თურქეთის სამოქალაქო თავდაცვა 1980-იანი წლების შუახანებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, ნატო-ს ბლოკში შემავალი თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა 1980-იან წლებში სამოქალაქო თავდაცვის (მთ) სისტემის ორგანიზაციისა და სრულყოფის ღონისძიებებს საომარ (სამხედრო) მზადებათა განუყოფელ ნაწილად მიიჩნევდა. მისი აზრით, თანამედროვე ომში სამოქალაქო თავდაცვა სულ უფრო მეტ მნიშვნელობას იძენდა. 

1980-იანი წლების შუახანებში ქვეყანაში არსებული კანონმდებლობის შესაბამისად, სამოქალაქო თავდაცვა განისაზღვრებოდა როგორც წინასწარ დაგეგმილი დამცავი და სამაშველო ზომების ერთობლიობა, რომლებიც პირველ რიგში მიმართული გახლდათ მოწინააღმდეგის მიერ ბირთვული იარაღისა და მასობრივი დაზიანების სხვა საშუალებათა გამოყენების შედეგების ლიკვიდაციაზე, თანამედროვე ომში სამოქალაქო მოსახლეობის დაცვისა და გადარჩენის უზრუნველყოფაზე, საგანგებო ვითარების პირობებში სამხედრო-სამრეწველო და სხვა ობიექტების მდგრადი მუშაობისთვის მომზადებაზე. მშვიდობიანობის დროს მთ მოწოდებული გახლდათ გადაეწყვიტა სტიქიური უბედურებების, მსხვილი საწარმოო კატასტროფებისა და ავარიათა შედეგების ლიკვიდაციის ამოცანები. 

თურქულ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, რომ მთ-ის წინაშე მდგარი ამოცანების სირთულე მოითხოვდა მისი მართვის სისტემის წინასწარ დაგეგმვასა და მუდმივ სრულყოფას, შესაფარებლებისა და თავშესაფრების (укрытия и убежища) ფართო ქსელის შექმნას, მოსახლეობის ევაკუაციის გეგმების შემუშავებას, კავშირგაბმულობისა და შეტყობინების სისტემის გაფართოებას, რადიაციული მეთვალყურეობისა (დაკვირვებისა) და დოზიმეტრიული კონტროლის პოსტების გაშლას, მთ-ის ორგანოებისთვის კადრების მომზადებას, მოსახლეობისთვის მასობრივი დაზიანების იარაღისგან დაცვის ხერხების (წესების) სწავლებას. 

თურქეთის სამოქალაქო თავდაცვამ, როგორც საგანგებო პირობებში მოქმედებებისთვის მოსახლეობის მომზადებისა და წინასწარი ფსიქოლოგიური დამუშავების სისტემამ, ჩამოყალიბება 1956 წელს # 7126 კანონის მიღების შემდეგ დაიწყო, რომელმაც განსაზღვრა მისი საორგანიზაციო სტრუქტურა, ამოცანები და მიზნები. 1960 წელს ძირითად კანონში დამატებები და ცვლილებები იქნა შეტანილი, ხოლო 1964-ში კი დაამტკიცეს «დებულება სამოქალაქო თავდაცვის სტრუქტურისა და მისი ამოცანების შესახებ». 

მთ-ის სისტემის შექმნისას ძირითადი ყურადღება ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ობიექტების განლაგების რაიონებსა და იმ ზონებს ეთმობოდა, რომლებიც სტიქიურ უბედურებებს განიცდიდნენ. უცხოურ პრესაში აღინიშნებოდა, რომ მუქარის ქვეშ მყოფ რაიონებს განსაზღვრავდა თურქეთის უმაღლესი სამხედრო საბჭო და ის მათ მნიშვნელობის ხარისხისდა მიხედვით A, B და C კატეგორიებად ჰყოფდა. ქვეყნის მთელი ტერიტორია მთ-ის 67 რაიონად იქნა დაყოფილი (ვილაიეთებად ადმინისტრაციული დაყოფის შესაბამისად), რომელთა ნაწილიც ქვერაიონებად იყოფოდა, რომლებშიც ტერიტორიულად მაზრები (ქაზა) და თემები (волости, ნაჰიე) შედიოდნენ. 

მთ-ის საქმიანობის საერთო ხელმძღვანელობა ეკისრებოდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს, ხოლო უშუალო ხელმძღვანელობა კი – მის შემადგენლობაში შემავალ სამოქალაქო თავდაცვის სამმართველოს. სამმართველოს ძირითად ამოცანებს წარმოადგენდა ქვეყნის მასშტაბით სამოქალაქო თავდაცვის სისტემის შექმნა, მობილური ფორმირებების სწავლებისა და აღჭურვის ორგანიზაცია, მთ-ის ტერიტორიული ორგანოების საერთო ხელმძღვანელობის განხორციელება და მათი საქმიანობის კონტროლი. 

შინაგან საქმეთა სამინისტროს სამოქალაქო თავდაცვის სამმართველო 1980-იანი წლების შუახანებში ორგანიზაციულად შედგებოდა სამდივნოსგან, შტაბისა და მოძრავი კოლონების (მობილური რაზმების) სარდლობისგან. უშუალოდ სამდივნოს ექვემდებარებოდა სამოქალაქო თავდაცვის კოლეჯი (ქ. ანკარა). შტაბში შედიოდნენ სამმართველოს უფროსის მთავარი მრჩეველი (შტაბის უფროსი), სამი მრჩეველი (მოადგილე), რომლებსაც ექვემდებარებოდნენ შესაბამისი განყოფილებები, აგრეთვე შეტყობინებისა (оповещение) და კავშირგაბმულობის სამსახური (ნახ. 1 /სტრუქტურა/). გარდა ამისა, შტაბზე ბოლოვდებოდა რაიონების მთ-ის ორგანოები. 

[ნახატი] 

ნახ. 1. თურქეთის სამოქალაქო თავდაცვის მართვის ორგანიზაცია 

რაიონებში სამოქალაქო თავდაცვის ხელმძღვანელობა ვილაიეთის გუბერნატორს ეკისრებოდა. იგი პასუხს აგებდა მთ-ის მართვის ორგანოებისა და ფორმირებათა ორგანიზაციასა და საქმიანობაზე, ტექნიკური საშუალებებით მათ აღჭურვაზე, სტიქიურ უბედურებათა შედეგების ლიკვიდაციის ღონისძიებათა ჩატარებაზე და ა. შ. გუბერნატორი მთ-ის საქმიანობას ხელმძღვანელობდა სამდივნოსა და სამმართველოს მეშვეობით. სამდივნო გეგმავდა და კოორდინაციას უწევდა ვილაიეთის სახელმწიფო-ადმინისტრაციულ ორგანოებში სამოქალაქო თავდაცვის ყველა ღონისძიების შესრულებას. ის მუშაობდა მჭიდრო ურთიერთმოქმედებით ვილაიეთის ტერიტორიაზე განლაგებულ შეიარაღებული ძალების საჯარისო ნაწილებთან. ვილაიეთის მთ-ის სამმართველო შემდეგი საკითხებით გახლდათ დაკავებული: ადგილებზე მთ-ის ორგანოების ორგანიზება და მათი საქმიანობის დაგეგმვა; მთ-ის ძალებისა და საშუალებათა განაწილება და ადგილობრივი ორგანოების მიერ მათთვის გამოყოფილი ფულადი სახსრების გამოყენების კონტროლი; სამოქალაქო თავდაცვის საკითხების მოსახლეობისთვის, სახელმწიფო და კერძო დაწესებულებებისა და საწარმოების მუშა-მოსამსახურეებისთვის სწავლების ორგანიზაცია და კონტროლი; სამოქალაქო თავდაცვაში სწავლებების ჩატარება. 

მაზრებში, თემებსა და მსხვილ ქალაქებში სამოქალაქო თავდაცვას შესაბამისად მაზრების, თემებისა და მუნიციპალიტეტების უფროსები ხელმძღვანელობდნენ მთ-ის შტაბების მეშვეობით. თითოეულ სამოქალაქო რაიონში ორიდან ხუთამდე მთ-ის დასაცავი რაიონი (охраняемые районы ГО) იქმნებოდა, ადმინისტრაციული ქვერაიონების რიცხვის მიხედვით, რომლებსაც ქვერაიონების უფროსები ან რაიონული სამმართველოს მოხელეები მეთაურობდნენ. დასაცავი რაიონი იყოფოდა უფროს ინსტრუქტორთა ოთხ-ექვს უბნად (თითოეული ასეთი უბანი მოიცავდა 5000-10000 მცხოვრებს), ხოლო უკანასკნელები კი – ინსტრუქტორთა ოთხ-ექვს უბნად (1000-2000 მცხოვრები). უფროს ინსტრუქტორთა მოვალეობებს, როგორც წესი, კვარტლების მამასახლისები (старосты кварталов) ასრულებდნენ. 

სამოქალაქო თავდაცვის ძალები შეიცავდა ცენტრალური დაქვემდებარებისა და ადგილობრივ ფორმირებებს, აგრეთვე თვითდაცვის ქვედანაყოფებს (подразделения самозащиты). 

მთ-ის სამმართველოსადმი უშუალოდა დაქვემდებარებულ ძირითად ფორმირებებს წარმოადგენდნენ მოძრავი კოლონები. თურქული ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, მათი მთავარი დანიშნულება გახლდათ – ბირთვული თავდასხმის შედეგების ლიკვიდაცია, პირველ რიგში საავარიო-სამაშველო სამუშაოების ჩატარება, აგრეთვე ადგილებზე ოპერატიული კვალიფიციური ტექნიკური დახმარების აღმოჩენა. ამ ფორმირებებისთვის დამახასიათებელი გახლდათ მრავალმიზნობრივი მიმართულება (мрогоцелевая направленность), ე. ი. მთ-ის სხვადასხვა სამსახურების – სამაშველო, ჩამონაქცევების გაწმენდის, ხანძარსაწინააღმდეგო და სხვა – ქვედანაყოფების არსებობა. თითოეული მოძრავი კოლონა შედგებოდა სამი მოძრავი ასეულისა და მომარაგების ასეულისგან. მოძრავ ასეულში იყო ხუთი ოცეული: სამაშველო, ორი ხანძარსაწინააღმდეგო, საპოლიციო და მომარაგების. მშვიდობიანობის დროს მათ შემცირებული შტატებით ინახავდნენ და ძირითადად სამეთაურო და ინსტრუქტორთა შემადგენლობით აკომპლექტებდნენ. საგანგებო მდგომარეობის პერიოდში მოძრავი კოლონების გამოყენება იგეგმებოდა მსხვილ ქალაქებსა და სამრეწველო ცენტრებში. მათი დაკომპლექტება კი წარმოებდა სამხედროვალდებულთა გაწვევის გზით, რომლებიც ასეთნაირად ნამდვილ სამსახურს გადიოდნენ. 

ყველა ქალაქსა და მსხვილ დასახლებულ პუნქტში ორგანიზებულ ადგილობრივ ფორმირებებს მიეკუთვნებოდნენ სხვადასხვა სამსახურის მრავალრიცხოვანი ქვედანაყოფები (საშტაბო, სამაშველო, პირველი დახმარებისა და დაჭრილთა ტრანსპორტირების, სოციალური დახმარების, მოძრობის უსაფრთხოებისა და რეგულირების, ხანძარსაწინააღმდეგო, სამედიცინო და ტექნიკური რემონტის /ნახ. 2 /მათი ემბლემები//). 

[ნახატი] 

ნახ. 2. თურქეთის სამოქალაქო თავდაცვის ემბლემა (1) და ადგილობრივ ფორმირებათა სამსახურების განმასხვავებელი ნიშნები: 2 – საშტაბო; 3 – სამაშველო; 4 – პირველი დახმარებისა და დაჭრილთა ტრანსპორტირების; 5 – სოციალური დახმარების; 6 – მოძრაობის უსაფრთხოებისა და რეგულირების; 7 – ხანძარსაწინააღმდეგო; 8 – სამედიცინო; 9 – ტექნიკური რემონტის 

საშტაბო სამსახური ხუთი ჯგუფისგან შედგებოდა: მოხსენებებისა და შეტყობინებათა შეკრების, ოპერატიული, კავშირგაბმულობის, მეთვალყურეობის (დაკვირვების), რადიაციული და დოზიმეტრიული კონტროლის. 

სამაშველო სამსახური ხელმძღვანელობდა სამაშველო ქვედანაყოფებს. ყოველ 1500-3000 მცხოვრებზე იქმნებოდა სამაშველო ათეული (ათი ადამიანი). ათეულები შეიძლებოდა გაეერთიანებიათ ოცეულებად (ექვს-ევსი ათეული), ოცეულები – ასეულებად (სამ-სამი ოცეული), ასეულები – რაზმებად (თითოეულ რაზმში სამი ასეული). 

პირველი დახმარებისა და დაჭრილთა ტრანსპორტირების სამსახური მოიცავდა შესაბამის რაზმებს, რომელთაგან თითოეული შედგებოდა ორი ასეულისგან – პირველი დახმარებისა და დაჭრილთა ტრანსპორტირების. პირველი დახმარების ასეული შეიცავდა სამ ოცეულს (ექვს-ექვსი ათეულით), ხოლო დაჭრილთა ტრანსპორტირების ასეული კი – ოთხს (ექვს-ექვსი ათეულით). ყოველ 25000-50000 მცხოვრებზე იქმნებოდა პირველი დახმარების როგორც მინიმუმ ერთი ოცეული და დაჭრილების ტრანსპორტირების ოცეული. 

სოციალური დახმარების სამსახურში შედიოდნენ სოციალური დახმარების ასეულები, რომლებიც იქმნებოდნენ 25000-50000 მოსახლეზე ერთი ასეულის ანგარიშით. თითოეული მათგანი შედგებოდა სამი ოცეულისგან, ოცეულები – შემდეგი ოთხი ათეულისგან: კვების, ტანისამოსით მომარაგების, შრომითი მოწყობის, ადამიანურ დანაკარგებსა და მიყენებულ ზარალზე ცნობების შეგროვების. 

მოძრაობის უსაფრთხოებისა და რეგულირების სამსახურს მეთაურობდა სამსახურის უფროსი. ყოველ 25000-50000 მცხოვრებზე იქმნებოდა უსაფრთხოების სამსახურის ოცეული (სამი ათეულისგან). სამი ოცეული გაერთიანებული გახლდათ ასეულში. სამსახურის მართვის ორგანოები და ქვედანაყოფები კომპლექტდებოდა კადრის მოსამსახურეებით, აგრეთვე პირებით სამოქალაქო მოსახლეობის რიცხვიდან. 

ხანძარსაწინააღმდეგო სამსახური რაიონული სახანძრო რაზმების ბაზაზე იყო ორგანიზებული, მას სახანძრო დაცვის სამმართველოს უფროსი მეთაურობდა. გარდა ამისა, საგანგებო მდგომარეობის პერიოდში ყოველ 25000-50000 მცხოვრებზე სამი სახანძრო რაზმის შექმნა იყო გათვალისწინებული (10-20 ადამიანი თითოეულში) სამოქალაქო მოსახლეობის რიცხვიდან. 

სამედიცინო სამსახური პასუხს აგებდა სამედიცინო დაწესებულებების უსაფრთხო რაიონებში ევაკუაციაზე, სალაშქრო პუნქტების, პირველი საექიმო დახმარების აღმოჩენის ცენტრებისა და სტაციონარული ჰოსპიტლების გაშლაზე, აგრეთვე მოსახლეობისთვის სამედიცინო დახმარების ორგანიზებაზე. 

ტექნიკური რემონტის სამსახური ყალიბდებოდა უმთავრესად კომუნალური მეურნეობის მეთვალყურეობისა და რემონტის დაწესებულებების მოსამსახურეებისგან. საგანგებო მდგომარეობის პირობებში ყოველ 25000-50000 მცხოვრებზე ელექტროქსელის, ბუნებრივი აირის ქსელის, წყალმომარაგების სისტემის, კანალიზაციის, სატელეფონო და სატელეგრაფო ხაზების რემონტის ხუთი ჯგუფის შექმნა იყო გათვალისწინებული. 

ადგილობრივი ფორმირებების გარდა ყალიბდებოდა თვითდაცვის (самозащита) ქვედანაყოფები: უფროსი ინსპექტორისა და ინსპექტორის უბნებზე სამოქალაქო თავდაცვის თითო-თითო ჯგუფი შესაბამისად 12 და რვა ადამიანისგან (მეხანძრეები, მაშველები, სანიტრები და ა. შ.). თითოეულ სახცოვრებელ სახლში, რომელშიც ხუთამდე მცხოვრები იყო, ინიშნებოდა პასუხისმგებელი (უფროსი) სამოქალაქო თავდაცვაზე, ხუთი-ათი ადამიანი – პასუხისმგებელი მთ-ზე და მეხანძრე, 10-15 ადამიანი – პასუხისმგებელი მთ-ზე, მეხანძრე და სანიტარი. უფრო მსხვილ საცხოვრებელ სახლებში (15 და მეტი ადამიანი) იქმნებოდა მთ-ის სახლის რაზმი ოთხი-შვიდი ადამიანისგან; თავშესაფრების მქონე სახლებში რაზმში აგრეთვე თავშესაფრის უფროსიც შედიოდა. 

მთ-ის მართვის ორგანოებსა და ფორმირებებში სამსახურში მიიღებოდნენ 15 წელზე უფროსი ასაკის როგორც მამრობითი, ისე მდედრობითი სქესის პირები. მთ-ში სამსახურში გაწვეულნი ყოველწლიურად 72-საათიან მომზადებას გადიოდნენ სპეციალურ კურსებზე. კანონმდებლობით მთ-ში სამსახურისგან თავის ამრიდებელ პირთა პასუხისმგებლობაში მიცემა იყო გათვალისწინებული. 

მთ-ის ცენტრალური და ადგილობრივი ორგანოების ხელმძღვანელ შემადგენლობას, სამოქალაქო თავდაცვის ფორმირებების მეთაურთა კადრებს, აგრეთვე სახელმწიფო საწარმოებისა და დაწესებულებათა, საზოგადოებრივი ორგანიზაციებისა და სასწავლო დაწესებულებების წარმომადგენლებს ამზადებდნენ მთ-ის კოლეჯში (ქ. ანკარა). 

მთ-ის საკითხებში მოსახლეობის მომზადებას ატარებდნენ უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების სპეციალურ კურსებზე და მთ-ის სასწავლო ცენტრებში. რიგ მსხვილ ქალაქებში (მაგალითად, ანკარაში, სტამბულში) 15-საათიანი კურსები გახლდათ ორგანიზებული მოსახლეობის მიერ სამოქალაქო თავდაცვის სხვადასხვა საკითხების, კერძოდ კი, ბირთვული იარაღის დამაზიანებელი ფაქტორების და მათგან დაცვის ხერხების შესწავლისთვის. 

თურქეთის ხელმძღვანელობის მიერ ჩატარებულ სამოქალაქო თავდაცვის ღონისაძიებებში შეტყობინებისა და კავშირგაბმულობის საკითხებს დიდი ყურადღება ეთმობოდა. საზღვაგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, მთ-ის ფარგლებში ქვეყნის ტერიტორია შეტყობინების ორ სექტორად იყო დაყოფილი, რომლებიც საჰაერო თავდაცვის სექტორებს შეესაბამებოდნენ: აღმოსავლეთისა (ცენტრი ქ. დიარბაქირში) და დასავლეთის (ქ. ესქიშეჰირი). შეტყობინების ეროვნული ცენტრისა და სექტორების ორი ცენტრის გარდა, შეტყობინების პუნქტები გახლდათ საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) მართვისა და შეტყობინების ყველა ცენტრსა და პოსტში. ეროვნული ცენტრიდან განგაშის სიგნალები ვილაიეთების, მაზრების, თემებისა და მსხვილი ქალაქების მთ-ის შტაბებს გადაეცემოდა. 

