თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები 1970-იანი წლების შუახანებისთვის

1970-იანი წლების საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, თურქეთს ეკავა ხელსაყრელი (მომგებიანი) სტრატეგიული მდებარეობა აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვის რაიონში. იგი ფლობდა სრუტეების ზონას (ბოსფორი და დარდანელი), რითაც იქცევდა აშშ-ისა და ნატო-ს აგრესიული ბლოკის მილიტარისტული წრეების დიდ ყურადღებას, ხოლო ამ ბლოკის წევრი იგი თავადაც გახლდათ. 

როგორც ცნობილია, თავისი შეღწევა თურქეთში პენტაგონმა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დაიწყო. 1947 წლის 12 ივლისს აშშ-მა ხელი მოაწერა თურქეთთან ხელშეკრულებას, ეგრეთ წოდებული „ტრუმენის დოქტრინის“ საფუძველზე, მისთვის სამხედრო და ეკონომიკური დახმარების გაწევის შესახებ. თურქეთის ნატო-ში შესვლის შემდეგ (1952 წელი) ამ ბლოკის სარდლობამ დაიწყო მაღალი ინტერესის გამოჩენა მისი შეიარაღებული ძალებისადმი, მათ შორის სამხედრო-საზღვაო ძალებისადმიც (სზძ). 1950-იანი წლების დასაწყისში დაიწყო აშშ-დან თურქეთის ფლოტისთვის საბრძოლო ხომალდების მიწოდება, საესკადრო ნაღმოსნებისა და წყალქვეშა ნავების ჩათვლით, აგრეთვე დაიწყო ახალი სამხედრო-საზღვაო ბაზების, პორტებისა და სხვა სამხედრო ობიექტების მშენებლობა და ძველების რეკონსტრუქცია. 

როგორც საზღვარგარეთულ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, 1970-იან წლებში ნატო-ს სარდლობა გეგმავდა ომის შემთხვევაში თურქეთის სზძ-თვის შემდეგი ამოცანების დაკისრებას: სრუტეების ზონის ბლოკადა, სახმელეთო ჯარების ზღვისპირა ფლანგის მხარდაჭერა, შავი ზღის სანაპიროს დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვა, თავისი საზღვაო კომუნიკაციების დაცვა და მოწინააღმდეგის კომუნიკაციების დარღვევა. ამ ამოცანების შესრულებისთვის თურქეთის სზძ-ს, ხომალდების გარდა, გააჩნდა სანაპირო არტილერია, საბაზო საპატრულო ავიაცია და მიწისზედა ნაწილებიც. 

1970-იან წლებში თურქეთის სზძ წარმოადგენდა ქვეყნის შეიარაღებული ძალების დამოუკიდებელ სახეობას. მას ხელმძღვანელობდა სზძ-ის სარდალი, რომელიც ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს წევრიც გახლდათ – უმაღლესი სამხედრო-პოლიტიკური ორგანოსი, რომელიც ახდენდა ქვეყნის სამხედრო პოლიტიკისა და ეროვნული თავდაცვის საკითხებში ცენტრალური სამოქალაქო და სამხედრო დაწესებულებების საქმიანობის კოორდინაციას. 

მიღებული ორგანიზაციის შესაბამისად სამხედრო-საზღვაო ძალები მოიცავდა ფლოტს, ორ სამხედრო-საზღვაო ზონას, საზღვაო ავიაციას, სადესანტო ძალებს, მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა გიოლჯუკს, სამხედრო-საზღვაო სასწავლო სარდლობასა და საზღვაო ქარხნებისა და ვერფების გენერალურ დირექციას. 

სზძ-ის ძირითად გაერთიანებას წარმოადგენდა ფლოტი, რომელიც შედგებოდა სამი ფლოტილიისაგან: წყალზედა ხომალდების, წყალქვეშა ნავების და ნაღმსატრალო ფლოტილიებისგან. ფლოტილიები თავის მხრივ იყოფოდა ხომალდების დივიზიონებად. 

თურქეთის ტერიტორია და მიმდებარე წყლები გაყოფილი იყო ჩრდილოეთ (შტაბი სტამბულში) და სამხრეთ (შტაბი იზმირში) სამხედრო-საზღვაო ზონებად. პირველი მოიცავდა ოთხ სამხედრო-საზღვაო რაიონს: შავი ზღვის, ბოსფორის, დარდანელისა და მარმარილოს ზღვის, მეორე კი ორ რაიონს – ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების. ჩრდილოეთისა და სამხრეთის ზონების სარდლობები ოპერატიულ სარდლობებად ითვლებოდა და ჩვეულებრივ პირობებში სახომალდო ძალები არ გააჩნდათ. მათ მიერ დაგეგმილი ოპერაციების (სწავლებების) ხასიათისდა მიხედვით, ხომალდების საჭირო რაოდენობა ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობიდან გამოეყოფოდათ. სამხედრო-საზღვაო რაიონების მეთაურებს თავიანთ რაიონებში საზღვაო სანაპიროს, სამხედრო-საზღვაო ბაზებისა და პორტების ყველა სახეობის თავდაცვის უზრუნველყოფის ამოცანები ეკისრებოდათ. 

საზღვარგარეთ გამოქვეყნებული მონაცემების თანახმად, თურქეთის სზძ-ში 1970-იანი წლების შუახანებში იყო დაახლოებით 170 საბრძოლო ხომალდი და 90 დამხმარე გემი, მათ რიცხვში: წყალქვეშა ნავები, საესკადრო ნაღმოსნები, სადარაჯო, ნავსაწინააღმდეგო და სადესანტო ხომალდები, სატორპედო კატარღები, ტრალერები, სანაღმო და საბადე გადამღობები. 

წყალქვეშა ნავები (15 ერთეული) აგებული იყო აშშ-ში მეორე მსოფლიო ომის წლებში („ბალაოს“ ტიპი) და „გაპპი“-ს პროგრამის მიხედვით მოდერნიზაციის შემდეგ გადაეცა თურქეთს (GUPPY – Greater Underwater Propulsion Power Program). ყველაზე უფრო ბრძოლისუნარიანად „გიურის“ ტიპის ათი წყალქვეშა ნავი ითვლებოდა, რომლებიც თურქეთს 1971–1974 წლებში გადაეცა. სტანდარტული წყალწყვა შეადგენდა 1562 ტ, წყალზედა – 1829 ტ, და წყალქვეშა კი – 2424 ტ; სიგრძე 95 მ, სიგანე 8,2 მ; სვლის წყალქვეშა სიჩქარე 15 კვანძი, წყალზედა კი 20 კვანძი; შეიარაღება: ათი 533-მმ სატორპედო აპარატი (ექვსი ცხვირის ნაწილში და ოთხიც კიჩოსი). ეკიპაჟი 85 ადამიანი. ამ ტიპის თითოეულ წყალქვეშა ნავში დაყენებული გახლდათ მოწყობილობა წყალქვეშა ნავის დიზელის წყალქვეშ მუშაობისთვის. დანარჩენი ხუთი წყალქვეშა ნავი უკვე მოძველებულად ითვლებოდა და თურქეთის სზძ-ის სარდლობა 1970-იანი წლების შუახანებში მათ შეცვლას ახდენდა. გფრ-ში თურქეთის ფლოტისთვის აგებდნენ ორ წყალქვეშა ნავს, თითოეულს 1000 ტ წყალწყვით, და ისინი თურქეთისთვის სამხედრო დახმარების პროგრამით 1975 წელს უნდა გადაეცათ. 

საესკადრო ნაღმოსნები (13 ერთეული). ყველა ისინი 1943–1946 წლების ამერიკული აგებისა გახლდათ, რომლებიც თურქეთმა 1967–1973 წლებში მიიღო FRAM (Fleet Rehabilitation and Modernization) პროგრამის მიხედვით მოდერნიზაციის შემდეგ („გლივსის“ ტიპის ოთხი ხომალდის გამოკლებით). საესკადრო ნაღმოსნების რიცხვში იყო ოთხი ტიპის ხომალდები: „სტამბულის“ (სამი, ყოფილი „ფლეტჩერის“ ტიპისა), „ადათეფეს“ (ოთხი, ყოფილი „გირინგის“ ტიპისა), „მუავენეთის“ (ორი, „ალენ მ. სამნერის“ ტიპის საესკადრო ნაღმოსნის მოდიფიკაციები)* და „გელიბოლუს“ (ყოფილი „გლივსის“ ტიპის მოდიფიკაციები) ტიპებისა (* „ფლეტჩერის“, „გირინგისა“ და „ალენ მ. სამნერის“ ტიპის საესკადრო ნაღმოსნების ძირითადი ტაქტიკურ-ტექნიკური მონაცემები იხ. «Зарубежное военное обозрение», 1974, # 12, გვ. 78). პირველი სამი ტიპის ხომალდები 1970-იანი წლების შუახანებში ყველაზე უფრო თანამედროვედ ითვლებოდა, რომელთაც შესწევდათ ძალა და უნარი, რათა ეწარმოებიათ ბრძოლა მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავებთან, წყალზედა ხომალდებთან და ავიაციასთან. მაგალითად, „ადათეფეს“ ტიპის საესკადრო ნაღმოსანი შეიარაღებული გახლდათ ოთხი 127-მმ უნივერსალური საარტილერიო დანადგარით, ნავსაწინააღმდეგო მართვადი სარაკეტო იარაღის (ნწმრი) სისტემით „ასროკი“ და ორი 533-მმ სამმილიანი სატორპედო აპარატით ნავსაწინააღმდეგო ტორპედოებით სროლისთვის. „გლიბოლუს“ ტიპის საესკადრო ნაღმოსნები იმ ხანებში უკვე მოძველებულად ითვლებოდა. ისინი 1941–1942 წლებში იყო აგებული, ხოლო თურქეთს კი 1949–1950 წლებში გადაეცა. თურქეთის სამხედრო-საზღვაო სარდლობა გეგმავდა ისინი 1970-იანი წლების მეორე ნახევარში შეეცვალა. 

სადარაჯო ხომალდები (2 ერთეული). 1960-იანი წლების მეორე ნახევარში თურქეთში დაიწყეს ამ კლასის საკუთარი საბრძოლო ხომალდების მშენებლობა (თურქული კლასიფიკაციით ეს ხომალდები მიეკუთვნებოდა საესკადრო ნაღმოსნებს, ბევრი უცხოელი სამხედრო-საზღვაო სპეციალისტი კი მათ ფრეგატებს /სადარაჯო ხომალდებს/ მიაკუთვნებდა). 1967 წლის მარტში სამხედრო-საზღვაო გემთსამშენებლო ვერფზე გიოლჯუკში დაწყებულ იქნა პირველი სადარაჯო ხომალდის „ბერქის“, ხოლო 1968 წლის იანვარში კი მეორე ასეთივე ხომალდის „ფეიქის“ მშენებლობა. სადარაჯო ხომალდი „ბერქი“ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობაში შეიყვანეს 1972 წლის ბოლოს, ხოლო „ფეიქის“ შეყვანა კი 1974 წლის შუახანებში იგეგმებოდა. ორივე სადარაჯო ხომალდი (სტანდარტული წყალწყვა 1450 ტ, სრული წყალწყვა 1950 ტ, სიგრძე 95,0 მ, სიგანე 11,8 მ, წყალჯდომი 5,5 მ, ცურვის სიშორე 4500 მილი) შეიარაღებული იყო ოთხი 76-მმ უნივერსალური საარტილერიო დანადგარით, ორი 324-მმ სამმილიანი სატორპედო აპარატით ნავსაწინააღმდეგო ტორპედოებით სროლისთვის, ორი ბომბსატყორცნით „ჰეჯეჰოქი“ და ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენით. თითოეულ მათგანში დაყენებული იყო „ფიატის“ ტიპის ოთხი დიზელი საერთო სიმძლავრით 24 ათასი ცხ. ძ. როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, ასეთი სიმძლავრე ამ კლასის ხომალდებისთვის საკმარისი არ გახლდათ, ამიტომ სადარაჯო ხომლადებს „ბერქსა“ და „ფეიქს“ სვლის არცთუ მაღალი სიჩქარე ჰქონდათ (25 კვანძამდე). 

მცირე ნავსაწინააღმდეგო ხომალდები და კატარღები (24 ერთეული). „აქჰისარის“ ტიპის ხუთი ხომალდი – ამერიკული აგების PC ტიპის ყოფილი ნავსაწინააღმდეგო კატარღები – თურქეთს გადაეცა 1964–1966 წლებში სამხედრო დახმარების პროგრამით და ერთი ხომალდიც („ქოჩჰისარი“) აგებულ იქნა 1966 წელს სამხედრო-საზღვაო ვერფზე გიოლჯუქში. თითოეულის სრული წყალწყვა გახლდათ 412 ტ, შეიარაღება: 76-მმ უნივერსალური არტდანადგარი, 40-მმ საზენიტო ავტომატი და ოთხი ბომბსატყორცნი. სვლის არცთუ მაღალი სიჩქარის გამო (19 კვანძი) მათ არ შეეძლოთ სწრაფმავალი წყალქვეშა ნავების წინააღმდეგ წარმატებით მოქმედება. ყველაზე უფრო სრულყოფილად ითვლებოდა AB ტიპის ნავსაწინააღმდეგო კატარღები, რომლებიც 1967–1970 წლების თურქული აგებისა გახლდათ. წყალწყვა 170 ტ, სვლის უდიდესი სიჩქარე 25 კვანძი; შეიარაღება: ორი 40-მმ ავტომატი, ორი 12,7-მმ საზენიტო ტყვიამფრქვევი და რვა სიღრმივი ბომბი. 

ნაღმსატრალო ხომალდების ჯგუფი მოიცავდა 20 საბაზო და სარეიდო ტრალერს, აგრეთვე 15 სანაღმო და საბადე გადამღობს. ოთხი საბაზო ტრალერი თურქეთს 1958 წელს კანადისგან ჰქონდა მიღებული, დანარჩენები კი აშშ-ში იყო აგებული 1952–1967 წლებში და სხვადასხვა დროს გადაცემული თურქეთის ფლოტისათვის. ტრალერების წყალწყვა გახლდათ დაახლოებით 400 ტ, შეიარაღება: 40-მმ ან 20-მმ ავტომატები. ყველა მათგანს ჰქონდა აღჭურვილობა კონტაქტური და არაკონტაქტური ნაღმების ტრალირებისთვის. ძირითადად ამერიკული აგების სანაღმო გადამღობები თურქეთს გადაეცა სამხედრო დახარების პროგრამის მიხედვით 1952–1960 წლებში. მათ შორის ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი გახლდათ „მარმარისის“ ტიპის ხომალდები (5 ერთეული), რომლებიც 1945 წელს იყო აგებული როგორც LSM ტიპის სადესანტო ხომალდები და მოგვიანებით გადაკეთებული სანაღმო გადამღობებად. მათი წყალწყვა იყო 1100 ტ, შეიარაღება: ორი 40-მმ და ექვსი 20-მმ საზენიტო ავტომატი, შეეძლოთ ბორტზე 60-მდე ნაღმის წაღება. AG ტიპის საბადე გადამღობები (6 ერთეული) ამერიკული და ინგლისური აგებისა გახლდათ, მათი წყალწყვა იყო 805–1000 ტ, შეიარაღება: 76-, 40- და 20-მმ ავტომატები. ეს გადამღობები თურქეთის ფლოტს აშშ-გან 1944–1970 წლებში ჰქონდა მიღებული. 

სატორპედო კატარღები (11 ერთეული). ყველაზე უფრო თანამედროვეები მათგან იყო „ქართალის“ ტიპის ათი კატარღა (ყოფილი დასავლეთგერმანული კატარღები „იაგუარის“ ტიპისა), რომლებიც თურქეთის ფლოტს 1966–1970 წლებში გადაეცა. მათი წყალწყვა იყო 180 ტ, სვლის სიჩქარე 42 კვანძი; შეიარაღება: ორი 40-მმ საზენიტო ავტომატი, ოთხი 533-მმ სატორპედო აპარატი, ოთხი სიღრმივი ბომბი, შეეძლოთ ბორტზე წაეღოთ 28 ნაღმამდეც. ამ ტიპის ოთხ კატარღაზე დაყენებული იყო ნორვეგიული წარმოების მართვადი სარაკეტო იარაღის სისტემა (მრი სისტემა) „პინგვინი“. ეკიპაჟი 36 ადამიანი. „ნასტის“ ტიპის ორი სხვა კატარღა აგებული იყო 1959–1960 წლებში ნორვეგიაში და გფრ სზძ-ის შემადგენლობიდან თურქეთის ფლოტს 1964 წელს გადაეცა. მათი წყალწყვა იყო 75 ტ, სვლის სიჩქარე 43 კვანძი, შეიარაღება: ოთხი 533-მმ სატორპედო აპარატი და ორი 40-მმ საზენიტო ავტომატი. 

მცირე სადესანტო ხომალდები და კატარღები (56 ერთეული) შედიოდა სადესანტო ძალების შემადგენლობაში. მათ აგებდნენ არცთუ დიდი სერიებით თურქულ გემთსამშენებლო ვერფებში 1965–1973 წლებში. ეს ხომალდები განკუთვნილი იყო ძირითადად სრუტეების ზონაში ჯარების, საბრძოლო ტექნიკისა და იარაღის გადასასროლად. 1974 წლის ზაფხულში კვიპროსის კრიზისის დროს მათ იყენებდნენ თურქეთის სამხრეთ პორტებიდან კ. კვიპროსზე შეჭრის ჯარებისა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის საგნების გადაზიდვებისთვის. 

