინააღმდეგის საცეცხლე საშუალებათა ზემოქმედების შესაძლებლობა. თუ ქვედანაყოფის საბრძოლო მოწყობა და მისი დამფარავი გზრკ გათვლების რაოდენობა იძლევა ამის საშუალებას, საჰაერო თავდაცვა ეწყობა მეზობელი საცეცხლე გათვლების ურთიერთმხარდაჭერის უზრუნველყოფის გათვალისწინებით. ეს მიიღწევა მათი ერთმანეთისაგან 2–3 კმ დაშორებით. საცეცხლე პოზიციები უნდა უზრუნველყოფდნენ დაბლამფრენი მიზნების ვიზუალურ აღმოჩენას არანაკლებ 6 კმ მანძილზე. ზოგიერთ შემთხვევაში, საცეცხლე გათვლების მოწყვლადობის გათვალისწინებით, გზრკ სექციების უფროსებმა შეიძლება მიიღონ გადაწყვეტილება საცეცხლე გათვლების განთავსებაზე სადაზვერვო, საინჟინრო და საბრძოლო უზრუნველყოფის სხვა ქვედანაყოფების ჯავშანტრანსპორტერებში. საწყის რაიონში გზრკ გათვლები განლაგდება მოწინააღმდეგის ავიაციის დარტყმებისაგან ქვედანაყოფების წრიული დაფარვისა და მოძრაობის დაწყებისას ქვედანაყოფის კოლონებში სწრაფად ჩართვის შესაძლებლობის გათვალისწინებით. საცეცხლე პოზიციები ამ დროს ეწყობა დასაფარავი ქვედანაყოფებისგან 400–600 მ დაშორებაზე საჰაერო მოწინააღმდეგის სავარაუდო თავდასხმის მიმართულებაზე.
თზდ „ვულკანის“ საცეცხლე პოზიციები განლაგდება ისეთნაირად, რომ უზრუნველყოფილი იყოს მიზნების დაჭერის შესაძლებლობა მოწინააღმდეგის თვითმფრინავებისა და ვერტმფრენების მოქმედებათა ძირითად მიმართულებებზე ერთმანეთთან საცეცხლე კავშირის შენარჩუნების პირობებში. ამ დროს მანძილები საზენიტო დანადგარებს შორის არ უნდა აღემატებოდეს 1000 მ.
ამერიკელი სამედრო სპეციალისტების აზრით, მიუხედავად იმისა, რომ ზრკ „ჩაპრელს“, თზდ „ვულკანსა“ და გზრკ „სტინგერს“ შეუძლიათ დამოუკიდებლად აღმოაჩინონ საჰაერო მიზნები და ცეცხლი დაუშინონ მათ, ისინი გამოყენებულ უნდა იქნას ოცეულებისა და ბატარეების შემადგენლობაში, რადგანაც ამ დროს მიიღწევა მათი მოქმედების ყველაზე მეტი ეფექტურობა, უმჯობესდება მართვა, მაღლდება ობიექტების დაფარვის საიმედობა. თავდაცვაში საზენიტო დივიზიონის საცეცხლე საშუალებათა ნაწილი შეიძლება გამოყოფილ იქნას მოქმედებებისთვის ჩასაფრებათა ან მოხეტიალე ქვედანაყოფების შემადგენლობაში. საზენიტო საშუალებების საბრძოლო მოქმედებათა რაიონების და მათი მოძრაობის მარშრუტების დანიშვნისას გაითვალისწინება მათი შესაძლებლობები, აგრეთვე საჰაერო მიზნების ფარული შემოსვლისა და მოწინააღმდეგის დესანტების გადმოსხმის სავარაუდო მიმართულებათა დაფარვის შესაძლებლობები.