მთ-ის მართვისა და შეტყობინების სისტემაში გამოიყენებოდა ძირითადად შეიარაღებული ძალების, აგრეთვე ფოსტის, ტელეფონისა და ტელეგრაფის სამინისტროს კავშირგაბმულობის ხაზები და სამთავრობო რადიოსადგურები. 

განგაშის გამოცხადების ძირითადი საშუალება გახლდათ ელექტრული და პნევმატური მოქმედების სირენები. ავარიულ შემთხვევებში (ელექტროენერგიის გამორთვა, სტაციონარული სირენების უარი და სხვა) ითვალისწინებდნენ სირენებით აღჭურვილი მოძრავი დანადგარების, აგრეთვე ფაბრიკა-ქარხნების საყვირებისა და ხმამაღლა მოლაპარაკეების გამოყენებასაც. 

მომწამვლელი ნივთიერებებითა და რადიოაქტიური ნალექებით ადგილმდებარეობის დასნებოვნების გათვალისწინებით თურქეთში რადიაციული მეთვალყურეობისა (დაკვირვებისა) და დოზიმეტრიული კონტროლის სტაციონარული პოსტების ქსელი იყო შექმნილი. დოზიმეტრიული კონტროლისა და რადიოაქტიურ დასნებოვნებაზე შეტყობინების მთავარი ცენტრები იმყოფებოდა საჰაერო თავდაცვის სექტორების ოპერატიულ ცენტრებთან. რადიაციული, აგრეთვე ბიოლოგიური და ქიმიური ვითარების შეფასების პოსტები ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე ერთმანეთისდან 8-16 კმ დაშორებაზე იყო განაწილებული. ისინი პირველ რიგში მეტეოროლოგიურ სადგურებთან იყო შექმნილი. მათი ნაწილი გაშლილი გახლდათ ხლისუფლების ადგილობრივ ორგანოებთან, სამრეწველო საწარმოებში, ელექტრო- და წყალმომარაგების, აგრეთვე ტრანსპორტის სისტემის ობიეტებზე, ასევე პოლიციის უბნებთანაც. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, 1980-იანი წლების შუახანებისთვის ანკარაში დასრულდა საკომანდო პუნქტის მშენებლობა სამთავრობო ორგანოებისა და სამოქალაქო თავდაცვის სამმართველოს ძირითადი შემადგენლობის განსათავსებლად. იყო აგრეთვე მთ-ის რაიონული შტაბების სამმართველოების 66 პუნქტიც. ყველა ისინი მოწყობილი (შეგუებული) იყვნენ რადიოაქტიური დასნებოვნების პირობებში მუშაობისთვის. 

თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა მოსახლეობის ევაკუაციას. საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, შემუშავებული იყო მუქარის რაიონებიდან მოსახლეობის ევაკუაციისა და განწერტვის (განაწილების) გეგმები. ევაკუაციისა და განწერტვის შესახებ გადაწყვეტილებას ღებულობდა მინისტრთა საბჭო გენერალური შტაბის რეკომენდაციით. ევაკუაციის, ევაკუირებულთა განთავსების, კვებისა და შრომითი მოწყობის ხარჯებს სახელმწიფო საკუთარ თავზე იღებდა. 

მრეწველობაში სამოქალაქო თავდაცვის ორგანიზაციის საკითხებს აგრეთვე სერიოზული ყურადღება ეთმობოდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვან რაიონებში განლაგებულ მთელ სახელმწიფო და კერძო საწარმოებში, პორტებში, სადგურებსა და აეროპორტებში იქმნებოდა მთ-ის შტაბები და ინიშნებოდნენ უფროსები. საწარმოებსა და დაწესებულებებში, რომელთა მუშებისა და მოსამსახურეების რიცხვი 100 ადამიანზე ნაკლები გახლდათ, შექმნილი იყო ხანძარსაწინააღმდეგო ჯგუფები და პირველი სამედიცინო დახმარების ჯგუფი, 100-ზე მეტი მუშა-მოსამსახურეებისთვის – შვიდი ჯგუფი: კავშირგაბმულობისა და შეტყობინების, წესრიგსა და უსაფრთხოებაზე მეთვალყურეობის, ხანძარსაწინააღმდეგო, პირველი სამედიცინო დახმარების, რადიაციასაწინააღმდეგო დაცვის, სამაშველო და ტექნიკური რემონტისა. 

მასობრივი დაზიანების იარაღისგან (მდი) მოსახლეობის დაცვის ღონისძიებათა საერთო (ზოგად) სისტემაში დიდი ყურადღება ეთმობოდა სამედიცინო უზრუნველყოფას: მედიკო-სანიტარული სამსახურებისა და მათი ფორმირებების შექმნას; სამედიცინო დახმარების პუნქტების, საველე ჰოსპიტლებისა და დამატებითი სამკურნალო დაწესებულებების გაშლას; უშუალოდ ბირთვული თავდასხმის შემდეგ სამაშველო სამუშაოების ჩატარებას, დაზარალებულთათვის პირველი დახმარების აღმოჩენას, მათ დახარისხებასა და ევაკუაციას; დაზარალებულებისა და ავადმყოფების მკურნალობას, მათ ევაკუაციას იმ რაიონებში, რომლებსაც ბირთვული დარტყმა არ განუცდიათ, ეპიდემიების აფეთქებათა თავიდან აცილებასა და მათთან ბრძოლას. მთ-ის სისტემაში მედიკო-სანიტარული სამსახურების ორგანიზება ხდებოდა სახელმწიფო და კერძო დაწესებულებებისა და ჯანმრთელობის დაცვის ორგანოების საფუძველზე მთ-ის ყველა რგოლში – შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და ვილაიეთის მთ-ის სამმართველოების შტაბებიდან სამოქალაქო თავდაცვის ადგილობრივ ორგანოებამდე, აგრეთვე სამრეწველო და სავაჭრო დაწესებულებებისაც. ეს სამსახურები მოიცავდნენ მართვის ორგანოებს, სტაციონარულ სამკურნალო დაწესებულებებსა და საგანგებო მდგომარეობის პერიოდისათვის შექმნილ მოძრავ ფორმირებებს (მედიკო-სანიტარულ რაზმებს, სანიტარული ტრანსპორტის რაზმებს, სამედიცინო ბატალიონებს, სანიტარულ ასეულებსა და ოცეულებს, პირველი სამედიცინო დახმარების აღმოჩენის ჯგუფებს, დაჭრილების დახარისხებისა და ევაკუაციის პუნქტებს). 

ერთერთ უმთავრეს ამოცანას წარმოადგენდა მთ-ის ორგანოების შეიარაღებულ ძალებთან მჭიდრო ურთიერთმოქმედების დამყარება. როგორც მშვიდობიანობის დროს, ისე ომის დროსაც ეს ურთიერთმოქმედება იგებოდა თავდაცვის სამინისტროსა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ შემუშვებული «ინსტრუქციის» შესაბამისად «სამოქალაქო თავდაცვის ორგანიზებისთვის საჯარისო ნაწილებისა და ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოების ურთიერთმოქმედების წესის შესახებ». მისი დებულებების თანახმად ჯარებს ეკისრებოდათ დახმარების აღმოჩენა მთ-ის ღონისძიებათა დაგეგმვაში, მოსახლეობის ევაკუაციის ჩატარებაში თვით აუცილებელ სატრანსპორტო საშუალებათა გამოყოფამდეც კი, აგრეთვე საავარიო-სამაშველო და აღდგენითი სამუშაოების ორგანიზებაში. ურთიერთმოქმედების ორგნიზების საკითხებს ამუშავებდნენ რეგულარულად ჩატარებად შეიარაღებული ძალების სწავლებებში, რომლებში მონაწილეობისთვის იწვევდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ორგანოებსა და ფორმირებებს. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга В. Бурляев, «Гражданская оброна Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1985 г. № 10. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთი 1980-იანი წლების დასაწყისში

(ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები, პოლიტიკური წყობილება, ეკონომიკა, ინფრასტრუქტურის ელემენტები) 

თ უ რ ქ ე თ ი ს | რ ე ს პ უ ბ ლ ი კ ა – ახლო აღმოსავლეთის ერთერთი უმსხვილესი სახელმწიფო, 1980-იანი წლების დასაწყისში ნატო-ს ბლოკის აქტიური წევრი გახლდათ. მას მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობა უჭირავს. მის ტერიტორიასა და წყლებზე ბევრი საერთაშორისო გზა (სახმელეთო, საზღვაო და საჰაერო) გადის, რომლებიც აღმოსავლეთ ნახევარსფეროს სამ მატერიკს ერთმანეთთან აკავშირებს. 

1978 წლის ოქტომბერში შეერთებული შტატების მიერ თურქეთისათვის შეიარაღების მიწოდებაზე ემბარგოს მოხსნის შემდეგ ვაშინგტონმა 1980 წლის მარტის მიწურულს დადო მასთან შეთანხმება «თანამშრომლობაზე თავდაცვისა და ეკონომიკის სფეროში». ამის შედეგად პენტაგონს მიეცა უფლება ხუთი წლის განმავლობაში გამოეყენებია სამხედრო ბაზები თურქეთის ტერიტორიაზე. გარდა ამისა, ნატო-ს გეგმებით გრძელდებოდა ქვეყნის ინფრასტრუქტურის შემდგომი სრულყოფა ბლოკის სამხრეთ ფლანგის განმტკიცების მიზნით. 

გეოგრაფიული მდებარეობა და ბუნებრივი პირობები. თურქეთი განლაგებულია მსოფლიოს ორ ნაწილში – აზიის დასავლეთსა და ევროპის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთში (ნახ. 1 /რუკა/). საერთო ფართობიდან, რომელიც 780,6 ათას კმ² შეადგენს, დაახლოებით 97 % მცირე აზიის ნახევარკუნძულზე (ანატოლია) იმყოფება და დაახლოებით 3 % კი – ევროპაში (აღმოსავლეთ თრაკია) ბალკანეთის ნახევარკუნძულის სამხრეთ-აღმოსავლეთში. ტერიტორიის განფენილობა დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ 1600 კმ, ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ – 600 კმ-მდე. 1980-იანი წლების დასაწყისში ჩრდილო-აღმოსავლეთით თურქეთს ესაზღვრებოდა საბჭოთა კავშირი, აღმოსავლეთით – ირანი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით – ერაყი და სირია, ჩრდილო-დასავლეთით – ბულგარეთი და საბერძნეთი. მის ტერიტორიას გარს ეკვრიან შავი, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვები. ევროპული და აზიური ნაწილები ერთმანეთისგან ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეებით, აგრეთვე მარმარილოს ზღვითაა გამოყოფილი, რომლებიც შავსა და ხმელთაშუა ზღვებს შორის ერთადერთ გამავალ გზას ქმნიან (შავი ზღვის სრუტეების შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1979, № 9, გვ/ 61-67). სახმელეთო საზღვრების სიგრძე 2632 კმ (მათ შორის სსრკთან /იყო/ 603 კმ, ბულგარეთთან – 219 კმ), საზღვაო საზღვრებისა – 5483 კმ, სანაპირო ხაზის სიგრძეა 7200 კმ. 

თურქეთი – მთაგორიანი ქვეყანაა. ბევრი რაიონი დამანგრეველი ძალის მიწისძვრების ზონაში იმყოფება (მთელი ტერიტორიის 92 % სეისმოაქტიურ ზონაშია). ყველაზე უფრო მეტად მთაგორიანი აღმოსავლეთ ანატოლიაა, სადაც ქვეყნის უმაღლესი წერტილი – მთა დიდი არარატი მდებარეობს (5156 კმ ზღვის დონიდან). აქვე იმყოფება ანატოლიის ზეგანიც (плоскогорье), რომელიც ძლიერადაა დანაწევრებული მდინარეთა ღრმა ხეობებით და რიგი არჩამდინარე ღრმულები (ряд бессточных впадин) გააჩნია. სომხეთის ზეგანის (нагорье) საბჭოთა ნაწილს ანატოლიის ზეგანთან (плоскогорье) აერთიანებს ყარს – ერზინჯან – სივასის გასასვლელი, რომელიც მიემართება მდინარეების არაქსის, ყარასუს, ჩალთისა და ფასინლერის ხეობების, აგრეთვე არზრუმისა და ერზინჯანის ქვაბულებისა და ყარსის ზეგანის (плоскогорье) დაბლობი ნაწილის გავლით. მისი სიგრძე დაახლოებით 600 კმ, სიგანე კი 20 მ-დან (ყველაზე უფრო ვიწრო ადგილებში) 25 კმ-მდე. მასზე არის უღელტეხილები საგანლუხი (2330 მ) და დევებოინუ (2050 მ). უღელტეხილების გარეშე ავტოტრანსპორტის მოძრაობა გაძნელებული ან პრქტიკულად შეუძლებელია. 

ქვეყნის ევროპული ნაწილი საკმაოდ თანაბარ პლატოს წარმოადგენს დაახლოებით 200 მ ზღვის დონიდან. შედარებით დაბლობი ადგილია აგრეთვე ცენტრალური ანატოლიაც. 

მდინარეები უპირატესად მთის მდინარეებს მიეკუთნება, წყალმცირეებია, ჭორომიანები, წყლის ცვალებადი დონითა და, როგორც წესი, ნაოსნობისთვის გამოუსადეგარი. ყველაზე უფრო მნიშველოვანებია ტიგროსი, ევფრატი, მტკვარი, არაქსი, ყიზილ-ირმაქი, საქარია, ეშილ-ირმაქი, ჭოროხი, სეიჰანი, ჯეიჰანი და მარიცა. ზოგიერთი მათგანი თურქეთის ტერიტორიაზე მხოლოდ თავის ზემოწელში (სათავეებთან) მიედინება. 

ქვეყანაში ბევრი ტბაა, 20-ზე მეტს აქვს ზომები 50-დან 100 კმ²-მდე. ყველაზე უფრო დიდია ვანის მლაშე ტბა (ფართობი დაახლოებით 3760 კმ²). 

თურქეთის წყლის რესუსები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მეურნეობისთვის როგორც წყალმომარაგების, ხელოვნური მორწყვისა და ჰიდროენერგიის წყაროები. გრუნტის წყლები თითქმის ყველგან უხვადაა, თუმცა კი ზოგიერთ ადგილას ისინი სიღრმეშია განლაგებული და ასეთი რაიონების მოსახლეობა სასმელი წყლის ნაკლებობას განიცდის. 

კლიმატური პირობები მრავალფეროვანია. სანაპირო რაიონებისთვის სამხრეთსა და დასავლეთში დამახასიათებელია ხმელთაშუა ზღვის კლიმატი მშრალი ზაფხულით (საშუალო წლიური ტემპერატურა ქალაქ ანტალიის რაიონში აღწევს 19°C); შიდა რაიონებში კლიმატი კონტინენტურია, იანვრის საშუალო ტემპერატურა დაბლობში -10°C-მდეა, ზეგნებზე – 0-დან -15°C-მდე. აღმოსავლეთ ნაწილში მთებში ყინვები -35°C-მდე აღწევს. ივლისის საშუალო ტემპერატურა დაბლობ რაიონებში შეადგენს 32°C-მდე, ზეგნებზე – დაახლოებით 22°C. ნალექების ყველაზე მეტი რაოდენობა პონტოს მთებისა და ტავრის ფერდობებზე მოდის – 1000-დან 3000 მმ-მდე (შიდა რაიონებში – 200-600 მმ). 

მოსახლეობა და სახელმწიფო წყობილება. ქვეყნის მოსახლეობის რიცხოვნება 1981 წლის შუახანების მდგომარეობით 45,3 მლნ. ადამიანს აღემატებოდა. მათგან დაახლოებით 90 % იყო თურქი, დანარჩენები ქურთები, არაბები, ბერძნები, ლაზები, სომხები და სხვა ეროვნების ადამიანები. მოსახლეობის საშუალო სიმჭიდროვე 1 კმ²-ზე 55 ადამიანზე მეტი იყო, ყველაზე მაღალი სტამბულის ვილაიეთში (გუბერნიაში) გახლდათ, ყველაზე დაბალი კი (შვიდი ადამიანი) – ვანის ტბის აღმოსავლეთითა და სამხრეთით. ქალაქების მოსახლეობა მთელი მოსახლეობის დაახლოებით 42 % შეადგენდა, სოფლებისა კი – 58 %-ზე ცოტათი მეტს. ყველაზე უფრო მსხვილი ქალაქები იყო დედაქალაქი ანკარა (2,8 მლნ. ადამიანი), სტამბული (4,7 მლნ., ნახ. 2), იზმირი (637 ათასი), ადანა (475 ათასი), ბურსა (346 ათასი), ღაზიანთეფი (301 ათასი), ესქიშეჰირი (290 ათასი) და კონია (270 ათასი). 

სახელმწიფო ენაა – თურქული, ფულადი ერთეული – თურქული ლირა. მოსახლეობის უდიდესი უმრავლესობა სუნიტურ ისლამს აღიარებს, 1980-იანი წლების დასაწყისში მცხოვრებთა დაახლოებით ნახევარი გაუნათლებელი (წერა-კითხვის უცოდინარი) გახლდათ. 

ქვეყანაში იმ დროს 67 ვილაიეთი (გუბერნია) იყო, რომლებიც იყოფოდა ქაზებად (მაზრებად), ხოლო ისინი კი, თავიანთ მხრივ – ნაჰიეებად (თემებად /волости/). 

თურქეთი ბურჟუაზიული საპარლამენტო რესპუბლიკაა. საკანონმდებლო ხელისუფლების უმაღლესი ორგანოა დიდი ეროვნული კრება – ორპალატიანი პარლამენტი, რომელიც ეროვნული პალატისა და ზედა პალატისგან (სენატი) შედგება. ეროვნული პალატა 1980-იანი წლების დასაწყისში მოითვლიდა 450 დეპუტატს, რომლებსაც მოსახლეობა ოთხი წლის ვადით ირჩევდა. ზედა პალატის შემადგენლობაში კი შედიოდნენ 150 სენატორი, რომლებსაც მოსახლეობა ექვსი წლის ვადით ირჩევდა, 15 სენატორი, რომლებსაც პრეზიდენტი იმავე ვადით ნიშნავდა, და ე. წ. სამუდამო (სიცოცხლის ბოლომდე) სენატორები (თურქეთის ყოფილი პრეზიდენტები და ეროვნული ერთიანობის კომიტეტის წევრები). ყოველ ორ წელიწადში ხდებოდა სენატის 1/3-ით განახლება. 

აღმასრულებელი ხელისუფლების უმაღლესი ორგანოა – მთავრობა, რომელსაც 1980-იან წლებში აყალიბებდა პრემიერ-მინისტრი პრეზიდენტის დავალებით უპირატესად დიდი ეროვნული კრების დეპუტატებისგან. 

ქვეყნის მეთაურია – პრეზიდენტი, რომელსაც 1980-იან წლებში ირჩევდა დიდი ეროვნული კრება შვიდი წლის ვადით პარლამენტის წევრთა რიგებიდან. იგივე გახლავთ ქვეყნის შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალიც. 1982 წლის პირველ ნახევარში, მას შემდეგ, რაც 1980 წლის სექტემბერში სამხედრო გადატრიალების შედეგად დიდი ეროვნული კრება დათხოვნილ იქნა, სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას ეროვნული უსაფრთხოების (უშიშროების) საბჭოს თავმჯდომარე ასრულებდა. აღმასრულებელი ხელისუფლების უმაღლესი ორგანო იმ ხანად იყო – გარდამავალი მთავრობა. ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს გადაწყვეტილებით ყველა პოლიტიკური პარტიის დაშლა იქნა გამოცხადებული, ხოლო ახლების ჩამოყალიბებაზე ნება კი ახალი კონსტიტუციის მიღების შემდეგ მიეცემოდათ. 