საზღვაო ავიაციას თავის შემადგენლობაში გააჩნდა 16 საპატრულო თვითმფრინავი S2E და სამი ვერტმფრენი AB-204B, რომლებიც განკუთვნილი იყო ზღვაზე საჰაერო დაზვერვის წარმოებისთვის, მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავების ძიებისა და განადგურებისთვის (ფლოტის ხომალდებთან ურთიერთმოქმედებით). 

თურქეთის სზძ-ს არ გააჩნდა სარეზერვო ხომალდები. ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობიდან გარიცხულ ხომალდებს დამხმარე გემებად გადააკეთებდნენ ან კიდევ ჯართად აქცევდნენ. აუცილებლობის დროს გადაკეთებული ხომალდების ნაწილი შეიძლებოდა ისევ ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობაში ჩაერიცხათ. 

სზძ-ის სახომალდო შემადგენლობის შევსება და განახლება ხორციელდებოდა ძირითადად საზღვარგარეთიდან (უმთავრესად აშშ-დან) მოწოდებების ხარჯზე, რადგანაც თურქეთის გემთსამშენებლო მრეწველობა უზრუნველყოფდა მხოლოდ მცირე ხომალდებისა და დამხმარე გემების მშენებლობას. 

საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, თურქეთში 1960-იანი წლების ბოლოსა და 70-იანების პირველ ნახევარში ტარდებოდა ღონისძიებები ეროვნული გემთსამშენებლო მრეწველობის შესაძლებლობათა გაფართოებისთვის. მათ ახორციელებდნენ დევიზით: „ჩვენს ხომალდებს თვითონვე ავაგებთ“. სზძ-ის ყოფილი სარდლის ქაიაჯანის აღიარებით, ეს იმ გარემოებით იყო გამოწვეული, თურქეთს არ შეეძლო ყოველთვის ნატო-ში თავისი პარტნიორების სამხედრო დახმარებას დაყრდნობოდა, ვინაიდან ომის შემთხვევაში მოკავშირეები, მისი აზრით, პირველ რიგში თავიანთ ინტერესებზე იზრუნებდნენ. ამასთან იგი მიუთითებდა იმ გამოცდილებაზეც, რომელიც თურქეთმა პირველი მსოფლიო ომის წლებში მიიღო, როცა საფრანგეთმა და დიდმა ბრიტანეთმა უარი თქვეს გადაეცათ ოსმალური სახელმწიფოსთვის 2 ჯავშნოსანი, 14 საესკადრო ნაღმოსანი და 4 წყალქვეშა ნავი, რომელთათვისაც თურქებმა მათ ოქროთი გადაუხადეს. საკუთარი გემთსამშენებლო მრეწველობის განვითარებისა და სზძ-ის საბრძოლო ძლიერების გაზრდისათის სახსრების მოგროვებაში მოსახლეობის ჩართვის მიზნით 1965 წელს შეიქმნა თურქეთის ფლოტისთვის დახმარების (თანადგომის) საზოგადოება. 

საბრძოლო ხომალდებისა და დამხმარე გემების მშენებლობა ხუთწლიანი ხომალდსამშენებლო პროგრამების შესაბამისად ხორციელდებოდა. პირველი ორი გეგმით (1962–1972 წლები) ითვალისწინებდნენ აშშ-ისა და გფრ-ის დახმარებით ქვეყნის ვერფებში აეგოთ 5 საესკადრო ნაღმოსანი, 4 წყალქვეშა ნავი, 10 მცირე ნავსაწინააღმდეგო ხომალდი, სხვადასხვა დანიშნულების 20 კატარღა და რამდენიმე დამხმარე გემი. თუმცა კი ფინანსური სინელეების გამო ეს გეგმები სრულად ვერ იქნა შესრულებული. მესამე ხომალდსამშენებლო გეგმა (1973–1977 წლები) ითვალისწინებდა ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობაში მეორე სადარაჯო ხომალდის „ფეიქის“ შეყვანას, 1000–1000 ტ წყალწყვის ორი წყალქვეშა ნავის მშენებლობის დაწყებისთვის გიოლჯუკის ვერფზე მოსამზადებელი სამუშაოების დასრულებას, ოთხი სარაკეტო კატარღის, LCT ტიპის ხუთი მცირე სადესანტო ხომალდის, ექვსი სადარაჯო კატარღისა და რამდენიმე დამხმარე გემის მშენებლობას. სამამულო ვერფებში საბრძოლო ხომალდებისა და გემების მშენებლობის გეგმებთან ერთად, 1970-იანი წლების შუახანებში, თურქეთის სზძ-ის სარდლობა აშშ-ის დახმარებით ვარაუდობდა ფლოტის ძირითადი შემადგენლობის განახლებას, შეცვლიდა რა მოძველებულ საესკადრო ნაღმოსნებს, წყლაქვეშა ნავებს, საბაზო ტრალერებსა და სადარაჯო კატარღებს უფრო თანამედროვე ხომალდებით. ვარაუდობდნენ ასევე აშშ-დან რამდენიმე საპატრულო თვითმფრინავის მიღებასაც. 

სამხედრო-საზღვაო ფლოტის რეზერვს წარმოადგენდა სავაჭრო ფლოტი, რომლის გემების ნაწილიც, უცხოური ბეჭური გამოცემების შეტყობინებებით, ომიანობის დროს სზძ-ის სარდლობის განკარგულებაში გადაეცემოდა და შეიძლებოდა ფლოტის ხომალდების საბრძოლო მოქმედებების უზრუნველყოფის, აგრეთვე ჯარების, საბრძოლო ტექნიკის, ნავთობპროდუქტებისა და სხვა ტვირთების თურქეთის პორტებს შორის საზღვაო გადაზიდვებისთვის ყოფილიყო გამოყენებული. 1970-იანი წლების შუახანებში სავაჭრო ფლოტი მოითვლიდა დაახლოებით 350 გემს საერთო ტვირთამწეობით 757 ათასი ტ, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილიც მეორე მსოფლიო ომის წლებში იყო აგებული. 

სამხედრო-საზღვაო ფლოტის ძირითად ბაზებს წარმოადგენდნენ გიოლჯუკი (მთავარი ბაზა), სტამბული, იზმირი, ისკანდერონი და ერეგლი, ხოლო ბაზირების პუნქტებს კი – მერსინი, ჩანაქკალე, ამასრა და სხვები. ფლოტის მთელი სახომალდო შემადგენლობა მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა (მსზბ) გიოლჯუკზე იყო მიწერილი, რომელშიც იმყოფებოდნენ ფლოტის შტაბი, ძირითადი სახომალდო შენაერთების სანაპირო შტაბები, რიგითი და უნტერ-ოფიცერთა მომზადების სასწავლო ცენტრი, მომარაგების ცენტრი, ხომალდსამშენებლო და გემთსარემონტო საწარმოები. სამხედრო-საზღვაო ბაზები სტამბული და ერეგლი ექვემდებარებოდნენ ჩრდილოეთ სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდლობას, სამხედრო-საზღვაო ბაზები იზმირი და ისკანდერონი კი, ბაზირების პუნქტით მერსინი – სამხრეთ ზონის სარდლობას. ამ ბაზებში საბრძოლო ხომალდები იმყოფებოდნენ საბრძოლო მორიგეობაში ყოფნისას, სწავლებებისა და საბრძოლო ამოცანების დამუშავების დროს. მათში თურქულ ხომალდებს შეეძლოთ შეევსოთ საწვავის, სურსათის, საბრძოლო მასალებისა და წყლის თავიანთი მარაგები, აგრეთვე მოეხდინათ აუცილებელი რემონტი. მსზბ გიოლჯუკში, სამხედრო-საზღვაო ბაზა სტამბულში, აგრეთე ბაზირების პუნქტ მერსინში იყო დოკები. 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, თურქეთის სზძ-ის პირადი შემადგენლობის რიცხოვნება 1970-იანი წლების შუახანებში შეადგენდა 40 ათას ადამიანს. რიგითებითა და უნტერ-ოფიცრებით დაკომპლექტება წარმოებდა საყოველთაო სამხედრო ვალდებულების კანონის საფუძველზე. ნამდვილი სამსახურის ვადა გახლდათ ორი წელი. რიგით შემადგენლობას სპეციალობების მიხედვით (მენაღმეები, არტილერისტები, მეკავშირეები, ელექტრიკოსები, მეტორპედეები, მოტორისტები და სხვები) ამზადებდა სასწავლო ცენტრი გიოლჯუკში 6–9 თვის განმავლობაში. ყოველწლიურად იქ მომზადებას გადიოდა ვადიანი სამსახურის დაახლოებით 9 ათასი მატროსი. სახომალდო სამსახურის უნტერ-ოფიცრებს ამზადებდნენ სპეციალური სკოლა ბეილერბეიში (სტამბულის რაიონი) და სასწავლო ცენტრი გიოლჯუკში, ხოლო სანაპიროს დაცვის საზღვაო ქვეითი ჯარის ქვედანაყოფებისთვის უნტერ-ოფიცრების მომზადება წარმოებდა თუზლაში არსებული ქვეითი ჯარის სასწავლებლის სპეციალურ განყოფილებაზე. 

კადრის ოფიცრების მომზადება სზძ-თვის ხორციელდებოდა სამხედრო-საზღვაო საოფიცრო სასწავლებელ „ჰარფ ოქულუში“ (კუნძულ ჰეიბელიზე), რომელსაც ჰქონდა ორი განყოფილება – სამეთაურო (საკომანდო) და საინჟინრო. კურსანტები მიიღებოდნენ სამხედრო-საზღვაო ლიცეუმისა და სამოქალაქო საშუალო სკოლების გამოშვებულთა რიცხვიდან. სწავლების ვადა იყო ოთხი წელი. სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ გამოშვებულებს ენიჭებოდათ პირველადი საოფიცრო წოდება „უმცროსი ლეიტენანტი“, ხოლო ხომალდებზე და სანაპირო ნაწილებში სამსახურის ექვსი თვის შემდეგ დადებითი ატესტაციისას კი – მორიგი სამხედრო წოდება „ლეტენანტი“. ყოველწლიურად დაახლოებით 120 ადამიანს უშვებდნენ. სასწავლებელში იყო ოფიცერთა შემადგენლობის სრულყოფის კურსები, მათ ამთავრებდა 50–60 ოფიცერი წელიწადში. სზძ-ის თადარიგის ოფიცერთა სასწავლებელი (კ. ჰეიბელი) კომპლექტდებოდა ძირითადად საზღვაოსნო სკოლისა და ტექნიკური უნივერსიტეტის გამოშვებულთაგან. მას ასევე ჰქონდა ორი განყოფილება: სამეთაურო და საინჟინრო. სწავლების ვადა გახლდათ ერთი წელი. სასწავლებლის დასრულების შემდეგ გამოშვებულნი „უმცროსი ლეიტენანტის“ წოდებით გადიოდნენ ერთწლიან სტაჟირებას სზძ-ის ხომალდებზე და სანაპირო ნაწილებში, ხოლო შემდეგ კი თავისუფლდებოდნენ თადარიგში. 

სამხედრო-საზღვაო აკადემიაში (სტამბული) სწავლების ვადა გახლდათ სამი წელი. მასში მიიღებოდნენ ოფიცრები წოდებებში „უფროსი ლეიტენანტი“ – „მე-3 რანგის კაპიტანი“, რომლებმაც ფლოტში იმსახურეს არანაკლებ სამი წლისა, ჰქონდათ დადებითი დახასიათებები და წარმატებით ჩააბარებდნენ მისაღებ გამოცდებს. ყოვეწლიურად აკადემიიდან 10–20 ოფცერი გამოდიოდა. 

როგორც უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებები მოწმობდა, თურქეთის სზძ-ის საბრძოლო მომზადება ძირითადად იმ ამოცანების დამუშავებაზე გახლდათ მიმართული, რომლებიც მას ომიანიობის დროს უნდა გადაეწყვიტა. ამ მიზნით სზძ-ის ხომალდების შენაერთები და სანაპირო ნაწილები ატარებდნენ სწავლებებს როგორც დამოუკიდებლად, ისე თურქეთის შეიარაღებული ძალების სხვა სახეობებთან ერთობლივად. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა ურთიერთმოქმედების დამუშავებას სამხედრო-საჰაერო ძალებთან. ეროვნული სწავლებების გარდა, თურქეთის სზძ ღებულობდა აქტიურ მონაწილეობას იმ მრავალრიცხოვან სწავლებებსა და მანევრებშიც, რომლებსაც ყოველწლიურად ატარებდნენ ნატო-ს ხაზით ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვებში. 

საზღვარგარეთელი სამხედრო-საზღვაო სპეციალისტების შეფასებით, თურქეთის სზძ-ს 1970-იანი წლების შუახანებში არ შეეძლო დამოუკიდებლად და სრულად გადაეწყვიტა მასზე დაკისრებული ამოცანები, კერძოდ მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავებთან ბრძოლასა და ქვეყნის სანაპირო წყლების გარეთ საზღვაო კომუნიკაციების დაცვაში. ამასთან დაკავშირებით გამოითქმებოდა მოსაზრება ხელთაშუა ზღვის აუზში თურქეთის სზძ-ის მჭიდრო ურთიერთმოქმედების აუცილებლობის შესახებ აშშ-ისა (მე-6 ფლოტი) და ნატო-ს ბლოკის მონაწილე სხვა ქვეყნების სამხედრო-საზღვაო ძალებთან. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 2 ранга Н. Иноземцев, «Военно-морские силы Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1975 г. № 1. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ტაქტიკური გამანადგურებლები F-5 1970-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, «ცივი ომის» წლებში, პენტგონის სამხედრო პროდუქციის ფართო ნომენკლატურაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობოდა საავიაციო ტექნიკას. თვითმფრინავ «ფანტომებთან» ერთად, უცხოური პრესის მოწმობით, 1970-იან წლებში საზღვარგარეთ ყველაზე უფრო ფართო გავრცელება ჰპოვეს სხვადასხვა მოდიფიკაციისა და ვარიანტის მსუბუქმა ტაქტიკურმა გამანადგურებლებმა F-5. ისინი შედგებოდნენ მსოფლიოს 20-ზე მეტი ქვეყნის სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) შეიარაღებაში – მათ შორის ნატოს ექვსი წევრი ქვეყნისა (აშშ-ის, კანადის, საბერძნეთის, ნორვეგიის, ნიდერლანდების და თურქეთისა). 

თვითმფრინავი F-5 შეიმუშავა ამერიკულმა ფირმა «ნორთროპმა», ხოლო მისი სერიული წარმოება კი აშშ-ში 1962 წლის ბოლოს დაიწყეს. 1964 წლის აპრილში პირველი F-5-ები მიაწოდეს ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობას (ავიაბაზა უილიამსი, არიზონას შტატი) – ამ თვითმფრინავების ათვისების ცენტრში იმ ქვეყნების სჰძ-ის საფრენოსნო-ტექნიკური შემადგენლობის მიერ, რომლებიც ამ მანქანებს ყიდულობდნენ. აშშ-ის გარდა, 1970-იანი წლების მიწურულს, F-5-ებს ლიცენზიით უშვებდნენ კანადასა და ესპანეთში, მათი წარმოება აწყობილი იყო აგრეთვე შვეიცარიასა და ტაივანში. უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში გამოქვეყნებული მონაცემების თანახმად, იმ დროისათვის სულ 3000-ზე მეტი ასეთი მანქანა იქნა აგებული, და მათგან დაახლობით 300 ლიცენზიით. 

F-5 თვითმფრინავების მიწოდება საზღვარგარეთ 1965 წლიდან დაიწყო და ეს პროცესი 70-იანი წლების ბოლოსაც გრძელდებოდა. ისინი იყო ახლო აღმოსავლეთის რიგი სახელმწიფოების (ირანი, საუდის არაბეთი, იორდანია, ლიბია, მაროკო) სჰძ-ში, აგრეთვე სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის (ფილიპინები, მალაიზია, სინგაპური, ტაივანი, სამხრეთ კორეა, ტაილანდი), ლათინური ამერიკის (ბრაზილია, ჩილე) და მსოფლიოს სხვა რაიონებისა. 

ქვემოთ მოყვანილია უცხოური ბეჭდური გამოცემებიდან აღებული ცნობები F-5 თვითმფრინავის სხვადასხვა მოდიფიკაციებისა და ვარიანტების შესახებ. 

F-5A (ნახ. 1) – ერთადგილიანი მსუბუქი ტაქტიკური გამანადგურებელი, რომლის სერიული წარმოებაც 1972 წლამდე ხორციელდებოდა, და სულ დაახლოებით 620 მანქანა იქნა გამოშვებული. ის წარმოადგენს თავისუფლად მზიდ (свободнонесущий) მონოპლანს დაბლაგანთავსებული ისრისებური ფრთით (ისრისებურობის კუთხე ქორდების მეოთხედის ხაზის მიხედვით /по линии четверти хорд/ 24°-ია), «მონოკოკის» ტიპის ფუზელაჟითა და მართვადი სტაბილიზატორებით აღჭურვილი ერთკილიანი კუდის შეფრთიანებით (хвостовое оперение). ფრთის მექანიზაციის საშუალებები მოიცავს ელერონებს (ტრიმერების გარეშე), ფრთაქვეშებსა და ერთჭვრიტიან ფრთაუკანებს (подкрылки и однощелевые закрылки). 