შერეული საზენიტო ქვედანაყოფების მოქმედებისას საცეცხლე საშუალებათა განლაგება ერთ პოზიციაზე არ არის მიზანშეწონილი, რადგან ეს მნიშვნელოვნად დააქვეითებს არა მარტო მათ საცეცხლე შესაძლებლობებს, არამედ შეამცირებს მთლიანად საჰაერო თავდაცვის მთელი სისტემის მოქმედების ეფექტურობას. ამერიკული სარდლობის შეფასებით გზრკ-ის გათვლების პოზიციები დაშორებული უნდა იყოს ზრკ- და თზდ-ის პოზიციებისგან 1,5–2 კმ-ით, ხოლო თზდ-სი ზრკ-გან – 1 კმ ფარგლებში. ასეთ პირობებში უზრუნველიყოფა დაზიანების ზონების ურთიერთგადაფარვა, ყველაზე უფრო სახიფათო საჰაერო მიზნებისთვის ერთობლივად ცეცხლის დაშენა, გარდა ამისა, გამოირცხება თზდ-ის ჭურვების ტრასაზე ზმრ-ების თვითდამიზნებაც.
მ ა რ შ ზ ე საცეცხლე საშუალებები შეიძლება განლაგდნენ დასაფარავი ქვედანაყოფების კოლონებში და მათთან ერთად მიდიოდნენ საჰაერო თავდასხმების მოგერიების მზადყოფნაში, შეიძლება განლაგდნენ საცეცხლე პოზიციებზე მოძრაობის მარშრუტების გასწვრივ, მოწინააღმდეგის ავიაციის დარტყმებისგან ყველზე უფრო მოწყვლად ადგილებში (გზაჯვარედინები, მდინარეზე გადასასვლელები, დეფილეები, დასვენების ადგილები, საწვავით გაწყობის პუნქტები და ა. შ.). ამერიკელი სამხედრო სპეციალისტები მიიჩნევენ, რომ თზდ „ვულკანებისა“ და გზრკ „სტინგერების“ გამოყენება მარშზე ჯარების დასაფარავად ყველაზე უფრო მიზანშეწონილია მათი განთავსებით დასაფარავი ქვედანაყოფების სალაშქრო კოლონებში. ქვედანაყოფის დაფარვის მთლიანი ზონის შექმნის მიზნით საზენიტო საშუალებები განლაგდება თანაბრად მთელ კოლონაში, ამასთან გზრკ „სტინგერის“ გათვლებს შორის მანძილები არ უნდა არემატებოდეს 3000 მ, თზდ „ვუკლანებს“ შორის – 1000 მ. თუ გამოყოფილი საზენიტო საშუალებები არ არის საკმარისი ჰთ-ის ორგანიზებისთვის, მაშინ ძირითადი ძალისხმევა მიმართული უნდა იყოს კოლონის თავისა და კუდის დაფარვაზე. გვედრითი დაცვის არსებობის შემთხვევაში გზრკ-ების საცეხლე გათვლები უნდა განლაგდნენ გვერდითი დაცვის ქვედანაყოფებთან ერთად. ზრკ „ჩაპარელები“ ყველაზე უფრო ეფექტურად გამოიყენება ქვედანაყოფების მოძრაობის მარშრუტების გასწვრივ საცეცხლე პოზიციების წინასწარ დაკავებისას. ამასთან დანადგარები განლაგდება ერთმანეთისაგან არაუმეტეს 2000 მ დაშორებით.
აშშ სახმელეთო ჯარების სარდლობა განაგრძობს დივიზიის საჰაერო თავდაცვის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების შემდგომი სრულყოფის გეგმების შემუშავებას. წარმოებს თზდ „ვულკანის“ სრულყოფის სამუშაოები, რის შედეგადაც ვარაუდობენ შეიარაღებაში მის 90-იანი წლების შუახანებამდე შენარჩუნებას. იგეგმება გზრკ „სტინგერის“ საცეცხლე გათვლების შემდგომი გაზრდა, აგრეთვე 20 კმ-მდე სიშორეზე საჰაერო მიზნების დაზვერვის საკუთარი საშუალებებით მათი აღჭურვა. მუშავდება ახალი საზენიტო კომპლქსები სახმელეთო ჯარების „მძიმე“ შენაერთების საჰაერო თავდაცვის ეფექტურობის ამაღლების მიზნით.
თარგმნილია ჟურნალიდან . . . Зарубежное военное обозрение, 1986, № 2.
მასალა მოიძია და თარგმნა
ირაკლი ხართიშვილმა