ეკონომიკა. თურქეთი აგრარულ-ინდუსტრიული ქვეყანაა. ეკონომიკაში მოქმედებს ორი სექტორი: სახელმწიფო და კერძო. სახელმწიფო სექტორს 1980-იანი წლების დასაწყისში ყველაზე უფრო მსხვილი სამრეწველო საწარმოები, საბადოები, მაღაროები, ელექტროენერგეტიკა, მთელი სარკინიგზო ტრანსპორტი, კავშირგაბმულობის საშუალებები და საზღვაო ტრანსპორტის დაახლოებით 50 % ეკუთვნოდა. კერძო სექტორი იმ ხანებში სამრეწველო წარმოების 67 % იძლეოდა. საბჭოთა ავტორების შეფასებით, ცნობილი ძვრების მიუხედავად, ქვეყნის ეკონომიკა კვლავ დაბალ დონეზე რჩებოდა. მრეწველობის წილი მთლიან ეროვნულ პროდუქტში 1980 წელს 20,5 % შეადგნდა, სოფლის მეურნეობისა – 30,1 %, ხოლო მომსახურების სფეროს და სხვა დარგებისა კი – 49,4 %. სოფლის მეურნეობაში თვითმოქმედი მოსახლეობის დაახლ. 61 % იყო დაკავებული, მრეწველობაში – 16, ტრანსპორტში – 4, ვაჭრობაში – 5, მომსახურების სფეროში – 13 და სხვა დარგებში კი – 1 %. უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, უმუშევართა რიცხვი 3 მლნ. ადამიანს აღემატებოდა, საზღვარგარეთ კი თურქეთიდან წასული დაახლოებით 800 ათასი მუშა იმყოფებოდა. 

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, თურქეთის აგრარული ურთიერთობებისთვის მსხვილი მემამულური და კულაკური მიწათმფლობელობა და წვრილი გლეხური მიწათსარგებლობა იყო დამახასიათებელი. მემამულეეს, რომლებიც სოფლის მოსახლეობის 1,4 % შეადგენდნენ, მთელი დასამუშავებელი მიწების 30 %-ზე მეტი ჰქონდათ თავიანთ ხელში მოქცეული, კულაკებს – 29 %, ხოლო გლეხთა ოჯახების 13 % კი საკუთარი მიწა სრულებით არ გააჩნდა. ქვეყნის სოფლის მეურნეობა მრავალდარგოვანია: პირველი ადგილი მიწათმოქმედებას ეკუთვნის, მეორე – მეცხოველეობას. 1980 წელს მთელი დამუშავებული მიწების ფართობი 27,9 მლნ. ჰექტარს აღწევდა, მსხვილფეხა რქოსანი საქონელი 16,6 მლნ. თავს მოითვლიდა, წვრილფეხა კი (ცხვარი და თხა) – დაახლ. 65 მლნ. სოფლის მეურნეობა ქვეყნის შიდა მოთხოვნილებებს თითქმის მთლიანად აკმაყოფილებდა, ამასათან მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ტექნიკური კულტურები (ბამბა, თამბაქო, სელი, კანაფი, შაქრის ჭარხალი) და ვენახები. 1980 წელს ძირითადი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების მოსავალმა შეადგინა (ათას ტონებში): ხორბლის – 17400, ქერის – 5500, სიმინდის – 1300, კარტოფილის – 2800, შაქრის ჭარხლის – 9500. 

თურქეთი მდიდრია სასარგებლო წიღისეულით, რომელთაგან მთავარია ქვანახშირი (საბადოები შეადგენს 2 მლრდ. ტ), რუხი ნახშირი ანუ ლიგნიტი (საერთო მარაგი დაახლ. 6 მლრდ. ტ), ბოქსიტები (135 მლნ. ტ), რკინის მადანი (დაზვერილი მარაგები დაახლ. 1 მლრდ. ტ), ნავთობი (დაზვერილი მარაგები 625 მლნ. ტ), სპილენძის მადანი (დაახლ. 70 მლნ. ტ) და ქრომის მადანი (120 მლნ. ტ; მისი მარაგებითა და მოპოვებით თურქეთს ერთერთი პირველი ადგილი ეკავა კაპიტალისტურ სამყროში). სხვა სასარგებლო წიაღისეულიდან გვხვდება მარგანეცი, ტყვია, თუთია, ურანი და ვერცხლის წყალი. 

მომპოვებელი მრეწველობა (კაპიტალდაბანდებები 1979 წელს – 20,6 მლრდ. თურქული ლირა), საბჭოთა ავტორების სიტყვით, მინერალური ნედლეულით ამარაგებდა იმპერიალისტურ ქვეყნებს, და სასარგებლო წიღისეულის მხოლოდ ნაწილი მიდიოდა საკუთარი მრეწველობის საჭიროებებზე. რკინის მადნის (1980 წელს მისმა მოპოვებამ შეადგინა 1680 ათასი ტ), რუხი ნახშირისა (10800 ათასი ტ) და ქვანახშირის (4000 ათასი ტ) მოპოვება ქვეყნის შიდა მოთხოვნილებებს თითქმის მთლიანად აკმაყოფილებდა. რაც შეეხებოდა ნავთობს, მისი მოპოვება (საშუალოდ 2,8 მლნ. ტ წელიწადში) შიდა ბაზრის მოთხოვნილებებს მხოლოდ 16-17 %-ით ფარავდა. 1980 წელს მიღებულ იქნა 550 ათასი ტ ქრომის მადანი, წარმოებულ – 22500 მლნ. კვტ.სთ ელექტროენერგია. 

დამამუშავებელი მრეწველობა (კაპიტალდაბანდებები 1979 წელს – 85,5 მლრდ. თურქული ლირა) ისეთი დარგებით გახლდათ წარმოდგენილი, როგორებიცაა საფეიქრო, კვების, ნავთობგადამამუშავებელი, მეტალურგიული, მანქანათმშენებლობის, ქიმიური და ცემენტის წარმოება, აგრეთვე სამხედრო საწარმოებითაც. სწრაფი ტემპებით მიდიოდა ქარხნების მშენებლობა ქვეყნის გარედან შემოტანილი მზა დეტალებისგან მანქანებისა და მოწყობილობების (აღჭურვილობათა) ასაწყობად. 1980 წელს წარმოებულ იქნა (ათას ტონებში): ცემენტი – 13800, ნავთობპროდუქტები – 11100, ქიმიური სასუქები – 3300, ფოლადი – 2400, თუჯი – 1900, გამოიმუშავეს 217 მლნ. მ ქსოვილები. 

ქვეყნის ძირითადი ინდუსტრიული ცენტრებია: სტამბული, იზმირი, ანკარა, ერეგლი, ისკანდერონი, ყარაბიუქი, სამსუნი და ნაზილი, სადაც 1980-იანი წლების დასაწყისში მსხვილი სამრეწველო საწარმოების უმრავლესობა იყო განლაგებული. სამხედრო მრეწველობა, თურქული ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, უმთავრესად ანკარაში, სტამბულში, კირიქკალესა და მათ შემოგარენებში გახლდათ თავმოყრილი. ქარხნებში აწყობილი იყო საარტილერიო-სასროლი შეიარაღების, ასაფეთქებელი ნივთიერებების, საბრძოლო მასალების, ფორმის ტანსაცმლისა და სხვა სამხედრო აღკაზმულობის (снаряжение) წარმოება. არსებობდა აგრეთვე საბრძოლო ტექნიკის, იარაღის, თვითმფრინავებისა და ვერტმფრენების რეაქტიული და დგუშიანი ძრავების კაპიტალური რემონტის ქარხნები. გემთმშენებელ მრეწველობას შეეძლო თურქეთის ფლოტის შემადგენლობაში არსებული ყველა კლასის ხომალდების გარემონტება, ასევე მცირე რაოდენობით საესკადრო ნაღმოსნებისა და დიზელური წყალქვეშა ნავების კორპუსების, ტანკსადესანტო ხომალდებისა და დამხმარე გემების აგება. 

1980-იანი წლების დასაწყისში თურქეთი გახლდათ ევროპის ეკონომიკური საზოგადოებრიობის (сообщество) ასოცირებული წევრი და ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის წევრი. 

ქვეყნის ეკონომიკაში, განსაკუთრებით კი მრეწველობაში მნიშვნელოვანი პოზიციები ეკავა უცხოურ კაპიტალს (უწინარეს ყოვლისა ამერიკულსა და დასავლეთგერმანულს). დასავლეთზე მრავალწლიანმა ცალმხრივმა ორიენტაციამ 1980/81 ფინანსურ წელში დაახლოებით 4 მლრდ. დოლარის ზომის სავაჭრო ბალანსის დეფიციტი გამოიწვია. თურქეთის სახელმწიფო ვალი 1981 წლის ბოლოსთვის თითქმის 23 მლრდ. დოლარს შეადგენდა. 1982 ფინანსური წლისთვის (იმ წელს ის 1 მარტიდან 31 დეკემბრამდე უნდა გაგრძელებულიყო, ხოლო 1983 წლიდან კი კალენდარულ წელიწადს დამთხვეოდა) სახელმწიფო ბიუჯეტი 17,7 მლრდ. დოლარის ზომით იყო დამტკიცებული. მასში სამხედრო ხარჯებისთვის მსხვილი თანხები გამოიყოფოდა. უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღნიშნავდნენ, რომ თურქეთისათვის მნიშვნელოვანი შეიარაღებული ძალების შენახვა (содержание) სამხედრო ასიგნებათა უწყვეტ ზრდას განაპირობებდა, რომლებსაც მხოლოდ თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტით 1982 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილის დაახლოებით 19 % უნდა შეედგინა. 

ინფრასტრუქტურის ელემენტები. საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) ნატო-ს საომარ მზადებათა ზოგად სისტემაში თურქეთის ტერიტორია ბლოკის ხელმძღანელობის მიერ განიხილებოდა როგორც პლაცდარმი საბრძოლო მოქმედებათა წარმოებისთვის საბჭოთა კავშირისა და სოციალისტური თანამეგობრობის სხვა ქვეყნების წინააღმდეგ ომის შემთხვევაში, აგრეთვე როგორც ფორპოსტი (მეწინავე პოსტი) ახლო აღმოსავლეთში. ამასთან ფართოდ გამოიყენებოდა შეერთებული შტატებისა და ნატო-ს ტექნიკური დახმარებაც (ასე, აშშ-მ თურქეთს გამოუყო 2,5 მლრდ. დოლარის სესხი ხუთი წლის ვადით). საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, ქვეყნის ტერიტორიაზე 1980-იანი წლების დასაწყისში დაახლოებით 40 ამერიკული სამხედრო ობიექტი იყო განლაგებული, მათ შორის 26 ბაზა, აგრეთვე ნატო-ს სხვადასხვა სამხედრო ობიექტებიც (უფრო დაწვრილებით ნატო-სა და აშშ-ის სამხედრო ობიექტების შესახებ თურქეთის ტერიტორიაზე იხ. Зарубежное военное обозрение, 1980, № 8, გვ. 19-23). 

ა ვ ტ ო ს ა გ ზ ა ო | ქ ს ე ლ ი. ტრანსპორტის ძირითად სახეობას თურქეთში წარმოადგენს ავტოსაგზაო ტრანსპორტი, რომლის წილადაც 1980-იანი წლების დასაწყისში ტვირთბრუნვის 64 %-ზე მეტი მოდიოდა. საავტომობილო გზები ერთმანეთთან აერთებს საზღვაო პორტებსა და ყველა მნიშვნელოვან სამრეწველო და ადმინისტრაციულ ცენტრს. მათი საერთო სიგრძე 1980-იანი წლების დასაწყისში 195 ათას კმ-ზე მეტი გახლდათ, მათ შორის დაახლოებით 60 ათასი კმ მყარი საფარით. ავტოსაგზაო ქსელი ყველაზე უფრო მეტადაა განვითარებული ქვეყნის დასავლეთ ნაწილსა და შავი ზღვის სრუტეების ზონის მიმდებარე რაიონებში. საავტომობილო ტრასების მნიშვნელოვანი ნაწილი გადის მთიან ხეობებში, მაღალ ქედებს შორის ან ძლიერად დასერილ პლატოებზე (ნახ. 3). 1980-იანი წლების დასაწყისში ყველაზე უფრო გავრცელებული იყო გზები, რომელთა სავალი ნაწილის სიგანეც სხვადასხვა კლასის გზებისათვის შეადგენდა 4-6 მ-დან 7-10 მ, გზის ვაკისის (дорожное полотно) სიგანეზე კი იყო შესაბამისად 5-8 მ-დან 8-12 მ-მდე. ისინი უზრუნველყოფდნენ ავტომობილების მოძრაობას 100 კმ/სთ-მდე სიჩქარით. 

1980-იანი წლების დასაწყისში თურქეთის გზებზე მოითვლებოდა 2,5 ათასზე მეტი ხიდი და სხვა ნაგებობა. ზამთრობით მთაგორიან უბნებსა და უღელტეხილებზე, განსაკუთრებით აღმოსავლეთ ანატოლიაში, ხშირად იყო თოვლის ნამქერები, რომლებიც მოძრაობის შეწყვეტას იწვევდა. 

მყარი საფარის მქონე მთავარ საავტომობილო მარშრუტებს, უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, მიეკუთვნებოდა ექვსი გზა, რომლებიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ მოემართებოდნენ: ედირნე – სტამბული – ადაფაზარი – სინოპი – სამსუნი – ტრაპიზონი – ბათუმი (სსრკ); იზმიტი – გერედე – ბაიბურთი – ართვინი – ბათუმი (სსრკ); ედირნე – სტამბული – ანკარა – სივასი – არზრუმი – ყარსი – ლენინაკანი (სსრკ); ჩანაქკალე – ბანდირმა – ესქიშეჰირი – ფოლათლი – კაისერი – მალათია – ყარაქიოსე; იზმირი – მურადიე – ბაზირგა – მაქუ (ირანი); ისკანდერონი – ღაზიანთეფი – ურფა – მარდინი – ჯიზრე – ბაზირგა – რეზაიე (ირანი). 

ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ ქვეყნის გადამკვეთ ყველაზე უფრო მნიშვნელოვან მაგისტრალებს წარმოადგენდა: სტამბული – იზმიტი – ბურსა – ბალიქესირი – იზმირი; ერეგლი – ესქიშეჰირი – აფიონ-ყარაქისარი – ანტალია; ზონღულდაქი – ანკარა – კონია – სილიფკე; სამსუნი – ჩორუმი – ქირშეჰირი – კაისერი – მერსინი; ტრაპიზონი – აშქალე – ელიაზიგი – მალათია – ისკანდერონი; რიზე – არზრუმი – ბითლისი – ბათმანი – ჯიზრე. 

ბოსფორის სრუტეზე უკვე არსებული ხიდის მსგავსი მეორე ხიდის აგებაც იგეგმებოდა. არსებულის გავლით ექსპლუატაციის შვიდი წლის განმავლობაში 1982 წლის დასაწყისისთვის 159 მლნ.-ზე მეტ ავტომობილს ჰქონდა გავლილი და აქედან შემოსავალმა 3,7 მლრდ. თურქული ლირა შეადგინა. მთავრდებოდა ევროპული სატრანზიტო ავტოტრასის პროექტის შემუშავებაც, რომელსაც თურქეთის ტერიტორიაზე უნდა გაევლო. 

სატვირთო ავტომობილებისა და ავტობუსების ფარეხი 1980 წლის მდგომარეობით 400 ათას ერთეულს აღემატებოდა, ხოლო სხვადასხვა მარკის მსუბუქი მანქანებისა კი – 660 ათას ერთეულამდე აღწევდა. 

თურქეთის ს ა რ კ ი ნ ი გ ზ ო | ქ ს ე ლ ი, უცხოელი სპეციალისტების შეფასებით, 1980-იანი წლების დასაწყისში, ახლო აღმოსავლეთის სხვა ქვეყნებთან შედარებით საკმარისად განვითარებული გახლდათ. სარკინიგზო ტრანსპორტი მეორეხარისხოვან როლს თამაშობდა, მის წილად სატვირთო გადაზიდვების საერთო მოცულობის 16 %-ზე ცოტათი მეტი მოდიოდა. რკინიგზების სიგრძე შეადგენდა 10080 კმ (ლიანდაგის სიგანე გახლდათ 1435 მმ – ევროპული სტანდარტი), მათგან ერთლიანდაგიანი გზები იყო დაახლოებით 9460 კმ სიგრძისა, ორლიანდაგიანი – 350 კმ და ელექტროფიცირებული კი – 270 კმ სიგრძის. ქვეყნის ტერიტორიაზე ისინი საკმაოდ თანაბრად იყო განაწილებული, მაგრამ მის უმეტეს ნაწილში მთაგორიან და ძლიერად დასერილ ადგილმდებარეობაზე გადიოდა, გზის მეტედ რთული პროფილი ჰქონდა (მაქსიმალური დაქანება /уклон/ 2,7 %-მდე), ბევრი იყო მცირე რადიუსის (დაახლოებით 250 მ) მქონე მრუდები. მათზე 24750-ზე მეტი ხიდი იყო აგებული ჯამური სიგრძით 74 კმ და 700-მდე გვირაბი საერთო სიგრძით 170 კმ, იყო ასევე სხვა საინჟინრო ნაგებობებიც. გზებისა და ხელოვნური ნაგებობების უმეტესობა ცუდ მდგომარეობაში იმყოფებოდა და რემონტს, აგრეთვე ტექნიკური აღჭურვილობის გაუმჯობესებას მოითხოვდა. ყოველივე ეს ზღუდავდა მათ გამტარუნარიანობას (18 წყვილ მატარებლამდე დღეღამეში). სატვირთო მატარებლების მაქსიმალური სიჩქარე გახლდათ 60 კმ/სთ, სამგზავრო მატარებლებისა კი – 80 კმ/სთ. 

ძირითად სარკინიგზო მაგისტრალებს წარმოადგენდა: ედირნე – სტამბული – ანკარა – კაისერი – სივასი – ერზინჯნი – არზრუმი – ყარსი – ლენინაკანი (სსრკ); იზმირი – აფიონ-ყარაქისარი – კონია – ადანა – მალათია – ელიაზიგი – თათვანი – ვანი – ქოთური (ირანი); ბანდირმა – იზმირი – ეფესი; სტამბული – ბურდური – ზონღულდაქი – ანკარა – კაისერი – მერსინი; სამსუნი – სივასი – მალათია – ისკანდერონი. სტამბულისა და თათვანის რაიონებში სარკინიგზო საბორნე გადასასვლელები იყო მოწყობილი (შესაბამისად, ბოსფორის სრუტესა და ვანის ტბაზე), რომელთა გამტარუნარიანობაც იყო 18 და 15 ორღერძიანი სატვირთო ვაგონი, ხოლო ერთი რეისის ხანგრძლივობა კი, შესაბამისად – 2,3 და 3,5 სთ. 

თურქეთის სარკინიგზო ფარეხი 1979 წლის მდგომარეობით მოითვლიდა დაახლოებით 1010 ლოკომოტივს (მათ რიცხვში 24მ-დე ელმავალს), 19,3 ათას სატვირთო და 13 ათას სამგზავრო ვაგონს. 

1978-1982 წლებში რკინიგზების განვითარების გეგმით გაითვალისწინებოდა მთელი სარკინიგზო ტრანსპორტის მოდერნიზაცია, რაზედაც 23 მლრდ. თურქული ლირა იქნა გამოყოფილი. ამასთან იგეგმებოდა დაახლოებით 2150 კმ გზის რეკონსტრუქციის ჩატარება მისი შემდგომი ელექტროფიკაციით და ახალი ხაზების მშენებლობაც: დიარბაქირი – მარდინი, ბურსა – ბილენჯიქი და ბურდური – ანტალია – მერსინი. 