ძალური დანადგარი შედგება ფირმა «ჯენერალ ელექტრიკის» ორი ტურბორეაქტიული ძრავისგან J85-GE-13 (მაქსიმალური წევა /тяга/ ფორსაჟულ რეჟიმში /на форсажном режиме/ 1850 კგ, საბრძოლო რეჟიმში 1230 კგ /на боевом режиме/, საწვავის კუთრი ხარჯვა შესაბამისად 2,22 და 1,03 კგ/კგ×სთ-ია). საწვავი თავსდება ორ ჩაშენებულ ავზში (საერთო ტევადობა 2207 ლ) და ხუთ ჩამოსაკიდ ავზში: ფუზელაჟქვეშაში (568 ლ), ორ ფრთაქვეშაში (თითოეულში 568 ლ) და ორ ავზში, რომლებიც ფრთის კონსოლების ბოლოებზე თავსდება (на торцах консолей крыла, თითოეულში 189 ლ). საწვავის სრული მარაგი შეიძლება 4289 ლ შეადგენდეს. 

რადიოელექტრონული საბორტო აღჭურვილობის შემადგენლობაში შედის ულტრამოკლე ტალღოვანი (უმტ) რადიოსადგური, ახლო ნავიგაციისა და რადიოლოკაციური ამოცნობის აპარატურა «თაკანი», აგრთვე ოპტიკური სამიზნე. 

თვითმფრინავის შეიარაღებაა: 20 მმ ყალიბის ორი ჩაშენებული საავიაციო ზარბაზანი M39 (თითოეულის საბრძოლო კომპლექტია 280 ვაზნა), «ჰაერი-ჰაერი» კლასის ორი მართვადი რაკეტა (მრ) «საიდვაინდერი» (თავსდება გასაშვებ დანადგარებზე ფრთის კონსოლების ბოლოებში /на торцах консолей крыла/). გარდა ამისა, ხუთ პილონზე (ერთი ფუზელაჟქვეშა და ოთხიც ფრთისქვეშა) მას შეუძლია სხვადასხვა შეთავსებით წაიღოს ავიაბომბები, მართვადი და უმართავი რაკეტები, ჩამოსაკიდი საზარბაზნე დანადგარები. საბრძოლო დატვირთვის საერთო წონაა 2800 კგ. 

F-5B (სასწავლო-საბრძოლო თვითმფრინავი) F-5A გამანადგურებლისგან ძირითადად ორადგილიანი კაბინით განსხვავდება, რომელშიც მფრინავისა და ინსტრუქტორის სკამები «ტანდემური» სქემითაა განლაგებული. უცხოური პრესის შეტყობინებებით, მისი სერიული წარმოება 1976 წლამდე გრძელდებოდა და სულ 130-ზე მეტი მანქანა იქნა გამოშვებული. 

RF-5A – ესაა F-5A გამანადგურებლის სადაზვერვო ვარიანტი. მისთვის დამახასიათებელია ფუზელაჟის დაგრძელებული ცხვირის ნაწილი, სადაც სადაზვერვო მოწყობილობაა განთავსებული – ოთხი აეროფოტოაპარატი KS-92 (ფირის მარაგი თითოეულში 30 მ) პერსპექტიული და პანორამული გადაღებისთვის და მათი მუშაობის უზრუნველყოფის აპარატურა. თვითმფრინავების საბრძოლო ნაწილებში მიწოდება 1968 წელს იქნა დაწყებული. 

CF-5A-სა და CF-5D-ს (F-5A და D-5B თვითმფრინავების ვარიანტები) ლიცენზიით უშვებდნენ კანადაში. უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, რომ ორივე მოდიფიკაციის სულ 115 მანქანა იქნა აგებული კანადის სჰძ-თვის და 20 – ვენესუელის სჰძ-თვის. ისინი ამერიკულთან შედარებით უფრო მძლავრი ძრავებითა J85-CAN-15 (მაქსიმალური წევა 1950 კგ) და ფრენაში საწვავით გაწყობის სისტემითაა აღჭურვილი. 

NF-5A და NF-5B წარმოადგენს F-5A და F-5B თვითმფრინავების ვარიანტებს, რომლებიც ლიცენზიით კანადაში ნიდერლანდების სჰძ-თვის იქნა აგებული. სულ 105 თვითმფრინავი გამოუშვეს, რომელთა მიწოდებაც ნაწილებში 1969–1971 წლებში ხორციელდებოდა. ისინი მრავალრეჟიმიანი ფრთაუკანებითაა (закрылки) აღჭურვილი, აგრეთვე დოპლერული სანავიგაციო სისტემით და შეუძლიათ ფრთისქვეშა ჩამოსაკიდებელი საწვავი ავზების წაღებაც თითოეული 1040 ლ ტევადობით. 

SF-5A და SF-5B – F-5A და F-5B თვითმფრინავების ვარიანტები, რომლებიც ლიცენზიით ესპანეთში იქნა აგებული. ეროვნულ სჰძ-ში მათ აქვთ აღნიშვნა შესაბამისად C.9 და C.9E. სულ 70 ასეთი თვითმფრინავი გამოშუვეს. 

F-5E «თაიგერ» 2 – ეს გახლდათ 1970-იანი წლების მიწურულისთვის ერთადგილიანი გამანადგურებლის უკანასკნელი მოდიფიკაცია. ეს თვითმფრინავი ჰაერში უპირატესობის მოპოვებისა და სახმელეთო ჯარებისთვის უშუალო საავიაციო მხრდაჭერის აღმოჩენისთვისაა განკუთვნილი. მისი სერიული წარმოება 1973 წელს იქნა დაწყებული. 

როგორც საზღვარგარეთულ პრესაში აღინიშნებოდა, პირველი მოდიფიკაციებისგან განსხვავებით F-5E გამანადგურებელი უფრო ჩქაროსნული და მანევრულია. ეს მისი უფრო მძლავრი ძრავით J85-GE-21 აღჭურვისა (მაქსიმალური წევა ფორსაჟზე 2270 კგ, საბრძოლო რეჟიმში 1590 კგ, საწვავის კუთრი ხარჯვა შესაბამისად 2,13 და 0,98 კგ/კგ×სთ) და მრავალრეჟიმიანი ფრთაუკანების დაყენების ხარჯზე იქნა მიღწეული. 

F-5E გამანადგურებლის კონსტრუქციაში ასევე უწინდელი მოდიფიკაციის თვითმფრინავებში ჩატარებული ყველა დამუშავებაა (доработки) გათვალისწინებული. კერძოდ, მასში არის სიმაღლეში ორ მდგომარეობაში ცვლადი შასის ცხვირის დგარი (стойка), თვითმფრინავის სამუხრუჭე აღჭურვილობა, რომელიც იძლევა მოკლე ასაფრენ-დასაჯდომ ზოლებზე (ადზ) დაჯდომის საშუალებას, ჩამოსაკიდი საწვავის ავზები თითოეული 1040 ლ ტევადობით, многозамковые балочные держатели. გარდა ამისა, F-5E თვითმფრინავი აღჭურვილია უფრო სრულყოფილი საბორტო მოწყობილობით, რომლის შემადგენლობაშიც შედის მრავალფუნქციური რადიოლოკაციური სადგური (რლს) AN/APQ-159, რომელიც საჰაერო მიზნების ძიების, აღმოჩენისა და თანხლებისთვის, აგრეთვე საბორტო იარაღის მართვისა და მცირე სიმაღლეებზე თვითმფრინავების ფრენის უზრუნველყოფისთვისაა განკუთვნილი. 

F-5E გამანადგურებელს, ისევე როგორც წინამორბედ მოდიფიკაციებს, მრავალნაირი შეიარაღება მიაქვს, რომლის შემადგენლობაც შესასრულებელ ამოცანებზეა დამოკიდებული. ასე, მიწისზედა მიზნებზე დარტყმების მისაყენებლად მას შეიძლება მიჰქონდეს «ჰაერი-ზედაპირი» კლასის მართვადი რაკეტები (მრ) «მეივერიკი» და მართვადი ბომბები (მათ შორის დამიზნების ლაზერული სისტემებით). F-5E-ის საბრძოლო დატვირთვის მაქსიმალური წონაა 3200 კგ. 

F-5F (სასწავლო-საბრძოლო თვითმფრინავი, ნახ. 2) F-5E გამანადგურებლის ბაზაზე არის შექმნილი და მისი მსგავსი ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლები გააჩნია. 

F-5 თვითმფრინავის ძირითადი მოდიფიკაციების ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლები (ტტმ), რომლებიც უცხოური ბეჭდური გამოცემების 1970-იანი წლების მიწურულის მონაცემების საფუძველზეა შედგენილი, ქვემოთ ცხრილშია მოყვანილი. 

ცხრილი 

F-5 თვითმფრინავის ძირითადი მოდიფიკაციების ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლები 1970-იანი წლების მიწურულს 

მ ა ხ ა ს ი ა თ ე ბ ლ ე ბ ი . . . . . . . . თ ვ ი თ მ ფ რ ი ნ ა ვ ი ს / მ ო დ ი ფ ი კ ა ც ი ე ბ ი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . F-5A . . . . F-5B . . . . F-5E . . . . F-5F 

წონა, კგ: ცარიელი თვითმფრინავის . . . . 3670 . . . . . 3790 . . . 4390 . . . . 4790            მაქსიმალური ასაფრენი . . . . . . . . . . . . . ,9380 . . . . . 9300 . . 11 190 . . . 11 400 

საბრძოლო დატვირთვის . . . . . . . . . . . . 2800 . . . . . .2800 . . . 3200 . . . . 3200 

მაქსიმალური კუთრი დატვირთვა 

ფრთაზე, კგ/მ² . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 590 . . . . . . 576 . . . . .649 . . . . . 658 

მაქსიმალური სიჩქარე 11 000 მ 

სიმაღლეზე, კმ/სთ: 

ჰორიზონტალური ფრენისას . . . . . . . . . 1480 . . . . . .1420 . . . 1740 . . . . 1660 

კრეისერული (ფორსაჟის გარეშე) . . . . . 1030 . . . . . .1030 . . . 1040 . . . . 1040 

მაქსიმალური სწრაფასვლა (скоропо- 

дъёмность) ზღვის დონეზე, მ/წმ . . . . . . . .145 . . . . . . 155 . . . . .170 . . . . .165 

პრაქტიკული ჭერი, მ / საფრენი 

წონისას, კგ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 390 / . . 15 850 / . . 15 790 / . . 15 480 / 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5190 . . . . .4900 . . . . .6050 . . . . .6375 

გადაფრენის სიშორე, კმ . . . . . . . . . . . . 2230 . . . . 2240 . . . . .2480 . . . . . 2370 

მოქმედების რადიუსი სრული საბრძოლო 

დატვირთვით მცირე სიმაღლეზე, კმ . . . 310 . . . . . 320 . . . . . .220 . . . . . . * . . 

თვითმფრინავის ზომები, მ: 

სიგრძე . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14,38 . . . . . 14,12 . . . . .14,68 . . . . .15,72 

სიმაღლე . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4,01 . . . . . . 3,99 . . . . . . 4,06 . . . . . 4,01 

ფრთების გაშლა . . . . . . . . . . . . . . . . . 7,7 . . . . . . .7,7 . . . . . . . 8,13 . . . . . 8,13 

ფრთის ფართობი, მ². . . . . . . . . . . . . 15,79 . . . . . 15,79 . . . . .17,3 . . . . . . 17,3 

საზღვარგარეთული პრესის მოწმობით, 1978 წლის დასაწყისისთვის ფირმა «ნორთროპმა» გამოუშვა დაახლოებით 800 თვითმფრინავი F-5E და F-5F (1020 შეკვეთილიდან). მათი ნაწილი აშშ სჰძ-სა და სზძ-ის ავიაციას მიაწოდეს, დანარჩენი კი საექსპორტოდ იქნა გაგზავნილი. 1976 წელს 20 თვითმფრინავი F-5E მიაწოდეს იმ ხანებში ჩამოყალიბებულ 527-ე სასწავლო ესკდრილიას (ავიაბაზა ოლქონბერი, დიდი ბრიტანეთი), რომლის მფრინავებიც სწავლებებისა და წვრთნების დროს «მოწინააღმდეგის» როლში გამოდიოდნენ და სხვა გამანადგურებლების ეკიპაჟებთან საჰაერო ბრძოლებს აწარმოებდნენ. 

1979 წლის შუახანებისთვის ფირმა «ნორთროპი» აგრძელებდა სამუშაოებს F-5 თვითმფრინავის ახალი მოდიფიკაციების შესაქმნელად. როგორც უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, F-5E გამანადგურებლის ბაზაზე შექმნილი იყო სადაზვერვო თვითმფრინავი RF-5E, რომლის ცხვირის ნაწილშიც ვარაუდობდნენ შესაცვლელი (сменное) სადაზვერვო აღჭურვილობის განთავსებას (აეროფოტოაპარატებისა და ინფრაწითელი სისტემების). დასრულებული გახლდათ აგრეთვე F-5 თვითმფრინავის საექსპორტო ვარიანტის წინასწარი დაპროეტება, რომელიც 7300 კგ წევის (тяга) მქონე ტურბორეაქტიული ძრავით F404-GE-400 იქნებოდა აღჭურვილი. წევაშეიარაღებულობის (тяговооружённость) მნიშვნელოვან ამაღლებას, ამერიკელი სპეციალისტების აზრით, შექმნის პროცესში მყოფი გამანადგურებლის საფრენოსნო მახასიათებლების უნდა გაეუმჯობესებინა. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Подполковник И. Чистяков, «Тактические истребители F-5», Зарубежное Военное Обозрение, 1979 г. № 7.

მასალა მოიძია და თარგმნა

ირაკლი ხართიშვილმა

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები 1970-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1970-იან წლებში თურქეთი გახლდათ ბლოკების ნატო-სა და სენტო-ს აქტიური წევრი. მისი შეიარაღებული ძალებისა და, მათ შორის, სამხედრო-საჰაერო ძალების მშენებლობა განისაზღვრებოდა ნატო-ში მიღებული „მოქნილი რეაგირების“ სტრატეგიის მოთხოვნებითა და იმ ამოცანებით, რომელთა გადაწყვეტაც მათ მოუხდებოდათ ბლოკის გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების (გშძ) შემადგენლობაში სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (სე ომთ) აგრესიული ომის გაჩაღების შემთხვევაში. 

ითვალისწინებდა რა თურქეთის სამხედრო-სტრატეგიულ მდებარეობას, საბჭოთა კავშირისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნების საზღვრებთან მის სიახლოვეს, ნატო-ს სარდლობას მის ტერიტორიაზე უკვე მშვიდობიანობის დროს ჰქონდა შექმნილი შედარებით ძლიერი საავიაციო დაჯგუფება. ის, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, შედიოდა ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული ტაქტიკური საავიაციაო სარდლობის (გტას) შემადგენლობაში და შედგებოდა თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებისგან (სჰძ), აგრეთვე აშშ სამხედრო-საჰაერო ძალების 39-ე ტაქტიკური საავიაციო ჯგუფისგან. 1970-იანი წლების შუახანებში აშშ-ის საავიაციო ჯგუფი მოიცავდა 20-მდე გამანადგურებელ-ბომბდამშენს F-4C „ფანტომი“, რომლებიც „მორიგეობის“ პროგრამის მიხედვით მოფრინდებოდნენ ავიაბაზა ტორეხონიდან (ესპანეთი) და ეწეოდნენ მუდმივ საბრძოლო მორიგეობას ავიაბაზაზე ინჯირლიკი (თურქეთი). აუცილებლობის შემთხვევაში ამ ჯგუფის ბაზაზე შეიძლებოდა გაეშალათ ამ რაიონში აშშ სჰძ-ის უფრო მსხვილი საავიაციო დაჯგუფებაც. 

როგორც საზღვარგარეთულ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, თურქეთის სჰძ-ის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს შეეძლოთ აღმოეჩინათ უშუალო საავიაციო მხარდაჭერა სახმელეთო ჯარებისა და სამხედრო-საზღვაო ძალებისთვის (სზძ), უზრუნველეყოთ ჯართა დაჯგუფებებისა და მნიშვნელოვანი ობიექტების დაფარვა ჰაერიდან მოწინააღმდეგის დარტყმებისგან, გახორციელებიათ ომთ-ის ფარგლებში ჯარებისა და საბრძოლო ტექნიკის გადასროლა, აგრეთვე ეროვნული სარდლობისა და ნატო-ს გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების სარდლობის ინტერესებში ეწარმოებიათ ტაქტიკური საჰაერო დაზვერვა. გარდა ამისა, თურქეთის სზძ-ს ეკისრებოდა შავი ზღვის სრუტეებისა და ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში საზღვაო კომუნიკაციების კონტროლის ამოცანები მჭიდრო ურთიერთმქმედებაში აშშ მე-6 ფლოტის საავიამზიდო ავიაციასთან. 

ორგანიზაცია და შემადგენლობა. თურქეთის სჰძ-ის ორგანიზაციის მიახლოებითი სქემა ქვემოთ ნახატზეა წარმოდგენილი. 

[ნახატი] 

თურქეთის სჰძ-ის ორგანიზაციის მიახლოებითი სქემა 

1970-იან წლებში სჰძ-ის სათავეში იდგა სარდალი, რომელიც ექვემდებარებოდა უშუალოდ ქვეყნის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსს. სარდალი მისდამი დაქვემდებარებული შენაერთების, ნაწილებისა და ქვედანაყოფების ხელმძღვანელობას ახორციელებდა თავისი შტაბის (ანკარაში) მეშვეობით. იგი გახლდათ ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს წევრი, რომელიც, თავის მხრივ, უმაღლეს სამხედრო-პოლიტიკურ ორგანოს წარმოადგენდა, და ახდენდა ცენტრალურ სამოქალაქო და სამხედრო დაწესებულებათა საქმიანობის კოორდინაციას სამხედრო პოლიტიკისა და ქვეყნის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საკითხებში. 