ს ა ზ ღ ვ ა ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს როგორც სავაჭრო, ისე სამხედრო მიმართებითაც. 1980-იანი წლების დასაწყისში მის წილად ქვეყანაში სატვირთო გადაზიდვების საერთო მოცულობის 19 %-ზე მეტი მოდიოდა. იმ ხანებში თურქეთის სანაპიროზე სხვადასხვა დანიშნულების 50-ზე მეტი პორტი იყო აშენებული, რომელთაგან 20 მთელი საზღვაო გადაზიდვების 75 % უზრუნველყოფდა. ძირითადი პორტების მოკლე დახასიათება ქვემოთ ცხრილშია მოყვანილი. 

ცხრილი 

თურქეთის ძირითადი პორტების მოკლე დახასიათება 1980-იანი წლების დასაწყისში 

(ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – ნავმისადგომი ფრონტის სიგრძე, მ; B – მაქსიმალური სიღრმეები ნავმისადგომებთან, მ; C – საწყობების ფართობი, ათასი მ²; D – საწვავ-საცხები მასალების საწყობების ტევადობა, ათასი მ³; E – ტვირთბრუნვა, მლნ. ტ) 

დასახელება . . . . . . . . . . . . A . . . . . . . .B . . . . . . . C . . . . . . . D . . . . . . . . E . . . 

შავი ზღვა 

ბართინი . . . . . . . . . . . . . . . 320 . . . . . . 8,0. . . . . . 4,0 . . . . . . 4,0 . . . . . . 0,9 . . . 

ზონღულდაქი . . . . . . . . . . 350 . . . . . 10,0 . . . . . .4,0 . . . . . . 4,0 . . . . . . 1,86 . . . 

სამსუნი . . . . . . . . . . . . . . . 2860 . . . . . 10,0 . . . . .13,0 . . . . . 10,0 . . . . . . 1,67 . . . 

სინოპი . . . . . . . . . . . . . . . . . 960 . . . . . . 9,0 . . . . . – . . . . . . . . 3,0 . . . . . . 0,75 . . . 

ტრაპიზონი . . . . . . . . . . . .1000 . . . . . 10,5 . . . . .15,7 . . . . . 15,0 . . . . . . .1,48 . . . 

ხოფა . . . . . . . . . . . . . . . . . .1500 . . . . . 10,0. . . . . . 7,5 . . . . . . .6,0 . . . . . . 0,2 . . . 

ერეგლი . . . . . . . . . . . . . . . 2000 . . . . . 10,7 . . . . .19,0 . . . . . 30,0 . . . . . . .2,86 . . . 

მარმარილოს ზღვა 

ბანდირმა . . . . . . . . . . . . . .3500 . . . . . 12,0 . . . . . .4,0 . . . . . . – . . . . . . . . 0,9 . . . 

გიოლჯიუქი 

მთავარი სმხედრო-

საზღვაო ბაზა) . . . . . . . . . 3000 . . . . . 12,0 . . . . .35,0 . . . . . 37,0 . . . . . . . – . . . 

გემლიქი . . . . . . . . . . . . . . . .520 . . . . . 11,0. . . . . . – . . . . . . . – . . . . . . . . .0,3 . . . 

დერინჯე . . . . . . . . . . . . . . 1100 . . . . . 12,0 . . . . .15,0 . . . . 100,0 . . . . . . .0,8 . . . 

იზმითი . . . . . . . . . . . . . . . 1100 . . . . . . 8,1 . . . . . .9,3 . . . . . . – . . . . . . . . 3,7 . . . 

სტამბული . . . . . . . . . . . . .7000 . . . . . 10,0 . . . . .84,0 . . . . . 85,0 . . . . . . .6,1 . . . 

თექირდაგი . . . . . . . . . . . .1010 . . . . . . .8,8 . . . . . 4,0. . . . . . . – . . . . . . . .0,7 . . . 

ჰაიდარფაშა . . . . . . . . . . . .2000 . . . . . 10,0 . . . . .25,0 . . . . . . – . . . . . . . .1,4 . . . 

ჩანაქკალე . . . . . . . . . . . . . .1290 . . . . . 10,0 . . . . . . – . . . . . . . – . . . . . . . .0,2 . . . 

ეგეოსის ზღვა 

იზმირი . . . . . . . . . . . . . . . .4500 . . . . . 12,0 . . . . 68,3 . . . . .105,0 . . . . . . .1,87 . . . 

ხმელთაშუა ზღვა 

ანტალია . . . . . . . . . . . . . . .1500 . . . . . 10,0 . . . . 14,7 . . . . . . .4,0 . . . . . . .0,5 . . . 

ისკანდერონი . . . . . . . . . . 2400 . . . . . 12,0 . . . . 80,6 . . . . . 152,0 . . . . . . 1,5 . . . 

მერსინი . . . . . . . . . . . . . . . 6380 . . . . . 14,0 . . . . 36,6. . . . . .140,0 . . . . . . 8,1 . . . 

ბაზებისა და პორტების შემდგომი განვითარების პროგრამის შესაბამისად 1981-1984 წლებზე 5,74 მლრდ. თურქული ლირა იქნა გამოყოფილი. იგეგმებოდა შემდეგი ღონისძიებები: 11 არსებული პორტის რეკონსტრუქცია (ესენი გახლდნენ: ტრაპიზონი /ნახ. 4/, ხოფა, სამსუნი, ინებოლუ, ჰაიდარფაშა, ბანდირმა, თექირდაღი, დერინჯე, იზმირი, მერსინი /ნახ. 5/, ისკანდერონი); ფსკერის გაღრმავების სამუშაოების ჩატარება; გემთსამშენებლო და გემთსარემონტო შესაძლებლობების გაფართოება და ა. შ. გარდა ამისა, პორტებში დერინჯე, მერსინი, ისკანდერონი, იზმითი და სხვები იგეგმებოდა სზძ-ის ინტერესებში სამხედრო ობიექტების აგებაც. 

უცხოელი სამხედრო სპეციალისტები მნიშვნელოვან ადგილს უთმობდნენ საზღვაო ტრანსპორტს ჯარების გადაყვანასა და სამხედრო ტვირთების გადაზიდვაში როგორც ნატო-ს სხვა ქვეყნებიდან, ისე თურქეთის სანაპირო წყლებშიც. ამ ქვეყნის სავაჭრო ფლოტი 1981 წლის მარტში დაახლოებით 510 გემს მოითვლიდა საერთო ტონაჟით 1455 ათასი ტ. მათგან 250-ზე მეტი მშრალი ტვირთების გადამტანი გახლდათ, დაახლოებით 70 – ტანკერი, 115-ზე მეტი სამგზავრო და 70 სხვა გემი. 

თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის ბაზირების სისტემა საზღვაო ზონების სარდლობათა ფარგლებში გახლდათ ორგანიზებული. ეს ზონები იყო: ჩრდილოეთისა (შტაბი ქ. სტამბულში) და სამხრეთის (შტაბი ქ. იზმირში). თითოეული ზონა მოიცავდა გარკვეული რაოდენობის სამხედრო-საზღვაო რაიონებს, ბაზებსა და ბაზირების პუნქტებს. ძირითად სამხედრო-საზღვაო ბაზებს წარმოადგენდნენ: გიოლჯიუქი (მთავარი ბაზა), ერეგლი, სტამბული, იზმირი და ისკანდერონი. იყო სზძ-ის რიგი ბაზირების პუნქტებიც (ბართინი, ჩანაქკალე, მერსინი). ომიანობის დროს მანევრულ ბაზებად შეიძლებოდა გამოეყენებიათ აგრეთვე ქვეყნის სხვა პორტების უმრავლესობაც. 

ბაზებსა და პორტებში ხომალდებს შეეძლოთ საბრძოლო მასალების, საწვავის, სურსათისა და წყლის მარაგები შეევსოთ, აგრეთვე აუცილებელი რემონტიც ჩაეტარებინათ. გემთსამშენებლო და გემთსარემონტო საწარმოებს შეზღუდული შესაძლებლობები ჰქონდათ. 31 გემთსამშენებლო ვერფიდან ორი სზძ-ს ეკუთვნოდა, ხუთი – სახელმწიფოს, ხოლო 24 კი – კერძო სექტორს. გემთსაშენები არაუმეტეს 25 ათასი ტ წყალწყვის გემების აგებაზე იყო გაანგარიშებული. 

ს ა ა ვ ი ა ც ი ო | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ი. საჰაერო გადაზიდვების უზრუნველყოფისთვის თურქეთში განვითარებული სააეროდრომო ქსელი არის შექმნილი. 1980-იანი წლების დასაწყისში ის 100-ზე მეტ ავიაბაზასა და აეროდრომს მოითვლიდა, რომლებიც ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე თანაბრად იყო განლაგებული. 

1981 წელს აგვისტოში დალამანის რაიონში ახალი საერთაშორისო აეროპორტი გადაეცა საექსპლუატაციოდ, რომელსაც 3000×45 მ ზომების ბეტონის ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლი (ადზ) გააჩნდა, თუმცა კი დროებით, მომდევნო წლის პირველ ნახევარშიც, თვითმფრინავების აფრენასა და დაჯდომას მხოლოდ დღისით უზრუნველყოფდა. 

სამოქალაქო საჰაერო ფლოტში 170-ზე მეტი თვითმფრინავი იყო ნაჩვენები. 

1970-იანი წლების ბოლოსა და 80-იანების დასაწყისში მთელი აეროდრომების თითქმის ნახევარს რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა. მათგან 18 კი ნატო-ს სტანდარტების შესაბამისად იქნა აღჭურვილი. ძირითად ავიაბაზებს მიეკუთვნებოდა: მიურთედი, ესქიშეჰირი, ბანდირმა, ბალიქესირი, მერზიფონი, ერჰაჩი (მალათია), ანტალია, კონია, დიარბაქირი, ჩიღლი (იზმირი), ერქილეთი (კაისერი), არზრუმი. თურქეთში განლაგებული იყო ახლო აღმოსავლეთში უმსხვილესი ამერიკული საავიაციო ბაზა ინჯირლიკი, რომელშიც მუდმივად ბაზირებდნენ აშშ სჰძ-ის საბრძოლო თვითმფრინავები, მათ რიცხვში ბირთვული იარაღის მატარებელი თვითმფრინავებიც (თურქეთის აეროდრომების მოკლე დახასიათება იხ. Зарубежное военное обозрение, 1980, № 8, გვ. 22). 

ქვეყნის მ ი ლ ს ა დ ე ნ ე ბ ი ს | ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ი განკუთვნილი იყო ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ-ის, აშშ-ისა და თურქეთის სჰძ-ის, სახმელეთო ჯარების ძირითად დაჯგუფებათა, აგრეთვე სამრეწველო ცენტრების საწვავ-საცხები მასალებით უზრუნველყოფისთვის. 1980-იანი წლების დასაწყისისთვის აგებული იყო სამი მაგისტრალური მილსადენი: დასავლეთის, აღმოსავლეთისა და იუმურთალიქ – ინჯირლიქის. გარდა ამისა, გაყვანილი იყო ნავთობსადენები ბათმან – დიორთიოლი, კირკუკ (ერაყი) – დიორთიოლი, აგრეთვე ადგილობრივი დანიშნულების რამდენიმე მილსადენიც. მილსადენების ქსელის საერთო სიგრძე, უცხოური პრესის მონაცემებით, 1982 წლის დასაწყისში დაახლოებით 3490 კმ შეადგენდა (უფრო დაწვრილებით თურქეთის მილსადენების სისტემის შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1979, № 10, გვ. 24-25). 

თურქეთის ს ა ჰ ა ე რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | ს ი ს ტ ე მ ა შედის ნატო-ს სამხრეთ ზონის საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) ერთიან სისტემაში. როგორც 1970-იანი წლებისა და 80-იანების დასაწყისის საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, ჰთ-ის ძირითად ძალებსა და საშუალებებს მიეკუთვნებოდა საზენიტო მართვადი რაკეტები (ზმრ; რვა ესკადრილია, რომლებთაც 72 გასაშვები დანადგარი გააჩნდათ და ბოსფორის სრუტის ზონაში იყვნენ განლაგებული), ასევე გამანადგურებელი ავიაცია და რადიოსალოკაციო პოსტების განტოტვილი ქსელი, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ სხვადასხვა სიმაღლეებზე საჰაერო სივრცეზე მეთვლყურეობის უწყვეტ ზონას. ჰთ-ის ძალები და საშუალებები ნატო-ს ჰთ-ის გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) მართვის ავტომატიზებულ სისტემა «ნეიჯში» შედიოდა. 

კ ა ვ შ ი რ გ ა ბ მ უ ლ ო ბ ი ს | ს ი ს ტ ე მ ა. სატელეგრაფო-სატელეფონო კავშირგაბმულობის განტოტვილი სისტემა (საჰაერო, მიწისქვეშა და წყალქვეშა კაბელები, აგრეთვე რადიოსარელეო და ტროპოსფერული ხაზები) 1980-იანი წლების დასაწყისში თურქეთის პრაქტიკულად ყველა მსხვილ ქალაქსა და ყველაზე უფრო მნიშვნელოვან რაიონებსაც მოიცავდა. 

სამხრეთევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს შეიარაღებული ძალების მართვისათვის გამოიყენებოდა კავშირგაბმულობის სისტემა «აის ჰაი». ის აკავშირებდა ანკარას უმნიშვნელოვანეს საავიაციო და საზღვაო ბაზებთან, ნატო-ს შტაბებთან და ბლოკის მონაწილე ქვეყნების დედაქალაქებთან. თურქეთი ჩართული გახლდათ აგრეთვე ნატო-ს სათანამგზავრო კავშირგაბმულობის სისტემაში «სათქომი», რისთვისაც ანკარის რაიონში ამ სისტემის მიწისზედა დამაბოლოვებელი სადგური იყო აშენებული. გარდა ამისა, თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგებული ამერიკული ობიექტების მართვისათვის გაშლილი გახლდათ ტროპოსფერული და რადიოსარელეო კავშირგაბმულობის სისტემა, რომელიც აშშ თავდაცვის სამინისტროს კავშირგამბულობის გაერთიანებული სისტემის შემადგენლობაში შედიოდა. 

როგორც საკუთარი ქვეყნის, ისე ნატო-ს შეიარაღებული ძალების დაჯგუფებათა მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის მიზნით განვითარებული დ ა ს ა წ ყ ო ბ ე ბ ი ს | ს ი ს ტ ე მ ა ჰქონდათ მომზადებული. 1970-იანი წლების ბოლოსა და 80-იანების დასაწყისში ბევრი სასაწყობო საცავი იქნა აშენებული, რომლებშიც იარაღის, საბრძოლო ტექნიკის, საწვავის, საბრძოლო მასალების (მათ შორის ბირთვულისაც), სურსათის, მედიკამენტებისა და სხვა მარაგები ინახებოდა. მათი უმეტესი რაოდენობა, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, აღმოსავლეთ თრაკიასა და ქვეყნის აღმოსავლეთში იყო თავმოყრილი. 

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა აშშ-ის ფინანსური და ტექნიკური მხარდაჭერით გამუდმებულ ყურადღებას უთმობდა ინფრასტრუქტურის შემდგომ განვითარებას, თავის ტერიტორიას აძლევდა ამერიკული სამხედრო ბაზების განლაგებისთვის, რომლებიც საკუთარ თავში მალავდნენ მუქარას მშვიდობის, აგრეთვე ხმელთაშუა ზღვისა და ახლო აღმოსავლეთის ხალხების უსაფრთხოებისთვის. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Подполковник А. Луканов, «Турция (физико-географические условия, политический строй, экономика, элементы инфраструктуры)», Зарубежное Военное Обозрение, 1982 г. № 4. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო ობიექტები თურქეთის ტერიტორიაზე 1980-იანი წლების დასაწყისში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო მზადებათა სისტემაში დასავლელი მილიტარისტების მიერ თურქეთი განიხილებოდა როგორც მოხერხებული რაიონი ელექტრონული დაზვერვის წარმოებისთვის საბჭოთა კავშირისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნების წინააღმდეგ და როგორც პლაცდარმი მათ წინააღმდეგ მოქმედებებისთვის ომის შემთხვევაში, აგრეთვე როგორც «ფორპოსტი, რომელიც აკონტროლებს გზებს შავი ზღვიდან კასპიის ზღვისკენ». 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, 1980-იანი წლების დასაწყისში თურქეთის ინფრასტრუქტურის განვითარების ღონისძიებათა კომპლექსში აშშ-ისა და ჩრდილოატლანტიკური კავშირის ხელმძღვანელობა ძირითად ყურადღებას უთმობდა სამხედრო ბაზების შენარჩუნებასა და მოდერნიზაციას მის ტერიტორიაზე, მათ რიცხვში რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრების, აეროდრომების, სხვადასხვა დანიშნულების საწყობების, რადიოსალოკაციო პოსტების და კავშირგაბმულობის კვანძებისა (ნახ. 1 /რუკა/). საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეფასებებით, აქ განლაგებული აშშ-ისა და ნატო-ს ობიექტების მნიშვნელობა არსებითად გაიზარდა პენტაგონის მიერ მეზობელ ირანში სადაზვერვო ცენტრების დაკარგვის შემდეგ, რაც შედეგად მოჰყვა ამ ქვეყანაში მმართველი შაჰის რეჟიმის დამხობას. 

რათა განეახლებინა ამერიკული ბაზების საქმიანობა თურქეთში, რომლებიც საბერძნეთსა და თურქეთს შორის კვიპროსის კონფლიქტის გამო 1970-იანი წლების შუახანებისთვის იქნა დახურული, ვაშინგტონმა 1978 წლის ოქტომბერში მოხსნა ემბარგო მისთვის შეიარაღების მიწოდებაზე, რომელიც კონგრესს თურქული ჯარების მიერ კვიპროსის ჩრდილოეთ რაიონების ოკუპაციის შემდეგ ჰქონდა დადებული. იყენებდა რა ანკარის წინაშე მდგარ ეკონომიკურ სიძნელეებს, საბჭოთა ავტორების შეფასებით, აშშ-მ მასზე ზეწოლა მოახდინა და 1980 წლის მარტის ბოლოს თავზე მოახვია შეთანხმება «თანამშრომლობაზე ერთობლივი თავდაცვის სფეროში». ის ხუთ წელიწადზე იყო გაანგარიშებული და ითვალისწინებდა 2,5 მლრდ. ზომის სამხედრო-ტექნიკური დახმარების აღმოჩენის სანაცვლოდ (მათგან 450 მლნ. დოლარზე მეტი 1979/80 ფინანსურ წელში) პენტაგონისთვის თურქეთის ტერიტორიაზე ბაზებით სარგებლობის შესაძლებლობის მიცემას მათ საქმიანობაზე ერთობლივი კონტროლის განხორციელების პირობით. 

უცხოური პრესის შეტყობინებების თანახმად, 1980 წლისთვის თურქეთში დაახლოებით 40 ამერიკული სამხედრო ობიექტი იყო, მათ რიცხვში 26 ბაზა. პენტაგონის წარმომადგენელთა საერთო რიცხვი, რომლებიც იმ ხანად ამ ქვეყანაში იმყოფებოდნენ, დაახლოებით 5 ათას ადამიანს შეადგენდა (ძირითადად სამხედრო-საჰაერო ძალების /სჰძ/ შემადგენლობიდან). 

ქალაქ ანკარაში განთავსებული გახლდათ გაერთიანებული ამერიკული სამხედრო მისიის JUSMMAT (Joint United States Military Mission for Aid to Turkey) შტაბი, რომელიც ახდენდა მოქმედებათა კოორდინაციას თურქეთსა და აშშ-ს შორის სამხედრო დახმარების შესახებ შეთანხმების შესრულებაში. გარდა ამისა, აქვე გახლდათ განლაგებული ამერიკული ჯგუფის TUSLOG (Turkey-United States Logistic Group) შტაბი, რომელიც განკუთვნილი იყო თურქეთში აშშ სჰძ-ის ობიექტების მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფისთვის. 

აშშ-ის განსაკუთრებით მნიშვნელოვან სამხედრო ბაზებად თურქეთის ტერიტორიაზე დასავლელი სპეციალისტები მიიჩნევდნენ რ ა დ ი ო- | დ ა | რ ა დ ი ო ტ ე ქ ნ ი კ უ რ ი | დ ა ზ ვ ე რ ვ ი ს | ც ე ნ ტ რ ე ბ ს, რომლებიც ელექტრონული დაზვერვის ამერიკულ გლობალურ სისტემაში შედიოდნენ, აღჭურვილი იყვნენ დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრებისა (დხთ) და საკონტინენტთაშორისო ბალისტიკური რაკეტების (სკბრ) აღმოჩენისა და მათზე თვალყურის დევნების რადიოლოკაციური სადგურებით (რლს), აგრეთვე წყალზედა და საჰაერო მიზნებზე მეთვალყურეობის თანამედროვე ელექტრონულ-ოპტიკური საშუალებებით. 

ქალაქ დიარბაქირში (პირინჩლიკი), აღმოსავლეთ ანატოლია, რადიო- და რადიოტექიკური დაზვერვის ერთერთი ყველაზე უფრო მსხვილი ცენტრი გახლდათ მოწყობილი (ნახ. 2). ის ორი მძლავრი რლს-ით იყო აღჭურვილი, რომლებიც იძლეოდნენ საბჭოთა კავშირის ტერიტორიიდან სკბრ-ების გაშვების აღმოჩენისა და მათ ფრენაზე თვალყურის დევნების საშუალებას. აქ იყო მონაცემების ავტომატური დამუშავების აპარატურა, კავშირგაბმულობის კვანძი და სამსახურეობრივი და ტექნიკური შენობების კომპლექსი. ცენტრის საქმიანობა აშშ სჰძ-ის უშიშროების სარდლობის მიერ წარიმართებოდა. 

შავი ზღვის სანაპიროზე ქ. სინოპის რაიონში რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრი იყო განლაგებული, რომელსაც რადიოდაჭერისა და კავშირგაბმულობის თანამედროვე აღჭურვილობა გააჩნდა (საანტენო ნაგებობები რადიოგამჭვირვალე გუმბათის ქვეშ იყო განთავსებული). ის ახორციელებდა მონაცემების შეგროვებას შავი ზღვის ზონაში საბჭოთა თვითმფრინავებისა და ხომალდების გადაადგილებათა და ადგილმყოფობის შესახებ. ცენტრი აბოლოვებდა რადიოდაჭერის რიგ წვრილ (მცირე) პოსტებს, რომლებიც მისგან არცთუ დიდ მანძილებზე იყო მოწყობილი. 

ქალაქ ბიოლბაშიში (16 კმ ანკარის სამხრეთ-დასავლეთით) სეისმოგრაფიული დაზვერვის სადგური გახლდათ განლაგებული, რომელიც განკუთვნილი იყო საბჭოთა კავშირში ჩატარებული ბირთული გამოცდებზე მეთვალყურეობის, აგრეთვე მათ შესახებ მონაცემების შეგროვებისა და განზოგადებისთვის. 

ქალაქ ქარგაბურუნის რაიონში (მარმარილოს ზღვის ჩრდილოეთ სანაპირო) რადიოსანავიგაციო სისტემის LORAN-C სადგური იყო განლაგებული, რომეიც აშშ მე-6 ფლოტის ხომალდების საქმიანობას უზრუნველყოფდა ხმელთაშუა ზღვაში. მის ტერიტორიაზე გაშლილი იყო საანტენო ველი, აშენებული გახლდათ სამსახურეობრივი და ტექნიკური შენობების კომპლექსი. 

ქალაქ ყარამიურსელის რაიონში (მარმარილოს ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპირო) უფრო ადრე იყო აშშ რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრი, რომელიც უზრუნველყოფდა თვალყურის დევნებას საბჭოთა ხომალდების გადაადგილებასა და ადგილმყოფობაზე შავი ზღვის დასავლეთ ზონასა და სრუტეების ზონაში, აგრეთვე ეწეოდა სხვადასხვანაირი შეტყობინებების რადიოდაჭერას საბჭოთა კავშირისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნების ტერიტორიიდან. 1979 წლიდან ის თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) განკარგულებაში იქნა გადაცემული, ხოლო მისი საიდუმლო აღჭურვილობის ნაწილი კი სხვა ამერიკულ ბაზებში გადატანილი. 

თურეთის სამხრეთში ქ. ადანას რაიონში იმყოფებოდა მსხვილი ამერიკული ს ა მ ხ ე დ რ ო - ს ა ზ ღ ვ ა ო | ბ ა ზ ა | ი ნ ჯ ი რ ლ ი კ ი, რომელშიც 1970-80-იანი წლების მიჯნაზე მუდმივად ეწოდნენ მორიგეობას ამერიკული გამანადგურებელ-ბომბდამშენები F-4 «ფანტომი» (ერთ ესკადრილიამდე). 1958 წელს აშშ-მ ის გამოიყენა ლიბანში სამხედრო ინტერვენციის განხორციელებისთვის, ხოლო 1960 წელს კი აქედან აიღო სტარტი სადაზვერვო თვითმფრინავმა U-2, რომელიც საბჭოთა კავშირის ტერიტორიის თავზე იქნა ჩამოგდებული. საწვავით ბაზის უზრუნველყოფა ხდებოდა იუმურტალიკ – ინჯირლიკ – ადანას მილსადენებიდან. 

პორტებში ისკანდერონსა და იუმურტალიკში ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი მ ო მ ა რ ა გ ე ბ ი ს | ც ე ნ ტ რ ე ბ ი იყო გაშლილი აშშ შეიარაღებული ძალების იმ ქვედანაყოფებისთვის, რომლებიც თურქეთში გახლდნენ დისლოცირებული. 

თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგებული ამერიკული ობიექტების საქმიანობის მართვისათვის გაშლილი იყო ტ რ ო პ ო ს ფ ე რ უ ლ ი | დ ა | რ ა დ ი ო ს ა რ ე ლ ე ო | კ ა ვ შ ი რ გ ა მ ბ უ ლ ო ბ ი ს | ს ი ს ტ ე მ ა, რომელიც აშშ თავდაცვის სამინისტროს კავშირგაბმულობის გაერთიანებულ სისტემაში შედიოდა. კავშირგაბმულობის მნიშვნელოვანი კვანძები და სადგურები იყო ქალქების იზმირის, ანკარას, ადანას, სინოპის, სამსუნის, მალათიასა და დიარბაქირის რაიონებში. ერთერთი ყველაზე უფრო მსხვილი გახლდათ კავშირგაბმულობის კვანძი, რომელიც ქალაქ იზმირის რაიონში იმყოფებოდა და ქ. სინოპში განლაგებულ რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრს, სამხედრო-საჰაერო ბაზა ინჯირლიკსა და სხვა ამერიკულ ობიექტებს ტროპოსფერული კავშირგაბმულობით უზრუნველყოფდა. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, თურქეთის ტერიტორიაზე აგრეთვე ნატო-ს სხვადასხვა სამხედრო ბაზები და ობიქტები იყო განთავსებული. 

ქალაქ იზმირში ფუნქციონირებდნენ ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების შტაბი სამხრეთ-ევროპული საომარ მოქმედებათა თეატრის (ომთ) სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული (სამოკავშირეო) ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის (გტას) შტაბი, რომელშიც თურქეთის სჰძ-ის საბრძოლო ნაწილები (დაახლოებით 350 საბრძოლო თვითმფრინავი 1980 წელს) და აშშ სჰძ-ის 39-ე ტაქტიკური საავიაციო ჯგუფი შედიოდნენ. 

აშშ-ისა და ნატო-ს სჰძ-ის, აგრეთვე თურქეთის შეიარაღებული ძალების ბირთვული საბრძოლო მასალებითა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის სხვა საშუალებებით მომარაგებისთვის ქალაქების ბალიქესირის, იზმიტის, ესქიშეჰირის, მიურთედის, ჩაქმალიქის, ინჯირლიკის, ერხაჩისა და არზრუმის რაიონებში შ ე ნ ა ხ ვ ი ს | პ უ ნ ქ ტ ე ბ ი | დ ა | ს ა წ ყ ო ბ ე ბ ი იყო გაშლილი; ბირთვულ საბრძოლო მასალებს ამერიკული პერსონალი (ჯგუფ TUSLOG-ის სპეციალური რაზმები) აკონტროლებდა, მომსახურებას უწევდა და კიდეც იცავდა. ბლოკის სარდლობის გეგმებით, ნატო-ს გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სჰძ-ს ისინი სოციალისტური ქვეყნების, და პირველ რიგში კი საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ უნდა გამოეყენებია. 

ნატო-ს მნიშვნელოვან სამხედრო ობიეტებად თურქეთში 1980-იანი წლების დასაწყისში ს ა მ ხ ე დ რ ო - ს ა ჰ ა ე რ ო | ბ ა ზ ე ბ ი ითვლებოდა. აეროდრომების საერთო რაოდენობიდან (50-ზე მეტი) ბლოკის განკარგულებაში გამოყოფილი გახლდათ 18, რომლებსაც მშვიდობიანობის დროს ეროვნული სჰძ იყენებდა. საერთაშორისო ვითარების მკვეთრად გართულების შემთხვევაში ან ბლოკის ფარგლებში სწავლებების ჩატარების დროს კი ამ აეროდრომების გამოყენებას უკვე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ გეგმავდა. 

ნატო-ში მიღებული სტანდარტების თანახმად, თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგებულ სამხედრო აეროდრომებს ჰქონდათ: მინიმუმ ერთი ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლი (ადზ) 2400-3000 მ სიგრძისა და 30-60 მ სიგანის ხელოვნური საფარით; ერთი-ორი მაგისტრალური სარულეჟო ბილიკი, რომლებიც შეიძლებოდა სათადრიგო ადზ-ების სახით გამოეყენებიათ; ჯგუფური და ერთეული სადგომები თვითმფრინავებისთვის; ნახევრადმიწისქვეშა ან მიწისქვეშა საწყობები საბრძოლო მასალების, შეიარაღებისა და საწვავ-საცხები მასალებისთვის; საკომანდო-სადისპეჩერო პუნტები; ანგარები და გაძლიერებული ტიპის შესაფარებლები თვითმფრინავებისთვის; სარემონტო სახელოსნოები; საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) საშუალებები; სამსახურეობრივი და ტექნიკური შენობები. 1980-იანი წლების დასაწყისში აეროდრომებზე თანამედროვე რადიო, შუქტექნიკურ და კავშირგაბმულობის აღჭურვილობას აყენებდნენ, რომელიც უზრუნველყოფდა თვითმფრინავების აფრენასა და დაჯდომას დღისით და ღამით და რთულ მეტეოროლოგიურ პირობებში. თვითმფრინავების საწვავით ცენტრალიზებული და შეუფერხებელი გაწყობისთვის საწვავ-საცხები მასალების სააეროდრომო საწყობები აღმოსავლეთ და დასავლეთ მაგისტრალურ მილსადენებთან იყო შეერთებული (თურქეთის მილსადენების ტრანსპორტის შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное Военное Обозрение, 1979, № 10, გვ. 24-25 – რედ.). თითოეული აეროდრომის ფართობი საშუალოდ 10 კმ² შეადგენდა. 

ცხრილი 

აშშ-ისა და ნატო-ს აეროდრომების მოკლე დახასიათება თურქეთის ტერიტორიაზე 1980 წელს 

(ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – სიმაღლე ზღვის დონიდან, მ; B – ჩრდილოეთის განედი, გრად./წთ; C – აღმოსავლეთის გრძედი, გრად./წთ; D – ზომები: სიგრძე×სიგანე, მ; E – დასაჯდომი კურსი, გრად.) 

აეროდრომების . . . . . . . . . კოორდინატები . . . . . A . . . 

დასახელება . . . . . . . . . . . . . . B . . . . . . . . C . . . . . . . . . . .

ნაწილი 1 

აქჰისარი . . . . . . . . . . . . . . . 38-48 . . . . . 27-50 . . . . 75 . . . 

ანტალია . . . . . . . . . . . . . . . 38-55. . . . . .30-48 . . . . 50 . . . 

ბალიქესირი . . . . . . . . . . . .39-37 . . . . . 27-56. . . . 100 . . . 

ბანდირმა . . . . . . . . . . . . . . 40-19 . . . . . 27-59 . . . . .50 . . . 

ბათმანი . . . . . . . . . . . . . . . .37-58 . . . . . 41-07 . . . .550 . . . 

დიარბაქირი . . . . . . . . . . . .37-54 . . . . . 40-11 . . . .690 . . . 

ენიშექირი . . . . . . . . . . . . . .40-14 . . . . . 29-30 . . . .250 . . . 

ინჯირლიკი . . . . . . . . . . . . 37-00 . . . . . 35-25 . . . . .70 . . . 

კონია . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37-59 . . . . . 32-34 . . .1030 . . . 

მერზიფონი . . . . . . . . . . . . .40-50 . . . . . 35-32 . . . .540 . . . 

მიურთედი . . . . . . . . . . . . . 40-04 . . . . . 32-34 . . . .840 . . . 

სივასი . . . . . . . . . . . . . . . . . .39-49 . . . . . 38-54 . . .1590 . . . 

სივრიჰისარი . . . . . . . . . . . .39-27 . . . . . 31-22 . . . .970 . . . 

თოფელი . . . . . . . . . . . . . . . 40-44 . . . . . 30-05 . . . . .50 . . . 

ჩიგლი (იზმირი) . . . . . . . . .38-31 . . . . . 27-01 . . . . . .5 . . . 

ესქიშეჰირი . . . . . . . . . . . . . 39-47 . . . . . 30-35 . . . .785 . . . 

არზრუმი . . . . . . . . . . . . . . . 39-57 . . . . . 41-10 . . .1755 . . . 

ერქილეთი (ქაისერი) . . . . .38-47 . . . . . 35-30 . . .1050 . . . 

ერჰაჩი (მალათია) . . . . . . . .38-28 . . . . . 38-05 . . . .860 . . . 

ნაწილი 2 

აეროდრომების . . . . . . . . . . ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლები 

დასახელება . . . . . . . . . . . . . D . . . . . . . . საფარი . . . . . . . . . . E . . . 

აქჰისარი . . . . . . . . . . . . . . . 2989×45 . . . .ასფალტი . . . . . 140-320 . . . 

ანტალია . . . . . . . . . . . . . . . 2990×45 . . . . .ბეტონი . . . . . . 180-360 . . . 

ბალიქესირი . . . . . . . . . . . .2990×43 . . . . . იგივე . . . . . . . .180-360 . . . 

ბანდირმა . . . . . . . . . . . . . . 2990×45. . . . . . . >> . . . . . . . . . 180-360. . . 

ბათმანი . . . . . . . . . . . . . . . .3048×45 . . . . . . .>> . . . . . . . . . . 20-200 . . . 

დიარბაქირი . . . . . . . . . . . .3536×46 . . . . . . .>> . . . . . . . . . 160-340 . . . 

ენიშექირი . . . . . . . . . . . . . .3000×45 . . . . . . .>> . . . . . . . . . . 70-250 . . . 

ინჯირლიკი . . . . . . . . . . . . 3048×81 . . . . . . .>> . . . . . . . . . . 50-230 . . . 

კონია . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3441×43 . . . . . . .>> . . . . . . . . . . 30-200 . . . 

მერზიფონი . . . . . . . . . . . . .3200×85 . . . .ასფალტი . . . . . . .50-230 . . . 

მიურთედი . . . . . . . . . . . . . 3110×42 . . . . .ბეტონი . . . . . . . 30-210 . . . 

სივასი . . . . . . . . . . . . . . . . . .3810×30 . . . . . იგივე . . . . . . . . 10-190 . . . 

სივრიჰისარი . . . . . . . . . . . .3353×50 . . . . . . >> . . . . . . . . . 110-290 . . . 

თოფელი . . . . . . . . . . . . . . . 2987×45 . . . . . . >> . . . . . . . . . . 90-270 . . . 

ჩიგლი (იზმირი) . . . . . . . . .2745×45 . . . ასფალტი . . . . . .170-350 . . . 

ესქიშეჰირი . . . . . . . . . . . . . 3048×46 . . . .ბეტონი. . . . . . . . .90-230 . . . 

არზრუმი . . . . . . . . . . . . . . . 3810×30 . . . . .იგივე . . . . . . . . .90-230 . . . 

ერქილეთი (ქაისერი) . . . . .3146×28 . . . . . . >> . . . . . . . . . . .70-250 . . . 

ერჰაჩი (მალათია) . . . . . . . .3352×46 . . . . . . >> . . . . . . . . . . .30-210 . . . 

თურქეთის ტერიტორიაზე რ ა დ ი ო ლ ო კ ა ც ი უ რ ი | პ ო ს ტ ე ბ ი ს (14) განტოტვილი სისტემა იყო გაშლილი, რომელიც ნატო-ს საჰაერო თავდაცვის გაერთანებულ ავტომატიზებულ სისტემა «ნეიჯში» შედიოდა. აღინიშნებოდა, რომ ის ქვეყნის მთელი ტერიტორიის თავზე საჰაერო სივრცეზე მეთვალყურეობის უწყვეტი ზონის შექმნის საშუალებას იძლეოდა. ეს პოსტები, როგორც წესი, ნატო-ს სჰძ-ის აეროდრომების მახლობლად იყო განლაგებული, ან კიდევ რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ობიექტების მახლობლად და სხვადასხვა დანიშნულების რადიოლოკაციური სადგურებით (რლს) აღჭურვილი რომლებიც უწყვეტ მორიგეობას ეწეოდნენ. 

ნატო-ს შეიარაღებული ძალების საიმედო და ფარული მართვის უზრუნველყოფისთვის სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე გამოიყენებოდა კ ა ვ შ ი რ გ ა ბ მ უ ლ ო ბ ი ს | ს ი ს ტ ე მ ა «აის ჰაი», რომელიც მრავალარხიან კომპლექსურ ქსელს წარმოადგენდა, და ის კავშირგაბმულობის 12 ტროპოსფერულ და რადიოსარელეო ხაზს შეიცავდა. ის კავშირგაბმულობის განხორციელების შესაძლებლობას იძლეოდა ნატო-ს შტაბებთან, საავიაციო ბაზებთან, ჰთ-ის რადიოსალოკაციო პოსტებთან და ნატო-ს ბლოკის მონაწილე ქვეყნების დედაქალაქებთან. 