სჰძ-ის შტაბი დაკავებული იყო სჰძ-ის ოპერატიული ხელმღვანელობით და მჭიდროდ ურთიერთმოქმედებდა 6 გტას-ის შტაბთან (იზმირი). იგი შეიმუშავებდა ეროვნული მასშტაბით ავიაციის გამოყენების გეგმებს, ორგანიზაციას უკეთებდა და აკონტროლებდა ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო მომზადებას, წყვეტდა საბრძოლო ტექნიკითა და შეიარაღებით მათი უზრუნველყოფის საკითხებს, განსაზღვრავდა რეზერვების რაოდენობრივ შემადგენლობასა და სამობილიზაციო მზადყოფნას. შტაბის წარმომადგენლები ღებულობდნენ აქტიურ მონაწილეობას თურქული ავიაციის გამოყენების დაგეგმვაში სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ძე ნატო-ს გაერთიანებული სჰძ-ის შემადგენლობაში, აგრეთვე იმ სწავლებებისა და ყველანაირი შესაძლო შეჯიბრებების ორგანიზებაშიც, რომლებსაც ბლოკის სარდლობა ატარებდა. 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1970-იანი წლების შუახანებში, თურქეთის რეგულარულ სჰძ-ში ირიცხებოდა 48 000 ადამიანი, რეზერვში კი – 29 000. 

სჰძ შედგებოდა 1-ლი და მე-2 ტაქტიკური საჰაერო არმიებისგან (ტჰა) შტაბებით შესაბამისად ესქიშეჰირსა და დიარბაქირში, საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) „ნაიქი“ საჰაერო ბაზისგან, სასწავლო საავიაციო სარდლობისა (შტაბი იზმირში) და სატრანსპორტო საავიაციო ჯგუფისგან (ეთიმესგუთში). 

ტაქტიკური საჰაერო არმია წარმოადგენდა უმაღლეს ოპერატიულ შენაერთს და დაქვემდებარებაში გააჩნდა საავიაციო ბაზები. საავიაციო ბაზაზე (ითვლებოდა ძირითად საავიაციო ნაწილად) დისლოცირებული იყო, როგორც წესი, ორი–ოთხი ესადრილია. საავიაციო ბაზის მეთაური უშუალოდ აგებდა პასუხს პირადი შემადგენლობის საბრძოლო მომზადების დონეზე, საავიაციო ტექნიკის მდგომარეობასა და დაქვემდებარებული ქვედანაყოფების მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფაზე. სჰძ-ის ძირითადი საბრძოლო ქვედანაყოფი – ესკადრილია მოითვლიდა 18 საბრძოლო თვითმფრინავამდე. 

უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, რომ 1970-იანი წლების შუახანებში თურქეთის სჰძ-ში მიმდინარეობდა მოძველებული თვითმფრინავების F-100C და D, RF-84F და F-104G შეცვლის პროცესი უფრო თანამედროვეებით F-4E, RF-5A და F-104S. ამიტომ საბრძოლო შემადგენლობა, რომელიც ქვემოთ 1976 წლის დასაწყისის მდგომარეობითაა მოცემული, იმავე წლის ბოლოსთვისაც დასრულებული სახით ჩამოყალიბებული ჯერ კიდევ არ ყოფილა. 

1- ლ ი | ტ ა ქ ტ ი კ უ რ ი | ს ა ჰ ა ე რ ო | ა რ მ ი ა  აერთიანებდა ოთხ საავიაციო ბაზას: ესქიშეჰირს, მიურთედს, ბანდირმასა და ბალიქესირს. პირველზე ბაზირებული გახლდათ F-100D და C თვითმფრინავების ორი და F-4E „ფანტომ“2 თვითმფრინავების ერთი ესკადრილიები (მიმდინარეობდა F-4E თვითმფრინავების მეორე ესკადრილიის ჩამოყალიბება); მეორეზე – F-104S და G თვითმფრინავების ორი და F-102A თვითმფრინავების ერთი ესკადრილიები; მესამეზე – F-5A თვითმფრინავების ორი ესკადრილია და მეოთხეზე – თვითმფრინავების F-100D და F-104G თითო-თითო ესკადრილიები და მზვერავების RF-5A ერთი ესკადრილია. 

მე - 2 | ტ ა ქ ტ ი კ უ რ | ს ა ჰ ა ე რ ო | ა რ მ ი ა ს  ჰქონდა სამი ავიაბაზა: მერზიფონში დისლოცირებული იყო F-5A თვითმფრინავების ორი ესკადრილია; ერჰაჩში – F-100D თვითმფრინავების ორი ესკადრილია და დიარბაქირში – თვითმფრინავების F-100D, F-102A და RF-84F თითო-თითო ესკადრილია. 

საზღვარგარეთულ ბეჭდურ გამოცემათა მონაცემების თანახმად 19 საბრძოლო ესკადრილიიდან 12 იყო გამანადგურებელ-ბომბდამშენი და მოიერიშე (40 თვითმფრინავი F-4E, 100-მდე F-100D და C, 40-მდე F-5A, რამდენიმე F-104S და 36 F-104G); ხუთი – გამანადგურებელი (32 თვითმფრინავი F-5A, 18 F-104S და 36 F-102A); ორი – სადაზვერვო (18 თვითმფრინავი RF-84F და 24 RF-5A). სულ სჰძ-ში ირიცხებოდა 330-ზე ცოტა მეტი საბრძოლო თვითმფრინავი, მათგან დაახლოებით 90 თვითმფრინავი – ბირთვული იარაღის მატარებელი. 

ზ მ რ - ების | ს ა რ ა კ ა ტ ე ო | ბ ა ზ ა შ ი შედიოდა ორი დივიზიონი (თითოეულში ოთხი ესკადრილია) საზენიტო რაკეტების „ნაიქ-ჰერკულესი“ და „ნაიქ-აიაქსი“ 72 გასაშვები დანადგარით. ყველა ისინი ბოსფორის სრუტის რაიონს იფარავდნენ ჰაერიდან. 

ს ა ტ რ ა ნ ს პ ო რ ტ ო | ს ა ა ვ ი ა ც ი ო | ჯ გ უ ფ ს მიცემული ჰქონდა სამი ესკადრილია, რომელშიც იყო რვა თვითმფრინავი C-130, 20 C-160, 10 C-47, სამი C-54, ექვსი C-45, სამი „ვისქაუნთი“, ორი „ისლანდერი“. გარდა ამისა, სჰძ-ს გააჩნდა 30 ვერტმფრენი, მათგან 10 UH-11, 10 UH-19D და 10 AB-204B. 

თურქეთის სჰძ-ის თვითმფრინავებისა და ვერტმფრენების ძირითადი ტაქტიკურ-ტექნიკური მონაცემები მოყვანილია ცხრილში. 

ცხრილი 

თურქეთის სჰძ-ის თვითმფრინავებისა და ვერტმფრენების ძირითადი ტაქტიკურ-ტექნიკური მონაცემები 

(ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – თვითმფრინავების, ვერტმფრენების აღნიშვნა; B – ეკიპაჟი, ადამიანი; C – მაქსიმალური ასაფრენი წონა, კგ; D – ფრენის მაქსიმალური სიჩქარე, კმ/სთ / სიმაღლეზე, მ; E – პრაქტიკული ჭერი, მ; F – ფრენის სიშორე, კმ / საბრძოლო დატვირთვით, კგ; G – მაქსიმალური საბრძოლო დატვირთვა, კგ) 

. . A . . . . B . . . . . . C . . . . . . . . . . D . . . . . . . . . E . . . . . . . . F . . . . . . . . . . G 

ტაქტიკური გამანადგურებლები 

F-4E . . . . .2 . . . 26 300 . . . 2350 / 12 000 . . . 19 000 . . . 2800 / 900 . . . . 7200 

F-5A . . . . 1 . . . . .9400 . . . 1500 / 11 000 . . . 15 500 . . . 1500 / 1500 . . . 2800 

F-100D . . .1 . . . 18 150 . . . 1350 / 10 500 . . . 15 200 . . . 2400 / 1800 . . . 3400 

F-104S . . . 1 . . . 14 000 . . . 2350 / 12 000 . . . 18 300 . . . 3250 / 0 . . . . . . 3400 

F-104G . . . 1 . . . 13 000 . . . 2300 / 11 000 . . . 17 700 . . . 3150 / 0 . . . . . . 2200 

F-102A . . . 1 . . . 12 750 . . . 1600 / 11 000 . . . 16 400 . . . 2400 / 0 . . . . . . . – . . 

RF-84F . . . 1 . . . 11 400 . . . 1050 / 6000 . . . . .13 700 . . . 2450 / 0 . . . . . . 3320 

სამხედრო-სატრანსპორტო თვითმფრინავები 

C-130 . . . . 4 . . . 79 300 . . . . 620 / 6000 . . . . . . 7000 . . . 7560 / 9000 . . . 20 240 

C-160 . . . . 4 . . . 44 200 . . . . 540 / 4500 . . . . . . 8500 . . . 4500 / 8000 . . . 16 000 

C-47 . . . . . 3 . . . 11 800 . . . . 370 / 2300 . . . . . . 7300 . . . 2400 / 1600 . . . 3400 

C-54 . . . . . 6 . . . 31 100 . . . . 440 / 4000 . . . . . . 6800 . . . 6200 / 7000 . . . 14 500 

ვერტმფრენები 

UH-1D . . . 2 . . . . . 4300 . . . . . 200 / 0 . . . . . . . . 6700 . . . . 500 / 1000 . . . 1844 2000 . . . 00 

UH-19D . . 2 . . . . . 3400 . . . . . 170 / 0 . . . . . . . . 3800 . . . . 450 / 800 . . . . . . 800 

ს ა ს წ ა ვ ლ ო | ს ა ა ვ ი ა ც ი ო | ს ა რ დ ლ ო ბ ა ახორციელებდა საფრენოსნო და ტექნიკური შემადგენლობის მომზადებას თურქეთის სჰძ-ის ნაწილებისა და ქვედანაყოფებისთვის. მის შემადგენლობაში ჩართული იყო სჰძ-ის აკადემია, რამდენიმე საფრენოსნო და ტექნიკური საავიაციო სასწავლებელი და ორი საავიაციო ბაზა (ჩიგლი და კონია). 

ძირითად სასწავლო დაწესებულებას წარმოადგენდა საავიაციო სასწავლებელი სტამბულში. მასში მიიღებოდნენ, როგორც წესი, ჭაბუკები, რომლებსაც დამთავრებული ჰქონდათ სჰძ-ის ლიცეუმები (სპეციალური საშუალო სკოლები) სადაც ისინი ღებულობდნენ პირველ საწყის ცოდნას თვითმფრინავებისა და მათი მართვის შესახებ. პილოტირების ტექნიკას ამუშავებდნენ თვითმფრინავებზე T-6, T-33, T-37. სასწავლებელში სწავლების ვადა გახლდათ ორი წელი. მისი დასრულების შემდეგ კურსანტები იგზავნებოდნენ სტაჟირებაზე საავიაციო ბაზებში პილოტირების ტექნიკის ასათვისებლად სასწავლო-საბრძოლო თვითმფრინავებზე F-5B, TF-104G, TF-100F და TF-102A. სტაჟირების კურსის წარმატებით დასრულების შემდეგ ისინი ღებულობდნენ სამხედრო წოდებას ლეიტენანტი და იგზავნებოდნენ საბრძოლო ესკადრილიებში. 

ტექნიკური შემადგენლობა საავიაციო ტექნიკის მომსახურებისთვის მზადდებოდა სასწავლებელში, რომელიც იმყოფებოდა იზმირში. რადიოსალოკაციო სადგურების ოპერატორები და ტექნიკოსები, თვითმფრინავების მართვისა და დამიზნების (наведение) ცენტრებისა და პოსტების სპეციალისტები, მეკავშირეები, სააეროდრომო სამსახურისა და სჰძ-ის ზურგის უზრუნველყოფის ოფიცრები ასევე გადიოდნენ მომზადებას შესაბამის სასწავლებლებში. 

სასწავლო სარდლობის თვითმფრინავების ფარეხი, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1970-იანი წლების შუახანებში, მოითვლიდა დაახლოებით 30 თვითმფრინავს T-6, 30 T-33, 24 T-34, 23 T-37, 12 T-41, 10 TF-100F, ოთხ TF-104G, სამ TF-102A და რამდენიმე F-5B (სულ დაახლოებით 140 თვითმფრინავი). 

თურქეთის საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) ძალები და საშუალებანი, რომლებიც ნატო-ს განკარგულებაში იყო გადაცემული, 6 გტას-ის პასუხისმგებლობის ზონის ჰთ-ის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდა. ქვეყნის ტერიტორიაზე განლაგებული რადიოსალოკაციო პოსტები თითქმის ყველანი ავტომატიზებულ სისტემა „ნეიჯში იყვნენ ჩართულნი“, რომელიც საჰაერო მოწინააღმდეგის შესახებ სარდლობის შეტყობინებისა და ნატო-ს ჰთ-ის გაერთიანებული სისტემის საბრძოლო ძალების მართვისათვის გახლდათ განკუთვნილი. 

1970-იანი წლების შუახანებში, ნატო-ს სარდლობა თვლიდა, რომ თურქეთის ჰთ-ის ძალები და საშუალებანი საკმარისად საიმედოდ ვერ იფარავდნენ 6 გტას-ის ზონის საჰაერო სივრცეს, განსაკუთრებით კი მცირე სიმაღლეებზე. ამტომ ღებულობდნენ არსებული რლს-ების მოდერნიზაციის ზომებს მათი ხელშეშლამედეგობის ამაღლების მიზნით და გეგმავდნენ „ნეიჯის“ სისტემის სამი დამატებითი რადიოსალოკაციო პოსტის აგებას თურქეთის ტერიტორიაზე. თურქულ სარდლობას განზრახული ჰქონდა რამდენიმე მობილური რლს-ის შეძენა და ეძიებდა მოქმედების მცირე სიშორის ზრკ-ების „კროტალი“ (საფრანგეთი) და „რაპირა“ (დიდი ბრიტანეთი) შეძენის გზებს ქვებგერით და ზებგერით დაბლამფრენ მიზნებთან საბრძოლველად. 

თურქული სჰძ-ის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო მომზადება ტარდებოდა მუდმივი საბრძოლო მზადყოფნის მდგომარეობაში მათი შენარჩუნების მიზნით. მის ორგანიზებას ახდენდა სჰძ-ის შტაბი ნატო-ს სარდლობის მოთხოვნებისა და ავიაციის გამოყენების ოპერატიული გეგმების შესაბამისად. საბრძოლო მომზადების საფუძველს შეადგენდა სწავლებები და შეჯიბრებანი, რომელთა პროცესშიც ხებოდა საჰაერო ვითარების სხვადასხვანაირ პირობებში ეკიპაჟების საფრენოსნო ოსტატობის, აგრეთვე ავიაციის მართვაში შტაბების მუშაობის შეთანხმებულობის სრულყოფა. საავიაციო ნაწილებისა და ქვედანაყოფების მომზადების მსვლელობისა და დონის შესახებ სჰძ-ის სარდალი რეგულარულად 6 გტას-ის შტაბში მოახსენებდა. 

ნატოს-ს გაერთიანებული სჰძ-ის ოპერატიული გეგმების თანახმად ყოველწლიურად წარმოებდა თითოეული საავიაციო ბაზის საბრძოლო მზადყოფნისა და ბრძოლისუნარიანობის შემოწმება. ასეთი შემოწმებების დროს საბრძოლო თვითმფრინავების ეკიპაჟებს უსვამდნენ საჰაერო მიზნების დაჭერის ამოცანებს მცირე და დიდ სიმაღლეებზე, აგრეთვე მცირე ზომის მიზნებზე ბომბტყორცნისა და საჰაერო დაზვერვის წარმოების ამოცანებს მარტივ და რთულ მეტეოროლოგიურ პირობებში. 

როგორც საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, საბრძოლო ავიაციის ნაწილები და ქვედანაყოფები რეგულარულად ღებულობდნენ მონაწილეობას სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ჩატარებულ ნატო-ს საჯარისო და საკომანდო-საშტაბო სწავლებებში, როგორებიც გახლდათ „დიფ ფაროუ“ („ღრმა კვალი /ღარი, борозда/“), „დონ პეტროლი“ („დილის პატრული“) და „ექსპრესის“ ტიპის სწავლებები. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, თურქული სჰძ-ის სარდლობამ, 1974 წ. კუნძულ კვიპროსზე საბრძოლო მოქმედებათა წარმოების გათვალისწინებით, დიდი ყურადღების მიქცევა დაუწყო ავიაციის ურთიერთმოქმედების დამუშავებას სახმელეთო ჯარებთან და სამხედრო-საზღვაო ძალებთან (სზძ), აგრეთვე მცირე ზომის ზღვისზედა მიზნების ძიებასა და განადგურებას. სწავლებებზე მნიშვნელოვანი დრო ეთმობოდა ავიაციის განწერტვასა და მეწინავე აეროდრომებიდან მის მოქმედებას. 

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალების განვითარება განისაზღვრებოდა ქვეყნის მთავრობის მიერ 1972 წელს მიღებული შეიარაღებული ძალების მოდერნიზაციის პროგრამით, რომელიც ითვალისწინებდა თვითმფრინავების ფარეხის ხარისხობრივ განახლებას. როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, 1970-იანი წლების მეორე ნახევარში ავიაციის საბრძოლო შესაძლებლობების შემდგომი ზრდის განხორციელება თურქულ სარდლობას ნაწილებისა და ქვედანაყოფების ტექნიკური გადაიარაღების ხარჯზე ჰქონდა განზრახული პირადი შემადგენლობისა და თვითმფრინავების ფარეხის არსებითად გაზრდის გარეშე. იმასთან დაკავშირებით, რომ საბრძოლო თვითმფრინავების წარმოებაში საკუთარი საავიაციო მრეწველობის შექმნა ფინანსური სიძნელეების გამო ფერხდებოდა, ძირითად აქცენტს აკეთდებდნენ თანამედროვე ტექნიკის საზღვარგარეთ შეძენაზე შეღავათიან პირობებში. 

1972 წლის კონტრაქტის მიხედვით 70-იანი წლების შუახანებში თურქეთს აშშ-გან უკვე ჰქონდა მიღებული 40 გამანადგურებელ-ბომბდამშენი F-4E „ფანტომ-2“, რომლებმაც შეცვალეს მოძველებული თვითმფრინავების F-84F და F-100C და D ნაწილი. დაახლოებით 100 თურქი მფრინავი და ტექნიკოსი ითვისებდა „ფანტომის“ ტიპის თვითმფრინავებს აშშ-ში. ამის გარდა, თურქეთის სჰძ-ის სარდლობამ მიიღო გადაწყვეტილება თავისი სასწავლო ცენტრის შექმნაზე ამ თვითმფრინავებისთვის პილოტების მოსამზადებლად. ესქიშეჰირის ავიაბაზაზე ცენტრის აღჭურვა უნდა მოეხდინა ამერიკულ ფირმას „მაკდონელ დუგლასი“. 1976 წელს წარმოებდა მოლაპარაკებები აშშ-თან თვითმფრინავების „ფანტომი“ კიდევ ერთი პარტიის შესყიდვასთან დაკავშირებით. 

1974 წელს დადებულ იქნა კონტრაქტი იტალიასთან თურქეთში 54 გამანადგურებლის F-104S მიწოდების თაობაზე (ისინი იწარმოებოდა ამერიკული ლიცენზიით) F-100C და D და F-102A თვითმფრინავების შესაცვლელად. მათი მიწოდებები იმ ხანად ხორციელდებოდა და მისი დასრულება 1977 წლის შუა თვეებში იყო დაგეგმილი. 

თურქეთს მისი სჰძ-ის გაძლიერებაში აქტიურად ეხმარებოდა გფრ. უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, რომ ამ უკანასკნელმა იკისრა აუნაზღაურებლად გადაეცა თურქეთის სჰძ-თვის 90 სასწავლო თვითმფრინავი TF-104G (იწარმოებოდა აშშ-ის ლიცენზიით) ხუთი სასწავლო ესკადრილიისათვის. იმავდროულად მიუთითებდნენ, რომ უახლოეს წლებში დასავლეთგერმანული ფირმების დახმარებით კაისერიში აშენდებოდა ქარხანა სატრანსპორტო თვითმფრინავების წარმოებისთვის, რომელიც ყოველწლიურად 15 თვითმფრინავს გამოუშვებდა. 1970-იანი წლების შუახანებში საფრენოსნო გამოცდებს გადიოდა ასეთი თვითმფრინავის პროტოტიპი AM-C111 (თურქული დასახელებით KC-111). როგორც ვარაუდობდნენ, ეს იქნებოდა მსუბუქი სატრანსპორტო თვითმფრინავი. 

სათვითმფრინავო ფარეხის განახლების შედეგად, თურქი სამხედრო სპეციალისტების ვარაუდით, საავიაციო ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საბრძოლო შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად გაიზრდებოდა. 

საბჭოთა ავტორები ასკვნიდნენ, რომ უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1970-იანი წლების შუახანებში თრქეთის სჰძ წარმოადგენდა საკმარისად ძლიერ საავიაციო დაჯგუფებას სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს ტაქტიკური დამრტყმელი ძალების შემადგენლობაში. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Майор В. Балуев, «Военно-воздушные силы Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1976 г. № 11. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

წერილიდან «ნატო-ს ქვეყნების სამხედრო-საჰაერო ძალების საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსები» 1970-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, ნატო-ს სამხედრო სარდლობა, ამოდიოდა რა აგრესიული ჩანაფიქრებიდან, რომლებიც საბჭოთა კავშირისა და სოციალისტური თანამეგობრობის სხვა ქვეყნების წინააღმდეგ იყო მიმართული, აგრძელებდა გამალებულ შეიარაღებას. ამასთან ის დიდ ყურადღებას უთმობდა საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) ახალი, უფრო ეფექტური საშუალებების შექმნას, მათ შორის საზენიტო მართვადი სარაკეტო იარაღის (ზმრი, ЗУРО) სისტემებისა. 

ნატო-ში შეიარაღებული ძალების ინტეგრაციის პრინციპის მიუხედავად, ბლოკის მონაწილე თითოეული ქვეყანა თავისი ტერიტორიის ჰთ-ის ორგანიზებაზე თვითონ აგებდა პასუხს. ნატო-ს ზოგიერთ ქვეყანაში ჰთ-ის ამოცანები სამხედრო-საჰაერო ძალებს (სჰძ) ეკისრებოდა, სხვა ქვეყნებში კი ისინი სახმელეთო ჯარებსა და სჰძ-ს შორისა იყო განაწილებული. მაგრამ, როგორც წესი, ჰთ-ის მთელი ძალებისა და საშუალებათა საერთო ოპერატიული ხელმძღვანელობა სჰძ-ის სარდლობას ეკისრებოდა. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში მიუთითებდნენ, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ საზენიტო სარაკეტო იარაღი აშშ-სა და დიდ ბრიტანეთში ვითარდებოდა, სადაც (დიდ ბრიტანეთში) სპეციალურად სჰძ-თვის შეიმუშავეს ისეთი სისტემები, როგორიც გახლდათ «ბომარკი» და «ბლადჰაუნდი». თუმცა კი 1970-იანი წლების შუახანებისთვის ნატო-ს ევროპული ქვეყნების სჰძ-ები ძირითადად სახმელეთო ჯარებისთვის შექმნილ საზენიტო სარაკეტო კომპლექსებს (ზრკ) იყენებდნენ. ნატო-ს ევროპული ქვეყნების სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული ზრკ-ების ტიპები და რაოდენობა 1-ლ ცხრილშია მოყვანილი. 

ცხრილი 1 

ნატო-ს ქვეყნების სჰძ-ის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების შეიარაღებაში არსებული ზრკ-ების ტიპები და რაოდენობა [1975 წლის დასაწყისში] 

ქვეყანა . . . . . . . . ზრკ-ის . . . . . . . . . . . . . რ ა ო დ ე ნ ო ბ ა . . . . . . . . შენიშვნა 

. . . . . . . . . . . . . დასახელება . . . . . ქვედანაყო- . . . . . გასაშვები . . . . . . . . . . . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ფების . . . . . . დანადგარების . . . . . . . . . . . 

ბელგია . . . . . . „ნაიქ-ჰერკულესი“ . . . 8 ესკადრილია . . 72 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

დიდი ბრი- . . . „ბლადჰაუნდი“ . . . . . 11 ესკადრილია . . * . . . საზენიტო არტილე- 

ტანეთი . . . . . . „თაიგერ ქეთი“ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . რიის ესკადრილიე- 

. . . . . . . . . . . . . . . . „რაპირა“ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ბის ჩათვლით 

დანია . . . . . . . „ნაიქ-ჰერკულესი“ . . . 4 ესკადრილია . . . * . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . „ჰოქი“ . . . . . . . . . . .4 ესკადრილია . . . * . . . 

საფრანგეთი . . . „კროტალი“ . . . . . . . . 1 ბატარეა . . . . . . . * . . . . იგეგმებოდა 10 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ბატარეის ყოლა 

გფრ . . . . . . . „ნაიქ-ჰერკულესი“ . . . . . 24 ბატარეა . . . . . . 216 . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . „ჰოქი“ . . . . . . . . . . . 36 ბატარეა . . . . . . 216 . . . 

საბერძნეთი . . . „ნაიქ-ჰერკულესი“ . . . 3 ბატარეა . . . . . . . 36 . . . 

იტალია . . . . . „ნაიქ-ჰერკულესი“ . . . . 12 ჯგუფი . . . . . . 108 . . . 

ნიდერლან- . . . „ნაიქ-ჰერკულესი“ . . . 8 ესკადრილია . . . 72 . . . . ბაზირებული 

დები . . . . . . . . . . „ჰოქი“ . . . . . . . . . . . . . 2 დივიზიონი . . . 72 . . . იყო გფრ-ში 

ნორვეგია . . . „ნაიქ-ჰერკულესი“ . . . . . 4 ბატარეა . . . . . . 36 . . . 

თურქეთი. . . „ნაიქ-ჰერკულესი“ . . . . . 8 ბატარეა . . . . . . 72 . . . 

უცხოელი სამხედრო სპეციალისტები აღნიშნავდნენ, რომ თუ ადრე ნატო-ს ქვეყნების სჰძ-ის საზენიტო სარაკეტო ნაწილებისა და ქვედანაყოფების ძირითადი შეიარაღება მოქმედების დიდი და საშუალო სიშორის მქონე აშშ-ში შემუშავებული ზრკ-ები «ნაიქ-ჰერკულესი» და «ჰოქი» გახლდათ, 1970-იანი წლების შუახანებისთვის დამატებით სულ უფრო მეტ გავრცელებას ჰპოვებდნენ მოქმედების მცირე სიშორის ზრკ-ები «კროტალი» (საფრანგეთი) და «რაპირა» (დიდი ბრიტანეთი). 

1970-იანი წლების პირველ ნახევარში ნატო-ს ქვეყნების სჰძ-ის ნაწილებისა და ქვედანაყოფების შეიარაღებაში არსებული ზრკ-ების ძირითადი ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლები მე-2 ცხრილშია წარმოდგენილი. 

ცხრილი 2 

ნატო-ს ქვეყნების სჰძ-ის ზრკ-ების ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლები [1970-იანი წლების შუახანებისთვის] (ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – ნიმუშის დასახელება /მწარმოებელი ქვეყანა/; B – სროლის სიშორე, კმ / სიმაღლეში მიღწევადობა, კმ; C – რაკეტის ფრენის მაქსიმალური სიჩქარე, M; D – რაკეტის სასტარტო წონა, კგ / საბრძოლო ნაწილის წონა, კგ; E – რაკეტის ზომები: კორპუსის სიგრძე×დიამეტრი, მ / ფრთების გაშლა, მ; F – ძრავის ტიპი; G – დამიზნების სისტემა) 

ნაწილი I 

. . . . . . . A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B . . . . . . . C . . . . . . . . . D . . . . . . . . . E . . . 

„ნაიქ-ჰერკულესი“ . . . 140-ზე მეტი / 45 . . . 3 . . . . . . . . .4500 / * . . . 12,6×0,8 / 2,66 

MIM-14B (აშშ) 

„ჰოქი“ . . . . . . . . . . . . . დაახლოებით 35 / . . . 2,5-2,8 . . . 580 / 45 . . . 5,03×0,36 / 1,2 

MIM-23A (აშშ) . . . . . . . . . . . . . 0,03-15 

„ბლადჰაუნდი“. . . . . 80-ზე მეტი / * . . . . . 3-მდე . . .2500 / * . . . 7,75×0,55 / 2,82 Mk.2 

(დიდი ბრიტანეთი) 

„თაიგერ ქეთი“ . . . . . . დაახლ. 4 / 3 . . . . . 0,8-1 . . . . . 63 / * . . . .1,47×0,19 / 0,65 

(დიდი ბრიტანეთი) 

„რაპირა“ (დიდი . . . . 0,5-5 / 0,03-3,6 . . დაახლ. 2 . . . 43,5 / * . . . 2,24×0,13 / 0,38 

ბრიტანეთი) 

ნაწილი II 

. . . . . . . . F . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . G . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

РДТТ * . . . . . . . . . . . . . . . . . . რადიობრძანებითი მიზანსა და რაკეტაზე 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ცალცალკე რადიოთვალთვალის დროს 

იგივე . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ნახევრადაქტიური რადიოლოკაციური 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . თვითდამიზნება 

სასტარტო РДТТ, . . . . . . . . . ნახევრადაქტიური რადიოლოკაციური 

სამარშო ПВРД ** . . . . . . . . . . . . . . . თვითდამიზნება 

РДТТ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . რადიობრძანებითი მიზანსა და რაკეტაზე  

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ვიზუალური, რადიოლოკაციური ან 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . სატელევიზიო თვალთვალის დროს 

იგივე . . . . . . . . . . . . . . . . . . . რადიობრძანებითი მიზანსა და რაკეტაზე 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ვიზუალური, რადიოლოკაციური ან  

. . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . სატელევიზიო თვალთვალის დროს 

იგივე . . . . . . . . . . . . . . . . . . . რადიობრძანებითი მიზანსა და რაკეტაზე 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . რადიოლოკაციური თვალთვალის დროს 

შენიშვნები: * РДТТ – ракетный двигатель твёрдого топлива. ** ПВРД – прямоточный воздушно-реактивный двигатель. 

დიდი სიშორის ზრკ-ები. ნატო-ს სარდლობა ამ კომპლექსების გამოყენებას გეგმავდა მსხვილი სამრეწველო ობიექტებისა და ჯარების თვმოყრის რაიონების ჰაერიდან დასაფარავად. 

დ ი დ ი / ს ი შ ო რ ი ს / ს ა ყ ო ვ ე ლ ა მ ი ნ დ ო / ზ რ კ / «ნ ა ი ქ - ჰ ე რ კ უ ლ ე ს ი»  (აშშ) იმ ქვებგერით და ზებგერით თვითმფრინავებთან საბრძოლველად გახლდათ განკუთვნილი, რომლებიც ძირითადად საშუალო და დიდ სიმაღლეებზე დაფრინავდნენ. თუმცა კი, როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, ჩატრებული გამოცდების შედეგად დაადგინეს, რომ ეს კომპლექსი ცალკეულ შემთხვევებში შეიძლებოდა ტაქტიკურ ბალისტიკურ რაკეტებთან ბრძოლისთვისაც გამოეყენებიათ. 

საცეცხლე ქვედანაყოფის (ბატარეის) შემადგენლობაში შედიოდა: საზენიტო მართვადი რაკეტები; მართვის პოზიციაზე განლაგებული ხუთი რადიოსალოკაციო სადგური (რლს – აღმოჩენის მცირე სიმძლავრის რლს, მიზანზე თვალთვალის რლს, რაკეტაზე თვალთვალის რლს, რადიომანძილმზომი, მაღალი სიმძლავრის რლს მცირეზომიანი მიზნების აღმოჩენისთვის); რაკეტების გაშვებისა და მიზანზე მათი დამიზნების მართვის პუნქტი; ცხრა ერთეულამდე სტაციონარული ან მობილური გასაშვები დანადგარი; კვების წყაროები; დამხმარე აღჭურვილობა (სატრანსპორტო-დამტენი, საკონტროლო-შემმოწმებელი და ა. შ.). ზრკ «ნაიქ-ჰერკულესის» მართვის პოზიცია 1-ლ ნახატზეა ნაჩვენები (სურათი). 

სულ დივიზიონის შემადგენლობაში შეიძლებოდა ოთხ ბატარეამდე შესულიყო. უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, კომპლექსი «ნაიქ-ჰერკულესი» არაერთხელ განიცდიდა მოდერნიზაციას მისი ელემენტების საიმედობისა და საექსპლუატაციო ხარჯების ამაღლების მიზნით. 

[შემდეგ ლაპარაკია ზრკ «ბლადჰაუნდ» Mk.2-ზე] 

საშუალო სიშორის საყოველამინდო ზრკ «ჰოქი» [Hawk – ქორი] (აშშ) მცირე და საშუალო სიმაღლეებზე მფრენ ქვებგერით და ზებგერით თვითმფრინავებთან საბრძოლველად გახლდათ შექმნილი. 

საცეცხლე ქვედანაყოფის (ბატარეის) შემადგენლობაში შედიოდა: საზენიტო მართვადი რაკეტები (ზმრ); იმპულსურ რეჟიმში მომუშავე აღმოჩენის რლს; მიზნის შენათების ორი რლს; რადიომანძილმზომი; მართვის პუნქტი; ექვსი გასაშვები დანადგარი (გდ – თითოეულს ჰქონდა სამ-სამი მიმმართველი); კვების წყაროები და დამხმარე აღჭურვილობა. მიზნის შენათებისთვის გამოიყენებოდა მცირე და მომატებული სიმძლავრის რლს-ები (უკანასკნელს მცირეზომიან საჰაერო მიზნებზე სროლისთვის იყენებდნენ). 

სჰძ-ის შეიარაღებაში შედგებოდა ზრკ «ჰოქის» თვითმავალი ვარიანტი, რომელიც მუხლუხებიანი ტრანსპორტერის XM727 (ნახ. 2, a) ბაზაზე გახლდათ შექმნილი. ამ კომპლექსის შემადგენლობაში შედიოდნენ ტრანსპორტერები, რომელთაგან თითოეულზე გასაშვები დანადგარი იყო დამონტაჟებული სამ-სამი მიმმართველით. მარშზე ეს ტრანსპორტერები ბატარეის გაშლისთვის ყველა აუცილებელი რადიოსალოკაციო და დამხმარე მოწყობილობის ბუქსირებას ახდენდნენ მისაბმელებით. 

უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, რომ 1970-იანი წლების პირველ ნახევარში აშშ-ში შეიარაღებაში გამჯობესებული ზრკ «ჰოქი» გახლდათ მიღებული. საბაზო ვარიანტისგან მისი ძირითადი განსხვავება იმაში მდგომარეობდა, რომ ახალ რაკეტას (MIM-23B) უფრო მაღალი საიმედობა, უფრო მძლავრი საბრძოლო ნაწილი და ახალი ძრავი ჰქონდა. აგრეთვე მართვის მიწისზედა აპარატურაც იქნა გაუმჯობესებული. ყოველივე ამან, ამერიკელი სპეციალისტების აზრით, საშუალება მისცა ზრკ-ის მოქმედების სიშორე და მიზნის დაზიანების ალბათობა გაეზარდათ. იტყობინებოდნენ, რომ ამერიკის ნატო-ელი პარტნიორები გეგმავდნენ მათ შეიარაღებაში არსებული ზრკ «ჰოქების» მოდერნიზებისთვის აუცილებელი მთელი აპარატურა და აღჭურვილობა ლიცენზიით გამოეშვათ. 

მცირე სიშორის ზრკ-ები. ძირითადად ესენი მობილური ზრკ-ები გახლდათ, რომლებიც ავიაბაზებისა და სხვა ცალკეული ობიექტების თავდაცვისას დაბლამფრენ თვითმფრინავებთან ბრძოლისთვის იყო განკუთვნილი. 

[შემდეგ ლაპარაკია სანათელამინდო ზრკ-ზე «თაიგერ ქეთი» (დიდი ბრიტანეთი)] 

ს ა ნ ა თ ე ლ ა მ ი ნ დ ო / ზ რ კ / «რ ა პ ი რ ა»  (დიდი ბრიტანეთი)  დაბლამფრენ ქვებგერით და ზებგერით თვითმფრინავებთან საბრძოლველად გახლდათ შექმნილი. 

საცეცხლე ქვედანაყოფის შემადგენლობაში შედიოდა: ზმრ-ები, ვიზუალური თვალთვალის მოსახსნელი ბლოკი, საჰაერო მიზნების აღმოჩენის რლს (შეიცავდა ამოცნობის სისტემასა და ბრძანებების რადიოგადამცემს), მასთან გაერთიანებული გასაშვები დანადგარი (გდ – ოთხი მიმმართველით), მოსახსნელი კვების ბლოკი. გათვლა ხუთი ადამიანისგან შედგებოდა. 

კომპლექსი მაღალმობილური იყო. საცეცხლე ქვედანაყოფის მთელი აღჭურვილობა ორ ავტომობილ «ლენდროვერსა» და მათ მიერ ბუქსირებად ორ მისაბმელში იყო განთავსებული. ზრკ-ის აღჭურვილობის მუხლუხებიან მოჯავშნულ მანქანებში განთავსებასაც ითვალისწინებდნენ (ნახ. 2, b). 

კომპლექსის ძირითადი ვარიანტი სანათელამინდო გახლდათ. თუმცა კი კომპლექსის ნებისმიერი ამინდის პირობებში მუშაობისთვის შექმნეს სპეციალური რლს და კიდეც გამოსცადეს. პირველი ზრკ-ები, რომელთა შემადგენლობაშიც ეს რლს შედიოდა, 1970-იანი წლების პირველ ნახევარში დიდი ბრიტანეთის სჰძ-ის მიწისზედა თავდაცვის პოლკის ზოგიერთი ქვედანაყოფის შეიარაღებაში უკვე იქნა მიწოდებული. ზრკ «რაპირა» ასევე ირანისა და ზამბიის სჰძ-ის შეიარაღებაშიც შედგებოდა. 

ს ა ყ ო ვ ე ლ ა მ ი ნ დ ო / ზ რ კ / «კ რ ო ტ ა ლ ი»  (საფრანგეთი)  ქვებგერით და ზებგერით დაბლამფრენ თვითმფრინავებთან საბრძოლველად გახლდათ განკუთვნილი. 

საცეცხლე ქვედანაყოფის შემადგენლობა: მიზანზე თვალთვალის რლს, გდ ოთხი მიმმართველით, ბრძანებების რადიოგადამცემი, ინფრაწითელი სათვალთვალო მოწყობილობა (устройство) და დამხმარე აღჭურვილობა. სამი საცეცხლე ქვედანაყოფის მართვა საკომანდო მანქანიდან ხორციელდებოდა, სადაც საჰაერო მიზნების აღმოჩენის იმპულსურ-დოპლერული რლს იყო განთავსებული. იტყობინებოდნენ, რომ ტიპიური მიზნის აღმოჩენის სიშორე შეადგენდა 18,5 კმ. სპეციალური ელექტრონულ-გამომთვლელი მანქანით (ეგმ) აღჭურვილი რლს ერთდროულად 30-მდე საჰაერო მიზანს აღმოაჩენდა, ხოლო ავტოთანხლების რეჟიმში კი შეეძლო მხოლოდ 12 მიზანთან ემუშავა. საცეცხლე ქვედანაყოფის მთელი აღჭურვილობა ჯავშანავტომობილებში იყო განთავსებული (ნახ. 2, г). 

[შემდეგ ნათქვამი იყო, რომ აშშ თავდაცვის სამინისტრო 1970-იანი წლების პირველ ნახევარში არსებული ზრკ-ების გაუმჯობესებისთვის და ახლების შესაქმნელად დიდ სამუშაოებს ატარებდა. კერძოდ, SAM-D ტიპის ზრკ-ს სახმელეთო ჯარებისთვის შეიმუშავებდნენ, ხოლო SLIM ტიპის ზრკს კი – სჰძ-თვის] 

კომპლექსი SAM-D (Surface to Air Missile – Development) საყოველამინდო გახლდათ, მოქმედების დიდი სიშორით; განკუთვნილი იყო ქვებგერით და ზებგერით თვითმფრინავებთან საბრძოლველად ყველა სიმაღლეზე (ზღვრულად მცირე სიმაღლეების გამოკლები). გეგმავდნენ 80-იანი წლების დასაწყისში ამ ზრკ-თი შეიარაღებაში მყოფი ზრკ «ნაიქ-ჰერკულესები» შეეცვალათ. [ეს უნდა იყოს ზრკ «პეტრიოტი»] 

ამერიკელი სპეციალისტები თვლიდნენ, რომ რლს-ში გამოყენებული მონაცემთა ამორჩევის (ამოკრეფის) მეთოდი არხების დროებითი შემჭიდროვებით (метод выборки данных с временным уплотнением каналов) საშუალებას მისცემდათ რამდენიმე საზენიტო მართვადი რაკეტა (ზმრ) ერთდროულად სხვადასხვა მიზნებზე დაემიზნებიათ ან ჯგუფიდან ერთი მიზანი ამოერჩიათ. 

1970-იანი წლების შუახანებისთვის ზრკ-ის შექმნის სამუშაოები ზმრ-ისა და გდ-ის გამოცდების სტადიაში იმყოფებოდა. დაწყებული იყო დამიზნების სისტემის დამუშავებაც (отработка). იმავდროულად სპეციალისტები ზრკ-ის გამარტივებისა და გაიაფების გზებსაც ეძიებდნენ (ზრკ SAM-D-ის შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ. ЗВО, 1974, # 10, გვ/ 37). 

ზრკ SLIM (Surface-Launched Interceptor Missile) უნდა ყოფილიყო საყოველამინდო, მოქმედების სიშორით 1300 კმ-მდე. ის განკუთვნილი გახლდათ აშშ ჰთ-ის სისტემაში ძირითადად ზებგერით საჰაერო მიზნებთან საბრძოლველად. წინასწარი გაანგარიშებით SLIM კომპლექსის ზმრ-ის ფრენის მაქსიმალური სიჩქარე M=4-6 რიცხვის შესაბამისი უნდა ყოფილიყო. დამიზნების სისტემა კომბინირებული იქნებოდა. საბრძოლო გამოყენების შესაძლო ხერხები იყო: გამაგრებული მიწისზედა ან მიწისქვეშა ნაგებობებიდან ან თვითმფრინავ-მატარებლებიდან. რაკეტების გაშვება და დამიზნება შეიძლებოდა განეხორციელებიათ ან აღმოჩენისა და მართვის სისტემით აღჭურვილი თვითმფრინავის ბორტიდან, ან დედამიწიდან. 

ამერიკულ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, რომ 1970-იანი წლების შუახანებისთვის აშშ-ში დასრულებული იყო წინასწარი გაანგარიშებები ზრკ SLIM-ის შესაქმნელად. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Подполковник-инженер Н. Леонов, кандидат технических наук; майор-инженер В. Викторов, «Зенитные ракетные комплексы ВВС стран НАТО», Зарубежное Военное Обозрение, 1975 г. № 2.

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა

თურქეთის სახმელეთო ჯარების ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების მომზადება 1970-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, ნატო-ს ბლოკში შემავალი თურქეთის შეიარაღებული ძალების მშენებლობის გეგმებში 1970-იან წლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა ოფიცერთა და უნტერ-ოფიცერთა კადრების შერჩევასა და მომზადებას. 

ამ კადრების მომზადება ძირითადად ქვეყნის სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში ხორციელდებოდა. უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, ყველა სამხედრო სასწავლებელს მთლიანობაში ერთნაირი სტრუქტურა ჰქონდა (ნახ. 1). შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლებლებში სწავლების ვადა იყო ოთხი წელი. თურქი ოფიცრების უმნიშვნელო ნაწილი გადამზადებას საზღვარგარეთ ნატო-სა და სენტო-ს ხაზებით არსებული შეთანხმებების ფარგლებში გადიოდა. 

ნახ. 1. სამხედრო სასწავლებლების საორგანიზაციო სტრუქტურა 1970-იან წლებში

სასწავლებლებში მიიღებოდნენ თურქული ეროვნებისა და მოქალაქეობის მქონე მამრობითი სქესის 20 წლამდე ასაკის პირები, რომლებიც ჯანმრთელობის მდგომარეობით ვარგისი იყვნენ სამხედრო სამსახურისთვის, უნაკლოდ ფლობდნენ თურქულ ენას, იყვნენ უცოლ-შვილოები, პოლიტიკურად და მორალურად მდგრადები, რომლებიც მანამდე არ ყოფილან გარიცხული სამხედრო ან სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებებიდან და ლიცეუმის (საშუალო სკოლების) პროგრამით საკონკურსო მისაღები გამოცდებიც წარმატებით ჰქონდათ ჩაბარებული. 

აბიტურიენტებს უნდა წარედგინათ განცხადება მიღების შესახებ, დიპლომის დედანი ან ნოტარიუსის მიერ დამოწმებული ასლი სამხედრო ან სამოქალაქო ლიცეუმის დამთავრების შესახებ, დახასიათება ლიცეუმიდან, რომელშიც დირექცია ასახავდა კანდიდატის სიბეჯითეს, ხასიათის თვისებებსა და სწავლების პერიოდში მის მიერ მიღებულ ნიშნებს, აგრეთვე აუცილებელი სამედიცინო ცნობები, სარეკომენდაციო წერილები, დოკუმენტები ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო განყოფილებიდან სამხედრო სამსახურისთვის ვარგისიანობის შესახებ და სხვა. 

დიდი ყურადღება ეთმობოდა პოლიტიკურ შერჩევას. თითოეულ შემსვლელს უნდა წარედგინა ცნობა მის პოლიტიკურ კეთილსაიმედობასა და მისი ოჯახის კეთილსაიმედობაზე, ადგილობრივ პროკურატურაში დამოწმებული რეკომენდაცია სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებაში შესასვლელად, და ცნობა იმის თაობაზე, რომ ლიცეუმში სწავლის დროს შემსვლელი «ანტისახელმწიფოებრივ პოლიტიკურ და სოციალურ დაჯგუფებებს» არ მიეკუთვნებოდა. გარდა ამისა სამხედრო სასწავლებელი აბიტურიენტისა და მისი უახლოესი ნათესავების პოლიტიკური კეთილსაიმედობის გაუხმაურებელ (негласное) გამოვლენას დამოუკიდებლადაც ატარებდა. 

ყველა აუცილებელ დოკუმენტს კანდიდატი სასწავლებელში პირადად წარადგენდა ან ფოსტით გზავნიდა. შემსვლელებს წინასწარი გასაუბრება უტარდებოდათ, რომლის მიზანიც გახლდათ აბიტურიენტების პოლიტიკური, სულიერი და კულტურული დონის შემოწმება. ისინი ვინც გასაუბრებასა და სამედიცინო შემოწმებას გაივლიდნენ, დაიშვებოდნენ გამოცდების ჩასაბარებლად მათემატკაში, ფიზიკაში, ქიმიაში, უცხო ენაში, ისტორიაში, სოციოლოგიაში, ლოგიკასა და ფიზიკურ მომზადებაში. პირველი კურსის სასწავლო პროგრამა მოიცავდა სამწყობრო და სასროლ მომზადებას, წესდებების, სამხედრო ხელოვნების ისტორიის, ზოგადი ტაქტიკის, საზოგადოებრივ მეცნიერებათა, აგრეთვე შეიარაღებული ძალების სახეობების თავისებურებათა (особенности) შესწავლას. მეორე კურსიდან იწყებოდა ჯართა გვარეობების მიხედვით სპეციალიზაცია. 

შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლო პროგრამები ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების სასწავლებლებში ოფიცერთა პროფესიული მომზადების დონის შემდგომი სრულყოფის გათვალისწინებით იყო შედგენილი. 

სასწავლო წელი სწავლების ორი პერიოდისგან შედგებოდა: აკადემიური წლისა (ორი 16-კვირიანი სემესტრი) და პრაქტიკული სწავლებისგან. აკადემიური წლის განმავლობაში კურსანტები უშუალოდ სასწავლებელში მეცადინეობდნენ. სასწავლო დღის ხანგრძლივობა 7 სთ გახლდათ. პრაქტიკული სწავლება შეიარაღებული ძალების სახეობის თავისებურებების შესაბამისად იგეგმებოდა და საბანაკო მომზადებას, სტაჟირებასა და სხვა მეცადინეობებს მოიცავდა. პრაქტიკული სწავლების ხანგრძლივობასა და ფორმებს სასწავლებლის მეთაურობა ადგენდა (ნახ. 2 – სურათებია). 

სასწავლო პროგრამებს სასწავლებლების აკადემიური საბჭოები ადგენდნენ და მათ შემდეგ გენერალური შტაბი ამტკიცებდა. სამხედრო დისციპლინების შესწავლაზე (სწავლების ოთხი წლის განმავლობაში) 1000 სთ იყო გამოყოფილი. 

ყოველი სემესტრის ბოლოს კურსანტები აბარებდნენ გამოცდებს ყველა განვლილ საგანში. გამცდების შედეგების მიხედვით სემესტრის მანძილზე (за семестр) კურსანტის საერთო შემაჯამებელი ქულა გამოჰყავდათ, რომლის საფუძველზედაც მისი მოსწრების ინდექსი განისაზღვრებოდა: ფრიადი (4,0 – A), ძალიან კარგი (3,5 – B+), კარგი (3,0 – B), ნორმალური (2,5 – C+), დამაკმაყოფილებელი (2,0 – C), საშუალო (/посредственно/ 1,5 – D+), სუსტი (1,0 – D), არადამაკმაყოფილებელი (0,0 – F) [აქ როგორც ჩანს გამორჩათ შეფასება (0,5 – E)] (ფრჩხილებში მოცემულია შემაჯამებელი ქულა და მოსწრების ინდექსი). 

შემდგომ კურსზე ის კურსანტები გადაჰყავდათ, რომლებსაც აკადემიური წლის განმავლობაში არც ერთხელ არ ჰქონდათ მიღებული ინდექსი F და ჰქონდათ საშუალო ჯამური ქულა არანაკლებ 2,0-ისა [აქ გაურკვეველია რას ნიშნავს საშუალო ჯამური ქულა; შეიძლება ეს იყოს აკადემიური წლის განმავლობაში ორივე სემესტრში მიღებული ჯამური ქულების საშუალო მნიშვნელობა. ასევე არ ჩანს, თუ რა მოსდიოდათ იმ კურსანტებს, რომლებიც მიიღებდნენ საშუალო ჯამურ ქულას 2,0-სა და 0,0-ს შორის]. 

თურქეთის სამხედრო სწავლების სისტემაში იყო პროფესიულ-ტექნიკური სკოლები, სადაც საწყის სამხედრო სწავლებასა და ზოგადსაგანმანათლებლო პროგრამასთან ერთად სწავლობდნენ შეიარაღებულ ძალებში საჭირო რიგ ტექნიკურ სპეციალობებსაც. ეს სასწავლო დაწესებულებები წარმოადგენდა უმცროსი სამხედრო სპეციალისტების მომზადების პირველ საფეხურს. მათი კურსდამთავრებულნი იყვნენ კანდიდატები უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობის მომზადების სკოლებში სწავლის გაგრძელებისთვის. 

სამხედრო სასწავლებლებში შესვლის უპირატესი უფლებით სამხედრო ლიცეუმების კურსდამთვრებულნი სარგებლობდნენ. ეს ლიცეუმები ამზადებდნენ საიმედო და შემოწმებულ კადრებს თურქული არმიისთვის. ლიცეუმებში კონკურსით ღებულობდნენ ახალგაზრდებს, რომლებსაც რვაწლიანი საშუალო სკოლა ან მისი თანაბარი პროფესიული სკოლა ჰქონდათ დამთავრებული. ლიცეუმებში ოთხწლიანი სწავლება, სამხედრო ფორმა და რჩენა-შენახვა (содержание) უფასო გახლდათ. სწავლების პროგრამას ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო და ეროვნული განათლების სამინისტრო ერთობლივად ადგენდნენ. 

სახმელეთო ჯარებში ოფიცერთა და უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობის სწავლებისა და მომზადების საკითხით დაკავებული იყო სახმელეთო ჯარების შტაბის მთავრ ოპერატიულ სამმართველოსთან არსებული სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებების სამმართველო. სასწავლებლებში შესვლისა და ოფიცერთა შემადგენლობის კანდიდატები სახმელეთო ჯარებისთვის ყველა სპეციალობის მიხედვით მომზადებას სამხედრო ლიცეუმ კულელში, ზოგადსაჯარისო საოფიცრო სასწავლებელ «ჰარპ ოკულში» და ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების სასწავლებლებში გადიოდნენ. 

სამხედრო ლიცეუმი კულელი (ქ. სტამბული) – ძირითადი სამხედრო-სასწავლო დაწესებულება გახლდათ, რომელიც ამზადებდა კადრებს სახმელეთო ჯარების სასწავლებლებისთვის. სასწავლო წელი 11-22 სასწავლო საათს მოიცავდა (35 სთ კვირაში). სამხედრო დისციპლინებს კვირაში თითო საათი ეთმობოდა. დიდი ყურადღება ექცეოდა უცხო ენების (ინგლისური, ფრანგული, გერმანული და რუსული) შესწავლას. ტექნიკური საგნების სწავლება ინგლისურ ენაზე წარმოებდა. რუსულ ენას კვირაში 2 სთ ასწავლიდნენ. 1970-იანი წლების მიწურულში მას დაახლოებით 200 აღსაზრდელი სწავლობდა. 

სახმელეთო ჯარების სარდლის გეგმის მიხედვით წელიწადში ორჯერ (თებერვალი და მაისი) ხდებოდა ლიცეუმის აღსაზრდელთა მომზადებისა და სასწავლო პროცესის ორგანიზაციის შემოწმება. სასწავლო წლის დასრულების შემდეგ ორი თვის განმავლობაში იყო ორგნიზებული საბანაკო შეკრებები, რომელთა დროსაც მხოლოდ პრაქტიკული მეცადინეობები ტარდებოდა: ტაქტიკაში, სამწყობრო, საცეცხლე და ფიზიკურ მომზადებაში. ლიცეუმის კურსდამთავრებულნი ჯარებში სტაჟირების შემდეგ სამხედრო სასწავლებლებში ნაწილდებოდნენ. 

ზოგადსაჯარისო საოფიცრო სასწავლებელი «ჰარპ ოკულუ» (ქ. ანკარა) – ქვეყნის ერთერთი უძველესი სამხედრო-სასწავლო დაწესებულება გახლდათ. ის ქ. სტამბულში 1834 წელს იქნა დაარსებული, ხოლო 1936-ში კი ქ. ანკარაში გადაიტანეს. «ჰარპ ოკულუში» 1970-იანი წლების მიწურულს ერთდროულად 2000-მდე კურსანტი სწავლობდა. ის ყოველწლიურად 450-500 ოფიცერს უშვებდა. სწავლების ვადა 4 წელიწადი გახლდათ. 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეფასებით, სასწავლებელს კარგი სასწავლო-მატერიალური ბაზა გააჩნდა, თუმცა კი მასწავლებელთა შემადგენლობის უკმარისობას განიცდიდა. მასწავლებლების მნიშვნელოვან ნაწილს, განსაკუთრებით ზოგადთეორიულ დისციპლინებში, ანკარის უნივერსიტეტებიდან და სხვა უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებებიდან იწვევდნენ. მეთაურობის მიერ დასახული ოთხწლიანი გეგმის მიხედვით 1982 წლისთვის ის მთლიანად საკუთარი პროფესორ-მასწავლებლების კადრებით უნდა დაეკომპლექტებინათ. სწავლების დონე, როგორც უცხოელი სპეციალისტები თვლიდნენ, საკმარისად მაღალი იყო. ტექნიკური დისციპლინების სწავლება უცხოურ ენებზე მიმდინარეობდა. 

კურსდამთავრებულთა ნაწილი, რომლებიც ქვეითი ქვედანაყოფებისთვის იყვნენ განკუთვნილნი, შემდგომი სამსახურის გასავლელად საჯარისო ნაწილებსა და ქვედანაყოფებში იგზავნებოდა, დანარჩენებს კი (არტილეისტებს, ტანკისტებს, მეკავშირეებს, მესანგრეებსა და სხვებს) – შესაბამისი ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების სასწავლებლებში, სადაც ისინი წლის განმავლობაში სპეციალურ მომზადებას ღებულობდნენ. 

ქვეითი ჯარის სასწავლებელი (ქ. თუზლა) ამზადებდა ქვეითი (ფეხოსანთა) ოცეულების, მეტყვიამფრქვევეთა ოცეულებისა და უუკუცემო ქვემეხების ოცეულების მეთაურებს. სასწავლებელში ღებულობდნენ პირებს, რომლებმაც დაამთავრეს სამხედრო ლიცეუმი ან საშუალო სკოლა. სწავლების ვადა ორი წელი გახლდათ. მასში იყო რამდენიმე მუდმივმოქმედი კურსი: ქვეითი ჯარის ოფიცრების სრულყოფის, სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების კურსდამთავრებულთათვის სამხედრო საქმის საფუძვლების, თადარიგის ოფიცრებისთვის სამხედრო საქმის საფუძვლების, ქვეითი ჯარის უნტერ-ოფიცერთა კვალიფიკაციის ამაღლების, ათეულების მეთაურებისა და ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რეაქტიული ჭურვების (ტსმრჭ) «კობრა» დამმიზნებელთა უნტერ-ოფიცრების კურსები. სასწვლებლის ყოველწლიური გამოშვება დაახლოებით 1000 ადამიანი გახლდათ. 

სარაკეტო-საარტილერიო სასწავლებელი (ქ. ფოლათლი) ამზადებდა კადრის ოფიცრებს, თადრიგის ოფიცრებსა და უნტერ-ოფიცრებს სახმელეთო ჯარების მთელი საარტილერიო ქვედანაყოფებისა და ნაწილებისთვის. სწავლების ვადა კადრის ოფიცრებისთვის ერთი წელი იყო, თადარიგის ოფიცრებისთვის – 18 თვე, უნტერ-ოფიცრებისთვის – 6 თვე. ყოველწლიურად სასწავლებლიდან 200 კადრის ოფიცერი, დაახლოებით 250 თადარიგის ოფიცერი და 300 უნტერ-ოფიცერი გამოდიოდა. სასწავლებელში ოფიცერთა შემადგენლობის სრულყოფის შემდეგი კურსები მოქმედებდა: 105-, 155- და 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცებისა და 175-მმ თვითმავლი ზარბაზნების ექსპლუატაციის, საჰაერო თავდაცვის, საარტილერიო ცეცხლის მაკორექტირებელი ვერტმფრენებისა და თვითმფრინავების პილოტების მომზადების, ოფიცერ-ტექნიკოსთა მომზადების, უნტეროფიცერთა კვალიფიკაციის ამაღლებისა და სპეციალიზაციის, უნტერ-ოფიცერ-ტექნიკოსთა მომზადების. 

ჯავშანსატანკო სასწავლებელი (ქ. ეთიმესგუთი) უშვებდა მეთაურთა და ტექნიკურ შემადგენლობას ჯავშანსატანკო ჯარებისთვის. სასწავლებელში იყო სამი განყოფილება – კადრის ოფიცრების, თადარიგის ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების. სწავლების ვადა კადრის ოფიცრებისთვის ერთი წელი გახლდათ, თადარიგის ოფიცრებისთვის 18 თვე, უნტერ-ოფიცრებისთვის 6 თვე. სასწავლებელს ყოველწლიურად 150-160 კადრის ოფიცერი, 450 თადარიგის ოფიცერი და დაახლოებით 500 უნტერ-ოფიცერი ამთავრებდა. სასწავლებლის ბაზაზე იყო შექმნილი ჯავშანსატანკო ჯარების ოფიცერთა სრულყოფის კურსები, ოფიცრების კვალიფიკაციის ამაღლებისა და სპეციალიზაციის კურსები, თადარიგის ოფიცრებისთვის სამხედრო საქმის საფუძვლების კურსები, სატანკო და სადაზვერვო ოცეულების მეთაურთა თანამდებობებისთვის თადარიგის ოფიცერთა მომზადების კურსები, ოფიცერ-ტექნიკოსების მომზადების, უნტერ-ოფიცრებისთვის სამხედრო საქმის საფუძვლების, აგრეთვე უნტერ-ოფიცერთა სპეციალიზაციის კურსები. 

სადაზვერვო-დივერსიული სასწავლებელი (ქ. ეგრიდირი) «კომანდოსების» ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს უზრუნველყოფდა ოფიცერთა და უნტერ-ოფიცერთა კადრებით. სასწავლებლის ყოველწლიური გამოშვება დაახლოებით 50 კადრის ოფიცერი და 200-250 უნტერ-ოფიცერი გახლდათ. იყო «კომანდოსის» ნაწილებისთვის პირადი შემადგენლობის სპეციალური ალპინისტური მომზადების კურსები და «კომანდოსების» სპეციალური კურსები. 

ბირთვული, ბიოლოგიური და ქიმიური დაცვის სასწავლებელი (ქ. სტამბული) ამზადებდა მასობრივი დაზიანების იარაღის ზემოქმედებისგან ჯარების დაცვის ინსტრუქტორებსა და ამ დაცვის საშუალებათა ტექნიკურ პერსონალს. ასევე მუდმივად მოქმედებდა შტაბების მუშაკთა და მეთაურთა კადრების მომზადების კურსები, ასევე კურსები სამხედრო აკადემიების მსმენელებისთვის, ბირთვული, ქიმიური და ბიოლოგიური იარაღის უნტერ-ოფიცრებისთვის. 

კავშირგაბმულობის სასწავლებელი (ქ. მამაქი) ყოველწლიურად დაახლოებით 100 კადრის ოფიცერს, 800 თადარიგის ოფიცერსა და 350 უნტერ-ოფიცერს უშვებდა კავშირგაბმულობის ჯარებისთვის. 

საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგების სასწავლებელი (ქ. ბალიქესირი) დაკავებული გახლდათ სპეციალისტების მომზადებით საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგებისა და რემონტის ქვედანაყოფებისა და სამსახურებისთვის. კადრის ოფიცერთა მომზადების ვადა ერთი წელი იყო. ყოველწლიურად სასწავლებელს 50 კადრის ოფიცერი, 600 თადარიგის ოფიცერი და 500 უნტერ-ოფიცერი ამთავრებდა. 

სამხედრო-საინჟინრო სასწავლებელი (ქ. სტამბული) ყოველწლიურად 150-160 კადრის ოფიცერს, 400 თადარიგის ოფიცერსა და 500 უნტერ-ოფიცერს უშვებდა. 

სამხედრო-სატრანსპორტო სასწავლებელი (ქ. ღაზიემირი) ამზდებდა კადრის ოფიცრებს, თადარიგის ოფიცრებსა და უნტერ-ოფიცრებს ავტოსატრანსპორტო ქვედანაყოფების, ნაწილებისა და სამსახურებისთვის. სასწავლებლის ყოველწლიური გამოშვება გახლდათ: 40-50 კადრის ოფიცერი, 350 თადარიგის ოფიცერი და 150 უნტერ-ოფიცერი. 

თადარიგის ოფიცერთა ქვეითი სასწავლებელი (ქ. ანკარა) ძირითადად სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებების კურსდამთავრებულებით კომპლექტდებოდა, რომლებსაც ნამდვილი სამხედრო სამსახური არ ჰქონდათ გავლილი. სწავლების ვადა იყო 6 თვე, გამოშვება დაახლოებით 2000 ადამიანი. 

ოფიცერთა კადრების მომზადება სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში იმ შემთხვევებში ხორციელდებოდა, თუ საჭირო სპეციალობების ოფიცრები არ შეიძლებოდა სამხედრო სასწავლებლებში მოემზადებინათ. 

ოფიცრობის კანდიდატებს, რომლებსაც ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს ხაზით სწავლება სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში უნდა გაევლოთ, იმ პირთა რიცხვიდან ირჩევდნენ, რომლებიც სამხედრო სასწავლებლების აბიტურიენტებისადმი წაყენებულ მოთხოვნებს პასუხობდნენ გენერალური შტაბის მიერ შემუშავებული ოფიცერთა კადრების მომზადების გეგმის შესაბამისად. მათზე ვრცელდებოდა სამხედრო წესდებების ყველა დებულება და სამხედრო ფორმის ტანსაცმლის ტარების წესები. იმ კურსის მიხედვით, რომელზედაც კანდიდატი სამხედრო მსმენელად უნდა ჩარიცხულიყო, 20-დან 26 წლამდე ასაკობრივი ზღვრები დგინდებოდა. 

მსმენელები სწავლობდნენ ფაკულტეტებზე უნივერსიტეტებსა და სხვა უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში, გადიოდნენ სავალდებულო სამხედრო მომზადებას კვირაში ორი საათის განმავლობაში შემდგომში ორთვიანი საბანაკო შეკრების გავლით. 

პირთა ამ კატეგორიის გარდა, შეიარაღებულ ძალებში კადრის ოფიცრებად სამსახურში შეიძლებოდა სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების კურსდამთავრებულნიც ჩარიცხულიყვნენ, რომლებსაც ისინი საკუთარ ხარჯზე ჰქონდათ დამთავრებული. უმაღლესი სასწავლო დაწესებულების დასრულების შემდეგ ოფიცრობის კანდიდატები ორთვიან მომზადებას გადიოდნენ ქვეითი ჯარის სასწავლებლებში, გამოსაშვებ გამოცდებს აბარებდნენ და მათთვის ლეიტენანტის სამხედრო წოდების მინიჭების შემდეგ სახმელეთო ჯარებში სხვადასხვა თანამდებობებზე ინიშნებოდნენ. 

ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მოთხოვნილებების მიხედვით ოფიცერთა კატეგორიაში შეიძლებოდა აგრეთვე განსაკუთრებით გამორჩეული და განათლებული უნტერ-ოფიცრებიც გადაეყვანათ. მათ ლეიტენანტის სამხედრო წოდება ენიჭებოდათ შემდეგი პირობების არსებობისას: ასაკი არაუმეტეს 30 წლისა, მთავარი სერჟანტის წოდებაში ყოფნა ერთიდან ორ წლამდე, შესაბამისი ატესტაციის არსებობა, ზოგადსაგანმანათლებლო და სპეციალურ საგნებში ლიცეუმის პროგრამის მოცულობით გამოცდების ჩაბარება, მოკლევადიანი კურსების წარმატებით დასრულება. 

ამ კატეგორიის სამხედრო მოსამსახურეებისთვის საოფიცრო წოდებაში ყოფნის შემდეგი ასაკობრივი ზღვრები იყო დადგენილი: ლეიტენენტი – 41 წელი, უფროსი ლეიტენანტი – 46 წელი, კაპიტანი – 52 წელი; უკანასკნელი წოდება ყოფილი უნტერ-ოფიცრებისთვის ზედა ზღვარი გახლდათ. 

საყოველთაო სამხედრო ვალდებულების შესახებ კანონის შესაბამისად, მამრობითი სქესის ყველა პირი, ვინც უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებას დაამთავრებდა, ვალდებული იყო გაევლო სამსახური ჯარებში თადარიგის ოფიცრის სახით 4-18 თვის განმავლობაში. თადარიგის ოფიცრებს, რომლებმაც დადგენილი ვადით იმსახურეს, შეეძლოთ სურვილის მიხედვით სამსახურის გაგრძელებისთვის უკვე კადრის ოფიცრების სახით დარჩენილიყვნენ. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების ოფიცრები უმაღლეს სამხედრო განათლებას სახმელეთო ჯარების აკადემიაში (ქ. სტამბული) ღებულობდნენ. სწავლების ვადა გახლდათ ორი წელი. აკადემიაში შესვლის უფლება ეძლეოდათ არანაკლებ კაპიტნის წოდების მქონე ოფიცრებს, რომელთაც ჰქონდათ ჯარებში მუშაობის გამოცდილება, ფრიადი (ჩინებული) ატესტაცია და წარმატებით ჩააბარედნენ საკონკურსო გამოცდებსაც. ჩარიცხვისთვის კანდიდატს ყველა დისციპლინაში არანაკლებ 180 ქულისა უნდა დაეგროვებინა. დაგროვებული ქულების თანაბარი რაოდენობის შემთხვევაში აკადემიაში ჩარიცხვის უფლება იმათ ენიჭებოდათ, რომლებსაც საკონკურსო გამოცდებში უკეთესი მაჩვენებლები ჰქონდათ ტაქტიკაში. 

აკადემიაში არსებობდა აგრეთვე სამეთაურო შემადგენლობისა და შტაბების ოფიცერთა მომზადების სულყოფის მოკლევადიანი კურსებიც, მათ შორის შტაბების სპეციალური სამეთაურო (საკომანდო) სამსახურები და შეიარაღებული ძალების სამსახურებს შორის ურთიერთმოქმედების ორგანიცაზიის სპეციალური საკომანდო (სამეთაურო) სამსახურები (ნახ. 3, სურათია). 

სახმელეთო ჯარების აკადემიის ყოველლიური გამოშვება გახლდათ 50-80 ადამიანი. მის კურსდამთავრებულებს უფლება ეძლეოდათ წოდებულნი ყოფილიყვნენ გენერალური შტაბის ოფიცრებად. 

გამოყენებული წყარო 

Полковник И. Крымов, майор Б. Бурляев, «Подготовка офицеров и унтер-офицеров сухопутных войск Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1979 г. № 1.

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების მართვის უმაღლესი ორგანოები 1970-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1970-იან წლებში ნატო-ს მილიტარისტულ გეგმებში, თურქეთს განსაკუთრებული ადგილი ეთმობოდა მისი მომგებიანი გეოგრაფიული და სტრატეგიული მდებარეობის გამო, რომელიც, როგორც ბლოკის ხელმძღვანელი მოღვაწეების გამოსვლებშიც აღინიშნებოდა, საშუალებას აძლევდა მას ეკონტროლებია, ხოლო აუცილებლობის შემთხვევაში კიდეც დაეკეტა შავი ზღვის სრუტეები – ერთადერთი გასასვლელი შავი ზღვიდან ხმელთაშუა ზღვაში. თურქეთის უშულო შეხება ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნებთან, ნატო-ს სტრატეგების აზრით, უზრუნველყოფდა იმის შესაძლებლობას, რომ ბლოკის შეიარაღებული ძალებით მიეყენებიათ დარტყმები მთელი საშუალებების, მათ შორის საველე არტილერიის გამოყენებითაც. 

პროამერიკული ორიენტაციის თურქეთის სამხედრო წრეები აგრძელებდნენ ნატო-სა და სენტო-ში ქვეყნის აქტიური მონაწილეობის პოლიტიკას. უკვე მშვიდობიანობის დროს თურქეთის სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების უმრავლესობა ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების სარდლობის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში იყო გადაცემული, ხოლო მათი საბრძოლო მომზადება კი ამერიკელი სამხედრო მრჩევლების ხელმძღვანელობით, აშშ არმიის წესდებებისა და დარიგებათა შესაბამისად ხორციელდებოდა. 

თურქეთის სამხედრო მშენებლობის გეგმებში მთავარი ყურადღება ეთმობოდა სახმელეთო ჯარების განვითარებასა და განმკიცებას (მისი ემბლემა 1-ლ ნახატზეა ნაჩვენები), რომელიც შეიარაღებული ძალების საერთო რიცხოვნების 80 %-ზე მეტს შეადგენდა. უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1976 წლის სექტემბრისთვის თურქეთის სახმელეთო ჯარები მოითვლიდა 375 ათას ადამიანს. მის საბრძოლო შემადგენლობაში შედიოდა 17 დივიზია (14 ქვეითი, ორი მოტოქვეითი და ერთიც ჯავშანსატანკო), 17 ცალკეული ბრიგადა, სამი ცალკეული პოლკი, რომლებიც საარმიო კორპუსებსა და საველე არმიებში იყვნენ შეყვანილი (ნახ. 2). 

ნახ. 2. თურქეთის სახმელეთო ჯარების საორგანიზაციო სტრუქტურა 1970-იან წლებში 

იმ ხანებში, თურქეთის შეიარაღებული ძალების რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის ათწლიან გეგმაში, რომელსაც ბეჭდურ გამოცემებში შემოკლებით REMO-ს უწოდებდნენ, შენაერთებისა და ნაწილების საცეცხლე და დამრტყმელი ძალის გაძლიერებასთან, საორგანიზციო სტრუქტურის სრულყოფასთან ერთად, სახმელეთო ჯარების მართვის ორგანოების განვითარებასა და თანამედროვე ტექნიკური საშუალებებით მათ აღჭურვასაც მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობოდა. 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების ამ სახეობის მართვის უმაღლეს ორგანოს წარმოადგენდა სახმელეთო ჯარების სარდლობა, რომელსაც სარდალი (არმიის გენერალი) ედგა სათავეში. მას ეროვნული თავდაცვის მინისტრის რეკომენდაციით სამი წლის ვადით ნიშნავდა მინისტრთა საბჭო და რესპუბლიკის პრეზიდენტი ამტკიცებდა, რომელიც ქვეყნის შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი გახლდათ. 

სახმელეთო ჯარების სარდალი უშუალოდ გენერალური შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა, რომელიც ამავე დროს შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალიც იყო. იგი (სარდალი) პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების მშენებლობაზე, დაკომპლექტებაზე, საბრძოლო მზადყოფნაზე, სამობილიზაციო და ოპერატიულ გაშლასა და მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფაზე. გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების ხელმძღვანელობას იგი შტაბის (ქ. ანკარა) მეშვეობით ახორციელებდა, რომელიც სახმელეთო ჯარების მართვის უმაღლეს ოპერატიულ ორგანოს წარმოადგენდა. შტაბი პასუხს აგებდა გაერთიანებებისა და შენაერთების საბრძოლო გამოყენებაზე, გეგმავდა და აკონტროლებდა საველე არმიების, საარმიო კორპუსების, დივიზიების, ბრიგადებისა და სამხედრო დაწესებულებათა ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებას, ხელმძღვანელობდა დაზვერვის ძალებსა და საშუალებებს, ახდენდა შენაერთებისა და ნაწილების მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) ორგანიზებას, აგრეთვე განაგებდა პირადი შემადგენლობით დაკომპლექტებასა და მომზადებას. 

სახმელეთო ჯარების შტაბს შტაბის უფროსით (არმიის გენერალი) სათავეში 1970-იან წლებში თავის შემადგენლობაში გააჩნდა: შტაბის უფროსის ორი მოადგილე (ოპერატიულ და ადმინისტრაციულ საკითხებში), სამდივნო, მრჩევლები იურიდიულ და უფლებრივ (სამართლებრივ) საკითხებში, სამხედრო პროკურორი და სამხედრო სასამართლო; ოთხი მთავარი სამმართველო (პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო, ოპერატიული და ზურგის); შვიდი სამმართველო და ელექტრონულ-გამოთვლითი ცენტრი (ნახ. 3). 

 

ნახ. 3. თურქეთის სახმელეთო ჯარების შტაბის ორგანიზაცია 1970-იან წლებში

შტაბის უფროსი იყო სახმელეთო ჯარების სარდლის პირველი მოადგილე. იგი ხელმძღვანელობდა შტაბის სამმართველოებს, პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების საომრად მზადყოფნაზე, საბრძოლო საშუალებების დაგეგმვასა და გაანგარიშებაზე, ბიუჯეტის განსაზღვრაზე, საბრძოლო ტექნიკისა და შეიარაღების შერჩევასა და შესყიდვაზე, გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების საბრძოლო და ოპერატიულ მომზადებაზე, ახდენდა სამხედრო-საჰაერო ძალებისა (სჰძ) და სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) შტაბებთან, აგრეთვე სამინისტროებთან და სამოქალაქო უწყებებთან ურთიერთმოქმედების ორგანიზაციას. 

შტაბის უფროსის მოადგილე ოპერატიულ საკითხებში (კორპუსის გენერალი) ცვლიდა შტაბის უფროსს მისი არყოფნის დროს, კურირებას უწევდა მთავარი სამმართველოების საქმიანობას, შეიმუშავებდა სახმელეთო ჯარების ოპერატიული გამოყენების გეგმებს, ახორციელებდა გაერთიანებებისა და შენაერთების საბრძოლო მზადყოფნის მდგომარეობის კონტროლს, აგრეთვე კორდინაციას უწევდა მათ ურთიერთმოქმედებას შეიარაღებული ძალების სხვა სახეობათა მხარდამჭერ შენაერთებთან და ნაწილებთან. 

შტაბის უფროსის მოადგილე ადმინისტრაციულ საკითხებში (კორპუსის გენერალი) კოორდინაციას უწევდა შტაბის დანარჩენი სამმართველოების (მთავარი სამმართველოების გარდა) საქმიანობას, პასუხს აგებდა შტაბის დაცვაზე (охрана), აგრეთვე ყველა აუცილებელი მასალითა (მარაგებითა) და ქონებით მის უზრუნველყოფაზე, ორგანიზებას უწევდა და ინარჩუნებდა შტაბის კავშირს სამოქალაქო დაწესებულებებთან და უწყებებთან. 

პირადი შემადგენლობის მთავარი სამმართველო შედგებოდა სამი სამმართველოსგან (საორგანიზაციო-საშტატო, პირადი შემადგენლობის დანიშვნებისა და გადანაცვლებათა, რეზერვისტების გაწვევისა და აღრიცხვის). ის დაკავებული იყო შენაერთებისა და ნაწილების საორგანიზაციო სტრუქტურისა და საშტატო განრიგების (расписания) შემუშავებით, პირადი შემადგენლობის მობილიზაციის ორგანიზაციითა და ჩატარებით. გარდა ამისა, პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების დაკომპლექტებაზე, ოფიცერთა და უნტერ-ოფიცერთა კადრების სწავლებასა და მათით სახმელეთო ჯარების უზრუნველყოფაზე, განაგებდა სამხედრო მოსამსახურეთა საპენსიო უზრუნველყოფისა და სამედიცინო მომსახურების საკითხებს. 

მთავარი სადაზვერვო სამმართველო ორგანიზაციას უწევდა სამხედრო დაზვერვისა და საარმიო კონტრდაზვერვის საქმიანობას, სარდლობასა და ჯარებს უზრუნველყოფდა ინფორმაციით პოტენციური მოწინააღმდეგის შეიარაღებული ძალებისა და სამხედრო გეგმების შესახებ, აკონტროლებდა უცხოური სახელმწიფოებისთვის სადაზვერვო მონაცემების გადაცემას, ხელმძღვანელობდა ცენზურას, აგრეთვე ამ სამსახურის კადრების მომზადებასა და გადამზადებას. მთავარი სადაზვერვო სამმართველოს უფროსის დაქვემდებარებაში შედიოდა სადაზვერვო და კონტრსადაზვერვო სამმართველოები, აგრეთვე საინფორმაციო განყოფილება. 

მთავარი ოპერატიული სამმართველო შედგებოდა სამი სამმართველოსგან: ოპერატიული დაგეგმვის, საბრძოლო მომზადებისა და სასწავლო დაწესებულებათა. ის ახორციელებდა სახმელეთო ჯარების საბრძოლო გამოყენების ოპერატიული გეგმების შემუშავებას, გეგმავდა და ხელმძღვანელობდა შტაბებისა და ჯარების საბრძოლო და ოპერატიულ მომზადებას, აკონტროლებდა სამობილიზაციო გაშლის ბრძანებებისა და ინსტრუქციების შესრულებას, დკავებული იყო შეიარაღებული ბრძოლის ახალი საშუალებებისა და მათი გამოყენების ხერხების ჯარებში დანერგვითა და ათვისებით, შეიმუშავებდა სახმელეთო ჯარების სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში სპეციალისტების მომზადების პროგრამებს. 

ზურგის მთავარი სამმართველო პასუხს აგებდა ყველა სახეობის იარაღითა და საბრძოლო ტექნიკით, საბრძოლო მასალებით, საწვავ-საცხები მასალებით, აღკაზმულობით, სურსათითა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის სხვა საგნებით სახმელეთო ჯარების უზრუნველყოფაზე. ის ასევე დაკავებული გახლდათ საბრძოლო ტექნიკისა და იარაღის რემონტის ორგანიზებით, საინტენდანტო ქონების შესყიდვებითა და შენახვით, სამხედრო მშენებლობის, სამშენებლო მასალების შესყიდვის დაგეგმვითა და ორგანიზებით, საყაზარმო და საცხოვრებელი ფონდების განაწილებით, გეგმავდა სამხედრო გადაზიდვებს, შეიმუშავებდა საგანგებო პირობებში მათი განხორციელების გეგმებს, ხელმძღვანელობდა მთელ სამხედრო და სამგზავრო გადაზიდვებს, ორგანიზაციას უწევდა და ახორციელებდა სამხედრო მოსამსახურეთა და მათი ოჯახის წევრების სამედიცინო უზრუნველყოფას, პასუხს აგებდა სამხედრო ნაწილების გარნიზონებში სანიტარულ მდგომარეობაზე, ეწეოდა ბრძოლას სხვადასხვა ეპიდემიურ დაავადებებთან. ზურგის მთავარი სამმართველოს უფროსის დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა რვა სამმართველო: დაგეგმვის, საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგების, სატრანსპორტო, საინტენდანტო, სამხედრო-შემსყიდველი კომისიების, სამედიცინო, ვეტერინარული და სამხედრო მშენებლობის. 

დამოუკიდებელ სამმართველოებს, რომლებიც უშუალოდ შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდნენ, წარმოადგენდნენ ჯართა გვარეობების (ქვეითი ჯარის, არტილერიის, ჯავშანსატანკო ჯარების, საინჟინრო, კავშირგაბმულობის) სამმართველოები. ქვემდგომი შტაბების, სასწავლო შენაერთების, ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების ცენტრებისა და სკოლების მეშვეობით ისინი უწევდნენ ორგანიზაციას და ხელმძღვანელობდნენ სახმელეთო ჯარების პირადი შემადგენლობის მომზადებას. სამმართველოები პასუხს აგებდნენ თავიანთი ჯართა გვარეობებისთვის ახალი წესდებებისა და დარიგებების შემუშავებაზე, მონაწილეობას ღებულობდნენ საჩვენებელი და საცდელი სწავლებების ჩატარებაში, რომლებზედაც გამოცდიდნენ იარაღის ახალ ნიმუშებს, ამოწმებდნენ შენაერთებისა და ნაწილების საორგანიზაციო-საშტატო სტრუქტურას, აგრეთვე აწარმოებდნენ ახალი ტაქტიკური ილეთებისა და ჯარების სხვადასხვა გვარეობათა გამოყენების პრინციპების კვლევას. კავშირგაბმულობის სამმართველო, ამის გარდა, პასუხს აგებდა სახმელეთ ჯარებში კავშირგაბმულობის ორგანიზებაზე. მის დაქვემდებარებაში კავშირგაბმულობის ის ქვედანაყოფები იმყოფებოდნენ, რომლებიც სახმელეთო ჯარების სარდლობის კავშირგაბმულობის კვანძს ემსახურებოდნენ. 

საკონტროლო-საფინანსო სამმართველო ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მიერ დამტკიცებული გეგმებისა და პროგრამების საფუძველზე შეიმუშავებდა სახმელეთო ჯარების ბიუჯეტს, დაკავებული გახლდათ სახმელეთო ჯარების საქმიანობის დაფინანსების საკითხებით, აკონტროლებდა გამოყოფილი ფულადი სახსრების რეალიზაციის სისწორეს. 

ადმინისტრაციული სამმართველო ახდენდა სახმელეთო ჯარების შტაბის ყველა სამმართველოს საქმიანობის კოორდინაციას, ახორციელებდა კავშირს სხვა დაწესებულებებთან და უწყებებთან, ორგანიზაციას უწევდა შტაბის მომარაგებას, პასუხს აგებდა საკომენდანტო სამსახურის ორგანიზებასა და წარმოებაზე, სათავსოებისა და ქონების წესრიგში შენარჩუნებაზე. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, თურქეთის სახმელეთო ჯარებში, აშშ არმიისგან განსხვავებით, მართვის ისეთი ოპერატიული რგოლი რჩებოდა, როგორიც საველე არმია გახლავთ. ის წარმოადგენდა თურული სახმელეთო ჯარების უმაღლეს გაერთიანებას. 1970-იანი წლების შუახანებში თურქეთის სახმელეთო ჯარები მოიცავდა 1-ლ, მე-2, მე-3 და «ეგეოსის» საველე არმიებს, რომელთა შემადგენლობაშიც ორიდან ოთხ საარმიო კორპუსამდე შედიოდა (იხ. ნახ. 2). 

საველე არმიის მართვა ასრულებდა არმიის ჯარების საბრძოლო გამოყენების, საბრძოლო მომზადების, მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის, აგრეთვე ადმინისტრაციული მართვის ამოცანებს. საველე არმიის მართვაში შედიოდნენ არმიის სარდალი (არმიის გენერალი), შტაბი და ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების უფროსები (ნახ. 4). 

 

ნახ. 4. საველე არმიის მართვის ორგანიზაცია 1970-იან წლებში 

საველე არმიის სარდალი ექვემდებარებოდა სახმელეთო ჯარების სარდლობას. იგი სრულად აგებდა პასუხს არმიის ჯარების მდგომარეობაზე, მათ საბრძოლო მზადყოფნაზე. ჯარების მართვაში სარდლის ოპერატიული ორგანო გახლდათ შტაბი, რომელსაც შადგენდნენ შტაბის უფროსი, მისი ორი თანაშემწე, და ოთხი განყოფილება: პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო, ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების, ზურგის. ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების უფროსები მათდამი დაქვემდებარებული განყოფილებებითა და მეთაურობებით არმიის შტაბის შემადგენლობაში შედიოდნენ განყოფილებათა უფროსების უფლებებით. 

გამოყენებული წყარო 

Полковник И. Иванов, «Высшие органы управления сухопутных войск Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1977 г. № 7. 

მასალა მოიძია და თარგმნა

ირაკლი ხართიშვილმა