საბჭოთა ავტორების დასკვნით, იყო რა ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის აქტიური წევრი, თურქეთი 1980-იანი წლების დასაწყისში აგრძელებდა დაჟინებულ თხოვნებსა და მოთხოვნებს აშშ-ისა და ნატო-გან ახალი სამხედრო მიწოდებებისა და ქვეყნის ინფრასტრუქტურის განვითარებაში დახმარების აღმოჩენის თაობაზე, უთმობდა მათ თავის ტერიტორიას სამხედრო ბაზების განთავსებისთვის, რომლებიც იმპერიალიზმის აგრესიული პოლიტიკის მიზნებს ემსახურებოდნენ და მსოფლიოს ხალხების უსაფრთხოებისთვის მუქარას წარმოადგენდნენ. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Майор А. Лукьянов, «Военные объекты США и НАТо на территроии Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1980 г. № 8. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სამხედრო მრეწველობა 1980-იანი წლების მიწურულს

როგორც დასავლელი სამხედრო სპეციალისტები აღნიშნავდნენ 1980-იანი წლების მიწურულს, თურქეთს მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობა უჭირავს ევროპისა და აზიის პირაპირზე; ის წარმოადგენს დამაკავშირებელ რგოლს ნატო-ს ქვეყნებსა და ახლო აღმოსავლეთში აშშ-ის მოკავშირეებს შორის, ამასთანავე მცირე დაშორებაზე იმყოფება სპარსეთის ყურეში არსებული ნავთობის წყაროებიდან. გარდა ამისა, ეს არის მნიშვნელოვანი პლაცდარმი ახლო აღმოსავლეთში «სწრაფი გაშლის ძალების» გადასროლისთვის. «ცივი ომის» წელებში თურქეთს ჰქონდა 610 კმ სიგრძის სახმელეთო საზღვარი საბჭოთა კავშირთან და 269 კმ სიგრძისა ბულგარეთთან. ქვეყნის მოსახლეობა 1989 წლის დასაწყისისთვის დაახლოებით 54,1 მლნ. ადამიანი გახლდათ. თურქეთი ინახავდა ნატო-ში რიცხოვნებით მეორე შეიარაღებულ ძალებს (აშშ-ის შემდეგ) – 646,4 ათასი ადამიანი 1980-იანი წლების მიწურულს. მისი მნიშვნელობა აშშ-ის გეგმებში გამუდმებით იზრდებოდა. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, თავისი შეიარაღებული ძალების შენახვასა და განვითარებაში თურქეთის მნიშვნელოვან თანხებს ხარჯავდა – სახელმწიფო ბიუჯეტის 20 %-ზე მეტს, ანუ მთლიანი ეროვნული პროდუქტის 4 %-ს. უცხოელი ექსპერტების შეფასებებით, თურქეთის შეიარაღებული ძალების გადაიარაღებისა და მოდერნიზაციის გრძელვადიანი პროგრამების ღირებულება, რომლებიც 1985-1994 წლებზე გახლდათ გათვლილი, საორიენტაციოდ 15 მლრდ. აშშ დოლარს შეადგენდა. 

აშშ, გფრ და ნატო-ს ბლოკის სხვა წევრი სახელმწიფოები თურქეთს მნიშვნელოვან სამხედრო დახმარებას აღმოუჩენდნენ, რომლის ნაწილიც ეროვნული სამხედრო მრეწველობის განვითარებაზე მიდიოდა. უცხოური პრესის ცნობებით, 1950-დან 1987 წლამდე პერიოდში აშშ-გან ქვეყანას 8 მლრდ. დოლარზე მეტი დახმარება ჰქონდა მიღებული. 1980-იანი წლების შუახანებიდან ამერიკულმა დახმარებამ თურქეთისათვის შემდეგი თანხები შეადგინა (მლნ. დოლარებში): 1984 წელს – 718, 1985-ში – 703, 1986 – 618, 1987 – 493,5. 1988 ფინანსურ წელში 493,3 მლნ. დოლარის დახმარების მიცემა იყო დაგეგმილი. 1988 წლის თებერვალში დაიდო ახალი ამერიკულ-თურქული შეთანხმება – DECA (Defense and Economic Co-operation Agreement). 

გფრ-ის დხმარებას 1964-დან 1987 წლამდე უცხოელი სპეციალისტები 3 მლრდ. დასვლეთგერმანულ მარკად აფასებდნენ, საიდანაც თანხების ნაწილი სამხედრო ქარხნების მშენებლობასა და გაფართებაზე მიდიოდა. ამ დახმარებას ყოველ მომდევნო 18-თვიან ვადაზე 130 მლნ. მარკის ოდენობით იძლეოდნენ. 

როგორც საზღვარგარეთულ პრესაში აღინიშნებოდა, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში სამხედრო მრეწველობის ახალი დარგების შექმნისა და ეროვნულ საწარმოებში იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის წარმოების მასშტაბების გაფართოების ღონისძიებები გააქტიურა. ქვეყანა ისწრაფვოდა აეწყო თანამედროვე თვითმფრინავების, ვერტმფრენების, ტანკების, ჯავშანტრანსპორტერების, სხვადასხვა ტიპის სარაკეტო იარაღის, ელექტრონიკის საკუთარი წარმოება და ქცეულიყო სამხედრო ტექნიკის მსხვილ მიმწოდებლად არაბულ, აფრიკულ და ზოგიერთ ევროპულ ქვეყნებშიც. 

მნიშვნელოვან ნაბიჯად იქცა 1985 წლის 7 ნოემბერს თურქეთის მთავრობის მიერ მიღება «კანონისა სამხედრო მრეწველობის განვითარებისა და უზრუნველყოფის სამმართველოს შექმნის შესახებ», აგრეთვე შესაბამისი ფინნსური ფონდის შესახებაც. ამ კანონის თანახმად დაფუძნებულ იქნა სამმართველო DIDA (Defense Industry Development and Support Administration). მისი ძირითადი ამოცანები გახლდათ – არსებული სამხედრო მრეწველობის მოდერნიზაცია, სამხედრო მრეწველბაში უცხოური კაპიტალების მოზიდვა, თანამედროვე შეიარაღების წარმოების დაგეგმვა როგორც სახელმწიფო, ისე კერძო სექტორების მონაწილეობით, ვაჭრობების გამოცხადება და უცხოურ კომპანიებთან კონტრაქტების დადება, უახლესი ტექნოლოგიების დანერგვა. 

ქვემოთ, საზღვარგარეთული პრესის მონაცამებით, თურქეთის სამხედრო მრეწველობის დარგებისა და მისი ცალკეული საწარმოების მოკლე დახასიათებანია მოყვანილი. ქვეყნის ტერიტორიაზე 1980-იანი წლების ბოლოს სამხედრო მრეწველობის ძირითადი საწარმოების განლაგების სქემა 1-ლ ნახატზეა წარმოდგენილი. 

[ნახატი – რუკა საწაროების განლაგებით] 

ნახ. 1. სამხედრო მრეწველობის ძირითადი საწარმოების თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგების სქემა 

ს ა ა ვ ი ა ც ი ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. მეორე მსოფლიო ომამდე საავიაციო ქარხნებში «თომთაშსა» და «ნური დემირაგში» უცხოური ფირმების ტექნიკური დახმარებითა და ლიცენზიებით ხდებოდა თვითმფრინავების შეზღუდული რაოდენობით წარმოება. მცირე ამწყობი ქარხნები იყო ქალაქებში კაისერისა და სტამბულში («ეშილქეი» და «ბეშიკთაში»). გერმანული ლიცენზიით უშვებდნენ აგრეთვე უმნიშვნელო რაოდენობით ძრავებსაც. ომისშემდგომ პერიოდში (1953 წლამდე) აწყობილ იქნა სახელმწიფო კომპანია MKEK-ის (Makina ve Kimya Endustrisi Kurumu) მიერ შემუშავებული დაახლოებით 60 სასწავლო-საწვრთნელი თვითმფრინავი «მეჰმეტჩიკი» და «უგური». შემდეგ ფინანსური და ტექნიკური მიზეზების გამო მათი წარმოება შეწყდა. თურქეთის ნატო-ში შესვლის შემდეგ დაიწყო თვითმფრინავების მიწოდება აშშ-დან და ბლოკის მონაწილე სხვა ქვეყნებიდან. 

1983 წელს ქვეყნის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ მიიღო გადაწყვეტილება თურქეთში თანამედროვე საავიაციო მშენებლობის შესახებ. 1980-იანი წლების მიწურულს საავიაციო მრეწველობა სამხედრო ეკონმიკის ერთერთ უმნიშვნელოვანეს დარგს წარმოადგენდა. მის სტრუქტურაში წარმოდგენილი გახლდათ თვითმფრინავმშენებლობა, ვერტმფრენმშენებლობა, სავიაციო ძრავების, აღჭურვილობის (მოწყობილობის), კვანძებისა და აგრგატების გამოშვება, აგრეთვე სარემონტო საწარმოებიც. თურქულმა სამხედრო სამრეწველო კორპორაცია «თუსაშ აეროსფეის ინდასტრიზმა» (TAI) და ამერიკულმა «ჯენერალ დაინემიქსმა» 1984 წლის მაისში დააფუძნეს ერთობლივი საწარმო, რომელმაც ააშენა ავიაამწყობი ქარხანა ქ. მიურთედში (ანკარის შემოგარენი) და საავიაციო ძრავების ქარხანა ქ. ესქიშეჰირში. 

ავიაამწყობი ქარხანა მიურთედში – ქვეყანაში სამხედრო მრეწველობის უმსხვილესი ობიექტი გახლდათ. მის ტერიტორიას დაახლოებით 2 მლნ. მ² ეკავა, ხოლო საამქროების ფართი კი 311 ათას მ² შეადგენდა, მათ შორის მთავარი ამწყობი საამქროსი – 72,6 ათას მ². პროექტის ღირებულება 4,5 მლრდ. დოლარს უტოლდებოდა. სულ წარმოების პროგრამის შესაბამისად 1988-დან 1994 წლის ჩათვლით იგეგმებოდა ამერიკული ლიცენზიით 152 ტაქტიკური გამანადგურებლის F-16C და D «ფაითინგ ფალკონის» დამზადება (ნახ. 2), ხოლო რვა მანქანა კი აშშ-დან გახლდათ მიღებული. თურქმა მფრინავებმა და სამოქალაქო საინჟინრო-ტექნიკური პერსონალის ჯგუფებმა 250 ადამიანის რიცხოვნებით მომზადება შეერთებულ შტატებში გაიარეს. იგეგმებოდა, რომ ამ ქარხანაში დაკავებულთა რიცხვი 1800 ადამიანს გადააჭარბებდა. 1987 წლის ოქტომბერში ქარხანაში აწყობილი პირველი F-16 თვითმფრინავი ჰაერში აფრინდა და მისი საფრენოსნო გამოცდებიც დაიწყო. გამანადგურებლების პირველი პარტია თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებს (სჰძ) 1988 წელს გადაეცა. ყოველწლიურად 24 თვითმფრინავის გამოშვება იგეგმებოდა. ამ პროგრამის დასრულების შემდეგ კი დაგეგმილი ჰქონდათ ქარხნის F-16 გამანადგურებლის უფრო სრულყოფილი მოდელებისა და საექსპორტო თვითმფრინავების წარმოებაზე გადაყვანა. 

საავიაციო ძრავების ქარხქანას ქ. ესქიშეჰირში ამერიკული კომპანიების «ჯენერალ ელექტრიკისა» და «ვესთინჰაუზენის» დახმარებით აშენებდნენ. მისი საძირკვლის ჩაყრა 1985 წელს შედგა, ხოლო უკვე 1987-ში ქარხანა მწყობრში იქნა შეყვანილი და ამერიკული ლიცენზიით F-16 ტაქტიკური გამანადგურებლებისთვის F100 ძრავების დამზადება დაიწყო. გეგმავდნენ, რომ ქარხანა წელიწადში 24 ასეთ გამანადგურებელს გამოუშვებდა, აგრეთვე მათ რემონტსა და პროფილაქტიკასაც აწარმოებდა. 

ვერტმფრენამწყობი ქარხანა ქ. გიუვერჯინლიყში (ანკარის შემოგარენი) წარმოადგენდა არცთუ დიდ საწარმოს, რომელიც 1980-იანი წლების მიწურულს ამერიკული ლიცენზიით უშვებდა UH-1H «იროქეზის» ტიპის ვერტმფრენებს. წელიწადში აქ 30-მდე მანქანას აწყობდნენ. გარდა ამისა, ქარხანაში ხორციელდებოდა თურქეთის სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული სხვადასხვა ტიპის ვერტმფრენებისა და ძრავების, აგრეგატებისა და ხელსაწყოების რემონტიც, აგრეთვე მზადდებოდა სათადარიგო ნაწილები ვერტმფრენებისა და მათი ძრავებისთვის. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, თურქეთის ხელმძღვანელობა 1980-იანი წლების მიწურულს მიურთედში ახალი სავერტმფრენო ქარხნის აშენებას გეგმავდა. ვაჭრობაში მონაწილეობდნენ ფირმები «აეროსპასიალი» (საფრანგეთი),«უესთლენდ ჰელიკოპტერი» (დიდი ბრიტანეთი), «აგუსტა» (იტალია), «მესერშმიტ-ბიოლკოვ-ბლომი» (გფრ), «ბელ ჰელიკოპტერზი» და «მაკდონელ დუგლასი» (ორივე ამერიკული), აგრეთვე სხვებიც. იტყობინებოდნენ, რომ თურქეთის მოთხოვნილებები ვერტმფრენებში 700 ერთეულს აღემატებოდა. 

ამერიკულმა ფირმამ «ჰაინეს ჰელიკოპტერმა» და თურქულმა «იზდაშმა» ქვეყანაში შექმნეს გაერთიანებული კომპანია H-2 და H-5 ტიპის ვერტმფრენების გამოსაშვებად. ფირმა «იზდაშმა» მიიღო სუბსიდიები სამხედრო მრეწველობის განვითარების ფონდიდან. დადებულ იქნა კონტრაქტი თურქეთში ვერტმფრენების, დაზგებისა და აღჭურვილობათა პირველი პარტიის მიწოდებაზე, აგრეთვე თურქი მუშებისა და ინჟინრების აშშ-ში სწავლებაზე. გაერთიანებული კომპანია გეგმავდა ქ. იზმირში ვერტმფრენების ამწყობი ქარხნის აშენებას. 

გარდა ამისა, მოქმედებდა ორი მსხვილი ავიასარემონტო საწარმო ქალაქებში ესქიშეჰირსა და კაისერიში. 

ავიასარემონტო ქარხანა ქ. ესქიშეჰირში სპეციალიზდებოდა F-4 «ფანტომი», F-5 «თაიგერი», F-104 «სტარფაიტერი» (ყველა აშშ-ში გახლდათ შემუშავებული) და თურქეთის სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული სხვა გამანადგურებლების, მათი საავიაციო ძრავების, კვანძებისა და მოწყობილობათა (აღჭურვილობათა) დეტალების რემონტში. 

ავიასარემონტო ქარხანა ქ. კაისერიში სხვადასხვა ტიპის სამხედრო-სატრანსპორტო თვითმფრინავებს არემონტებდა, მათ შორის C-47 «სქაითრეინს», C-130 «ჰერკულესს» (ორივე ამერიკული), C-160 «ტრანსალს» (საფრანგეთისა და გფრ-ის ერთობლივი შემუშავება) და სხვებს, ამზადებდა სათადარიგო ნაწილებს, სამუხრუჭო, სატვირთო და სადესანტო პარაშუტებს. 

ქ. სტამბულში ათათურქის სახელობის ეროპორტთან არსებობდა სამოქალაქო სატრანსპორტო თვითმფრინავების სარემონტო საწარმო. 

სარაკეტო ქარხანა ქ. ელმადაგში სახელმწიფო კომპანია MKEK-ს მიეკუთვნებოდა. ის 70-მმ უმართავ საავიაციო რაკეტებს (უარ) აწარმოებდა და დასავლეთგერმანული შემუშავების ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) «კობრას» წარმოების გამოცდილებაც გააჩნდა. 1980-იანი წლების მიწურულის საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებებით, ქარხანას მონაწილეობა უნდა მიეღო «ჰაერი – დედამიწა» კლასის მართვადი რაკეტების «მეივერიქებისა» (აშშ შემუშავება) და გაუმჯობესებული გადასატანი საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსების (გზრკ) «სტინგერ-პოსტების» წარმოებაში ევროპული კონსორციუმის ფარგლებში. 

ღებულობდნენ ზომებს აგრეთვე სარაკეტო შეიარაღების საკუთარი ნიმუშების შესაქმნელად. ასე, კერძო კომპანია MES-მა (Makina Elektrik Kimya Sanayii) შეიმუშავა ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა (ზცრს) PAR-L70. ის პასუხს აგებდა რაკეტის კორპუსის კონსტრუქციაზე, ხოლო სახელმწიფო კომპანია MKEK კი – ძრავასა და ქობინზე. უკანასკნელმა ორგანიზაციამ შექმნა აგრეთვე 70 მმ ყალიბის ზცრს MAKSAM PA-7040. ორივე ზცრს 1987 წლის მაისში ქ. ანკარაში გამართულ სამხედრო-სამრეწველო გამოფენაზე იქნა წარმოდგენილი. კომპანია MKEK-ისა და კვლევითი ცენტრის TUBITAK-ის ძალებით შეიმუშავეს გასაშვები დანადგარების ნიმუშები (ნახ. 3). ამერიკული კორპორაცია LTV (Ling-Temco-Vout) თურქეთთან ზცრს-ების ერთობლივი წარმოების შესახებ 700 მლნ. თანხის კონტრაქტის დადებისთვის ემზადებოდა. 

სპეციალიზებული ჯ ა ვ შ ა ნ ს ა ტ ა ნ კ ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა, რომელიც ტანკებსა და ჯავშანტრანსპორტერებს (ჯტრ) ააგებდა, 1980-იანი წლების მიწურულს თურქეთში არ არსებობდა. ამ სახეობის საბრძოლო ტექნიკაში მოთხოვნილებებს იმ ხანებში აშშ-დან და გფრ-დან მიწოდებების ხარჯზე იკმაყოფილებდნენ. მოქმედებდა რამდენიმე მსხვილი ტანკსარემონტო საწარმო: ქარხნები ქალაქებში არითიასა და კაისერიში, რომლებშიც M48 ტანკების მოდერნიზაცია გახლდათ აწყობილი. ის მათ M48A5 დონემდე მიყვანაში მდგომარეობდა (ნახ. 4). ამისთვის 90-მმ ზარბაზნებს 105-მმ-ებით ცვლიდნენ, ბენზინის ძრავებს – დიზელურით, წარმოებდა ლაზერული მანძილმზომების, სტაბილიზაციის სისტემებისა და ახალი ტრანსმისიების დაყენება. ტანკების მოდერნიზაციისთვის აღჭურვილობის კომპლექტებს ნაწილობრივ აშშ-დან აწვდიდნენ, ნაწილობრივ კი მათ თურქეთის ქარხნებში ამზადებდნენ. უცხოური პრესის ცნობებით, ქალაქების არითიასა და კაისერის საწარმოებში მოდერნიზაციას თვეში 20-მდე ტანკი გადიოდა. თურქეთსა და პაკისტანს შორის დაიდო შეთანხმება თურქულ საწარმოში ქ. არითიაში პაკისტანური M48 ტანკების მოდერნიზაციის შესახებ. 

სარემონტო ქარხნები ქალაქებში ბალიქესირი, სტამბული, ბოლუ, ისკანდერონი, იზმირი, ანკარა, ჩორლუ, არზრუმი – საველე არმიების ზონებში – არემონტებდნენ სხვადასხვანაირ ჯავშანსატანკო ტექნიკასა და საარტილერიო-სასროლ შეიარაღებას, გარდა ამისა, ტანკების, თვითმავალი საარტილერიო დანადგარებისა (თად) და ჯავშანტრანსპორტერების სათადარიგო ნაწილებსაც აწარმოებდნენ. 

უკვე დიდი ხანი იყო, რაც შეისწავლიდნენ საკითხს თურქეთში ტანკების, ქვეითთა საბრძოლო მანქანებისა (ქსმ) და ჯავშანტრანსპორტერების (ჯტრ) გამოშვების აწყობის შესახებ. 1987 წლის შემოდგომაზე გამოცხადებულ იქნა ვაჭრობა თურქეთში დაახლოებით 1700 ჯტრ-ის ან ქსმ-ის ერთობლივი წარმოების თაობაზე. მასში მონაწილეობდნენ დასავლეთგერმანული ფირმა «კრაუს-მაფეი», რომელმაც მრავალმიზნობრივი მოჯავშნული მანქანა «პუმა» შესთავაზა, ბრიტანული GKN-Senki (ქსმ MCV-80 «უორიორი»), ამერიკული FMC (ჯტრ Armoured Infantry Fighting Vehicle). 1986-1987 წლების ზამთარში აღნიშნული ფირმების ტექნიკამ თურქეთის მთაგორიანი და უდაბნო ადგილმდებარეობის პირობებში გამოცდები გაიარა. თურქული მხარე ჯტრ-ების გამოშვებაში მონაწილეობის მაღალ ხარისხსა და სხვა ქვეყნებში პროდუქციის ექსპორტის უფლებასაც მოითხოვდა. ჯტრ-ების შეიარაღების რამდენიმე ვარიანტი განიხილებოდა, მათ შორის ტსმრ «თოუებითაც». 1988 წლის აპრილში ამერიკულ კომპანია FMC-თან 1 მლრდ. დოლარის ღირებულების კონტრაქტს მოეწერა ხელი თურქეთში 1700 ჯტრ AIFV-ის ერთობლივი წარმოების შესახებ. ერთობლივ საწარმოში თურქული ფირმა «ნუროლი» ღებულობდა მონაწილეობას. 1989 წლის შუახანებში ქარხნის მშენებლობის ადგილის თაობაზე ღებულობდნენ გადაწყვეტილებას. 

დასავლეთგერმანულმა ფირმამ Krupp MAK-მა თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს დაუდო კონტრაქტის M47 ტანკების ჯტრ-ებად გადაკეთების შესახებ, მათში გაერთიანება MTU-ის (Motoren und Turbinen Union) დიზელური ძრავების დაყენების ჩათვლით. დაგეგმილი ჰქონდათ M47 ტიპის 150 ტანკის ჯტრ-ებად გადაკეთება. 

სხვა დასავლეთგერმანულმა ფირმამ – Kuka Wertechnik-მა დაუდო კონტრაქტი ამერიკული წარმოების 2000 თურქული ჯტრ-ის M113 განახლებაზე. ამ ჯტრ-ების მოდერნიზაციის პროექტის ღირებულება 1 მლრდ. დოლარს აღემატებოდა. 

ქვეყანაში იყო საწარმოო სიმძლავრეები ფირმების MAN (Maschinen Fabrik Augsburg-Nürnberg), «მერსედეს ბენცი», «მაგირუს დოიჩე» (ყველა გფრ-ისა), Fiat (იტალია), «ვოლვო» (შვედეთი), «კრაისლერი» (აშშ) ლიცენზიებით სამხედრო და სამოქალაქო დანიშნულების სატვირთო ავტომობილების ასაწყობად. ესენი გახლდათ ქარხნები «ოტომარსანი», BMC, «გენოტო», «ოტოსანი», «ოტოიოლი», «ოტომატივი», «კრაისლერი», რომლებიც ქალაქებში: სტამბულში, იზმიტში, ანკარაში, იზმირსა და ბურსაში იყო განლაგებული. 

1980-იანი წლების მიწურულისთვის ფირმა «ოტომარსანის» მსხვილი ქარხანა იქნა აგებული აქსარაიში (ქ. ნიგდე), რომელსაც დასავლეთგერმანული ლიცენზიით უნდა ეწარმოებინა «უნიმაგის» სერიის სამხედრო ავტომობილები ტვირთამწეობით 0,5; 1,5; 2,5; 5 და 10 ტ, ასევე ყველგანმავლები ტვირთამწეობით 14 და 26 ტ, და საავტომობილო ძრავები. იგეგმებოდა ყოველწლიურად 5,5 ათასი სატვირთო ავტომობილისა და 7 ათასი ძრავის გამოშვება, ხოლო დაკავებულთა რიცხვს კი 5 ათასი ადამიანისთვის უნდა მიეღწია. 

ქალაქ კონიაში მწყობრში იქნა შეყვანილი ფირმა «ტიუმოსანის» სატრაქტორო ძრავების ქარხანა. მას წელიწადში 50 ათასი სატრაქტორო ძრავი უნდა ეწარმოებინა. 

ფირმა «კოჩის» ქარხანა «ოტოკარი» სტამბულში ქვეყნის შეირაღებული ძალებისთვის უშვებდა «ჯიპებს», აგრეთვე ფირმების «მაგირუს დოიჩეს» (გფრ), CKD-ისა და «ლენდ-როვერის» (დიდი ბრიტანეთი) ლიცენზიებით – სამხედრო (სატვირთო) ავტომობილებს. 

ფირმა «ჰემა დიშლის» ქარხანას წელიწადში ამერიკული კორპორაციის «ამერიკენ მოტორზის» ლიცენზიით 2000 «ჯიპი» უნდა ეწარმოებინა. მათი გამოშვება 1988 წელს იქნა დაწყებული. 

ს ა ჰ ა ე რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | თ ა ნ ა მ ე დ რ ო ვ ე | ს ა შ უ ა ლ ე ბ ა თ ა | შ ე ქ მ ნ ი ს სფეროში, უცხოური პრესის ცნობებით, 1980-იანი წლების დასასრულს ქვეყნის შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელობა მნიშვნელოვან ყურადღებას უთმობდა საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) არსებული სისტემის დაბლამფრენ მიზნებთან ბრძოლაში შესაძლებლობების გაფართოებას. დასავლელი სპეციალისტების შეფასებების თანახმად, მის (ამ პროექტის) ღირებულებას 4,8 მლრდ. დოლარი უნდა შეეგინა. თურქეთის გენერალური შტაბის წარმომადგენლები მოითხოვდნენ ჯტრ-ის ან ყველგანმავალი სატვირთო ავტომობილის შასიზე დამონტაჟებული დაახლოებით 200 მობილური სარაკეტო გასაშვები დანადგარის შეძენას. სწავლობდნენ რიგი უცხოური ფირმების წინადადებებს: შვეიცარიული «ერლიკონის» (კომპლექსი ADATS), ინგლისური «ბრითიშ აეროსფეისის» («რაპირა» დამიზნების ლაზერული სისტემით), ამერიკული «ფორდ აეროსფეისის» («ჩაპარელი»), საერთაშორისო კონსორციუმ «ევრომისაილის» («როლანდ-3»). 1989 წლის შუახანებისთვის საბოლოო გადაწყვეტილება ჯერ კიდევ არ ჰქონდათ მიღებული. ინგლისურმა კომპანიამ «ბრითიშ აეროსფეისმა» დამიზნების ლაზერული სისტემის მქონე საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) «რაპირას» მწარმოებელი ქარხნის აშენებაც შესთავაზა. თურქეთს დიდი ბრიტანეთისგან ამ ზმრ-ების გასაშვები 36 დანადგარი უკვე ჰქონდა მიღებული და იმ ხანებში თვითონ რაკეტების მეორე პარტიის მიწოდება მიმდინარეობდა. 

ხ ო მ ა ლ დ ს ა მ შ ე ნ ე ბ ლ ო | დ ა | გ ე მ თ ს ა მ შ ე ნ ე ბ ლ ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა (უფრო დაწვრილებით თურქეთში ხომალდმშენებლობის შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1989, № 3, გვ. 61-65). 1980-იან წლების მიწურულს თურქეთი გახლდათ ქვეყანა სწრაფად განვითარებადი ხომალდსამშენებლო მრეწველობით. ხომალდმშენებლობას გააჩნდა სიმძლავრეები 5 ათას ტ-მდე წყალწყვის ფრეგატებისა და საესკადრო ნაღმოსნების, დიზელური წყალქვეშა ნავების, სარაკეტო კატარღების, ტანკსადესანტო ხომალდების, საპატრულო, სატორპედო და სადარაჯო კატარღების გამოსაშვებად, დასავლეთის ქვეყნების, და უწინარეს ყოვლისა გფრ-ისა და აშშ-ის ლიცენზიებითა და ტენიკური დახმარებით. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანაში «გიოლჯუკ ასკერი ტერსანესი» (ქ. გიოლჯუკი) აგებდნენ MEKO 200 პროექტის მართვადი სარაკეტო შეიარაღების მქონე ფრეგატებს (მრი ფრეგატები), 209 პროექტის წყალქვეშა ნავებს (ორივე დასავლეთგერმანული ლიცენზიებით), «ჩაკაბეის» ტიპის ტანკსადესანტო ხომალდებს. საწარმოში 5 ათასზე მეტი ადამიანი იყო დაკავებული. საწარმოო სიმძლავრეების დატვირთვის მაღალი პროცენტის მიღწევის მიზნით აქ პერიოდულად აგებდნენ აგრეთვე მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებს 18 ათას ტ-მდე დედვაიტით. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანაში «ტაშკიზაკ ასკერი ტერსანესი» (ქ. სტამბული) გფრ-ის ლიცენზიით წარმოებდა 170 ტ წყალწყვის «დოგანის» ტიპის სარაკეტო კატარღებისა (ნახ. 5) და SAR-33 კატარღების, სანაღმო გადამღობების, ტანკსადესანტო ხომალდებისა და სადესანტო-გადასასხმელ საშუალებათა მშენებლობა. საწარმოში 3 ათასამდე ადამიანი გახლდათ დაკავებული. 

თურქეთი სწრაფად ანვითარებდა სადესანტო ხომალდების, საბრძოლო კატარღებისა და დამხმარე გემების ექსპორტს განვითარებად ქვეყნებში. ხომალდმშენებლობის ძირითადი ცენტრები იყო ქალქები სტამბული, იზმითი (ხომალდსამშენებლო კომპლექსი «თუზლა»), ერეგლი და იზმირი. 

ქვეყნის 40-ზე მეტ გემთსაშენ ვერფში აგებდნენ ტანკერებს, ბალკერებსა და მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებს 75 ათას ტ-მდე დედვაიტით. 1988 წელს ქვეყანაში უმსხვილესი გემთსამშენებლო ქარხნის «ფენდიქ ტერსანესის» მეორე რიგის მწყობრში შესვლის შემდეგ შესაძლებელი შეიქნა 170 ათას ტ-მდე დედვაიტის გემებისა და ასევე 35 ათას ცხ. ძ.-მდე სიმძლავრის ძრავების აგება. 

ს ა ა რ ტ ი ლ ე რ ი ო - ს ა ს რ ო ლ ი | შ ე ი ა რ ა ღ ე ბ ი ს | წ ა რ მ ო ე ბ ი ს | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. მსუბუქ სასროლ იარაღს უშვებდნენ სახელმწიფო კომპანია MKEK-ის საწარმოში ქ. კირიქკალეში (შაშხანებს G3A3, ავტომატებს MP-5, ტყვიამფრვევებს MG3). 

საარტილერიო ქარხანა «თოფ ოტომატივი» (ქ. კირიქკალე) აწარმოებდა 105-მმ სატანკო ზარბაზნებს (200 ერთეულამდე წელიწადში), 120 და 81 მმ ყალიბის ნაღმსატყორცნებს. მიმდინარეობდა მზადება 155-მმ ჰაუბიცების მოდერნიზაციის, აგრეთვე მათი საკუთარი წარმოების აწყობისთვისაც. 

საზენიტო საარტილერიო შეიარაღების ქარხანა (ქ. ჩანქირი) შვეიცარიული ფირმის «ერლიკონის» ლიცენზიით 1980-იანი წლების მიწურულს უშვებდა შეწყვილებულ 20-მმ დანადგარებს, ხორციელდებოდა მზადება ასევე 35-მმ შეწყვილებული საზენიტო დანადგარების წარმოებისთვის. 

ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | მ ა ს ა ლ ე ბ ი ს | წ ა რ მ ო ე ბ ი ს | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. საბრძოლო მასალების, ასაფეთქებელი ნივთიერებებისა და დენთების გამოშვებით სახელმწიფო კომპნია MKEK-ის რამდენიმე ქარხანა გახლდათ დაკავებული, რომლებიც განლაგებული იყვნენ ქალაქებში კირიქკალესა და ანკარაში. აქ აწარმოებდნენ სხვადასხვა ყალიბის ვაზნებს მსუბუქი სასროლი იარაღისათვის, 20-დან 203,2 მმ ყალიბის ჭურვებს, საავიაციო ბომბებს, ტანკსაწინააღმდეგო და ქვეითსაწინააღმდეგო ნაღმებს, 155- და 203,2-მმ ჰაუბიცების გასროლების მუხტებს, სხვადასხვნაირ ამფეთქებს, დინამიტს, ტროტილს, საკვამლე კოჭებსა და მასობრივი დაზიანების იარაღისგან (მდი) დაცვის საშუალებებს. 

რ ა დ ი ო ტ ე ქ ნ ი კ უ რ ი | დ ა | რ ა დ ი ო ე ლ ე ქ ტ რ ო ნ უ ლ ი | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა 1980-იანი წლების ბოლოს თურქული ეკონომიკის ერთერთ ყველაზე უფრო სწრაფად განვითარებად დარგს წარმოადგენდა. ეროვნული თავდაცვის სამინისტროსათვის რადიოელექტრონული მოწყობილობების გამოშვებაში წამყვან კომპანიებად ფირმების «ასელსანის», «თელეტაშისა» და «თესტაშის» საწრმოები ითვლებოდა. 

ქარხანა «ასელსანი» (ქ. ანკარა) მსხვილი საწარმო გახლდათ, რომელიც HFSSB სერიის გადასატანი, მობილური და მძლავრი სტაციონარული საარმიო რადიოსადგურების მთელ ოჯახს უშვებდა, აგრეთვე სხვადასხვანაირ ელექტრონულ აპარატურას, გამშიფრავ მოწყობილობებს, ელექტრონულ ტრენაჟორებს, კოსმოსური კავშირგაბმულობის სისტემების ელექტრონულ აპარატურას, საველე ტელეფონებს, კონტროლისა და შეტყობინების სხვადასხვანაირ აპარატურას ელექტრონულ-გამომთვლელი მანქანების (ეგმ /კომპიუტერები/) გამოყენებით სამოქლაქო თავდაცვისთვის, ბანკებისა და სამხედრო ობიექტების დასაცავად, ინტეგრალურ სქემებს, ელექტრონულ კომპონენტებსა და სამხედრო დანიშნულების სხვა რადიოელექტრონულ მოწყობილობებს (აღჭურვილობებს). ფირმა «ასელსანს» ტექნიკურ დახმარებას უწევდნენ კომპანიები «სიმენსი» (გფრ), «პლესი» და «მარკონი» (ორივე ბრიტანული), აგრეთვე სხვებიც. 1988 წელს ქარხანა «ასელსანმა» დაიწყო ინერციული სანავიგაციო სისტემების წარმოება F-16 ტიპის ტაქტიკური გამანადგურებლებისთვის, აგრეთვე ელექტრონული ამფეთქებისა. საწარმო თანდათანობით ერთვებოდა «ჰაერი – დედამიწა» კლასის მართვადი რაკეტების (მრ) «მეივერიქებისა» და გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსების (გზრკ) «სტინგერ-პოსტი» ერთობლივ წარმოებაში ევროპული კონსორციუმის ფარგლებში. 

პრესის შეტყობინენენით, ამ ქარხნის ამწყობ საამქროებს 46 ათასი მ² ფართობი ეკავათ, და მასში 2,7 ათასი ადამიანი გახლდათ დაკავებული 330 ინჟინრისა და 950 ტექნიკოსის ჩათვლით. ქარხნის მიერ გამოშვებული პროდუქციიდან 40 % თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მიეწოდებოდა, 30 % – სამოქალაქო სექტორს და 30 %-ც სხვა ქვეყნებში საექსპორტოდ გადიოდა. 

1987 წელს ესენბოგაში (ქ. ანკარა) ქარხანა «ასელსანის» მეორე კორპუსის მშენებლობა იქნა დაწყებული, რომელსაც 228 ათასი მ² ფართობი უნდა ჰქონოდა. 

ქარხანა «თელეტაშ ტელეკომუნიკსიონ თიჯალეთი» (ქ. სტამბული) მსხვილი საწარმო გახლდათ, რომელიც კავშირგაბმულობის აპარატურას აწარმოებდა, მათ შორის სამხედრო დანიშნულებისაც. ქარხანაში 2,2 ათასი ადამიანი იყო დაკავებული. 

თურქეთის ელექტრონული მრეწველობის კორპორაციაში შემავალ ფირმა «თესტაშს» ორი ქარხანა ჰქონდა, რომლებიც ქალაქებში ანკარასა და აიდინში იყო განლაგებული. ორივე თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მიმწოდებელი გახლდათ და ელექტრონულ კომპონენტებს, გარდამქმნელებს, გადამრთველებს, ავტომატურ ელექტრონულ კომუტატორებსა და ინტეგრალურ სქემებს აწარმოებდა. 

1980-იანი წლების ბოლოსთვის თურქეთში სწრაფი ტემპებით ვითარდებოდა ტელევიზორების, რადიომიმღებებისა და სხვა რადიოაპარატურის წარმობა. 1987 წელს ფერად ტელევიზორებს უშვებდა რვა ქარხანა, შავ-თეთრს – ოთხი. ყველა განლაგებული იყო ქალაქებში სტამბულში, ანკარასა და იზმირში. იმავე დროს სწრაფად იზრდებოდა კაბელების მწარმოებელი ქარხნების რიცხვიც. ყოველივე ეს ქვეყანაში რადიოელექტრონიკის განვითარებას უწყობდა ხელს. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга Ю. Введенский, кандидат военных наук, доцент, «Военная промышленность Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1989 г. № 6. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ხომალდმშენებლობა თურქეთში 1980-იან წლებში

ხომალდმშენებლობას თურქეთში მრავალსაუკუნოვანი ისტორია გააჩნია. პირველ ვერფებს მის ტერიტორიაზე XV საუკუნის შუახანებში დაედო საძირკველი, და ქვეყანა საკმარისად სწრაფად მძლავრ საზღვაო დერჟავად გადაიქცა. სულთნების კორსარები (რეისები) დაუნდობლად ძარცვავდნენ და ძირავდნენ ხმელთაშუა ზღვაში ევროპული ქვეყნების ნებისმიერ შემხვედრ ხომალდებს. ყირიმის ნაპირებზე რუსეთის გამოსვლისა და ახალგაზრდა შავი ზღვის ფლოტის შექმნის შემდეგ ოსმალეთის იმპერიის ფლოტთან შავ, და შემდეგ კი ხმელთაშუა ზღვაში ბატონობისთვის გააფთრებული ბრძოლა გაიშალა. რუსული ფლოტის სახელოვანმა გამარჯვებებმა – სინოპმა, ჩესმამ, ნავარინმა, კორფუმ, ტენდრამ და სხვებმა, ბრიგ «მერკურის» გმირობამ თავიანთი ადგილი ისტორიაში სამუდამოდ დაიმკვიდრეს. 

ორ მსოფლიო ომს შორის პერიოდში ხომალდმშენებლობა თურქეთში, ქვეყნის ეკონომიკური ჩამორჩენილობის გამო, დაქვეითებაში მოვიდა. 1955 წელს ქვეყნის ნატო-ში შესვლის შემდეგ დაიწყო თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) აღჭურვა იმ ხომალდებით, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში იყო აგებული და მას აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთისგან გადაეცა. ეროვნული აგების პირველი ფრეგატი ხომალდსამშენებლო ქარხნის «გიოლჯუკ ასკერი ტერსანესის» სტაპელებიდან ზღვაში მხოლოდ 1971 წელს იქნა ჩაშვებული. მოძველებული აღჭურვილობის მქონე ხომალდამშენებლო ვერფები სზძ-ის სანაღმო გადამღობებს, მცირე სადესანტო ხომალდებს, კატარღებსა და დამხმარე გემებს შეზღუდული რაოდენობით აგებდნენ. 

1952 წელს სახელმწიფო საწარმო «დენიზჯილიქ ბანკასი» («საზღვაო ბანკი») შეიქმნა, რომლის შემადგენლობაშიც ორი სახელმწიფო სანაოსნო კომპანია იქნა შეყვანილი, რომელთა ყველა სავაჭრო გემი სზძ-ის რეზერვში ჩაირიცხა. 

1963 წელს სზძ-ისა და სტამბულის ტექნიკური უნივერსიტეტის სპეციალისტებისგან შემდგარმა კომისიამ ხომალდსამშენებლო ქარხნებისა და ვერფების გაფართოებისა და მოდერნიზაციის შესახებ წინადადებით მოხსენება შეადგინა. 1980-იანი წლების დასაწყისამდე 18 ათას ტ-ზე მეტი დედვაითის მქონე გემების აგება თურქეთში საერთოდ ვერ წარმოებდა. 

1980-იანი წლებიდან სწრაფად დაიწყო თურქული ხომალდმშენებლობის შესაძლებლობათა გაფართოება. მიღებულ იქნა ახალი ხომალდსამშენებლო პროგრამა, ნატო-ს ქვეყნების ფინანსური და ტექნიკური დახმარებით მოახდინეს ხომალდსამშენებლო ქარხნების მოდერნიზაცია. უცხოური პრესის ცნობებით, 1981-დან 1985 წლის ჩათვლით პერიოდში აგებული ხომალდების ჯამური წყალწყვის მიხედვით თურქეთი მსოფლიოში მერვე ადგილზე გავიდა, ხოლო მათი რიცხვის მიხედვით კი – მესამე-მეოთხე ადგილზე. 

ხომალდებისა და დამხმარე გემების მშენებლობის მოცულობა ამ პერიოდში წინა ხუთწლედთან შედარებით 3-4 ჯერ გაიზარდა. 1971-1975 წლებში ქვეყანაში 15 ხომალდი, კატარღა და დამხმარე გემი იქნა აგებული (საერთო წყალწყვით 6 ათასი ტ), 1976-1980-ში – 21 (6,3 ათასი ტ), ხოლო 1981-1985-ში კი – უკვე 82 (41,4 ათასი ტ). თურქეთმა დაიწყო განვითარებად ქვეყნებში სადესანტო ხომალდების, საბრძოლო კატარღებისა და დამხმარე გემების გაყიდვა, და 1981-1985 წლებში მათმა ექსპორტმა 29 ერთეული შეადგინა. 

საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, 1990-იანი წლების ბოლოსთვის თურქეთის სზძ-ს მნიშვნელოვანი რაოდენობით ეროვნული აგების ახალი ხომალდი უნდა მიეღო, მათ რიცხვში მართვადი სარაკეტო იარაღით აღჭურვილი ფრეგატები (მრი ფრეგატები), წყალქვეშა ნავები, სარაკეტო კატარღები, ტანკსადესანტო ხომალდები, სანაღმო გადამღობები. 

ამავე დროს თურქეთის ხომალდმშენებლობა მთლიანად გახლდათ დამოკიდებული უცხოურ ლიცენზიებსა და სხვადასხვა აღჭურვილობათა საიმპორტო მიწოდებებზე (ძირითადად ნატო-ს ქვეყნებიდან). დასავლელი სპეციალისტები ხაზს უსვამდნენ, რომ თურქეთის სამხედრო მრეწველობის ეს დარგი, რომელსაც საესკადრო ნაღმოსნების ჩათვლით ხომალდებისა და წყალქვეშა ნავების კორპუსების აგება შეეძლო, მათთვის მთავარი ენერგეტიკული დანადგარების, დამხმარე მექანიზმებისა და სახომალდო შეიარაღების მიწოდებებში თავის უცხოელ პარტნიორებზე იყო დამოკიდებული. რადიოსალოკაციო, ჰიდროაკუსტიკური და რადიოსანავიგაციო სისტემების იმპორტირება მთლიანად აშშ-დან, გფრ-დან და ნიდერლანდებიდან წარმოებდა. 

ხომალდმშენებლობის განვითარებაში 1980-იან წლებში თურქეთი ძირითადად გფრ-ის დახმარებაზე იყო დამყარებული. MEKO 200 პროექტის სათავო და მომდევნო მრი ფრეგატები (ნახ. 1) დასავლეთგერმანული ფირმების «ბლომ უნდ ფოსისა» (ქ. ბრემენი) და «ჰოვალდტსვერკე დოიჩე ვერფტის» (ქ. კილი) ვერფებში იყო აგებული, 209 პროექტის პირველი სამი წყალქვეშა ნავი (ნახ. 2) – «ჰოვალდტსვერკე დოიჩე ვერფტის» ვერფებში, სათავო სარაკეტო კატარღა «დოგანი» კი (ნახ. 3) – «ლიურსენ ვერფტისა» (ქ. ბრემენ-ვეგეზაკი). ამ ხომალდების მშენებლობის დაფინანსებისთვის დასავლეთგერმანული კონსორციუმი შეიქმნა და გფრ-დან მსხვილი კრედიტებიც იქნა მიღებული. დასავლეთგერმანულ ვერფებში ასწავლიდნენ თურქ მუშებს, სადაც ისინი ღებულობდნენ მაღალ კვალიფიკაციას, სტაჟირებას გადიოდა საინჟინრო-ტექნიკური პერსონალი, ხდებოდა ხომალდების დაპროექტების თანამედროვე გამოცდილებისა და მათი აგების მოდულურ-აგრეგატული მეთოდის გადაღება. თურქეთის ხომალდსამშენებლო ქარხნებს თანამედროვე სადაზგო ფარეხი და აღჭურვილობა გადაეცემოდა. 

დასავლეთგერმანულ კონსორციუმზე დამატებით თურქული ხომალდმშენებლობის პროგრამაში ჩართული იყვნენ შვეიცარიული ფირმა «კონტრავესი» და ჰოლანდიური «ჰოლანდ-ზე სიგნაალ აპარატენი», ხომალდების შეიარაღების ნაწილი, რადიოელექტრონიკის ჩათვლით, შეერთებული შტატებისგან მიეწოდებოდა, რომლის ხარჯების ანაზღაურებასაც იმ კრედიტების ხაზით აწარმოებდნენ, რომლებიც «შეიარაღების საექსპორტო გაყიდვის» პროგრამით (FMS) გამოიყოფოდა. 

მეხუთე ხუთწლიანი გეგმით (1985-1989) თურქული სავაჭრო ფლოტის დაჩქარებული განვითარება იქნა გათვალისწინებული. ამასთან დაკავშირებით შეუდგნენ სატრანსპორტო გემების მშენებლობის საწარმოო ბაზის სწრაფი ტემპებით განვითარებას. ძირითადად ეროვნულ ვერფებში გემების აგების ხარჯზე დასახული ჰქონდათ ფლოტის ჯამური ტონაჟის 41 %-ით გაზრდა – 4,4 მლნ. ტ დედვაითიდან 1984 წელს 6,2 მლნ. ტ-მდე 1989-ში. 1993 წლისთვის დაგეგმილი იყო ვერფების საწარმოო სიმძლავრეების წელიწადში 1 მლნ. ტ დედვაითამდე გადიდება. შეიქმნა ფონდი «გისათი» გემთმშენებლობის დაფინანსებისთვის. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, 1980-იანი წლების მიწურულს თურქეთში 42 გემთსამშენებლო საწარმო მოქმედებდა, მათგან სამი სზძ-ს მიეკუთვნებოდა, ექვსი სახელმწიფო საწარმო გახლდათ, 33 კი – კერძო საწარმო. მათ განკარგულებაში 93 სამშენებლო ადგილი იყო, მათ შორის 80 ადგილი 50-დან 150 მ-მდე სიგრძის საპელებით, ექვსი – 151-დან 200 მ-მდე და ერთიც 200 მ-ზე მეტი სიგრძისა. გემთსამშენებლო მრეწველობაში დაკავებულთა რიცხვი 23 ათას ადამიანს აღემატებოდა. საწარმოების ძირითადი ნაწილი სტამბულისა და იზმითის ყურის (კომპლექსი თუზლა) რაიონში იყო განლაგებული, იყო ასევე ვერფები იზმირსა და ერეგლიში (ნახ. 4). 

[ნახატი] 

ნახ. 4. თურქეთის ძირითადი ხომალდსამშენებლო ქარხნებისა და გემთსამშენებლო ვერფების განლაგების სქემა 

თურქული გემთსამშენებლო მრეწველობის საწარმოო სიმძლავრეებს 1986 წელს უცხოელი სპეციალისტები წელიწადში 530 ათას ტ დედვაითად აფასებდნენ, მათ შორის ქალაქებში გიოლჯუკსა და სტამბულში არსებული ქარხნების ჯამურ სიმძლავრეს – 40 ათას ტ-ად. ვერფებს უნარი ჰქონდათ წელიწადში 120 ათას ტ-მდე ფოლადი გადაემუშავებინათ. ქვემოთ, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მაშინდელი მონაცემების მიხედვით, მოცემულია თურქეთის ძირითადი ხომალდსამშენებლო საწარმოების მოკლე დახასიათება. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანა «გიოლჯუკ ასკერი ტერსანესი» (ქ. გიოლჯუკი), რომელიც 1911 წელს გახლავთ დაარსებული, რამდენჯერმე ყოფილა გაფართოებული და მოდერნიზებული. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ აშშ-ის დახმარებით მსხვილი რეკონსტრუქცია იქნა ჩატარებული, ხოლო იმ დროისთვის უკანასკნელი მოდერნიზაცია კი 1977-1983 წლებში განახორციელეს. ის 1989 წლის შუახანებისთვის ქვეყანაში ყველაზე უფრო თანამედროვე საწარმო გახლდათ. უშვებდა ფრეგატებს, 209 პროექტის დიზელურ წყალქვეშა ნავებს, მშრალი ტვირთების გადამტან გემებსა და 18 ათას ტ-მდე დედვაითის ტონაჟის მქონე გემებს. ქარხანაში იყო ორი სტაპელი (150×25 მ და 80 ×20 მ), რომლებზედაც შეიძლებოდა 30 ათას ტ-მდე წყალწყვის ხომალდებისა და გემების მშენებლობა. ქარხანას ჰქონდა სამი მცურავი დოკი ტვირთამწეობით 16 ათასი, 13,5 ათასი და 12 ათასი ტ. 

1924 წელს აქ რემონტი და დოკირება გაიარა სახაზო კრეისერმა «იავუზმა» (ყოფილი გერმანული «გიობენი», რომელიც თურქეთს პირველ მსიფლიო ომში გადაეცა). 1962 წლიდან აშშ-ის ტექნიკური დახმარებით წყალქვეშა ნავების კაპიტალური რემონტი იქნა ორგანიზებული, რაც 1989 წლის შუამდე 30 დიზელურ წყალქვეშა ნავს ჩაუტარდა. 

ქ. გიოლჯუკში არსებულ ქარხანაში 1970-იან წლებში ორი ფრეგატი ააგეს, რომელთაგან «ბიორკი» მწყობრში 1972 წელს იქნა შეყვანილი, ხოლო «ფეიქი» კი – 1975-ში. 

გფრ-ის ლიცენზიით 209 პროექტის სამი წყალქვეშა ნავი იყო აგებული («ილდირაი», «დოგანაი» და «თითირაი»), მიმდინარეობდა მეოთხე წყალქვეშა ნავის მშენებლობა, რომლის საძირკველიც 1985 წლის მაისში იქნა დადებული. 

ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობაში MEKO 200 პროექტის მრი ფრეგატი «ფათიჰი» (გფრ ლიცენზიით) იქნა შეყვანილი, და მიდიოდა მეორე მრი ფრეგატის «ილდირიმის» მშენებლობა, რომლის საძირკველიც 1986 წლის ივნისში იყო დადებული. 

ქარხანაში აწარმოებდნენ თურქული საესკადრო ნაღმოსნებისა და წყალქვეშა ნავების კაპიტალურ რემონტსა და მათში ახალ აღჭურვილობათა (მოწყობილობათა) დაყენებას, უშვებდნენ ცეცხლის მართვის სახომალდო სისტემებს «საფანი», ელექტრონულ აღჭურვილობას, აპარატურასა და ხელსაწყოებს. 

1987 წლისთვის მდგომარეობით აქ 65 ხომალდი და გემი იყო აგებული. ქარხანაში 5 ათასი მუშა და 100 ინჟენერი მუშაობდა. სრული დატვირთვის უზრუნველყოფისთვის ასევე უშვებდნენ 18 ათასი ტ დედვაითის ტონაჟის ბალკერებს, 13 ათასი და 5,5 ათასი ტ დედვაითის მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებსა და ბუქსირებსაც. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანა «ტაშქიზაკ ასკერი ტერსანესი» (ნახ. 5) ოქროს რქის ბუხტაში (ქ. სტამბული) იმყოფება. ის 1455 წელსაა დაარსებული. გფრ-ის ტექნიკური დახმარებით «ცივი ომის» წლებში რამდენჯერმე გაიარა მოდერნიზაცია. დასავლეთერმანული ლიცენზიით უშვებდა «დოგანის» ტიპის სარაკეტო კატარღებს, რომლებიც «ჰარპუნის» ტიპის ხომალდსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსებით (ხწრკ) გახლდნენ შეიარაღებული, აგრეთვე სადესანტო ხომალდებს, სანაღმო გადამღობებს, სატორპედო, საპატრულო და სადარაჯო კატარღებს. 

1828 წელს ქარხანაში ორთქლით მავალი პირველი გემი იქნა აგებული, 1886-ში კი – პირველი თურქული წყალქვეშა ნავი. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ის სავაჭრო გემების მშენებლობაზე გადაერთო, ხოლო 1941 წელს საბრძოლო ხომალდების მშენებლობა იქნა განახლებული. 

1980-იანი წლების მიწურულს ქარხნის განკარგულებაში გახლდათ ორი სტაპელი (140×25 მ და 100×15 მ), სლიპები, ორი მცურავი დოკი (ტვირთამწეობით 3,5 ათასი და 2,5 ათასი ტ). 

1978-დან 1989 წლის შუახანებისთვის აქ დასავლეთგერმანული ფირმის «ლიურსენის» ლიცენზიით «დოგანის» ტიპის ექვსი კატარღა და SAR-33 ტიპის 12 კატარღა იქნა აგებული თითოეული 170 ტ წყალწყვით, აგრეთვე სამი ტანკსადესანტო ხომალდი, ტანკერები სზძ-თვის, 10 ათას ტ-მდე ტონაჟის მშრალი ტვირთების გადამზიდი გემები. ქარხანაში დაკავებულთა რიცხვი 3 ათას ადამიანამდე ადიოდა. წელიწადში მასში დაახლოებით 200 ხომალდსა და გემს არემონტებდნენ. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, იზმირში იყო სზძ-ის მცირე ვერფი, რომელიც სადესანტო ხომალდებს, კატარღებს, სადესანტო-გადასასხმელ საშუალებებს აგებდა, აგრეთვე სზძ-ის ხომალდებისა და კატარღების რემონტსა და დოკირებასაც აწარმოებდა. სახელმწიფო და კერძო ვერფებს შორის გამოირჩეოდა ახალი მსხვილი გემთსამშენებლო და მანქანათსამშენებლო ქარხანა «ფენდიქ ტერსანესი», რომელიც სახელმწიფო კომპანიას «თურქიე გემი სანაის» ეკუთვნოდა. ის სტამბულის შემოგარენში გახლდათ განლაგებული და იაპონური და დასავლეთგერმანული ფირმების ტექნიკური დახმარებით იყო აშენებული. ჰქონდა სტაპელი (200×38 მ) და თანამედროვე საამწე აღჭურვილობა. ფოლადის დამუშავების სიმძლავრეები შადგენდა 16 ათას ტ-ს წელიწადში. გემების საძირკველების დადება 1982 წელს იქნა დაწყებული და 1988-ის აინვრის მდგომარეობით 30-ზე მეტი გემი იყო გამოშვებული. 1989 წლის შუახანებში მიმდინარეობდა 26-26 ათასი ტ დედვაითის სამი ბალკერის მშენებლობა პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკისთვის და ჰქონდათ შეკვეთა 75-75 ათასი ტ დედვაითის მშრალი ტვირთების გადამზიდი ორი გემის აგებაზე თურქეთის სახელმწიფო სანაოსნო კომპანიისთვის. 

1988 წლის ბოლოს ამ ქარხნის გაფართოების მეორე რიგის სამუშაიები იქნა დასრულებული, რომლებიც ითვალისწინებდა მშრალი დოკის (300×75 მ) აგებას 170 ათას ტ-მდე დედვაითის გემებისთვის, აგრეთვე ხომალდებისა და გემების კორპუსების ამწყობი ახლი საამქროების აშენებას. საწარმოში დაკავებულთა რიცხვი შეადგენდა დაახლოებით 4 ათასი ადამიანს. 

ვერფის ტერიტორიაზე იმყოფებოდა ქარხანა, რომელიც «ზულცერის» ტიპის სახომალდო ძრავებს აწარმოებდა (ლიცენზიით). მისი მშენებლობა 1979 წელს დაასრულეს. 1987 წლამდე აქ 540-5400 ცხ. ძ. სიმძლავრის დიზელურ ძრავებს უშვებდნენ, 1987 წლიდან კი დასახული ჰქონდათ 18 ათასი ცხ. ძ. სიმძლავრის დიზელური ძრავების გამოშვების აწყობა, და მის შემდეგ – 35 ათასი ცხ. ძ. სიმძლავრისაც. 

სახელმწიფო კომპანია «თურქიე გემი სანაის» სხვა ძირითადი ვერფების მოკლე მახასიათებლები 1980-იანი წლების მიწურულის მდგომარეობით ქვემოთ ცხრილშია წარმოდგენილი. ყველა ამ საწარმოს უცხოელი ექსპერტები განიხილავდნენ როგორც თურქეთის სზძ-ის ხომლდსამშენებლო და სარემონტო ბაზის რეზერვს. 

ცხრილი 

სახელმწიფო კომპანია «თურქიე გემი სანაის» ზოგიერთი ვერფის მოკლე მახასიათებლები 

(ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – ვერფის სახელწოდება (ადგილმდებარეობა); B – სტაპელების ზომა, მ; C – მშრალი დოკების სიგრძე, მ; D – მცურვი დოკების სიგრძე, მ / ტვირთამწეობა, ათასი ტ; E – მშენებლობის წლიური საწარმოო სიმძლავრეები, დედვაითის ტ; F – ყველაზე უფრო დიდი გემის ტონაჟი, დედვაითის ტ: აგებულისა / რომლის დოკირებაც შეიძლება; G – ფოლადის დამუშვების წლიური სიმძლავრეები, ტ; H – დაკავებულთა რიცხვი) 

. . . . A . . . . . . . . . . . . . B . . . . . . . C . . . . D . . . . . . . . E . . . . . . F . . . . . . G . . . . . H . .

«ჯამიათლი . . . . . . 92×16, . . . . . – . . . . . – . . . . .18000 . . . 13500 . . .8000 . . . 1110

ტერსანესი» . . . . . .140×24 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / – . . . 

(სტამბული) 

«ჰალიჩ . . . . . . . . . . 56×18, . . . . . 84; . . . . – . . . . . .8000 . . . 5400 / . . 4000 . . . 1500

ტერსანესი» . . . . . . 90×22. . . . . 119; . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8000 . . . 

(სტამბული) . . . . . . . . . . . . . . . .153 . . . 

«ისტინია . . . . . . . . 85×14 . . . . . . – . . . 67 / 5,0; . . .3300 . . .3300 / . . 2500 . . . . 950

ტერსანესი» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 / 7,5; . . . . . . . . . 35000 . . . 

(ბოსფორის . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 / 14,5 . . . 

სრუტე) 

«ალაიბეი . . . . . . . სინქრო- . . . . – . . . . . – . . . . . . .1500 . . .2500 / . . 1700 . . . . 410

ტერსანესი» . . . . . ლიფტი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12500 . . . 

(იზმირი) . . . . . . . ტვირთ- 

. . . . . . . . . . . . . . . ამწეობით . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3000 ტ 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга Ю. Введенский, «Кораблестроение в Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1989 г. № 3. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა