თურქეთის სახმელეთო ჯარების მართვის უმაღლესი ორგანოები 1970-იან წლებში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1970-იან წლებში ნატო-ს მილიტარისტულ გეგმებში, თურქეთს განსაკუთრებული ადგილი ეთმობოდა მისი მომგებიანი გეოგრაფიული და სტრატეგიული მდებარეობის გამო, რომელიც, როგორც ბლოკის ხელმძღვანელი მოღვაწეების გამოსვლებშიც აღინიშნებოდა, საშუალებას აძლევდა მას ეკონტროლებია, ხოლო აუცილებლობის შემთხვევაში კიდეც დაეკეტა შავი ზღვის სრუტეები – ერთადერთი გასასვლელი შავი ზღვიდან ხმელთაშუა ზღვაში. თურქეთის უშულო შეხება ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნებთან, ნატო-ს სტრატეგების აზრით, უზრუნველყოფდა იმის შესაძლებლობას, რომ ბლოკის შეიარაღებული ძალებით მიეყენებიათ დარტყმები მთელი საშუალებების, მათ შორის საველე არტილერიის გამოყენებითაც. 

პროამერიკული ორიენტაციის თურქეთის სამხედრო წრეები აგრძელებდნენ ნატო-სა და სენტო-ში ქვეყნის აქტიური მონაწილეობის პოლიტიკას. უკვე მშვიდობიანობის დროს თურქეთის სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების უმრავლესობა ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების სარდლობის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში იყო გადაცემული, ხოლო მათი საბრძოლო მომზადება კი ამერიკელი სამხედრო მრჩევლების ხელმძღვანელობით, აშშ არმიის წესდებებისა და დარიგებათა შესაბამისად ხორციელდებოდა. 

თურქეთის სამხედრო მშენებლობის გეგმებში მთავარი ყურადღება ეთმობოდა სახმელეთო ჯარების განვითარებასა და განმკიცებას (მისი ემბლემა 1-ლ ნახატზეა ნაჩვენები), რომელიც შეიარაღებული ძალების საერთო რიცხოვნების 80 %-ზე მეტს შეადგენდა. უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1976 წლის სექტემბრისთვის თურქეთის სახმელეთო ჯარები მოითვლიდა 375 ათას ადამიანს. მის საბრძოლო შემადგენლობაში შედიოდა 17 დივიზია (14 ქვეითი, ორი მოტოქვეითი და ერთიც ჯავშანსატანკო), 17 ცალკეული ბრიგადა, სამი ცალკეული პოლკი, რომლებიც საარმიო კორპუსებსა და საველე არმიებში იყვნენ შეყვანილი (ნახ. 2). 

ნახ. 2. თურქეთის სახმელეთო ჯარების საორგანიზაციო სტრუქტურა 1970-იან წლებში 

იმ ხანებში, თურქეთის შეიარაღებული ძალების რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის ათწლიან გეგმაში, რომელსაც ბეჭდურ გამოცემებში შემოკლებით REMO-ს უწოდებდნენ, შენაერთებისა და ნაწილების საცეცხლე და დამრტყმელი ძალის გაძლიერებასთან, საორგანიზციო სტრუქტურის სრულყოფასთან ერთად, სახმელეთო ჯარების მართვის ორგანოების განვითარებასა და თანამედროვე ტექნიკური საშუალებებით მათ აღჭურვასაც მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობოდა. 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების ამ სახეობის მართვის უმაღლეს ორგანოს წარმოადგენდა სახმელეთო ჯარების სარდლობა, რომელსაც სარდალი (არმიის გენერალი) ედგა სათავეში. მას ეროვნული თავდაცვის მინისტრის რეკომენდაციით სამი წლის ვადით ნიშნავდა მინისტრთა საბჭო და რესპუბლიკის პრეზიდენტი ამტკიცებდა, რომელიც ქვეყნის შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი გახლდათ. 

სახმელეთო ჯარების სარდალი უშუალოდ გენერალური შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა, რომელიც ამავე დროს შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალიც იყო. იგი (სარდალი) პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების მშენებლობაზე, დაკომპლექტებაზე, საბრძოლო მზადყოფნაზე, სამობილიზაციო და ოპერატიულ გაშლასა და მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფაზე. გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების ხელმძღვანელობას იგი შტაბის (ქ. ანკარა) მეშვეობით ახორციელებდა, რომელიც სახმელეთო ჯარების მართვის უმაღლეს ოპერატიულ ორგანოს წარმოადგენდა. შტაბი პასუხს აგებდა გაერთიანებებისა და შენაერთების საბრძოლო გამოყენებაზე, გეგმავდა და აკონტროლებდა საველე არმიების, საარმიო კორპუსების, დივიზიების, ბრიგადებისა და სამხედრო დაწესებულებათა ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებას, ხელმძღვანელობდა დაზვერვის ძალებსა და საშუალებებს, ახდენდა შენაერთებისა და ნაწილების მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ) ორგანიზებას, აგრეთვე განაგებდა პირადი შემადგენლობით დაკომპლექტებასა და მომზადებას. 

სახმელეთო ჯარების შტაბს შტაბის უფროსით (არმიის გენერალი) სათავეში 1970-იან წლებში თავის შემადგენლობაში გააჩნდა: შტაბის უფროსის ორი მოადგილე (ოპერატიულ და ადმინისტრაციულ საკითხებში), სამდივნო, მრჩევლები იურიდიულ და უფლებრივ (სამართლებრივ) საკითხებში, სამხედრო პროკურორი და სამხედრო სასამართლო; ოთხი მთავარი სამმართველო (პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო, ოპერატიული და ზურგის); შვიდი სამმართველო და ელექტრონულ-გამოთვლითი ცენტრი (ნახ. 3). 

 

ნახ. 3. თურქეთის სახმელეთო ჯარების შტაბის ორგანიზაცია 1970-იან წლებში

შტაბის უფროსი იყო სახმელეთო ჯარების სარდლის პირველი მოადგილე. იგი ხელმძღვანელობდა შტაბის სამმართველოებს, პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების საომრად მზადყოფნაზე, საბრძოლო საშუალებების დაგეგმვასა და გაანგარიშებაზე, ბიუჯეტის განსაზღვრაზე, საბრძოლო ტექნიკისა და შეიარაღების შერჩევასა და შესყიდვაზე, გაერთიანებების, შენაერთებისა და ნაწილების საბრძოლო და ოპერატიულ მომზადებაზე, ახდენდა სამხედრო-საჰაერო ძალებისა (სჰძ) და სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) შტაბებთან, აგრეთვე სამინისტროებთან და სამოქალაქო უწყებებთან ურთიერთმოქმედების ორგანიზაციას. 

შტაბის უფროსის მოადგილე ოპერატიულ საკითხებში (კორპუსის გენერალი) ცვლიდა შტაბის უფროსს მისი არყოფნის დროს, კურირებას უწევდა მთავარი სამმართველოების საქმიანობას, შეიმუშავებდა სახმელეთო ჯარების ოპერატიული გამოყენების გეგმებს, ახორციელებდა გაერთიანებებისა და შენაერთების საბრძოლო მზადყოფნის მდგომარეობის კონტროლს, აგრეთვე კორდინაციას უწევდა მათ ურთიერთმოქმედებას შეიარაღებული ძალების სხვა სახეობათა მხარდამჭერ შენაერთებთან და ნაწილებთან. 

შტაბის უფროსის მოადგილე ადმინისტრაციულ საკითხებში (კორპუსის გენერალი) კოორდინაციას უწევდა შტაბის დანარჩენი სამმართველოების (მთავარი სამმართველოების გარდა) საქმიანობას, პასუხს აგებდა შტაბის დაცვაზე (охрана), აგრეთვე ყველა აუცილებელი მასალითა (მარაგებითა) და ქონებით მის უზრუნველყოფაზე, ორგანიზებას უწევდა და ინარჩუნებდა შტაბის კავშირს სამოქალაქო დაწესებულებებთან და უწყებებთან. 

პირადი შემადგენლობის მთავარი სამმართველო შედგებოდა სამი სამმართველოსგან (საორგანიზაციო-საშტატო, პირადი შემადგენლობის დანიშვნებისა და გადანაცვლებათა, რეზერვისტების გაწვევისა და აღრიცხვის). ის დაკავებული იყო შენაერთებისა და ნაწილების საორგანიზაციო სტრუქტურისა და საშტატო განრიგების (расписания) შემუშავებით, პირადი შემადგენლობის მობილიზაციის ორგანიზაციითა და ჩატარებით. გარდა ამისა, პასუხს აგებდა სახმელეთო ჯარების დაკომპლექტებაზე, ოფიცერთა და უნტერ-ოფიცერთა კადრების სწავლებასა და მათით სახმელეთო ჯარების უზრუნველყოფაზე, განაგებდა სამხედრო მოსამსახურეთა საპენსიო უზრუნველყოფისა და სამედიცინო მომსახურების საკითხებს. 

მთავარი სადაზვერვო სამმართველო ორგანიზაციას უწევდა სამხედრო დაზვერვისა და საარმიო კონტრდაზვერვის საქმიანობას, სარდლობასა და ჯარებს უზრუნველყოფდა ინფორმაციით პოტენციური მოწინააღმდეგის შეიარაღებული ძალებისა და სამხედრო გეგმების შესახებ, აკონტროლებდა უცხოური სახელმწიფოებისთვის სადაზვერვო მონაცემების გადაცემას, ხელმძღვანელობდა ცენზურას, აგრეთვე ამ სამსახურის კადრების მომზადებასა და გადამზადებას. მთავარი სადაზვერვო სამმართველოს უფროსის დაქვემდებარებაში შედიოდა სადაზვერვო და კონტრსადაზვერვო სამმართველოები, აგრეთვე საინფორმაციო განყოფილება. 

მთავარი ოპერატიული სამმართველო შედგებოდა სამი სამმართველოსგან: ოპერატიული დაგეგმვის, საბრძოლო მომზადებისა და სასწავლო დაწესებულებათა. ის ახორციელებდა სახმელეთო ჯარების საბრძოლო გამოყენების ოპერატიული გეგმების შემუშავებას, გეგმავდა და ხელმძღვანელობდა შტაბებისა და ჯარების საბრძოლო და ოპერატიულ მომზადებას, აკონტროლებდა სამობილიზაციო გაშლის ბრძანებებისა და ინსტრუქციების შესრულებას, დკავებული იყო შეიარაღებული ბრძოლის ახალი საშუალებებისა და მათი გამოყენების ხერხების ჯარებში დანერგვითა და ათვისებით, შეიმუშავებდა სახმელეთო ჯარების სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში სპეციალისტების მომზადების პროგრამებს. 

ზურგის მთავარი სამმართველო პასუხს აგებდა ყველა სახეობის იარაღითა და საბრძოლო ტექნიკით, საბრძოლო მასალებით, საწვავ-საცხები მასალებით, აღკაზმულობით, სურსათითა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის სხვა საგნებით სახმელეთო ჯარების უზრუნველყოფაზე. ის ასევე დაკავებული გახლდათ საბრძოლო ტექნიკისა და იარაღის რემონტის ორგანიზებით, საინტენდანტო ქონების შესყიდვებითა და შენახვით, სამხედრო მშენებლობის, სამშენებლო მასალების შესყიდვის დაგეგმვითა და ორგანიზებით, საყაზარმო და საცხოვრებელი ფონდების განაწილებით, გეგმავდა სამხედრო გადაზიდვებს, შეიმუშავებდა საგანგებო პირობებში მათი განხორციელების გეგმებს, ხელმძღვანელობდა მთელ სამხედრო და სამგზავრო გადაზიდვებს, ორგანიზაციას უწევდა და ახორციელებდა სამხედრო მოსამსახურეთა და მათი ოჯახის წევრების სამედიცინო უზრუნველყოფას, პასუხს აგებდა სამხედრო ნაწილების გარნიზონებში სანიტარულ მდგომარეობაზე, ეწეოდა ბრძოლას სხვადასხვა ეპიდემიურ დაავადებებთან. ზურგის მთავარი სამმართველოს უფროსის დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა რვა სამმართველო: დაგეგმვის, საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგების, სატრანსპორტო, საინტენდანტო, სამხედრო-შემსყიდველი კომისიების, სამედიცინო, ვეტერინარული და სამხედრო მშენებლობის. 

დამოუკიდებელ სამმართველოებს, რომლებიც უშუალოდ შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდნენ, წარმოადგენდნენ ჯართა გვარეობების (ქვეითი ჯარის, არტილერიის, ჯავშანსატანკო ჯარების, საინჟინრო, კავშირგაბმულობის) სამმართველოები. ქვემდგომი შტაბების, სასწავლო შენაერთების, ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების ცენტრებისა და სკოლების მეშვეობით ისინი უწევდნენ ორგანიზაციას და ხელმძღვანელობდნენ სახმელეთო ჯარების პირადი შემადგენლობის მომზადებას. სამმართველოები პასუხს აგებდნენ თავიანთი ჯართა გვარეობებისთვის ახალი წესდებებისა და დარიგებების შემუშავებაზე, მონაწილეობას ღებულობდნენ საჩვენებელი და საცდელი სწავლებების ჩატარებაში, რომლებზედაც გამოცდიდნენ იარაღის ახალ ნიმუშებს, ამოწმებდნენ შენაერთებისა და ნაწილების საორგანიზაციო-საშტატო სტრუქტურას, აგრეთვე აწარმოებდნენ ახალი ტაქტიკური ილეთებისა და ჯარების სხვადასხვა გვარეობათა გამოყენების პრინციპების კვლევას. კავშირგაბმულობის სამმართველო, ამის გარდა, პასუხს აგებდა სახმელეთ ჯარებში კავშირგაბმულობის ორგანიზებაზე. მის დაქვემდებარებაში კავშირგაბმულობის ის ქვედანაყოფები იმყოფებოდნენ, რომლებიც სახმელეთო ჯარების სარდლობის კავშირგაბმულობის კვანძს ემსახურებოდნენ. 

საკონტროლო-საფინანსო სამმართველო ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მიერ დამტკიცებული გეგმებისა და პროგრამების საფუძველზე შეიმუშავებდა სახმელეთო ჯარების ბიუჯეტს, დაკავებული გახლდათ სახმელეთო ჯარების საქმიანობის დაფინანსების საკითხებით, აკონტროლებდა გამოყოფილი ფულადი სახსრების რეალიზაციის სისწორეს. 

ადმინისტრაციული სამმართველო ახდენდა სახმელეთო ჯარების შტაბის ყველა სამმართველოს საქმიანობის კოორდინაციას, ახორციელებდა კავშირს სხვა დაწესებულებებთან და უწყებებთან, ორგანიზაციას უწევდა შტაბის მომარაგებას, პასუხს აგებდა საკომენდანტო სამსახურის ორგანიზებასა და წარმოებაზე, სათავსოებისა და ქონების წესრიგში შენარჩუნებაზე. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, თურქეთის სახმელეთო ჯარებში, აშშ არმიისგან განსხვავებით, მართვის ისეთი ოპერატიული რგოლი რჩებოდა, როგორიც საველე არმია გახლავთ. ის წარმოადგენდა თურული სახმელეთო ჯარების უმაღლეს გაერთიანებას. 1970-იანი წლების შუახანებში თურქეთის სახმელეთო ჯარები მოიცავდა 1-ლ, მე-2, მე-3 და «ეგეოსის» საველე არმიებს, რომელთა შემადგენლობაშიც ორიდან ოთხ საარმიო კორპუსამდე შედიოდა (იხ. ნახ. 2). 

საველე არმიის მართვა ასრულებდა არმიის ჯარების საბრძოლო გამოყენების, საბრძოლო მომზადების, მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის, აგრეთვე ადმინისტრაციული მართვის ამოცანებს. საველე არმიის მართვაში შედიოდნენ არმიის სარდალი (არმიის გენერალი), შტაბი და ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების უფროსები (ნახ. 4). 

 

ნახ. 4. საველე არმიის მართვის ორგანიზაცია 1970-იან წლებში 

საველე არმიის სარდალი ექვემდებარებოდა სახმელეთო ჯარების სარდლობას. იგი სრულად აგებდა პასუხს არმიის ჯარების მდგომარეობაზე, მათ საბრძოლო მზადყოფნაზე. ჯარების მართვაში სარდლის ოპერატიული ორგანო გახლდათ შტაბი, რომელსაც შადგენდნენ შტაბის უფროსი, მისი ორი თანაშემწე, და ოთხი განყოფილება: პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო, ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების, ზურგის. ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების უფროსები მათდამი დაქვემდებარებული განყოფილებებითა და მეთაურობებით არმიის შტაბის შემადგენლობაში შედიოდნენ განყოფილებათა უფროსების უფლებებით. 

გამოყენებული წყარო 

Полковник И. Иванов, «Высшие органы управления сухопутных войск Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1977 г. № 7. 

მასალა მოიძია და თარგმნა

ირაკლი ხართიშვილმა

თურქეთის საჟანდარმო ჯარები 1970-იან წლებში

თურქეთის შეიარაღებული ძალების შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს საჟანდარმო ჯარები, რომელშიც 1970-იანი წლების შუახანებში 75 000 ადამიანი მოითვლებოდა. საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, ეს ჯარები ქვეყნის ხელმძღვანელობის მიერ გამოიყენებოდა შეიარაღებულ ძალებთან ერთობლივად საგარეო სამხედრო აქციების ჩატარებაში მონაწილეობისთვის, აგრეთვე თურქი ხალხის რევოლუციური, დემოკრატიული გამოსვლების წინააღმდეგ მოქმედებებისთვის. 

მშვიდობიანობის დროს საჟანდარმო ჯარებს მთლიანობაში ეკისრებოდა «საზოგადოებრივი უსაფრთხოების» უზრუნველყოფის, სახმელეთო და საზღვაო საზღვრების დაცვის, აგრეთვე კონტრაბანდასა და ნარკოტიკებით ვაჭრობასთან ბრძოლის ამოცანები. ომიანობის დროს საჟანდარმო ჯარების ყველა ქვედანაყოფი, ნაწილი და შენაერთი, სტაციონარული (ტერიტორიული) ფორმირებების გამოკლებით, გენერალური შტაბის უშუალო დაქვემდებარებაში გადადიოდა, რეგულარული შეიარაღებული ძალების საბრძოლო შემადგენლობაში ჩაირთვებოდა და სახმელეთო ჯარების, სამხედრო-საზღვაო ძალებისა და სამხედრო-საჰაერო ძალების გაერთიანებებთან და შენაერთებთან ერთობლივად მოქმედებდა. 

საჟანდარმო ჯარების რიგითი შემადგენლობით დაკომპლექტება 1970-იან წლებში საყოველთაო სამხედრო ვალდებულების კანონის საფუძველზე ხორციელდებოდა. მის პირად შემადგენლობას სამხედრო მოსამსახურეებისთვის დადგენილი ყველა სახეობის კმაყოფა და შეღავათი განესაზღვრებოდა: ფორმის ტანსაცმელი, განსხვავების ნიშნები, სამხედრო წოდებები და ა. შ. ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების ნამსახურების ვადები ისეთივე იყო, როგორც სახმელეთო ჯარებში. რიგითი შემადგენლობის ნამდვილი სამხედრო სამსახურის ხანგრძლივობა ორი წელი გახლდათ. 

საჟანდარმო ჯარების უშუალო ხელმძღვანელობისთვის სპეციალური სარდლობა იყო შექმნილი, რომლის სათავეშიც იმყოფებოდა სარდალი. 1975 წლის 30 აგვისტოდან, მაგალითად, ამ თანამდებობაზე არმიის გენერალი ნურეთინ ერსინი იყო დანიშნული. საბრძოლო მომზადების ორგანიზაციის, დაგეგმვისა და ჩატარების საკითხებში ეს სარდლობა თურქეთის გენერალურ შტაბს ექვემდებარებოდა; «საზოგადოებრივი უსაფრთხოების» უზრუნველყოფის საკითხებში – შინაგან საქმეთა სამინისტროს; პირადი შემადგენლობით დაკომპლექტების, შეიარაღებით, საბრძოლო მასალებითა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის საშუალებებით მომარაგების საკითხებში კი – ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს. 

საჟანდარმო ჯარების შემადგენლობაში 1970-იან წლებში შედიოდა: შტაბი, საველე ჯარები, სტაციონარული (ტერიტორიული) ჯარები, «კომანდოსების» ჯარები, საზღვაო საპატრულო სამსახური, რომელიც მოიცავდა შავი, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების სარდლობებს, აგრეთვე სასწავლო დაწესებულებები და ნაწილები (ნახ. 1). 

 

ნახ. 1. საჟანდარმო ჯარების ორგანიზაცია 1970-იან წლებში 

საჟანდარმო ჯარების შტაბი მოიცავდა: შტაბის უფროსსა და მის მოადგილეს, ოთხ სამმართველოს (პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო და უსაფრთხოების, ოპერატიული და ზურგის), ხუთ განყოფილებას (იურიდიული, საზღვაო ჟანდარმერიის, საჰაერო ჟანდარმერიის, კავშირგაბმულობის, სააღრიცხვო-საფინანსო), შტაბის ქვედანაყოფების მეთაურობასა და შემსყიდველ კომისიებს. 

საველე საჟანდარმო ჯარები, რომლის რიცხოვნებაც 1970-იანი წლების შუახანებში დაახლოებით 20 000 ადამიანი გახლდათ, სამი ცალკეული ბრიგადისგან შედგებოდა. 

21-ე საჟანდარმო ბრიგადა თურქეთ-ირანის საზღვრის რაიონში იყო დისლოცირებული (შტაბი ვანში, მეთაური 1976 წლის დასაწყისში – ბრიგადის გენერალი აჰმედ ოზჯანი); 22-ე – თურქეთ-ერაყისა და თურქეთ-სირიის საზღვრების რაიონში (შტაბი მარდინში, მეთაური 1976 წლის დასაწყისში – ბრიგადის გენერალი ჰულიუსი საიინი); 23ე – თურქეთ-სირიის საზღვრის რაიონში (შტაბი ღაზიანთეფში, მეთაური 1976 წლის დასაწყისში – ბრიგადის გენერალი შიუქრიუ თანერი). 

მშვიდობიანობის დროს საჟანდარმო ჯარები ეწეოდნენ ირანთან (453 კმ სიგრძის), ერაყთან (331 კმ) და სირიასთან (887 კმ) სახელმწიფო საზღვრების დაცვას. ისინი უზრუნვეყოფდნენ უსაფრთხოებას თავიანთი დისლოკაციის რაიონებში, აგრეთვე ეწეოდნენ ბრძოლას კონტრაბანდასთან. 

თავიანთი საორგანიზაციო სტრუქტურით საჟანდარმო ბრიგადები სახმელეთო ჯარების ბრიგადების ანალოგიური გახლდნენ: თითოეული მათგანის შემადგენლობაში შედიოდა მეთაურობა და შტაბი, ორი საჟანდარმო პოლკი, საარტილერიო პოლკი, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები (ნახ. 2). 

ნახ. 2. ცალკეული საჟანდარმო ბრიგადის ორგანიზაცია 

ბრიგადაში მოითვლებოდა პირადი შემადგენლობის 5000 ადამიანზე მეტი, საველე არტილერიის დაახლოებით 60 ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 30 ერთეულზე მეტი ტანკსაწინააღმდეგო საშუალება. 

სტაციონარული (ტერიტორიული) საჟანდარმო ჯარები საჟანდარმო ჯარების სარდლის მეშვეობით ექვემდებარებოდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს. მისი საორგანიზაციო სტრუქტურა თურქეთის ადმინისტრაციული დაყოფის გათვალისწინებით იყო შექმნილი. ამ ჯარების პირადი შემადგენლობის საერთო რიცხოვნება 1970-იანი წლების შუახანებში 35 000 ადამიანზე მეტი გახლდათ. 

ადმინისტრაციული თვალსაზრისით თურქეთის მთელი ტერიტორია 1970-იან წლებში 67 ვილაიეთად (ოლქად) იყო დაყოფილი, რომლებიც ხუთ საჟანდარმო რაიონში (ცენტრალური, იზმირის, სტამბულის, ერზინჯანისა და ადანასი) იყო გაერთიანებული. თითოეულ სავილაიეთო (საოლქო) ცენტრში იმყოფებოდა საჟანდარმო პოლკის შტაბი, რომელსაც მოცემული ვილაიეთის ფარგლებში განლაგებული სტაციონარული ქვედანაყოფები და ცალკეული პოსტები (ყარაქოლები) ექვემდებარებოდნენ. როგორც წესი ვილაიეთის შემადგენლობაში შემავალ თითოეულ სამაზრო ცენტრში იყო საჟანდარმო ქვედანაყოფები, ხოლო სოფელ ადგილებში კი – საჟანდარმო პოსტები (სამი-ათი ადამიანი). 

სავილაიეთო საჟანდარმო პოლკების რიცხოვნება ვილაიეთების ტერიტორიის ზომებზე, მათში დასახლებული პუნქტების რაოდეობაზე, მოსახლეობის რიცხვსა და მის «კეთილსაიმედობაზე» იყო დამოკიდებული და 200-700 ადამიანის ფარგლებში ირყეოდა. პოლკების შეიარაღებაში ძირითადად სასროლი იარაღი იყო. მათ საკმარისი რაოდენობით სატრანსპორტო საშუალებები გააჩნდათ და, ამასანავე, დაქვემდებარებულ ქვედანაყოფებთან და ზემდგომ ინსტანციებთან საიმედო კავშირგაბმულობითაც იყვნენ უზრუნველყოფილნი. 

არსებული დებულებების თანახმად, სტაციონარულ საჟანდარმო ჯარებს ადმინისტრაციული, იურიდიული და სამხედრო ფუნქციები ეკისრებოდა, აგრეთვე ზოგიერთი სახელმწიფო დაწესებულებისა და ობიექტის დაცვაც. 

ადმინისტრაციულ ფუნქციებს, კერძოდ, მიეკუთვნებოდა: ქვეყანაში «უსაფრთხოებისა და წესრიგის» შენარჩუნება, ანტისამთავრობო საქმიანობასთან ბრძოლა, სახალხო გამოსვლების, გლეხთა ამბოხებებისა და ქურთების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის, რომლებიც უმთავრესად ქვეყნის აღმოსავლეთ რაიონებში ცხოვრობენ, თავიდან აცილება და ჩახშობა; აკრძალული ცეცხლსასროლი და ცივი იარაღის დამზადების, გაყიდვისა და ტარების აღკვეთა; კონტრაბანდასა და ნარკოტიკებით ვაჭრობასთან ბრძოლა. 

საჟანდარმო ჯარების იურიდიულ ფუნქციებში შედიოდა სისხლის სამართლის დამნაშავეთა და «არაკეთილსაიმედო» პირთა ძიება, დაპატიმრება და მართლმსაჯულების ორგანოებისთვის გადაცემა, წინასწარი გამოძიების წარმოება, ბოროტმოქმედებათა თავიდან აცილებისთვის აუცილებელი ზომების მიღება. 

თურქეთის სტაციონარული საჟანდარმო ჯარები ახორციელებდნენ აგრეთვე მეთვალყურეობას ბრძანებებისა და განკარგულებების შესრულებაზე იმ რაიონებში, სადაც საგანგებო მდგომარეობა იყო შემოღებული, ეწოდნენ ბრძოლას «ძირგამომთხრელ» საქმიანობასა და საბოტაჟთან, იცავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის რაზმებისთვის განკუთვნილი იარაღისა და საბრძოლო მასალების საწყობებს, ეძებდნენ და ნაწილებში გზავნიდნენ დეზერტირებსა და მათ, ვინც სამხედრო სამსახურს თავს არიდებდა, თვალყურს ადევნებდნენ აკრძალული ზონების შესახებ კანონის შესრულებას. 

ომიანობის დროს სტაციონარული საჟანდარმო ჯარების ქვედანაყოფები შეიძლებოდა სამოქალაქო თავდაცვის რაზმების გაძლიერებისთვის, აგრეთვე მოწინააღმდეგის მცირე სადაზვერვო-დივერსიულ ქვედანაყოფებთან და დესანტებთან ბრძოლისთვის გამოეყენებიათ. 

«კომანდოსების» ჯარები 70-იან წლებში თურქეთის საჟანდარმო ჯარების ყველაზე უფრო ახალგაზრდა და თანამედროვე ფორმირებად იყო მიჩნეული. ის 1967 წელს შეიქმნა ორი ბატალიონისა და რამდენიმე მოძრავი რაზმის ბაზაზე. მომდევნო წლებში ამ ჯარებმა არაერთხელ განიცადა რეორგანიზაცია, ხდებოდა მისი საორგანიზაციო სტრუქტურის სრულყოფა, ქვედანაყოფების შეიარაღებაში კი თანამედროვე იარაღი, ტექნიკური და სატრანსპორტო საშუალებები შედიოდა. 1970-იანი წლების შუახანებისთვის «კომანდოსების» ბატალიონებისა და ასეულების რაოდენობა გაიზარდა, აგრეთვე ჩამოყალიბებულ იქნა ვერტმფრენებს ორი ასეული და «კომანდოსების» სპეციალური სკოლა (ქ. ფოჩა). სულ ბატალიონში 700-ზე მეტი ადამიანი შედიოდა, ასეულში 200-225 და ოცეულში კი 40-50 ადამიანი. «კომანდოსების» ქვედანაყოფების შეიარაღებაში ძირითადად G3 ტიპის ავტომატური შაშხანები შედგებოდა. 

«კომანდოსების» ქვედანაყოფების პირადი შემადგენლობის შერჩევა ფიზიკურად ყველაზე უფრო ძლიერი სამხედრო მოსამსახურეებისგან ხდებოდა, რომლებიც შემდეგ ზოგადი და სპეციალური პროგრამების მიხედვით სწავლების კურსს «კომანდოსების» სკოლაში გადიოდნენ. 

სადაზვერვო-დივერსიული მომზადების ზოგადი პროგრამა ითვალისწინებდა: პარაშუტით ხტომას, ტოპოგრაფიის შესწავლას, სამედიცინო დახმარების აღმოჩენისა და ასაფეთქებელ სამუშოთა ჩატარების უნარ-ჩვევების შეძენას, უცხოური არმიების ძირითადი შეიარაღებისა და საბრძოლო მასალების გაცნობას, სხვადასხვა იარაღიდან სროლის ილეთების შესწავლას, დღეღამის სხვადასხვა დროს სამხედრო ობიექტებზე ფარული და უხმაურო შეღწევის ილეთების დამუშავებას და ა. შ. 

სპეცმომზადების კურსი მოიცავდა ობიექტების დაპყრობისა და ტყვეების შეპყრობის, ღამის ბრძოლაში სხვადასხვა სახეობათა იარაღის გამოყენების, აჯანყებების ჩახშობისა და პარტიზანებთან ბრძოლის წარმოების ხერხების დამუშავების თემატიკაში პრაქტიკული მეცადინეობების ჩატარებას. სკოლაში სწავლების მთელი პერიოდის განმავლობაში დიდი ყურადღება ეთმობოდა პირადი შემადგენლობის ფიზიკურ მომზადებას (მათ შორის ხელჩართული ბრძოლისა და სამბოს /?/ ილეთების დამუშავებას), მის მიერ ამტანობის გამომუშავებას, ნებისმიერ, ყველაზე უფრო რთულ პირობებში მოქმედებებისა და ორიენტირების უნარის გამომუშავებას. 

მშვიდობიანობის დროს «კომანდოსების» ქვედანაყოფები საპოლიციო ფუნქციების შესრულებისთვის იყო განკუთვნილი უპირატესად აღმოსავლეთ ანატოლიის ძნელად მისადგომ მთა-გორიან რაიონებში, სანაპიროსა და კუნძულებზე. როგორც წესი, მათ მცირე ქვედანაყოფების (ასეული, ოცეული) შემადგენლობაში იყენებდნენ, რომლებსაც დავალების შესრულების რაიონში ვერტმფრენები ან ავტომობილებით გადაისროდნენ, სადაც ისინი სავილაიეთო საჟანდარმო პოლკების ან საზღვაო საპატრულო სამსახურის ქვედანაყოფებთან ერთობლივად მოქმედებდნენ. სპეციალურ სადაზვერვო-დივერსიულ ამოცანებს «კომანდოსების» ჯარების ქვედანაყოფები თურქეთის შეიარაღებული ძალების რეგულარულ ნაწილებთან ერთობლივად ჩატარებულ სწავლებებსა და მანევრებში ამუშავებდნენ. 

საზღვაო საპატრულო სამსახური შეიქმნა 1956 წელს. მას თურქეთის სანაპიროსა და ტერიტორიული წყლების დაცვის, კონტრაბანდასთან ბრძოლისა და მეზობელ სახელმწიფოთა სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) ხომალდების დაზვერვის წარმოების ამოცანები ეკისრებოდა. 

საზღვაო საპატრულო სამსახურის ქვედანაყოფები 1970-იან წლებში საზღვაო საჟანდარმო ზონების სამ სარდლობაში იყვნენ გაერთიანებული: შავი ზღვის (შტაბი სამსუნში), ეგეოსის ზღვისა (იზმირში) და ხმელთაშუა ზღვის (მერსინში) საზღვაო საჟანდარმო ზონებისა. 

ამ ზონების სარდლობებს თავიანთ განკარგულებაში ჰყავდათ გფრ-ში შესყიდული ან ეროვნულ გემთსაშენ ვერფებში აგებული თანამედროვე სწრაფმავალი კატარღები, რომლებიც ნავსაწინააღმდეგო თავდაცვის საშუალებებით იყო აღჭურვილი. მათ შავ, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვებში თურქეთის სანაპიროსთან მუდმივი საპატრულო სამსახურის წარმოებისთვის იყენებდნენ, აგრეთვე პერიოდულად (თურქეთის სზძ-ის ხომალდებთან ერთობლივად) ისინი ნავსაწინააღმდეგო თავდაცვის ამოცნებსაც ამუშავებდნენ. ომის დაწყებისთანავე ითვალისწინებდნენ საზღვაო საჟანდარმო ზონების ქვედანაყოფების ძალებისა და საშუალებათა თურეთის სზძ-ის სარდლობის განკარგულებაში გადაცემას. სულ საზღვაო საპატრულო სამსახურის ქვედანაყოფების შემადგენლობაში, 1976 წლის დასაწყისში, კერძოდ, 32 საჟანდარმო კატარღა მოითვლებოდა. 

საჟანდარმო ჯარების სასწავლო დაწესებულებები და ნაწილები მოიცავდა სამ სასწავლო საჟანდარმო ბრიგადას (მე-2 ჩანაქკალეში, მე-3 ზონღულდაქსა და მე-4 სილვანში), უნტერ-ოფიცერთა მომზადების სკოლას, საჟანდარმო საოფიცრო სასწავლებელს, მეკავშირეთა და ავტომობილების მძღოლთა მომზადების სასწავლო ცენტრებს. 

სასწავლო საჟანდარმო ბრიგადებში ვადიანი სამსახურის რიგითი და უმცროს მეთაურთა შემადგენლობის მომზადება წარმოებდა თურეთის საჟანდარმო ჯარების ქვედანაყოფებისა და ნაწილებისთვის. ახალწვეული ჯარისკაცები ამ ბრიგადებში წელიწადში სამჯერ მიდიოდნენ და ოთხი თვის განმავლობაში, გენერალური შტაბის მიერ შემუშავებული პროგრამით, საწყისი სამხედრო მომზადების კურსს გადიოდნენ: სამწყობრო მომზადებას, წესდებების, იარაღის, მისი ტარებისა და გამოყენების ილეთების შესწავლას, ტაქტიკურ და საცეცხლე მომზადებასა და ა. შ. შემდეგ კი მათ შემდგომი სამსახურის გასავლელად შენაერთებსა და ნაწილებში ანაწილებდნენ. მთელი სასწავლო საჟანდარმო ბრიგადების გამტარუნარიანობა წელიწადში 17 000 ადამიანამდე ადიოდა. 

საჟანდარმო ჯარების უნტერ-ოფიცერთა მომზადების სკოლა შეიქმნა 1913 წელს. 1970-იან წლებში მასში ღებულობდნენ სამწლიანი მოსამზადებელი კურების გამოშვებულებს, რომლებიც (ეს კურსები) სახმელეთო და საჟანდარმო ჯარების უნტერ-ოფიცერთა სკოლებში მუდმივად მოქმედებდა, აგრეთვე პირებს, რომლებსაც ლიცეუმები ჰქონდათ დამთავრებული. სწავლის ვადა ერთი წელი გახლდათ. 

საჟანდარმო საოფიცრო სასწავლებელი, რომელიც 1904 წელს იყო შექმნილი, 1970-იან წლებში ანკარაში იმყოფებოდა. სასწავლებელში ღებულობდნენ კურსანტებს, რომლებსაც სამხედრო მომზადების კურსი სახმელეთო ჯარების ზოგადსაჯარისო სასწავლებელში ჰქონდათ გავლილი. შემდეგ ისინი წლის განმავლობაში თავიანთ სამხედრო მომზადებას სრულყოფდნენ და სპეციალურ საგნებსაც სწავლობდნენ: ჟანდარმერიის საფუძვლებს, კრიმინალისტიკასა და სასამართლო მედიცინას, კონტრაბანდასთან ბრძოლის ხერხებს, თურქეთის სისხლის სამართლის კოდექსსა და სხვა დისციპლინებს. სკოლის კურსდამთავრებულებს «საჟანდარმო ჯარების ლეიტენანტის» წოდება ენიჭებოდათ. 

უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, თურქეთის საჟანდარმო ჯარებს 1970-იან წლებში საკმარისად მწყობრი საორგანიზაციო სტრუქტურა გააჩნდა, მისი ფორმირებები სამხედრო მიმართებით კარგად იყვნენ მომზადებულნი, შეეძლოთ საბრძოლო ამოცანები რეგულარული შეიარაღებული ძალების თანაბრად შეესრულებინათ. 70-იანი წლების შუახანებში საჟანდარმო ჯარების რეორგანიზაციის გეგმით მისი ორგანიზაციის შემდგომი სრულყოფა იყო გათვალისწინებული, აგრეთვე თანამედროვე სახეობების იარაღითა და საბრძოლო ტექნიკით მისი აღჭურვაც. კერძოდ, იმ ხანებში ამ ჯარების შეიარაღებაში უნდა მიეღოთ მაღალი გამავლობის ჯავშანავტომობილები, თანამედროვე ვერტმფრენები, აგრეთვე «თოუსა» და «კობრას» ტიპის ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რეაქტიული ჭურვებით (ტსმრჭ) შეიარაღებული საბრძოლო მანქანები. 

გამოყენებული წყარო 

Полковник И. Иванов, «Жандармские войска Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1976 г. № 2.

მასალა მოიძია და თარგმნა

ირაკლი ხართიშვილმა

წერილიდან «უცხოური არმიების ჯავშანტრანსპორტერები» (1970-იან წლებში)

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, კაპიტალისტური ქვეყნების არმიების სარდლობები, განსაკუთრებით კი აშშ-ისა, 1970-იან წლებში ისწრაფვოდნენ გამოეძებნათ ყველა შესაძლებლობა შეიარაღების ახალი ნიმუშების გამოცდისა და მათი საბრძოლო გამოყენების მეთოდების დამუშავებისთვის. დაგროვებულ გამოცდილებას უცხოელი სამხედრო სპეციალისტები გულდასმით აანალიზებდნენ. 

ამერიკელი სამხედრო სპეციალისტების განცხადებებით, სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიასა და ახლო აღმოსავლეთში საბრძოლო მოქმედებების გამოცდილებამ აჩვენა, რომ ჯარების მაღალი მანევრულობისა და ქვეითი ჯარის იარაღის ძლიერად გაზრდილი საცეცხლე სიმძლავრისას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენდა ტანკებისა და მექანიზებული (მოტორიზებული) ქვეითი ჯარის მჭიდრო ურთიერთმოქმედება. 1970-იანი წლების დასაწყისში ქვეითი ჯარისთვის ძნელი იყო ქვეით საბრძოლო რიგებში მოქმედებისას მანევრული ბრძოლის წარმოება და ტანკებთან ურთიერთმოქმედება. ამის შედეგად კაპიტალისტური ქვეყნების არმიების სარდლობები განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდნენ ქვეითთა საბრძოლო მანქანების (ქსმ) შექმნასა და ტავშანტრანსპორტერების (ჯტრ) შემდგომ განვითარებას. უცხოელი სპეციალისტები თვლიდნენ, რომ ამ მანქანების ფართო გამოყენება აამაღლებდა ქვეითი ჯარის ტაქტიკურ მობილურობას და საშუალებას მისცემდა მას საბრძოლო მოქმედებები საერთო საბრძოლო რიგებში ეწარმოებია. ხოლო ქვეითი ჯარი კი თავის მხრივ შეძლებდა ჯტრ-ებისთვის აუცილებელი მხარდაჭერა აღმოეჩინა. 

ჯავშანტრანსპორტერებს საზღვარგარეთ მაღალი მოთხოვნები წაეყენებოდა. მათ მაღალი ძვრადობა (подвижность) და მოძრაობის სიჩქარე, აგრეთვე დასერილ ადგილმდებარეობაზე და სხვადასხვა ამინდის კლიმატურ პირობებში დიდი გამავლობა უნდა ჰქონოდათ; თავიანთ სადესანტო განყოფილებაში არანაკლებ ერთი ქვეითი ათეულისა დაეტიათ; პირადი შემადგენლობა ტყვიებისა და ნამსხვრევებისგან, აგრეთვე რადიოაქტიური და მომწამვლელი ნივთიერებების ზემოქმედებისგან საიმედოდ დაეცვათ; კარგი სიცოცხლისუნარიანობა (живучесть) და აეროტრანსპორტანელურობა ჰქონოდათ; წარმოებისა და ექსპლუატაციის ღირებულება კი მაღალი არ უნდა ყოფილიყო. ჯტრ-ების შეიარაღებას უნდა უზრუნველეყო ეფექტური ბრძოლა მოწინააღმდეგის ცოცხალი ძალის, აგრეთვე მსუბუქად მოჯავშნული მიწისზედა და დაბლამფრენი საჰაერო მიზნების წინააღმდეგ. 

კაპიტალისტური ქვეყნების არმიების ჯტრ-ები გამოიყენებოდა სატრანსპორტო, სადაზვერვო, საკომანდო-საშტაბო, კავშირგაბმულობისა და სანიტარული მანქანების სახით, აგრეთვე საცეცხლე საშუალებების მატარებლადაც. სადაზვერვო ჯტრ-ებს სატყვიამფრქვევო-საზარბაზნე შეიარაღება და მეთვალყურეობისა და ინსტრუმენტული დაზვერვის აუცილებელი ხელსაწყოები გააჩნდათ. საკომანდო-საშტაბო მანქანები და კავშირგაბმულობის მანქანები კი სხვადასხვა რადიოსადგურებით იყო აღჭურვილი. სანიტარული ჯტრ-ები უშუალოდ ბრძოლის ველიდან დაჭრილების საევაკუაციოდ გახლდათ განკუთვნილი. ქვედანაყოფების საცეცხლე მხარდაჭერის ჯტრ-ებზე სწრაფმსროლ ავტომატურ ზარბაზნებს, ტყვიამფრქვევებს ან ნაღმსატყორცნებს აყენებდნენ. 

ამერიკის შეერთებულ შტატებში მეორე მსოფლიო ომის წლებში იქნა აწყობილი ნახევრადმუხლუხიანი ჯტრ-ების წარმოება. სულ 41000 ჯტრ გამოუშვეს, რომელთა ნაწილიც ზოგიერთი კაპიტალისტური ქვეყნის, მაგალითად ისრაელის, არმიების შეიარაღებაში 1970-იანი წლების დასაწყისშიც იმყოფებოდა. 1961 წელს აშშ თავდაცვის სამინისტროს შეკვეთით პირველი 900 მცურვი მუხლუხებიანი ჯტრ M113 იქნა გამოშვებული. შემდგომი ათი წლის განმავლობაში ჯტრ M113-ის ბაზაზე სხვადასხვა დანიშნულების დაახლოებით 40000 საბრძოლო მანქანა დაამზადეს. 1970-იანი წლების პირველ ნახევარში ისინი თითქმის 30 ქვეყნის არმიების შეიარაღებაში შედგებოდა. ზოგიერთი ქვეყანა კი ასეთ მანქანებს ამერიკული ლიცენზიებით აწარმოებდა. 

უცხოელი სპეციალისტები ჯტრ M113-ის შემდეგ დამახასიათებელ თავისებურებებს აღნიშნავდნენ: შედარებით მცირე წონა (10,4 ტ), მაღალი გამავლობა და მანევრულობა, დიდი ტვირთამწეობა, საიმედო ჯავშანდაცულობა. ჯტრ M113-ის კვანძებისა და აგრეგატების უნიფიკაციამ საშუალება მისცათ მის ბაზაზე სხვადასხვა დანიშნულების საბრძოლო მანქანების დაახლოებით ათი ნიმუში შეექმნათ. ამასთან ერთად ამერიკული ბეჭდური გამოცემების ფურცლებზე მიუთითებდნენ, რომ სამხრეთ ვიეტნამში ომის დროს ჯტრ M113-ის არსებითი ნაკლოვანებებიც გამოვლინდა. სახელდობრ, მის მიერ გადაყვანილი ფეხოსანთა ათეულის პირად შემადგენლობას (9 ადამიანი), ბორტებში ამბრაზურების არარსებობის გამო არ შეეძლო მოძრაობის დროს პირადი იარაღიდან ცეცხლი ეწარმოებინა. 

სამხრეთ ვიეტნამში ომის მსვლელობისას ჯტრ M113-ის ბაზაზე აშშ-ში შექმნეს და საბრძოლო პირობებში გამოსცადეს ქვეითთა საბრძოლო მანქანები (ქსმ) XM-701 და XM-765 და ჯტრ XM734, თუმცა კი მათ შემდგომში ვერ ჰპოვეს განვითარება. ყველა ისინი ჯტრ M113-გან მეტი წონითა და გაბარიტებით, შეიარაღების შემადგენლობითა და სავალი თვისებებით (ходовые качества) განსხვავდებოდნენ. ამ მანქანების კორპუსში სასროლი იარაღიდან სროლისთვის ამბრაზურები იყო გაკეთებული. თუმცა კი, როგორც სამხრეთ ვიეტნამში ბრძოლების გამოცდილებამ უჩვენა, ჯარისკაცები ამ ამბრაზურებს იშვითად იყენებდნენ და ცეცხლის წარმოებას ზედა ლუკებიდან ან მანქანების სახურავებიდან ამჯობინებდნენ. 

გაუმჯობესებულ იქნა აგრეთვე მუხლუხებიანი ჯტრ M114. 1964 წელს შეიარაღებაში მიღებულ მის მოდერნიზებულ ვარიანტს M114A1 (ნახ. 1) უძრავი სამეთაურო კოშკის ნაცვლად მბრუნავი კოშკი ჰქონდა. გარდა ამისა, მეთვალყურეობის ორი უძრავი პერისკოპული ხელსაწყო ერთი მბრუნავით იქნა შეცვლილი. 

ამერიკული ჯარები სამხრეთ ვიეტნამში ომის დროს ასევე მცურავი მუხლუხებიანი ჯტრ M116-ის ბაზაზე შექმნილ მსუბუქ მცურავ მუხლუხიან ჯტრ-ებს M733 და M733E1 იყენებდნენ, რომლებიც ძირითადად ჯუნგლებში საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისას პირადი შემადგენლობის გადაყვანისა და ტვირთების გადატანისთვის იყო განკუთვნილი. ამ მანქანებს, რომლებიც 9-9 ადამიანს იტევდა, მძღოლის ჩათვლით, შედარებით უფრო დაბალი სილუეტი და საიმედო ჯავშანდაცვა ჰქონდა. ჯტრ M733 კორპუსის სახურავზე ღიად დაყენებული 40-მმ ავტომატური ყუმბარსატყორცნით, აგრეთვე 7,62 და 12,7 მმ კალიბრის ორი ტყვიამფრქვევით იყო შეიარაღებული. ჯტრ M733E1-ში კი შეიარაღება მბრუნავ კოშკურაში იყო დაყენებული. 

საზღვაო სადესანტო ოპერაციებში გამოყენებისთვის . . . . . . . . . . . . . . . 

[ზემოთ შემოთავაზებული ამონარიდი არის წერილიდან "უცხოური არმიების ჯავშანტრანსპორტერები" რომელიც გამოქვეყნდა ჟურნალ "ზარუბეჟნოე ვოენნოე ობოზრენიეს" 1974 წ. მე-8 ნომერში. ვინაიდან ეს ამონარიდი იყო განკუთვნილი წიგნისათვის თურქეთის შეიარაღებული ძალების შესახებ, შემოვიფარგლეთ ამერიკული ჯავშანტრანსპორტერის M113 განხილვით, რომელიც შედგებოდა თურქეთის სახმელეთო ჯარების შეიარაღებაში] 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა

ნატო-ს შეიარაღებული ძალები სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე 1970-იან წლებში

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, ჯერ კიდევ 1950-იანი წლების შუახანებიდან მსოფლიო საზოგადიოებრიობის ყურადღება მუდმივად იყო მიპყრობილი ხმელთაშუა ზღვის რაიონში მიმდინარე მოვლენებისკენ, სადაც აშშ-ისა და ნატო-ში მისი პარტნიორების ძალისხმევით, აგრეთვე ისრაელის მმართველი წრეების პროვოკაციული პოლიტიკით, რომელიც ახლო აღმოსავლეთში არაბული ტერიტორიების დაპყრობისკენ იყო მიმართული, არაერთხელ შექმნილა რთული სამხედრო-პოლიტიკური ვითარება. განსაკუთრებით სერიოზულად გამწვავდა მდგომარეობა ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში 1974 წლის აგვისტოში კვიპროსში სამხედრო ამბოხებასთან დაკავშირებით, რომელიც საბერძნეთის ყოფილმა დიქტატორულმა რეჟიმმა აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო-პოლიტიკური წრეების მოწონებით (с одобрения) მოამზადა. 

ამერიკელები, როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, 1970-იან წლებში ხმელთაშუა ზღვის აუზს განიხილავდნენ, როგორც პლაცდარმს თავიანთი ბატონობის დამყარებისთვის ევროპაში, აფრიკაში, ახლო აღმოსავლეთსა და სპარსეთის ყურის ნავთობით მდიდარ რაიონებში. ისინი ვარაუდობდნენ ამის განხორციელებას ჩრდილოატლანტიკური კავშირის მეშვეობით, გამოიყენებდნენ რა თავიანთ დომინირებულ მდგომარეობას ამ ბლოკში, ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეარებზე (ომთ), მათ შორის სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზეც. 

სამხრეთ-ევროპული ომთ მოიცავდა იტალიის, საბერძნეთისა და თურქეთის ტერიტორიებს, აგრეთვე ხმელთაშუა და მარმარილოს ზღვებს, შავი ზღვის სრუტეების ზონასა და შავი ზღვის სამხრეთ ნაწილს. თეატრის სახმელეთო ნაწილის ფართობი შეადგენდა 1201 ათას კმ²-ს, აქ განლაგებული ნატო-ს წევრი ქვეყნების მოსახლეობის რაოდებობა 1970-იანი წლების შუახანებში კი 98 მლნ. ადამიანს აღემატებოდა. 

აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის აზრით, სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ს დიდი სტრატეგიული მნიშვნელობა გააჩნდა. იგი ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სამხრეთ ფლანგსა და ბლოკ სენტო-თან მის დამაკავშირებელ რგოლს წარმოადგენდა. ნატო-ს ბატონობა ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში (საბერძნეთისა და თურქეთის ტერიტორიები მათთან მიმდებარე საზღვაო რაიონებით) როგორც თვლიდა ნატო-ს ხელმძღვანელობა, იძლეოდა იმის საშუალებას, რომ შავი ზღვიდან ხმელთაშუა ზღვაში გამავალი საზღვაო კომუნიკაციები ეკონტროლებინათ, ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნების მარცხენა ფლანგისა და ახლო და შუა აღმოსავლეთის არაბულ სახელმწიფოებისთვის მუქარა შეექმნათ, სსრკ-ისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნების სამხედრო და სამრეწველო ობიექტებისთვის ბირთვული დარტყმები მიეყენებინათ. 

ითვალისწინებდა რა სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხედრო-სტრატეგიულ მნიშვნელობას ჩრდილოატლანტიკური კავშირის საომარ მზადებათა ზოგად სისტემაში, ბლოკის ხელმძღვანელობა უკვე მშვიდობიანობის დროს ინახავდა (содержит) მის ტერიტორიაზე სარაკეტო-ბირთვული იარაღითა და დაზიანების სხვა თანამედროვე საშუალებებით აღჭურვილი გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების მსხვილ დაჯგუფებას. 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1970-ინი წლების შუახანებში აქ თავმოყრილი იყო 1 100 ათასზე მეტი სამხედრო მოსამსახურე (ბლოკის მონაწილე ქვეყნების შეიარაღებული ძალების საერთო რიცხოვნების დაახლოებით 16 %). ჯარების აღნიშნული კონტინგენტის უმეტესი ნაწილი გადაცემული იყო ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) შეადგენლობაში სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე, ხოლო დანარჩენი ჯარები კი მშვიდობანობის დროს ეროვნულ დაქვემდებარებაში იმყოფებოდნენ. 

ძირითად დამრტყმელ ძალას ომთ-ზე წარმოადგენდნენ ბალისტიკური რაკეტებით «პოლარისითა» და «პოსეიდონით» შეიარაღებული ამერიკული ატომური წყალქვეშა ნავების 16-ე ესკადრა და აშშ-ის მე-6 ფლოტი, რომლებიც ამერიკული სარდლობის უშუალო დაქვედებარებაში იმყოფებოდნენ. რიცხოვნების მიხედვით ყველაზე უფრო მსხვილი იყო სახმელეთო ჯარები, რომლის წილადაც პირადი შემადგენლობის დაახლოებით 72 % მოდიოდა. 

ნატო-ს გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლად სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე, შეთანხმებების მიხედვით, ინიშნებოდა ამერიკელი ადმირალი (1973 წლის დეკემბრიდან ადმირალი ჯონსტონი). დაქვემდებარებული ჯარების ხელმძღვანელობისთვის თეატრზე მას გააჩნდაა შტაბი, რომელიც ნეაპოლში (იტალია) იყო განლაგებული. 

ბლოკის გშძ ომთ-ზე შედგებოდა სახმელეთო ჯარების, სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ), სამხედრო-საზღვაო ძალებისა (სზძ) და დამრტყმელი სზძ-გან, რომელსაც ნატო-ს განკარგულებაში აშშ, დიდი ბრიტანეთი, იტალია, თურქეთი და საბერძნეთი გამოყოფდნენ. ცნობილი იყო, რომ 1974 წლის 14 აგვისტოს საბერძნეთის მთავრობამ ნატო-ს სამხედრო ორგანიზაციიდან გასვლის შესახებ განაცხადა. მაგრამ, როგორც უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, მას ამის შემდეგ არ მიეღო რაიმე პრაქტიკული ზომები ომთ-ზე ბლოკის გშძ-დან საკუთარი ჯარების გასაყვანად. 

ნატო-ს ბლოკის გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების მიახლოებითი ორგანიზაცია სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე მოყვანილია სქემაზე (იხ სქემა). 

[ნახატი – სტრუქტურა] 

ნახ. ნატო-ს ბლოკის გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების ორგანიზაცია სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 

გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარებს, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, თავის შემადგენლობაში გააჩნდაა 36 დივიზია, 20 ბრიგადა, 10-ზე მეტი პოლკი, აგრეთვე ჯართა სხვადასხვა გვარეობებისა და სამსახურების ცალკეული ნაწილები და ქვედანაყოფები, რომლებიც ნატო-ს განკარგულებაში იტალიის, საბერძნეთის, თურქეთისა და აშშ-ის მიერ იყო გადაცემული. ეს ჯარები გაერთიანებული იყვნენ ორ სარდლობაში: სარდლობა თეატრის სამხრეთ ნაწილში (იტალიის ტერიტორია, შტაბი ვერონაში, ჩრდილოეთ იტალია) და სარდლობა თეატრის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (საბერძნეთისა და თურქეთის ტერიტორიები, შტაბი იზმირში, თურქეთი). 

გაერთიანებული სახმელეთო ჯარები თეატრის სამხრეთ ნაწილში წარმოდგენილი იყო იტალიის ოთხი საარმიო კორპუსითა და აშშ-ის სამხრეთ-ევროპული ტაქტიკური ჯგუფით (სულ 7 დივიზია, 5 ცალკეული ბრიგადა, მართვადი რაკეტების (მრ) «სერჟანტი» დივიზიონი და უმართავი რაკეტების (ურ) «ონესტ ჯონი» ოთხი დივიზიონი). 

იტალიური შენაერთები და ნაწილები ადმინისტრაციული მიმართებით ექვემდებარებოდნენ იტალიის სახმელეთო ჯარების მთავარ შტაბს, ოპერატიული მიმართებით კი – სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გაერთიანებული სახმელეთო ჯარების სარდალს. 

იტალიის სახმელეთო ჯარები შეიარაღებული იყო ძირითადად ამერიკული და დასავლეთგერმანული საბრძოლო ტექნიკით. კერძოდ, მას გააჩნდა ურ-ები «ონესტ ჯონი» და 203,2-მმ ჰაუბიცები, რომელთაც შეეძლოთ ტაქტიკური ბირთვული საბრძოლო მასალების გამოყენება, საზენიტო რაკეტების «ჰოქების» დივიზიონები და დასავლეთგერმანული ტანკები «ლეოპარდი». 

გაერთიანებული სახმელეთო ჯარები თეატრის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში წარმოდგენილი იყო ერთი ბერძნული და სამი თურქული საველე არმიებით (სულ 29 დივიზია, 13 ცალკეული ბრიგადა და ურ «ონესტ ჯონებისა» და ატომური არტილერიის 10-ზე მეტი დივიზიონი). 

საბერძნეთის სახმელეთო ჯარები მოითვლიდა 11 ქვეით (მათ შორის სამ სარეზერვო) და ჯავშანსატანკო დივიზიებს, აგრეთვე ჯავშანსატანკო ბრიგადას. ყველა ისინი შედიოდნენ 1-ლ საველე არმიაში (შტაბი ქ. ლარისაში) შეყვანილი სამი საარმიო კორპუსის შემადგენლობაში, და მთლიანად დაკომპლექტებული იყვნენ ამერიკული იარაღითა და საბრძოლო ტექნიკით, მათ შორის ტაქტიკური ბირთვული იარაღის მიტანის საშუალებებითაც (ურ «ონესტ ჯონების» ორი დივიზიონი და 203,2-მმ ჰაუბიცები). აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვისპირეთში 1974 წლის ივნისში საერთაშორისო ვითარების მკვეთრი გამწვავების პერიოდში ამ ჯარების მნიშვნელოვანი ნაწილი გაშლილ იქნა ჩრდილოეთ საბერძნეთში თურქეთის საზღვართან. საბერძნეთის სახმელეთო ჯარების ქვედანაყოფები 2-3 ათასი ადამიანის რიცხოვნებით, იმყოფებოდნენ კვიპროსზე. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარებში შედიოდნენ 17 დივიზია (14 ქვეითი, 2 მექანიზებული და ჯავშანსატანკო) და 12 ცალკეული ბრიგადა (7 ქვეითი, 4 ჯავშანსატანკო და საჰაერო-სადესანტო), აგრეთვე 4 სასწავლო დივიზია (3 ქვეითი და ჯავშანსატანკო). უმაღლეს ოპერატიულ გაერთიანებას თურქეთის სახმელეთო ჯარებში წარმოადგენდა საველე არმია (სულ სამი იყო). 1-ლი საველე არმია (შტაბი სტამბულში) შედგებოდა 4 საარმიო კორპუსისგან (სულ 11 დივიზიამდე). ის გაშლილი იყო შავი ზღვის სრუტეების ზონაში (აღმოსავლეთ თრაკიაში და ნახევარკუნძულ კოჯაელიზე). მე-2 საველე არმიას (შტაბი კონიაში) ჰყავდა სამი საარმიო კორპუსი (სულ 2 დივიზია და 5 ცალკეული ბრიგადა) და დისლოცირებული იყო ცენტრალურ ანატოლიაში და სირიის საზღვარზე. მე-3 საველე არმია, რომელსაც ასევე ჰყავდა 3 საარმიო კორპუსი (სულ 5 დივიზია და 5 ცალკეული ბრიგადა), განლაგენული გახლდათ აღმოსავლეთ თურქეთში, სსრკ-ის საზღვრის მახლობლობაში. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების ყველა შენაერთი და ნაწილი ასევე აღჭურვილი იყო ამერიკული შეიარაღებითა და საბრძოლო ტექნიკით. ტაქტიკური ბირთვული იარაღის გამოყენებისთვის შეიძლება გამოყენებული ყოფილიყო უმართავი რაკეტების «ონესტ ჯონი» 4 დივიზიონი და 203,2-მმ ჰაუბიცების ქვედანაყოფები. 

საბრძოლო მოქმედებებში კვიროსზე 1974 წლის ივლის-აგვისტოში გამოიყენებოდა თურქეთის სახმელეთო ჯარების 40 ათას ადამიანამდე რიცხოვნების შენაერთები და ნაწილები და 200-მდე ტანკი. 

ნატო-ს გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სჰძ-ს სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე თავის შემადგენლობაში ჰყავდა 1000-ზე მეტი საბრძოლო თვითმფრინავი (მათგან იტალიის სჰძ-ს – 350-მდე, საბერძნეთის – 225-მდე, თურქეთის 360-მდე), რომელთაგან დაახლოებით 150 თვითმფრინავი ბირთვული იარაღის მატარებელი იყო. 

ნატო-ს გაერთიანებული სჰძ-ის შენაერთები და ნაწილები თეატრზე შეყვანილი იყვნენ მე-5 და მე-6 გაერთიანებულ ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობებში (გტას, ОТАК) რომლებიც განკუთვნილი იყვნენ ნატო-ს სარდლობის გეგმების მიხედვით დამოუკიდებელი ოპერაციების წარმოებისთვის, აგრეთვე სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილებში სახმელეთო ჯარებთან და სზძ-თან ერთობლივი საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვისაც. 

მე-5 გტას-ის შემადგენლობაში შედიოდნენ იტალიის სჰძ-ის შენაერთები და ნაწილები, რომლებიც დისლოცირებული იყვნენ ძირითადად ჩრდილოეთ იტალიის ტერიტორიაზე და აშშ სჰძ-ის ტაქტიკური გამანადგურებლების ჯგუფი. მათ შეიარაღებაში შედგებოდა თანამედროვე ამერიკული ტაქტიკური გამანადგურებლები F-4C, საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) გამანადგურებლები F-104G, F-104S, F-86K, იტალიური გამანადგურებელ-ბომბდამშენები G91V და G91R, აგრეთვე ამერიკული თვითმფრინავ-მზვერავები RF-104G და RF-84F. გარდა ამისა, იტალიის სჰძ-ის შემადგენლობაში იყო საზენიტო-მართვადი რაკეტების (ზმრ) «ნაიქი» სამ დივიზიონამდე (108 გასაშვები დანადგარი /გდ, ПУ/ «ნაიქ-ჰერკულესი»). საბრძოლო ამოცანების შესრულებისას მე-5 გტას-ი ურთიერთმოქმედებდა ნატო-ს გაერთიანებულ სახმელეთო ჯარებთან ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში. მე-5 გტას-ის შტაბი განლაგებული გახლდათ ქ. ვიჩენცაში (ჩრდილოეთ იტალია). 

მე-6 გტას-ი შედგებოდა საბერძნეთის სჰძ-ის 28-ე ტაქტიკური საავიაციო სარდლობისგან, რომლის ნაწილები და ქვედანაყოფები საბერძნეთის ცენტრალურ და სამხრეთ ნაწილში განლაგებულ აეროდრომებზე იყვნენ ბაზირებული, აგრეთვე თურქეთის 1-ლი და მე-2 ტაქტიკური საჰაერო არმიებისგან, რომლებიც თურქეთის დასავლეთ, ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილებში იყვნენ დისლოცირებული, აგრეთვე აშშ სჰძ-ის ტაქტიკური ჯგფისგან. 

ბერძნული და თურქული სჰძ-ის თვითმფრინავების ფარეხს შეადგენდა ამერიკული წარმოების საბრძოლო თვითმფრინავები: ტაქტიკური გამანადგურებლები F-104G, F-100D და F-84F, გამანადგურებლები F-5A, F-102A და ტაქტიკური მზვერავები RF-5A და RF-84F. გარდა ამისა, საბერძნეთისა და თურქეთის სჰძ-ში შედიოდა ზმრ «ნაიქის» დივიზიონები (ზმრ «ნაიქ-ჰერკულესების» 36 გდ საბერძნეთის სჰძ-ში და ზმრ «ნაიქ-აიაქსებისა» და «ნაიქ-ჰერკულესების» 72 გდ თურქეთის სჰძ-ში), რომლებიც საბერძნეთისა და თურქეთის საჰაერო თავდაცვის სისტემაში გამოიყენებოდა. საბრძოლო ამოცანების შესრულებისას მე-6 გტას-ის შენაერთები ურთიერთიმოქმედებდნენ (будут взаимодействовать) ბერძნულ და თურქულ სახმელეთო ჯარებთან, აღმოუჩენდნენ რა მათ ბრძოლის ველზე უშუალო მხარდაჭერას. მე-6 გტას-ის შტაბი მდებარეობდა ქ. იზმირში (თურქეთი). 

ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე (შტაბი ნეაპოლში, იტალია) მოიცავდა იტალიის, საბერძნეთისა და თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალებს, აგრეთვე დიდი ბრიტანეთის სზძ-ს, აშშ-ის საბაზო ავიაციასა და დიზელურ წყალქვეშა ნავებს ხმელთაშუა ზღვაში (სულ 500-ზე მეტ ხომალდს, 100-ზე მეტ თვითმფრინავსა და ვერტმფრენს). 

მშვიდობიანობის დროს ნატო-ს ქვეყნების სზძ-ები ამ ომთ-ზე ეროვნულ დაქვემდებარებაში იმყოფებოდნენ. ნატო-ს სარდლობის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში მათ გადასცემდნენ ომის შემთხვევაში ან ერთობლივი სწავლებებისა და მანევრების პერიოდში. 

ნატო-ს გაერთიანებულ სზძ-ს სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ეკისრებოდა ხმელთაშუა ზღვაში დამრტყმელი სზძ-ის (აშშ მე-6 ფლოტი) საბრძოლო მოქმედებათა უზრუნველყოფის ამოცანები ამ უკანასკნელის მიერ ბირთვული დარტყმების მიყენებისა და სახმელეთო ჯარების მხარდაჭერისას, აგრეთვე საზღვაო კომუნიკაციებისა და ჰიბრალტარის, დარდანელისა და ბოსფორის სრუტეების ნავსაწინააღმდეგო თავდაცვისა და დაცვის ამოცანებიც. 

სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის საზღვაო სივრცე დაყოფილი იყო ექვს რაიონად: ჰიბრალტარის (ჰიბრალტარი), დასავლეთის (ნეაპოლი), ცენტრალური (სანტა-როზა), აღმოსავლეთის (ათენი), ჩრდილო-აღმოსავლეთისა (ანკარა) და სამხრეთ-აღმოსავლეთის (მალტა). აღნიშნულ რაინებში გაერთიანებული სზძ-ის სარდლები ძირითადად ეროვნული სზძ-ების, აგრეთვე მათი რაონების ფარგლებში მყოფი ნატო-ს მონაწილე სხვა ქვეყნების ფლოტის ძალების ხელმძღვანელობას ახორციელებდნენ. 

გაერთიანებულ სზძ-ში შემავალი ფლოტების განვითარება აშშ-ის დახმარებით ხორციელდებოდა. ძირითადი ყურადღება მიმართული იყო ნავსაწინააღმდეგო და ნაღმსატრალო ძალების შექმნაზე, რომლებიც განკუთვნილი იყო სავარაუდო მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავებთან და სხვა ხომალდებთან ბრძოლისთვის, აშშ მე-6 ფლოტის ყოველდღიური და საბრძოლო საქმიანობის უზრუნველყოფისთვის. მნიშვნელობა ენიჭებოდა აგრეთვე ფლოტების საბრძოლო შესაძლებლობების ამაღლებასა და საბრძოლო მზადყოფნის მაღალ ხარისხში მათ შენარჩუნებას. 

იტალიის სზძ-ს 1973 წლის ბოლოსთვის, როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, შეიარაღებაში ჰყავდა დაახლოებით 240 საბრძოლო ხომალდი და სხვადასხვა დამხმარე გემი, ძირითადად ამერიკული წარმოებისა, მათ შორის 9 წყალქვეშა ნავი, მრი (მართვადი სარაკეტო იარაღის აღჭურვილი, УРО) კრეისერი, 2 მრი ფრეგატი, 4 მრი საესკადრო ნაღმოსანი, 4 საესკადრო ნაღმოსანი, 20-ზე მეტი სადარაჯო ხომალდი, დაახლოებით 60 საზღვაო, საბაზო და სარეიდო ტრალერი, აგრეთვე მნიშვნელოვანი რაოდენობით სხვა საბრძოლო ხომალდები და დამხმარე გემები. 

1970-იანი წლების შუახანებში იტალიაში საკუთარ გემთსამშენებლო ქარხნებში გაშლილი იყო დიზელური წყალქვეშა ნავების, მრი სადარაჯო ხომალდებისა (2500 ტ-მდე წყალწყვით, 30 კვანძზე მეტი სვლის სიჩქარით) და სხვა საბრძოლო ხომალდების მშენებლობა. წარმოებდა მოსამზადებელი სამუშაოები პირველი სატორპედო ატომური წყალქვეშა ნავის შესაქმნელად. იტალიის სზძ-ს ხმელთაშუა ზღვაში ბლოკის ამოცანების გადაწყვეტაში მნიშვნელოვანი როლი ეთმობოდა. 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, საბერძნეთის სზძ-ის შემადგენლობაში 1974 წლის დასაწყისისთვის იყო 110-ზე მეტი საბრძოლო ხომალდი და დამხმარე გემი, მათ შორის 7 დიზელური წყალქვეშა ნავი, 11 საესკადრო ნაღმოსანი, 9 სადარაჯო ხომალდი, დაახლ. 20 ტრალერი, 4 სარაკეტო კატარღა და 12 სატორპედო კატარღა, დაახლ. 15 სადესანტო ხომალდი და დიდი რაოდენობით სხვადასხვა დამხმარე ხომალდი და სატრანსპორტო გემი. საკუთარი სამხედრო გემთსამშენებლო მრეწველობა საბერძნეთს არ გააჩნდა. ძირითად საბრძოლო ხომალდებს საბერძნეთის სზძ აშშ-დან, გფრ-დან, საფრანგეთიდან და დიდი ბრიტანეთიდან ღებულობდა. კერძოდ, უცხოური პრესის მონაცემებით, 1975 წლის დასაწყისში, დიდ ბრიტანეთში საბერძნეთის შეკვეთით აგებდნენ რაკეტებით «სიი ქეთი» აღჭურვილ ორ სადარაჯო ხომალდს. 

თურქეთის სზძ მოითვლიდა დაახლოებით 170 საბრძოლო ხომალდს, მათ შორის 15 წყალქვეშა ნავს, 13 საესკადრო ნაღმოსანს, 2 სადარაჯო ხომალდს, 24 ნავსაწინააღმდეგო ხომალდსა და კატარღას, 35-ზე მეტ ტრალერსა და სანაღმო გადამღობს, სხვადასხვა დამხმარე ხომალდებსა და სასაზღვრო გემებს. ეს ხომალდები თურქეთს ძირითადად აშშ-გან ჰქონდა მიღებული. 

1968 წელს სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე შეიქმნა ნატო-ს სზძ-ის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) საბაზო ავიაციის სარდლობა, რომლის ძირითად ამოცანას ხმელთაშუა ზღვაში საბჭოთა კავშირის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის (ВМФ) ხომალდებზე მეთვალყურეობა წარმოადგენდა. ამ სარდლობას თავის განკარგულებაში გააჩნდა 50-მდე სხვადასხვა თვითმფრინავი აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთის, იტალიისა და თურქეთის სზძ-ის შემადგენლობიდან. 

1970 წელს ნატო-ს ხელმძღვანელობამ მიიღო გადაწყვეტილება ხმელთაშუა ზღვაში ბლოკის სზძ-ის ოპერატიული შენაერთის შექმნის შესახებ «გამოძახებით მოქმედებებისთვის». მის შემადგენლობაში რთავდნენ 4-6 ხომალდს (ფრეგატი, საესკადრო ნაღმოსანი, სადარაჯო ხომალდი) აშშ-დან, დიდი ბრიტანეთიდან, იტალიიდან, საბერძნეთიდან და თურქეთიდან. ეს შენაერთი განკუთვნილი იყო საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის ხმელთაშუა ზღვის იმ რაიონებში, სადაც აშშ მე-6 ფლოტის ჩარევა მიზანშეწონილად არ ითვლებოდა. 

ნატო-ს ხელმძღვანელ წრეებში განიხილავდნენ საკითხს «გამოძახებით მოქმედებებისთვის» შექმნილი სზძ შენაერთის მუდმივ ოპერატიულ შენაერთად შესაძლო გარდაქმნის შესახებ. 

ნატო-ს დამრტყმელი სზძ სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე აშშ მე-6 ფლოტით იყო წარმოდგენილი. მშვიდობიანობის დროს ის ეროვნულ დაქვემდებარებაში იმყოფებოდა, ხოლო ომის წარმოქმნის შემთხვევაში კი შეიძლებოდა სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში გადაეცათ. მისი შემადგენლობა ჩვეულებრივ 50-60-მდე ხომალდს მოითვლიდა, მათ შორის ორ დამრტყმელ ავიამზიდს (150-200 საბრძოლო თვითმფრინავი, რომელთაგან 50 % – ბირთვული იარაღის მატარებელი იყო), 1-2 სარაკეტო კრეისერს, 20-მდე საესკადრო ნაღმოსანს, წყალქვეშა ნავებსა და ფლოტის ამფიბიური ძალების ხომალდებს საზღვაო ქვეითი ჯარის (ზქჯ) ქვედანაყოფებით, აგრეთვე დამხმარე გემებს. უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, მე-6 ფლოტს, რომლის პირადი შემადგენლობის რიცხოვნებაც 25 ათას ადამიანამდე აღწევდა, საომარი დროის შტატების მიხედვით ინახავდნენ. პერიოდულად მისი ხომალდების ნაწილს სხვებით ცვლიდნენ აშშ ატლანტიკური ფლოტის შემადგენლობიდან. ბირთვული იარაღის მატარებელი საგემბანო მოიერიშეების ფრენის სიშორე შეადგენდა 3000 კმ-ს, ხოლო მძიმე მოიერიშე-მზვერავებისა კი – 5000 კმ-ზე მეტს. 

მე-6 ფლოტის ხომალდების ბაზირების ძირითადი პუნქტები იყო იტალიის, საბერძნეთისა და თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ბაზები და პორტები, აგრეთვე კ. მალტა. უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, აშშ-მ დადო რიგი ორმხრივი შეთანხმებებისა მუდმივი ბაზების სახით ბერძნული პორტის პირევსის, იტალიური – ლა-მადალენას, ესპანური – სეუტას, კარტახენასა და სხვების გამოყენების შესახებ. აშშ მე-6 ფლოტს მუდმივ მზადყოფნაში ჰყავდა საზღვაო ქვეითი ჯარი მსხვილი დესანტების გადასასხმელად. 

კვიპროსის რაიონში 1974 წლის ივლის-აგვისტოში ვითარების მკვეთრი გამწვავების პერიოდში, მიჰყვებოდა რა თავის სამხედრო-პოლიტიკურ მიზნებს, პენტაგონმა აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვაში გამოგზავნა აშშ მე-6 ფლოტის ხომალდების 60 %-მდე, 2 დამრტყმელი ავიამზიდისა ვერტმფრენმზიდის ჩათვლით. 

ხმელთაშუა ზღვის წყლებში საბრძოლო პატრულირების რაიონებში მუდმივად იმყოფებოდა აშშ სზძ-ის 16-ე ესკადრის ექვსამდე ატომური წყალქვეშა ნავი, რომელთა შეიარაღებაშიც იყო ბალისტიკური რაკეტები «პოლარის» A3 მოქმედების სიშორით 4600 კმ-მდე და რაკეტები «პოსეიდონი» მოქმედების სიშორით 5600 კმ-მდე. ატომური სარაკეტო წყალქვეშა ნავები ბაზირებდნენ სამხედრო-საზღვაო ბაზაში როტა (ესპანეთი). ისინი ამერიკული სარდლობის სტრატეგიულ შეტევით საშუალებას წარმოადგენდნენ და სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების შემადგენლობაში არ გადაეცემოდნენ. 

სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე საომარ მზადებათა ზოგად სისტემაში ნატო-ს სარდლობა დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა საომარ მოქმედებათა ამ თეატრის ოპერატიულ აღჭურვას, განსაკუთრებით აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვის რაიონში, სოციალისტური სახელმწიფოების საზღვრებთან და ახლო და შუა აღმოსავლეთის არაბულ ქვეყნებთან მისი უაშუალო სიახლოვის გათვალისწინებით. 

ომთ-ის სახმელეთო ნაწილის მთელ ტერიტორიაზე შექმნილიიყო დიდი რაოდენობით თანამედროვე სამხედრო-საჰაერო ბაზები, რომელთაც თვითმფრინავებისთვის გაანდათ შესაფარებლები (укрытия); მოდერნიზაციას უტარებდნენ და აფართოებდნენ სამხედრო-საზღვაო ბაზებსა და პორტებს, მოქმედებაში იყო შეყვანილი წყალგაყვანილობათა ქსელი, მოწყობილი იყო სხვადასხვანაირი საწყობები და შექმნილი იყო მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის (მტუ, МТО) საშუალებათა სპეციალური მარაგები, გაყვანილი იყო დიდი რაოდენობით ავტომაგისტრალები და როკადული გზატკეცილები, აწყობილი იყო (налажена) კავშირგაბმულობის თანამედროვე საშუალებათა გაუმჯობესებული სისტემა, რადიოსარელეო და ტროპოსფერული კავშირგაბმულობის ხაზებისა და დედამიწის ხელოვნული თანამგზავრების მეშვეობით კავშირგაბმულობის ჩათვლით. სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის მთელ ტერიტორიაზე შექმნილი იყო საჰაერო თავდაცვის სპეციალური სისტემა, რომელიც ევროპაში ნატო-ს ჰთ-ის ერთიან სისტემაში შედიოდა. 

საჰაერო მიზნების წინასწარი აღმოჩენა იტალიის, საბერძნეთისა და თურქეთის ტერიტორიაზე რადიოსალოკაციო აღმოჩენის საგუშაგოების, შეტყობინებისა და ჰთ-ის საშუალებათა მართვის ცენტრების განტოტვილი ქსელის დახმარებით ხორციელდებოდა. ომთ-ზე ჰთ-ის რადიოსალოკაციო სისტემას იყენებდნენ როგორც იტალიის, საბერძნეთისა და თურქეთის ჰთ-ისა და სჰძ-ის მიწისზედა ძალები, ისე აშშ მე-6 ფლოტიც. საჰაერო თავდაცვა ომთ-ზე გამანადგურებელ-დამჭერებისა (истребители-перехватчики), და საზენიტო-მართვადი რაკეტების «ნაიქ-ჰერკულესებისა» და «ჰოქების» გამოყენებას ეფუძნებოდა. 

ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა დიდ ყურადღებას უთმობდა სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ბლოკის გშძ-ის ჯარებისა და შტაბების ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებას. მის ორგანიზებას ახდენდნენ და ატარებენ ნატო-ში 1967 წელს მიღებული «მოქნილი რეაგირების» სტრატეგიის მოთხოვნების შესაბამისად. ომთ-ზე ბლოკის გშძ-ში შემავალი შენაერთები და ნაწილები ემზადებოდნენ საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის ლოკალურ შეიარაღებულ კონფლიქტებში დაზიანების ჩვეულებრივ საშუალებათა გამოყენებით, შეზღუდულ ომებში თეატრის ფარგლებში ტაქტიკური ბირთვული იარაღის გამოყენებით და საყოველთაო ბირთვულ ომშიც. ჯარები ამუშავებდნენ შეტევით და თავდაცვით მოქმედებებს, განსაკუთრებით მაღალმთიანი და ძლიერად დასერილი ადგილმდებარეობის (сильнопересечённая местность) პირობებში, განგაშზე სწრაფ შეკრებასა და რთულ პირობებში მარშების შესრულებას, წყლიანი დაბრკოლებებისა და მაღალმთიანი ქედების გადალახვას, ჰაერითა და ზღვით გადასროლებს, მოწინააღმდეგის ზურგში და აღუჭურველ საზღვაო სანაპიროებზე საჰაერო და საზღვაო დესანტების გადასხმას. 

ნატო-ს გაერთიანებულ სარდლობათა შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობის, აგრეთვე მსხვილი შტაბების მომზადებისთვის ტარდებოდა შემაჯამებელი (итоговые) სტრატეგიული სწავლებები პირობითი სახელწოდებებით «ღრმა კვალი» («глубокая борозда»), «უხვი მოსავალი», «დენს-თრეილი» და სხვა. ნატო-ს გაერთიანებულ სზძ-ში ომთ-ზე მიმდინარეობდა სწავლებები ნავსაწინააღმდეგო და დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვაში, ხმელთაშუა ზღვაში ბადრაგების გაცილებაში (проводка конвоев), აგრეთვე საზღვაო დესანტების გადასხმაში. ყველაზე უფრო მსხვილი სწავლებები, რომლებიც აშშ მე-6 ფლოტთან ერთობლივად ტარდებოდა, «დილის პატრულის» («Утренний патруль») ტიპის სწავლებები გახლდათ. 

ბლოკის მობილური ძალების სწავლებათა (პირობითი სახელწოდებებით «სამხრეთის ექსპრესი», «მარმარილოს ექსპრესი», «ალექსანდრიის ექსპრესი», «საბერძნეთის ექსპრესი» და სხვა) ძირითადი მიზანი იყო შავი ზღვის სრუტეების ზონაში ბლოკის მონაწილე ქვეყნების სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებათა გაძლიერების საკითხების დამუშავება. ამ სწავლებებში ხორციელდებოდა აგრეთვე მობილური სახმელეთო ჯარებისა და სჰძ-ის პრაქტიკული გადმოსროლა ცენტრალურ-ევროპული ომთ-დან ჩრდილოეთ საბერძნეთის ან ბერძნული და თურქული თრაკიის რაიონებში. სწავლებების მსვლელობისას ეს ძალები მონაწილეობას ღებულობდნენ საბრძოლო მოქმედებებში საბერძნეთისა და თურქეთის ეროვნულ ძალებთან ერთობლივად. მაგრამ საბერძნეთსა და თურქეთს შორის პირდაპირი სამხედრო შეტაკების მუქარასთან დაკავშირებით 1974 წლისთვის დაგეგმილი ნატო-ს ჯარების მსხვილი სწავლება ომთ-ზე უფრო გვიანდელი დროისთვის იქნა გადატანილი. 

საბერძნეთის განცხადებამ ნატო-ს სამხედრო ორგანიზაციიდან მისი გასვლის შესახებ აშშ-ისა და ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა აიძულა სასწრაფო ზომები მიეღოთ ბლოკში ღრმა პოლიტიკური კრიზისის გადასაჭრელად, ზეწოლისა და მუქარების ჩათვლით, რათა აეძულებინათ საბერძნეთის მთავრობა თავის გადაწყვეტილებაზე უარი ეთქვა. 

თავიანთი მსჯელობის დასასრულს საბჭოთა ავტორები ასკვნიდნენ: სამხედრო-პოლიტიკური ვითარება სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე, და განსაკუთრებით კი აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვისპირეთში, ასევე აშშ-ისა და ნატო-ს მმართველი წრეების ღონისძიებები, მიმართული საერთაშორისო დაძაბულობის განმუხტვის წინააღმდეგ, მცდელობა გადაექციათ კვიპროსი ნატო-ს სტრატეგიულ ბაზად, განემტკიცებინათ რიგი ხმელთაშუა ზღვისპირა ქვეყნების რეაქციული რეჟიმები, უნდობლობა დაეთესათ არაბულ სახელმწიფოებსა და სოციალისტური თანამეგობრობის ქვეყნებს შორის, მისწრაფება არაბულ სახელმწიფოთა ერთიანობაში განხეთქილების ჩამოგდებისკენ – ყოველივე ეს აჩვენებდა, რომ აშშ-ისა და ნატო-ს რეაქციულ ძალებს თავიანთ აგრესიულ გეგმებზე მსოფლიოს ამ ერთერთ ყველაზე უფრო ფეთქებადსაშიშ რაიონში უარი ნათქვამი არ ჰქონდათ. 

გამოყენებული წყარო 

Полковник А. Михайлов, «Вооружённые силы НАТО на Южно-Европейском ТВД», Зарубежное Военное Обозрение, 1975 г. № 2. 

წერილი მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა

მოვლენები კვიპროსზე

1974 წლის 15 ივლისს გამთენიისას კვიპროსის ეროვნული გვარდიის სამსახურში მყოფმა 650-მა ბერძენმა ოფიცერმა და კუძულზე დაბინავებული ბერძნული კონტინგენტის 950-მა სამხედრო მოსამსახურემ გარედან მითითებით მოაწყვეს ამბოხება რესპუბლიკის კანონიერი პრეზიდენტის მთავარეპისკოპოს მაკარიოსის წინააღმდეგ. მეამბოხეებმა ხელში ჩაიგდეს აეროპორტი და რადიოსადგური ნიქოზიაში, პრეზიდენტის სასახლე და რიგი სამთავრობო დაწესებულებები. კუნძულზე დაიწყო მეამბოხეთა სისხლისმღვრელი შეტაკებები მაკარიოსის ერთგულ უშიშროების ძალებთან, პოლიციასთან და მოხალისეთა შეიარაღებულ რაზმებთან. მძიმე განსაცდელი დაატყდა თავზე დამოუკიდებელი და სუვერენული კვიპროსის ხალხს. 

როგორც ცნობილია, კვიპროსის ისტორია მდიდარია მოვლენებით, რომლებიც კვიპროსელების მძიმე ბრძოლასთანაა დაკავშირებული თავიანთი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად. ჯერ კიდევ XVI საუკუნეში კ. კვიპროსი თურქებმა დაიპყრეს და ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში ჩართეს. 1878 წელს ინგლისელებმა თავზე მოახვიეს თურქეთის სულთანს შეთანხმება, რომელიც კვიპროსზე მათ კონტროლს უზრუნველყოფდა. 1925 წლიდან კვიპროსი ოფიციალურად ბრიტანეთის კოლონიად იქცა. 

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, განიხილავდა რა კვიპროსს უმნიშვნელოვანეს სტრატეგიულ ფორპოსტად ახლო აღმოსავლეთის მისადგომებზე, ბრიტანული იმპერიალიზმი ყველანაირად ცდილობდა კუნძულზე თავისი ბატონობის შენარჩუნებასა და უცხოური ტანჯვისგან განთავისუფლებისთვის მისი ხალხების მოძრაობის ძალით ჩახშობას. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ეროვნულ-განმათავისუფლებელმა ბრძოლამ კვიპროსზე ინგლისური სახელმწიფოს წინააღმდეგ შეიარაღებული ბრძოლის ხასიათი შეიძინა. ისწრაფვოდნენ რა ამ მოძრაობის დასუსტებისკენ, ინგლისელმა კოლონიზატორებმა ეროვნული მტრობის გაღვივება დაიწყეს კვიპროსის მოსახლეობის ბერძნულ უმრავლესობასა და თურქულ უმცირესობას შორის, აგრეთვე თურქული მთავრობის პრეტენზიებს კუნძულის ნაწილის დაუფლებაზე საიდუმლოდ ახალისებდნენ. დროთა განმავლობაში «კვიპროსის საკითხი» მწვავე საერთაშორისო პრობლემად გადაიქცა. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების სიტყვით, ნატო-ს, და პირველ რიგში კი აშშ-ის ხელმძღვანელი წრეები, ანიჭებდნენ რა აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვას დიდ მნიშვნელობას აგრესიული ომის მზადებაში სოციალისტური და არაბული სახელმწიფოების წინააღმდეგ, კვიპროსის საკითხის მათეული გადაწყვეტის მოძებნისკენ ისწრაფვოდნენ. მათ სულ თავიდანვე აიღეს კურსი ხმელთაშუა ზღვის აუზში კუნძულის ერთერთ თავიანთ მთავარ ბაზად გადაქცევაზე. ამავდროულად ისინი ცდილობდნენ მოეხსნათ უთანხმოებები საბერძნეთსა და თურქეთს შორის, რომლებიც ნატო-ს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ფლანგს დაშლით ემუქრებოდა. 

1957-1958 წლებში ნატო-ს საბჭოში კვიპროსის საკითხის განხილვის მსვლელობისას გამომუშავებულ იქნა კომპრომისული საფუძველი სამი დაინტერესებული სახელმწიფოს შეთანხმებისთვის: დიდი ბრიტანეთი იძულებული იყო კვიპროსისთვის დამოუკიდებლობის მიცემაზე დათანხმებოდა, საბერძნეთმა კუნძულის შესახებ თავის პრეტენზიებზე, ხოლო თურქეთმა კი მისი გაყოფის მოთხოვნაზე უარი განაცხადეს. ეს დებულებები საფუძვლად დაედო ციურიხ-ლონდონურ შეთანხმებებს; პირველს 1959 წლის 11 თებერვალს ციურიხში საბერძნეთმა და თურქეთმა მოაწერეს ხელი, ხოლო მეორეს კი – 1959 წლის 19 თებერვალს ლონდონში დიდმა ბრიტანეთმა, საბერძნეთმა და თურქეთმა, აგრეთვე კვიპროსის ბერძნული (მაკარიოსი) და თურქული (ქუჩუკი) თემების წარმომადგენლებმაც. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, 1960 წლის 16 აგვისტოს კვიპროსის დამოუკიდებლობის გამოცხადებას თან ახლდა რიგი კაბალური პირობების და ხელშეკრულებებისა, რომლებიც რესპუბლიკის თავისუფლებასა და სუვერენიტეტს მნიშვნელოვან ხარისხად ზღუდავდა და კუნძულის საშინაო საქმეებში ჩარევისთვის ნატო-ს ფართო შესაძლებლობებს აძლევდა. კერძოდ, ბრიტანეთმა შეინარჩუნა «სამუდამოდ» («на вечные времена») კუნძულის ტერიტორიის ნაწილი, რომელსაც იგი სამხედრო ბაზებისთვის 1970-იან წლებშიც იყენებდა, საბერძნეთმა და თურქეთმა კი მიიღეს უფლება აქ თავიანთი სამხედრო კონტინგენტების განლაგებაზე. კვიპროსის კონსტიტუცია, რომლის ძირითადი დებულებებიც ასევე ციურიხ-ლონდონის შეთანხმებებით იყო განპირობებული, კვიპროსის მოსახლეობის ბერძნული და თურქული ნაწილების შეგნებულ დაპირისპირებაზე აიგებოდა, რაც ქვეყანაში ეროვნული მტრობის გაძლიერებას იწვევდა. 

კვიპროსის რესპუბლიკის გამოცხადების შემდეგ მისი მოსახლეობა არაერთხელ განიცდიდა საკუთარ თავზე იმპერიალისტური ძალების ხრიკებს. ვითარება კვიპროსზე და კვიპროსის საკითხის გარსემო არაერთხელ გამწვავებულა, რაც კუნძულზე რეაქციული ძალების ტერორის აფეთქებებს იწვევდა. გარედან ჩარევა განსაკუთრებით ნათლად 1963 წელს გამოვლინდა, როდესაც კვიპროსის მთავრობამ ციურიხ-ლონდონური შეთანხმებების ზოგიერთი დებულების გადახედვაზე თავისი გადაწყვეტილების შესახებ შეატყობინა, რომლებიც ქვეყნის როგორც სუვერენული და დამოუკიდებელი სახელმწიფოს განვითარებას ხელს უშლიდა. 

1963 წლის დეკემბრის ბოლოს ექსტრემისტულმა ელემენტებმა კუნძულზე ბერძნულ და თურქულ თემებს შორის შეიარაღებული დაპირისპირების პროვოცირება მოახდინეს, რამაც ასეულობით ადამიანის მსხვერპლი გამოიწვია. იმ დროიდან წარმოიშვა კიდეც კვიპროსის ამ ორ თემს შორის ხელოვნური განკერძოება (размеживание). 1970-იან წლებშიც, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ის მხოლოდ იმიტომ რჩებოდა, რომ იმპერიალისტური ძალები კვიპროსის გარშემო თავიანთ ძირგამომთხრელ საქმიანობას თავს არ ანებებდნენ, მისი ბედის გადაწყვეტას კვიპროსელების ზურგს უკან, ახალგაზრდა რესპუბლიკის სუვერენიტეტის საზარალოდ ცდილობდნენ. ამ ძალებმა არაერთხელ მიმართეს პროვოკაციებს, ტერორს, ქმნიდნენ კრიზისულ სიტუაციებს, რომლებიც ბერძნებსა და თურქებს შორის ღია შეიარაღებულ კონფლიქტში გადაზრდით იმუქრებოდა. რათა ეს არ მომხდარიყო, გაერო იძულებული შეიქნა 1964 წელს კვიპროსზე თავისი ჯარების ქვედანაყოფები გაეგზავნა. 

ტერორისა და ძალადობის ახალი ტალღა კვიპროსზე 1974 წლის გაზაფხულზე წარმოიქმნა. როგორც ცნობილია, თავის დროზე კვიპროსზე შეიარაღებული შემოჭრის მუქარისგან რესპუბლიკის დაცვის ინტერესებში, ეროვნული გვარდია შეიქმნა. მისი ხელმძღვანელობისთვის ათენიდან ბერძენი ოფიცრების დიდი ჯგუფი ჩამოვიდა, რომლებსაც კვიპროსის მთავრობის მითითებათა შესაბამისად უნდა ემოქმედათ. საქმით კი მათ ქვეყანაში მისი მთავრობის წინააღმდეგ ძირგამომთხრელი საქმიანობა გაშალეს, ახდენდნენ რა თავიანთი მოქმედებების კოორდინაციას ტერორისტულ ორგანიზაცია ეოკა-2-თან, რომელიც პრეზიდენტ მაკარიოსის მოშორებასა და «ენოზისის» მიღწევას (კვიპრიოსის საბერძნეთთან შეერთებას) ხანგრძლივი დროის მანძილზე ცდილობდა. 

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, 1974 წლის მიწურულს უკვე ყველასთვის ნათელი იყო, რომ ეოკა-2-ს ათენის ყოფილი ხუნტა აფინანსებდა და ისიც მისი ბრძანებების მიხედვით მოქმედებდა. ხოლო როდესაც პრეზიდენტ მაკარიოსის მთავრობამ ამ ორგანიზაციის საქმიანობის აღკვეთა დაიწყო და კუნძულიდან იმ 650 ბერძენი ოფიცრის გაწვევა მოითხოვა, რომელთაც ეროვნულ გვარდიაში საკომანდო პოსტები ეკავათ, შეთქმულები ღია შეირაღებულ მოქმედებებზე გადავიდნენ. ფაქტიურად ეს გახლდათ საბერძნეთის სამხედრო ხუნტის არაფრით არ დაფარული აგრესია, რომელიც ნატო-ს გარკვეულმა წრეებმა დაგეგმეს, ვინაიდან კვიპროსის დამოუკიდებელი სახელმწიფის არსებობა მათ არ აწყობდათ, რამდენადაც ეს უკანასკნელი მიუმხრობლობის პოლიტიკას ემხრობოდა. ხოლო ეს წრეები კი ნებისმიერი შესაძლებლობის გამოყენებას ცდილობდნენ 1970-იანი წლების დასაწყისში დასახული საერთაშორისო დაძაბულობის განმუხტვის ჩასაშლელად. 

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის სიტყვით, საბჭოთა მთავრობამ 1974 წლის 18 ივლისის განცხადებაში კვიპროსზე ამბოხების დანაშაულებრივ ხასიათს პრინციპული შეფასება მისცა. ამ განცხადებაში, კერძოდ, აღინიშნებოდა, რომ მოვლენები კვიპროსზე წარმოადგენდა გაერო-ს წევრი სუვერენული სახელმწიფოს საშინაო საქმეებში გარედან უხეშ სამხედრო ჩარევას. აღინიშნებოდა ასევე, რომ საბერძნეთის მთავრობის მცდელობებს დაეფარა თავისი მონაწილეობა ამ დანაშაულებრივ აქციაში და კვიპროსზე მიმდინარე მოვლენები შინაგანი ბრძოლის შედეგად წარმოესახა, არავის შეცდომაში შეყვანა არ შეეძლო. თავის განცხადებაში საბჭოთა მთავრობა კვიპროსის საქმეებში უცხოური ჩარევის შეწყვეტისთვის ზომების დაუყოვნებლივ მიღების მომხრედ გამოდიოდა. მაგრამ, როგორც მოვლენების მსვლელობამ აჩვენა, მდგომარეობა კვიპროსზე ყოველდღიურად სულ უფრო დაძაბული და სახიფათო ხდებოდა. 

1974 წლის 20 ივლისს დილით ადრე თურქულმა ჯარებმა კ. კვიპროსზე გადასხმა დაიწყეს. როგორც თურქეთის ყოფილი პრმიერ-მინისტრი ეჯევითი ამკტიცებდა, მისი მთავრობა ასეთ აქციაზე ვითომდა მას შემდეგ წავიდა, რაც დარწმუნდა, რომ კონფლიქტის მშვიდობიანი დარეგულირების, კვიპროსის დამოუკიდებლობისა და მისი კანონიერი მთავრობის აღდგენის ყველა შესაძლებლობა ამოიწურა. განაცხადეს ასევე, რომ თურქული ჯარები კუნძულის თურქული თემის დაცვის მიზნით იქნენ გადასხმული. 

ღებულობდნენ რა ასეთ გადაწყვეტილებას, თურქეთის ხელმძღვანელები, როგორც დასავლური ქვეყნების ბეჭდურ გამოცემებში ესმებოდა ხაზი, ითვალისწინებდნენ, რომ საბერძნეთის შეიარაღებულ ძალებთან კონფრონტაციის შემთხვევაში თურქული ჯარები უფრო ხელსაყრელ მდგომარეობაში აღმოჩნდებოდნენ. ჯერ ერთი, რიცხოვნებით თურქეთის შეიარაღებული ძალები (455 ათასი) თითქმის სამჯერ აღემატებოდა ბერძნულს (160 ათასი). მობილიზაციის შედეგად საბერძნეთს შეეძლო მოკლე ვადებში თავისი შეიარაღებული ძალების რიცხოვნება 200 ათას ადამიანამდე აეყვანა, იმ დროს, როდესაც თურქეთის სამობილიზაციო შესაძლებლობები გაცილებით უფრო მაღლა ფასდებოდა. მეორეც, თურქული არმია ბერძნულს შეიარაღების რაოდენობითაც აღემატებოდა. უცხოური პრესის მონაცემებით, შეჭრის მომენტისთვის მას 1400 ტანკი, 300-მდე საბრძოლო თვითმფრინავი და დაახლოებით 170 საბრძოლო ხომალდი გააჩნდა, მაშინ როდესაც საბერძნეთის შეიარაღებულ ძალებში სულ 650 ტანკი, 225 საბრძოლო თვითმფრინავი და 80 საბრძოლო ხომალდი მოითვლებოდა. 

ითვალისწინებდნენ აგრეთვე კვიპროსის გეოგრაფიულ მდებარეობასაც, რომელიც გაცილებით უფრო ახლოს იმყოფება თურქეთთან, ვიდრე საბერძნეთთან. გააჩნია რა საზღვაო პორტები და ბაზები თავისი ქვეყნის სამხრეთ სანაპიროზე, რომლებიც კვიპროსის ჩრდილოეთ სანაპიროდან 280-220 კმ-ითაა დაშორებული, თურქული სარდლობა შეძლებდა ბერძნულთან შედარებით ჯარები კუნძულზე გაცილებით უფრო სწრაფად გადაესროლა (საბერძნეთის კონტინენტურ ნაწილსა და კვიპროსს შორის მანძილები ხუთჯერ უფრო მეტია). 

თურქული სამხედრო სარდლობა უშვებდა, რომ ჯარების გადასხმას კვიპროსზე შეეძლო აღმოსავლეთ თრაკიაში საბერძნეთის საპასუხო მოქმედებები გამოეწვია. ამიტომ საბერძნეთ-თურქეთის საზღვრის გასწვრივ 1-ლი საველე არმიის ძირითადი ძალები დაუყოვნებლივ იქნა გაშლილი. გარდა ამისა, იზმირის რაიონში შეიქმნა ჯარების დაჯგუფება, რომელიც საბერძნეთთან ომის შემთქვევაში ეგეოსის ზღვაში მისი კუთვნილი კუნძულების – ქიოსისა და მიტილინის დაპყრობისთვის იყო განკუთვნილი. 

რაც შეეხებოდა ბერძნულ სამხედრო ხუნტას, ამბოხების დაგეგმვისა და განხორციელებისას იგი კუნძულზე პრეზიდენტ მაკარიოსის მომხრეებზე თავისი ძალების აშკარა უპირატესობიდან ამოდიოდა. შეთქმულთა განკარგულებაში იყო ეროვნული გვარდია 11 ათასი ადამიანის რიცხოვნებით, რომელიც ბერძენი ოფიცრების მეთაურობის ქვეშ იმყოფებოდა, აგრეთვე კუნძულზე მუდმივად დისლოცირებული ბერძნული პოლკი (950 ადამიანი; ციურიხ-ლონდონური შეთანხმებების შესაბამისად), მანამდე ცოტა ხნით ადრე საბერძნეთიდან სამხედრო-სატრანსპორტო თვითმფრინავებით გადასროლილი რამდენიმე ქვედანაყოფი და იატაკქვეშა ორგანიზაციის ეოკა-2 ტერორისტული ჯგუფები. 

გადატრიალების ჩავარდნამ ხუნტის სრული დისკრედიტაცია გამოიწვია. მის მიერ ჩატარებულ სამობილიზაციო ღონისძიებებს, განსაკუთრებით კვიპროსზე თურქული ჯარების გადასხმის შემდეგ, არ შეეძლო მდგომარეობა გადაერჩინა. საბერძნეთის სამხედრო ხუნტა იძულებული იყო თავისი დამარცხება ეღიარებინა და 23 ივლისს საღამოს ხელისუფლება ეროვნული ერთიანობის სამოქალაქო მთავრობისთვის დაეთმო პრემიერ-მინისტრ კარამანლისის მეთაურობით. საბერძნეთის ახალმა მთავრობამ, რომლის შემადგენლობაშიც, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ბურჟუაზიული პოლიტიკური მოღვაწეები შევიდნენ, პოლიტპატიმრებისთვის ამნისტია გამოაცხადა, კ. იურაზე საკონცენტრაციო ბანაკი დახურა, ხუნტის მიერ 1968 წელს შემოღებული კონსტიტუცია გააუქმა, მის მიერვე დაყენებული ადამიანებისგან არმიისა და სახელმწიფო აპარატის გაწმენდა დაიწყო და ბევრ პოლიტიკურ ემიგრანტს ქვეყანაში დაბრუნების უფლება მისცა. საბერძნეთის დემოკრატიულმა ძალებმა თავიანთი საქმიანობის გააქტიურების შესაძლებლობა მიიღეს. კარამანლისს მთავრობა სამხედრო ხუნტის კვიპროსულ ავანტიურას გაემიჯნა, კვიპროსის დამოუკიდებლობის, სუვერენიტეტისა და ტერიტორიული მთლიანობისადმი თავისი პატივიასცემის შესახებ განაცხადა, მისი კანონიერი მთავრობის აღდგენის სასარგებლოდ სურვილი გამოთქვა. 

თურქული ჯარების გადასხმა შემდეგნაირად ხორციელდებოდა. 19 ივლისს დაახლოებით 30 სადესანტო ხომალდი და კატარღა გავიდა თურქეთის პორტ მერსინიდან და, შეასრულა რა გადასვლა საესკადრო ნაღმოსნებისა და ტრალერების საფარველ ქვეშ, 20 ივლისს გამთენიისას საზღვაო დესანტის პირველი ეშელონის გადასხმა დაიწყო რაიონში, რომელიც კირენიიდან 5-7 კმ-ით დასავლეთით იმყოფებოდა. იმავდროულად კირენიისა და ნიქოზიის აეროპორტის სამხრეთით მდებარე რაიონებში ვერტმფრენებით საჰაერო დესატები იქნა პარაშუტებითა და დაჯდომის ხერხით გადასროლილი. 

გადასხმისას საზღვაო დესანტს საბრძოლო მოქმედებების წარმოება ფაქტიურად არ მოუხდა, რამდენადაც მას ორგანიზებული წინააღმდეგობა არ შეხვედრია. გადასხმის რაიონში კვიპროსის ეროვნულ გვარდიას დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვა არ შეუქმნია. სადესანტო ხომალდებიდან და კატარღებიდან გადასხმა სანაპიროს დამრეც უბანზე წარმოებდა. 

რამდენადაც თურქული სარდლობისთვის მთლიანად არ იყო ნათელი, თუ დესანტის პირველი ეშელონის გადასხმის შემდეგ მოვლენები როგორ განვითარდებოდა, ამიტომ სადესანტო ხომალდები და კატარღები 20 ივლისის დღის დასასრულამდე დესანტირების რაიონში რჩებოდნენ, ხოლო შემდეგ კი ჯარების მორიგი ქვედანაყოფების ბორტზე მისაღებად თურქეთის სანაპიროსთან დაბრუნდნენ. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, 20 ივლისს დღეღამის განმავლობაში თურქულმა სარდლობამ ზღვითა და ჰაერით შეძლო კვიპროსზე 6 ათასამდე ადამიანი შეიარაღებით გადაესროლა. შემდეგ დღეებში ძალების ზრდა გრძელდებოდა. გარკვეული დროის შემდეგ კი კვიპროსზე საექსპედიციო კორპუსის რიცხოვნება 40 ათას ადამიანამდე იქნა აყვანილი. 

კირენიის რაიონში გადასხმული თურქული ჯარების თავდაპირველ ამოცანას აქ პლაცდარის შექმნა, კირენიაში პორტის დაპყრობა და კირენია-ნიქოზიის გზის გაყოლებაზე საჰაერო დესანტთან შეერთების მიზნით შეტევის განვითარება შეადგენდა. 

როგორც უცხოური სააგენტოები იტყობინებოდნენ, კირენიის რაიონში და კირენია-ნიქოზიის გზის გაყოლებით სისხლისმღვრელი ბრძოლები ორ დღეღამეზე მეტ ხანს გრძელდებოდა, რომელთა დროსაც თურქული ჯარების შეტევებს ეროვნული გვარდიის კონტრშეტევები ცვლიდა. ბრძოლებში სატანკო, საარტილერიო და საავიაციო (მათ შორის სავერტმფრენო) ქვედანაყოფები მონაწილეობდნენ. თურქული ავიაცია ადანის, ინჯირლიკისა და ანტალიის აეროდრომებიდან 2-4 თვითმფრინავისგან შემდგარი ჯგუფებით მოქმედებდა, ნიქოზიაში, კირენიასა და ფამაგუსტაში განლაგებულ მოწინააღმდეგის ჯარებსა და ობიექტებს დარტყმებს აყენებდა, რისთვისაც საავიაციო ბომბებსა (მათ შორის ნაპალმით აღკაზმულებს) და უმართავ რაკეტებს ფართოდ იყენებდა. 

თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების ხომალდებმა იმავდროულად კვიპროსის სამხრეთ პორტების ლიმსოლისა და პათოსის ბლოკირება მოახდინეს და საბერძნეთიდან საზღვაო გზით ჯარების გადმოსროლას წინ აღუდგნენ. ბერძნულ ხომალდებს, დადესანტო და სატრანსპორტო გემებს 21 ივლისს პათოსის რაიონში თურქული თვითმფრინავები და ხომალდები დახვდნენ (перехватили). თურქეთის გენერალური შტაბის განცხადებით, გაჩაღებულ საზღვაო ბრძოლაში ბერძნებმა მძიმე დანაკარგები განიცადეს. იმავე ბრძოლაში, უცხოური პრესის შეტყობინებით, თურქულმა თვითმფრინავებმა შეცდომით თავიანთი საესკადრო ნაღმოსანი «ქოჯათეფეც» ჩაძირეს. 

აქტიური ბრძოლების მსვლელობისას კვიპროსის ჩრდილოეთ ნაწილში თურქული ჯარები კირენიას დაეუფლნენ, კირენია-ნიქოზიის გზაზე კონტროლი დაამყარეს, ხოლო შემდეგ კი ნიქოზიის აეროპორტი დაიპყრეს და საბრძოლო მოქმედებები კვიპროსის დედაქალაქის ჩრდილოეთ გარეუბანში განავითარეს. ამ დროისთვის კვიპროსთან თავმოყრა ინგლისურმა და ამერიკულმა ხომალდებმაც დაიწყეს. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, კვიპროსზე კონფლიქტის დაძაბულობა დღითი დღე იზრდებოდა, რაც ქმედითი ზომების მიღებას მოითხოვდა. საბჭოთა კავშირისა და რიგი სხვა მშვიდობისმოყვარე ქვეყნების თანამიმდევრულმა ძალისხმევამ, რომლებიც კვიპროსზე ბერძნული მხედრიონის (военщина) ინტერვენციის წინააღმდეგ გამოდიოდნენ, გაერო-ს უშიშროების საბჭოს მიერ 1974 წლის 20 ივლისს ერთხმად # 353 რეზოლუციის მიღება გამოიწვია. მასში კვიპროსის სუვერენიტეტის, დამოუკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობის პატივისცემის აუცილებლობაზე იყო მითითებული, დადასტურებული იყო, რომ მთავარეპისკოპოსი მაკარიოსი არის კვიპროსის პრეზიდენტი, და რესპუბლიკის კონსტიტუციური წყობილებისა და მთავრობის აღდგენისკენ მოუწოდებდა. რეზოლუციაში დაფიქსირებული იყო მოთხოვნა კვიპროსის სახელმწიფოს წინააღმდეგ უცხოური სამხედრო ინტერვენციის შეწყვეტის, ცეცხლის შეწყვეტისა და უცხოური პერსონალის გაყვანის შესახებ, ბერძენი ოფიცრების ჩათვლით. უშიშროების საბჭომ საბერძნეთს, თურქეთსა და დიდ ბრიტანეთს მოუწოდა დაეწყოთ მოლაპარაკებები კვიპროსის რაიონში მშვიდობისა და კვიპროსის რესპუბლიკის კონსიტუციური მთავრობის აღდგენის მიზნით. 

22 ივლისს ძალაში შევიდა ამ რეზოლუციის ერთერთი უმნიშვნელოვანესი დებულება – ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ. თუმცა კი ცალკეული სროლები მხარეებს შორის კიდევ დიდ ხანს გრძელდებოდა. 

25 ივლისს ჟენევაში დაიწყო კონფერენცია კვიპროსის საკითხში ამ ქვეყნის წარმომადგენელთა მონაწილეობის გარეშე. მან ნატო-ს ფარგლებში კულისებსმიღმა მოლაპარაკებების ხასიათი შეიძინა და 30 ივლისს სამმხრივი დეკლარაციის ხელმოწერით დასრულდა. თვით დასავლურმა პრესამაც კი ამ მოლაპარაკებებს «ვაჭრობა» უწოდა, რომელთა დროსაც მიმართავდნენ მცდელობებს კვიპროსის საკითხის ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის ინტერესებში და კვიპროსელების ხარჯზე გადაწყვეტის მიზნით. 

8 აგვისტოს ჟენევაში კვიპროსის გამო მოლაპარაკებების მეორე ეტაპი დაიწყო, რომლებშიც მონაწილეობა მიიღეს თურქეთის, საბერძნეთისა და დიდი ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა მინისტრებმა, აგრეთვე კვიპროსის თურქული და ბერძნული თემების მეთაურებმა. დამკვირვებელთა სახით საბჭოთა კავშირისა და აშშ-ის წარმომადგენლებიც მონაწილეობდნენ. ამ დროისთვის თურქეთის, საბერძნეთის, დიდი ბრიტანეთისა და კვიპროსში გაერო-ს ჯარების წარმომადგენლებმა ძირითადად დაასრულეს ჯარების დაშორიშორების ხაზის დემარკაცია (ცეცხლის შეწყვეტა). ამ მოლაპარაკებებზე კვიპროსის შიდა კონსტიტუციური მოწყობის საკითხში თურქეთსა და საბერძნეთს შორის მწვავე უთანხმოებების გამო კომპრომისის მიღწევა ვერ მოხერხდა. კვიპროსის პრეზიდენტის მოვალეობის დროებითმა შემსრულებელმა კლირიდისმა წარმოადგინა გეგმა, რომელსაც მხარს საბერძნეთი უჭერდა. ის თურქული მოსახლეობის უფლებების გაფართოებას ითვალისწინებდა, მაგრამ როგორც ბერძნული, ისე თურქული მოსახლეობისთვის ავტონომიური ოლქების შექმნის იდეას კი უარყოფდა. 13 აგვისტოს თურქეთის წარმომადგენელმა კლირიდისის წინადადების განხილვაზე უარი თქვა და განაცხადა, რომ ტოვებს კონფერენციას, რამდენადაც კონფლიქტის დარეგულირების თურქულმა გეგმამ მოწონება ვერ ჰპოვა. როგორც ცნობილია, ეს გეგმა კუნძულზე ორი ავტონომიური ადმინისტრაციისა და ორი ავტონომიური ოლქის (კანტონის) დაუყოვნებლივ შექმნას ითვალისწინებდა, რომლებიც კვიპროსის რესპუბლიკის ფედერალურ მთავრობას თანაბარი უფლებებით ქმნიდნენ. უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, რომ თურქულმა დელეგაციამ კუნძულის ტერიტორის 34 %-ის გამოყოფა მოითხოვა, რომელზედაც კვიპროსელი თურქების სახელმწიფო უნდა შექმნილიყო. ნატო-ს ვიწრო წრეში კვიპროსის საკითხის გადაწყვეტის მცდელობები სრულიად უსუსური (несостоятельные) აღმოჩნდა. ჟენევის მოლაპარაკებები ჩავარდნით დასრულდა. 

14 აგვისტოს გამთენიისას კვიპროსზე საბრძოლო მოქმედებები კვლავ განახლდა. თურქული ჯარები მათ მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიის გაფართოებას შეუდგნენ. ქვეითი და სატანკო ქვედანაყოფები ნიქოზიის რაიონიდან აღმოსავლეთ და დასავლეთ მიმართულებებით გაემართნენ. თურქულმა თვითმფრინავებმა ნიქოზიის რადიოსადგური, დედაქალაქში განლაგებული კვიპროსელი ბერძნების ჯარები და ობიექტები დაბომბეს. მის გარეუბნებში გაჩაღდა ბრძოლები, იფეთქეს გააფთრებულმა სროლებმა «მწვანე ხაზზე», რომელიც ქალაქის ბერძნულ და თურქულ კვარტლებს ჰყოფდა. 

16 აგვისტოს მიწურულისთვის თურქული ჯარები ე. წ. «ატილას» ხაზზე გავიდნენ, აიყვანეს რა კონტროლის ქვეშ ისეთი მნიშვნელოვანი პუნქტები, როგორებიცაა ქალაქი და პორტი ფამაგუსტა, პორტი ბოღაზი, მორფუ და სხვები (ნახატი – კვიპროსის რუკა 16 აგვისტოს ბოლოსთვის თურქების მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიის ჩვენებით). ხაზი «ატილა» – ეს გახლდათ თურქული მთავრობის მიერ შეთავაზებული საზღვარი კვიპროსის ბერძნულ და თურქულ თემებს შორის, რომლის ჩრდილოეთით ტერიტორიასაც მოითხოვდა თურქეთი კუნძულის თურქული თემისთვის გადასაცემად. კვიპროსის პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელმა კლირიდისმა 17 აგვისტოს განაცხადა, რომ თურქულმა ჯარებმა კუნძულის ტერიტორიის 40 %-მდე დაიკავეს. 18 აგვისტოს 18 სთ-თვის ცეცხლი შეწყვეტილ იქნა. 

საომარი მოქმედებების ახალ აფეთქებას კვიპოროსის მოსახლეობისთვის დრამატული შედეგები ჰქონდა. დეზორგანიზებულ იქნა ქვეყნის ეკონომიკური ცხოვრება, ათასობით მოსახლე ჭერის გარეშე დარჩა, ბევრი იყო მოკლული და დაჭრილი, 200 ათასმა დევნილმა თავისი სახლ-კარი დატოვა და კუნძულის სამხრეთში წავიდა. 

14 აგვისტოს კვიპროსზე საბრძოლო მოქმედებების განახლების შემდეგ, საბერძნეთის მთავრობამ თავისი ქვეყნის ნატო-ს სამხედრო ორგანიზაციიდან გასვლის შესახებ ოფიციალურად განაცხადა. ამ გადაწყვეტილების მიზეზი, როგორც განცხადებაში იყო აღნიშნული, გახლდათ ჩრდილოატლანტიკური კავშირის ხელმძღვანელობის უუნარობა მის ორ წევრს შორის შეიარაღებული კონფლიქტის აცილებაში. ამასთან ერთად ხაზს უსვამდნენ, რომ საბერძნეთის ახალი მთავრობა და ბერძნული საზოგადოება თავიანთი გამოცდილებით დარწმუნდნენ, რომ აშშ-ის მმართველი წრეები და ნატო-ს ბლოკის სხვა მონაწილეთა ლიდერები ყველაზე უფრო ნაკლებად იყვნენ დაინტერესებულნი მცირე ქვეყნების უსაფრთხოებისა და დამოუკიდებლობის დაცვაში. 

ამერიკელ მიმომხილველთა შეფასებით, კვიპროსის კრიზისის პირველ პეროდში აშშ იქითკენ ისწრაფვოდა, რომ კვიპროსზე გადატრიალების როგორც «მომხდარი ფაქტის» საერთაშორისო აღიარებისთვის მიეღწია და თურქეთი კუნძულის თურქული თემის დასაცავად რაიმე ზომების მიღებისგან თავის შეკავებისთვის განეწყო. ამით მიზნად ისახავდნენ ბერძნული ხუნტის ხელით («ენოზისის» გზით) კუნძული ბლოკის სტრატეგიულ სისტემაში ჩაეთრიათ. მას შემდეგ, რაც ნატო-ს აგრესიული წრეების ჩანაფიქრები ჩაიშალა, აშშ-მ თავისი ძალისხმევა იმაზე მიმართა, რათა კუნძულის ფაქტიური დაშლისთვის ან, სულ მცირე, მის დასაშლელად პირობების შექმნისთვის მიეღწია. 

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, საბჭოთა კავშირი სულ თავიდანვე დადგა კვიპროსის სახელმწიფოს ხელშეუვალი უფლებების დასაცავად. მან გადაჭრით მოითხოვა კვიპროსის საქმეებში გარედან ჩარევისთვის წერტილი დაესვათ, მისი მიწა-წყლიდან უცხოური ჯარები მოეშორებინათ, კონსტიტუციური წესრიგი აღედგინათ, კვიპროსელებისთვის საკუთარი ბედის თავად განსაზღვრის შესაძლებლობა მიეცათ. როგორც საბჭოთა მთავრობის 1974 წლის 22 აგვისტოს განცხადებაში იყო მითითებული, «დადგა დრო იმისთვის, რათა კვიპროსის პრობლემის განხილვით სახელმწიფოების წარმომადგენლობითი ფორუმი დაკავდეს, რომელიც თანამედროვე მსოფლიოს პოლიტიკურ სახეს ასახავს. მომწიფდა საკითხი ამ მიზნებით გაერო-ს ფარგლებში საერთაშორისო კონფერენციის მოწვევის შესახებ, კვიპროსის, საბერძნეთის, თურქეთისა და უშიშროების საბჭოს წევრი ყველა სახელმწიფოს მონაწილეობით». რა თქმა უნდა, შესაძლებელი იყო კონფერენციაში სხვა სახელმწიფოების მოწვევაც, კერძოდ კი მიუმხრობელი ქვეყნების რიცხვიდან. 

საბჭოთა მთავრობის 1974 წლის 22 აგვისტოს განცხადებამ ფართო და კეთილგანწყობილი გამოხმაურებანი ჰპოვა. კვიპროსის პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელმა კლირიდისმა საბჭოთა წინადადების მხარდაჭერის შესახებ განაცხადა. საბერძნეთის მთავრობამ ასევე მთლიანობაში მიიღო სსრკ-ის წინადადება კვიპროსის გამო საერთაშორისო კონფერენციის მოწვევის შესახებ. მაგრამ კვიპროსის პრობლემის ნატო-ს წევრი სახელმწიფოების «ოჯახურ» წრეში გადაწყვეტის მცდელობები შემდეგაც კიდევ გრძელდებოდა. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ეჭვი არ იყო, რომ კვიპროსის საკითხი, რომელიც რთულ საერთაშორისო პრობლემად გადაიქცა, შეიძლებოდა მხოლოდ კვიპროსის დამოუკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობის უსიტყვო აღიარების საფუძველზე ყოფილიყო გადაწყვეტილი. 

1974 წლის ნოემბერში დასრულებულმა გაერო-ს გენერალური ასამბლეის XXIX სესიამ მიიღო რეზოლუცია, რომელშიც იყო მოწოდება პატივს ეცათ კვიპროსის სუვერენიტეტის, დამოუკიდებლობის, ტერიტორიულ მთლიანობისა და მიუმხრობლობის პოლიტიკისთვის. გაერო-მ მოითხოვა კუნძულიდან მთელი უცხოური შეიარაღებული ძალებისა და სამხედრო, პერსონალის უსწრაფესი გაყვანა, კვიპროსის რესპუბლიკის საქმეებში გარედან ყვალანაირი ჩარევის შეწყვეტა. ეს რეზოლუცია, როგორც პრეზიდენტმა მაკარიოსმა განაცხადა, საერთაშორისო არენაზე კვიპროსის მორალურ გამარჯვებას წარმოადგენდა. 

საბჭოთა ავტორები დასასრულს ასკვნიდნენ, რომ აგრესია კვიპროსის ხალხის წინააღმდეგ კიდევ ერთხელ ახსენებდათ, რომ არც ერთი წამით არ უნდა დაესუსტებინათ ძალისხმევა ბრძოლაში მშვიდობისა და საერთაშორისო განმუხტვისთვის. 

გამოყენებული წყარო 

Генерал-майор танковых войск С. Крахмалов, «События на Кипре», Зарубежное Военное Обозрение, 1974 г. № 12. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა

თურქეთის სამხედრო პოლიტიკა და შეიარაღებული ძალები 1970-იან წლებში

1970-იანი წლების დასაწყისის საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ ამერიკული იმპერიალიზმი, ისწრაფვოდა რა ექსპლუატაციისა და ჩაგვრის საერთაშორისო სისტემის თავისებური გარანტისა და დამცველის როლის თამაშისკენ, ცდილობდა თავისი ნება მოეხვია თავზე როგორც ცალკეული სახელმწიფოებისთვის, ისე მსოფლიოს მთელი რაიონებისთვისაც. ამერიკელები დიდ ყურადღებას უთმობდნენ თურქეთში შეღწევას. 1947 წლის 12 ივლისს აშშ-სა და თურქეთს შორის ხელმოწერილ იქნა ხელშეკრულება ამ უკანასკნელისთვის «ტრუმენის დოქტრინის» საფუძველზე ამერიკული სამხედრო და ეკონომიკური დახმარების გაწევის შესახებ. ამის შემდეგ თურქეთი მრავალრიცხოვანი ამერიკული სამხედრო მისიებით, ექსპერტებით, სხვადასხვა სამხედრო და სამოქალაო სპეციალისტებით იქნა ავსებული. 1952 წელს თურქეთი ნატო-ს აგრესიულ ბლოკში შევიდა, ხოლო 1955 წელს კი – სენტო-შიც. განსაკუთრებული მნიშვნელობა, რომელსაც აშშ ამ ქვეყანას ანიჭებდა, იმით აიხსნებოდა, რომ თურქეთს, რომელიც უშუალოდ ესაზღვრება საბჭოთა კავშირსა (602 კმ სიგრძის სახმელეთო საზღვარი) და ბულგარეთს (235 კმ), ხმელთაშუა ზღვისა და ახლო აღმოსავლეთის რაიონში მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობა უჭირავს. ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) ყოფილი მთავარსარდალი სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) ამერიკელი ადმირალი ბრაუნი თავის დროზე წერდა, რომ შავი ზღვის სრუტეების რაიონს, რომელსაც თურქეთი ფლობს, სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს მთელი სტრატეგიისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა გააჩნია. 

ამერიკულ სამხედრო-სტრატეგიულ გეგმებში აგრეთვე იმასაც ითვალისწინებდნენ, რომ თურქეთს შეეძლო შეიარაღებული ძალების მნიშვნელოვანი კონტინგენტები გადაეცა ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის განკარგულებაში. ნატო-ში შესვლის შემდეგ თურქეთმა ამ ბლოკის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების შემადგენლობაში სახმელეთო ჯარების თითქმის მთელი შენაერთები და ნაწილები, აგრეთვე ორივე საჰაერო არმია გადასცა. ნატო-ში გადაცემული შენაერთებისა და ნაწილების რაოდენობის მიხედვით, 1970-იანი წლების დასაწყისში, თურქეთს ბლოკის მონაწილე სახელმწიფოებს შორის ერთერთი პირველი ადგილი ეკავა. 

1959 წელს აშშ-სა და თურქეთს შორის დადებულ იქნა რიგი ორმხრივი შეთანხმებები, რომლებიც ითვალისწინებდნენ თურქული არმიის აღჭურვას ამერიკული იარაღითა და საბრძოლო ტექნიკით, მისი მობილურობის გაძლიერებას, აგრეთვე ოფიცერთა შემადგენლობის სწავლებასა და გადამზადებას და ამ ქვეყნის ტერიტორიაზე მნიშვნელოვანი სამხედრო ობიექტების მშენებლობას. 

1963 წლის დასაწყისისთვის თურქეთის ტერიტორიაზე 60-ზე მეტი სხვადასხვა სამხედრო ობიექტი იქნა აშენებული, მათ რიცხვში აეროდრომები, სამხედრო-საზღვაო ბაზები, რაკეტების სასტარტო პოზიციები, სპეციალური დანიშნულების საწყობები, რადიოტექნიკური ობიექტები და ა. შ. ჩრდილოატლანტიკურ ბლოკში შეერთებული შტატებისა და თურქეთის პარტნიორობამ გამოიწვია ის, რომ შეიარაღებული ძალების მშენებლობა, პირადი შემადგენლობის საბრძოლო მომზადება, ტერიტორიის ოპერატიული აღჭურვა აშშ-ისა და ნატო-ს სარდლობათა რეკომენდაციების საფუძველზე ხორციელდებოდა. ამერიკულ სამხედრო მისიას თურქეთში თავისი განყოფილებები და მრჩეველთა ჯგუფები არა მხოლოდ გენერალურ შტაბში გააჩნდა, არამედ აგრეთვე შეიარაღებული ძალების სახეობათა შტაბებშიც, საველე და საჰაერო არმიებშიც. 

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, 1960-იანი წლების დასაწყისიდან დაიმზირებოდა ტენდენცია თურქეთის საგარეო პოლიტიკის დამოუკიდებლობისა და აშშ-ზე მისი დამოკიდებულების შესუსტებისკენ. თურქეთმა კეთილმეზობლური ურთიერთობების პოლიტიკის გატარება დაიწყო საბჭოთა კავშირთან. 1969 წლის ნოებერში სსრკ-ს ესტუმრა თურქეთის ყოფილი პრეზიდენტი ჯევდეთ სუნაი. ეს ისტორიაში თურქეთის პრეზიდენტის პირველი ვიზიტი გახლდათ საბჭოეთში. 1972 წლის აპრილში, სსრკ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თამჯდომარის ნ. ვ. პოდგორნის მიერ თურქეთში სტუმრობის დროს, ანკარაში ხელმოწერილ იქნა «დეკლარაცია საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირსა და თურქეთის რესპუბლიკას შორის კეთილმეზობლური ურთიერთობების პრინციპების შესახებ». ორივე მხრემ დაადასტურა, რომ მათი პოლიტიკის ერთერთი პრინციპი იქნება «ორივე ქვეყანას შორის ურთიერთობები განვითარდება მშვიდობის, მეგობრობისა და კეთილმეზობლობის ტრადიციების შესაბამისად, რომელთა საფუძვლებიც ვ. ი. ლენინისა და ქ. ათათურქის მიერ იქნა ჩადებული». დეკლარაციაში ნათქვამი იყო, რომ მხარეები გამოდიან სსრკ-ისა და თურქთის დაახლოების მომხრედ, რამდენადაც ეს «პასუხობს მშვიდობის განმტკიცებისა და თანამშრომლობის განვითარების ინტერესებს მათ შორის, ევროპასა და მთელ მსოფლიოშიც». 

1960-იანი წლების შუა ხანებიდან, საბჭოთა ავტორების შეფასებით, საბჭოთა-თურქული ეკონომიკური თანამშრომლობა ახალ საფეხურზე ავიდა. 1967 წლის 25 მარტის ეკონომიკური შეთანხმების მიხედვით საბჭოთა კავშირი თურქეთს რიგი მსხვილი სამრეწველო საწარმოების მშენებლობაში ეხმარებოდა. მათ შორის იყო მეტალურგიული კომბინატი ისკანდერუნში სიმძლავრით 1 მლნ. ტ ფოლადი წელიწადში; ნავთობგადამამუშავებელი ქარხანა ეგეოსის ზღვის ნაპირზე (60 კმ იზმირის ჩრდილოეთით), რომელიც წელიწადში 3 მლნ. ტ ნედლ ნავთობს გადაამუშავებდა; ალუმინის ქარხანა სეიდიშეჰირში 200 ათასი ტ თიხამიწის, 60 ათასი ტ ალუმინისა და 25 ათასი ტ ნაგლინის მწარმოებლურობით; მერქან-ბოჭკოვანი ფილების მწარმოებელი ქარხანა ართვინში სიმძლავრით 18 ათასი ტ წელიწადში. 1972 წელს ბანდირმაში, მარმარილოს ზღვის ნაპირზე, დასრულდა გოგირდმჟავის მწარმოებელი ქარხნის მშენებლობა სიმძლავრით 120 ათასი ტ წელიწადში. 

1970-იანი წლების დასაწყისში მსოფლიოში დაძაბულობის საერთო განმუხტვის, საბჭოთა კავშირთან და ბულგარეთთან ურთიერთობების გაუმჯობესების მიუხედავად, თურქეთი ნატო-სა და სენტო-ს ბლოკების აქტიურ წევრად რჩებოდა, რომელთა საქმიანობაც სოციალისტური თანამეგობრობის ქვეყნების წინააღმდეგ იყო მიმართული. 

თურქეთის ტერიტორიაზე აშშ-ისა და ნატო-ს მნიშვნელოვანი საავიაციო და საზღვაო ბაზები და სხვა სამხედრო ობიექტები იმყოფებოდა. აქ განლაგებული იყო: ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების შტაბი სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული (სამოკავშირეო) ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის შტაბი (ორივე იზმირში); ახლო აღმოსავლეთში უმსხვილესი ამერიკული სამხედრო-საჰაერო ბაზა ინჯირლიკში (ადანა), რომელზედაც მუდმივად ბაზირებდნენ ამერიკული საბრძოლო თვითმფრინავები, მათ შორის ბირთვული იარაღის თვითმფრინავ-მატარებლებიც; სხვადასხვა დანიშნულების რიგი ამერიკული რადიო- და რადიოტექნიკური ობიექტები, რომელთაგან უმნიშვნელოვანესები სინოპში, ყარამიურსელსა და დიარბაქირში იმყოფებოდა; გაერთიანებული ამერიკული სამხედრო მისიის შტაბი (ჯუსმათი); აშშ სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ჯგუფი და სხვები. საზღვარგარეთული პრესის მონაცემებით, 1970-იანი წლების დასაწყისში თურქეთის ტერიტორიაზე მუდმივად 7 ათასი ამერიკელი სამხედრო მოსამსახურე იყო განთავსებული. 

თურქეთის მუდმივი წარმომადგენლები მუშაობდნენ ნატო-ს სხვადასხვა კომიტეტებში ბრიუსელში (ბელგია), აგრეთვე ევროპასა და სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების შტაბებში. 

ანკარაში იმყოფებოდა ბლოკ სენტო-ს ხელმძღვანელი ორგანოები, მათ რიცხვში სამხედრო დაგეგმვის კომიტეტი, რომელიც შეიმუშავებდა გეგმებსა და რეკომენდაციებს, რომლებიც შემდეგ ამ კავშირის სამხედრო კომიტეტის მიერ განხილვაზე შეჰქონდათ. 

თურქეთში პერიოდულად ნატო-სა და სენტო-ს სხვადასხვა ორგანოების სხდომებს, ხოლო ქვეყნის ტერიტორიაზე და მის სანაპირო წყლებში კი – ამ ბლოკების მონაწილე ქვეყნების მრავალრიცხოვან სწავლებებსა და მანევრებს ატარებდნენ. თურქეთის შეიარაღებული ძალები ამ ღონისძიებებში ყველაზე უფრო აქტიურ მონაწილეობას ღებულობდა. ზოგიერთი სწავლების მსვლელობისას თურქეთის ტერიტორიაზე გადასხამდნენ ამერიკულ საჰაერო და საზღვაო დესანტებს და გადაისროდნენ ჯარებს ნატო-ს მობილური ძალების შემადგენლობიდან. 

საბჭოთა ავტორების შეფასებით, შემოახლართა რა თავის მოკავშირეებს ორმხრივი სამხედრო-პოლიტიკური ხელშეკრულებებისა და შეთანხმებათა ობობას ქსელი, ამერიკული იმპერიალიზმი აგრძელებდა პოლიტიკას, რომელიც მიმართული იყო ბლოკების მონაწილე ქვეყნების იარაღისა და საბრძოლო ტექნიკის უფრო თანამედროვე ნიმუშებით აღჭურვაზე, მათი ტერიტორიების საომარ მოქმედებათა თეატრების სახით მომზადებაზე. მიჰყვებოდა რა ამ ბლოკურ სტრატეგიას, თურქეთის მთავრობამ 1972 წელს შეიარაღებული ძალების მოდერნიზაციისა და ეროვნული სამხედრო მრეწველობის განვითარების ათწლიანი პროგრამა მიიღო. ამ პროგრამის რეალიზაციაზე, რომელიც აუცილებელი შეიარაღებისა და საბრძოლო ტექნიკის წარმოებას ითვალისწინებდა, 16 მლრდ. თურქული ლირა იქნა გამოყოფილი (მაშინ ამერიკული დოლარი შეადგენდა 13,51 თურქულ ლირას). 

უცხოური ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, თურქეთის შეიარაღებული ძალების რიცხოვნება 1970-იანი წლების დასაწყისში 455 000 ადამიანი გახლდათ, მათგან სახმელეთო ჯარებში – 365 000 ადამიანი, სამხედრო-საჰაერო ძალებში (სჰძ) – 50 000 და სამხედრო-საზღვაო ძალებში (სზძ) კი – 40 000 ადამიანი. გარდა ამისა, საჟანდარმო ჯარების შემადგენლობაში 75 ათასამდე ადამიანი მოითვლებოდა. 

თურქეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციის თანახმად, შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი გახლდათ პრეზიდენტი. სამხედრო პოლიტიკის, ქვეყნის თავდაცვის, შეიარაღებული ძალების მშენებლობისა და გამოყენების, საყოველთაო მობილიზაციის ჩატარების საკითხებს იგი წყვეტდა ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს, მინისტრთა საბჭოსა და გენერალური შტაბის მეშვეობით. 

ეროვნული უსაფრთხოების (უშიშროების) საბჭო – ეს იყო უმაღლესი სამხედრო-პოლიტიკური ორგანო, რომელიც ახდენდა ცენტრალური სამოქალაქო და სამხედრო დაწესებულებების საქმიანობის კოორდინაციას სამხედრო პოლიტიკისა და ეროვნული თავდაცვის საკითხებში. მასში შედიოდნენ: რესპუბლიკის პრეზიდენტი (საბჭოს თავმჯდომარე), პრემიერ-მინისტრი, პრემიერ-მინისტრის მოადგილეები, სახელმწიფო მინისტრები, ეროვნული თავდაცვის, შინაგან საქმეთა, საგარეო საქმეთა, ფინანსთა, კომუნიკაციების, საზოგადოებრივი სამუშაოებისა და შრომის მინისტრები, გენერალური შტაბის უფროსი, შეიარაღებული ძალების სახეობათა სარდლები და ეროვნული უსაფრთხოებიოს საბჭოს გენერალური მდივანი. ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს აღმასრულებელი ორგანო გახლდათ – საბჭოს გენერალური სამდივნო. 

შეიარაღებული ძალების ფაქტიურ მთავარსარდალს წარმოადგენდა გენერალური შტაბის უფროსი, რომელსაც ნიშნავდა პრეზიდენტი მინისტრთა საბჭოს რეკომენდაციით. გენერალური შტაბის უფროსი იყო პასუხისმგებელი პრეზიდენტისა და მინისტრთა საბჭოს წინაშე შეიარაღებული ძალების მდგომარეობაზე, მის მშენებლობასა და საბრძოლო მზადყოფნაზე. მას ექვემდებარებოდნენ სახმელეთო ჯარების, სამხედრო-საჰაერო ძალებისა (სჰძ) და სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) სარდლები. 

გენერალური შტაბი ხელმძღვანელობდა ჯარების საბრძოლო მომზადებას, აძლევდა მთავრობას რეკომენდაციებს სამხედრო საკითხებში, შეიმუშავებდა გეგმებს ომის შემთხვევისთვის. გენერალურ შტაბში იყო ოთხი მთავარი სამმართველო: პირადი შემადგენლობის, სადაზვერვო, ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების, ზურგის. გარდა ამისა, მასში შედიოდა შემდეგი სამმართველოები: ცენტრალური, სპეციალური იარაღის, სტრატეგიული დაგეგმვის, სამობილიზაციო, საინჟინრო, სამხედრო მრეწველობის, სატრანსპორტო, საინტენდანტო, საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგებისა და რემონტის, სამედიცინო, სანიტარულ-ეპიდემიოლოგიური (ვეტერინარული), სამეცნიერო-კვლევითი, კავშირგაბმულობისა და ელექტრონიკის, სამხედრო-ისტორიული, საინსპექციო კომისია. გენშტაბში იყო ასევე რიგი განყოფილებები, მათ რიცხვში განყოფილებები ნატო-თან და სენტო-თან კავშირებში. 

ეროვნული თავდაცვის მინისტრი გახლდათ სამოქალაქო პირი. ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს ამოცანებში შედიოდა შეიარაღებული ძალების დაფინანსება, მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა და მომარაგება. ის ასევე გეგმავდა და ახორციელებდა სამხედრო ობიექტების მშენებლობას, დებდა შეთანხმებებს სამხედრო ტექნიკისა და იარაღის შესყიდვაში, ასრულებდა ადმინიტრაციულ-სამეურნეო ფუნქციებს. 

ეროვნული თავდაცვს მინისტრთან იყო მრჩევლების აპარატი (მინისტრის მრჩეველი, მრჩევლები სახმელეთო ჯარებში, სჰძ-სა და სზძ-ში) და უმაღლესი სამხედრო საბჭო. 

ეროვნული თავდაცვის საბჭოს თავის შემადგენლობაში ჰქონდა გენერალური სამდივნო და სამმართველოები – პირადი შემადგენლობის, მომარაგების, საინსპექციო, გეგმებისა და პროგრამების კოორდინაციის, ბეჭდური სიტყვისა და მოსახლეობასთან კავშირის, საკონტროლო-საფინანსო, სამხედრო-იურიდიული, კარტოგრაფიული, სამედიცინო, სამხედრო-სამშენებლო, ინფრასტრუქტურისა და სხვა. 

სახმელეთო ჯარები – ეს გახლდათ შეიარაღებული ძალების ძირითადი და ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანი სახეობა. უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1-ლი საველე არმიის (შტაბი სტამბულში) შენაერთები და ნაწილები დისლოცირებული იყო აღმოსავლეთ თრაკიაში და ქოჯაელის ნახევარკუნძულზე, მე-2 საველე არმიისა (შტაბი კონიაში) – ქვეყნის ცენტრალურ და სამხრეთ ნაწილებში და მე-3 საველე არმიისა (შტბი ერზინჯანში) – სსრკ-თან მოსაზღვრე ანატოლიის აღმოსავლეთ რაიონებში. საველე არმიები შემადგენლობის მიხედვით ერთგვარეოვანი არ ყოფილა. 1-ლ საველე არმიაში შედიოდა ოთხი საარმიო კორპუსი, რომელთა შემაგენლობაშიც იყო ათი დივიზია და ორი ცალკეული ბრიგადა. მე-2 საველე არმიაში – სამი საარმიო კორპუსი, რომლებშიც შედიოდა ორი დივიზია და ხუთი ცალკეული ბრიგადა. მე-3 საველე არმიაში – სამი საარმიო კორპუსი, რომლებიც მოითვლიდა ხუთ დივიზიასა და ხუთ ცალკეულ ბრიგადას. ამრიგად, სახმელეთო ჯარების შემადგენლობაში 1970-იანი წლების დასაწყისში იყო სულ 17 დივიზია (14 ქვეითი, 2 მექანიზებული და 1 ჯავშანსატანკო), 12 ცალკეული ბრიგადა (7 ქვეითი, 4 ჯავშანსატანკო, 1 საჰაერო-სადესანტო) და საარმიო და საკორპუსო დაქვემდებარების რიგი ნაწილები. გარდა ამისა, სახმელეთო ჯარების შემადგენლობაში შედიოდა 4 სასწავლო დივიზია (3 ქვეითი და 1 ჯავშანსატანკო). 

სახმელეთო ჯარების ძირითად ტაქტიკურ შენაერთს წარმოადგენდა ქვეითი დივიზია. ორგანიზაციულად ის შედგებოდა სამი ქვეითი და ერთი საარტილერიო პოლკებისგან, სატანკო ბატალიონისა (54 ტანკი) და საბრძოლო უზრუნველყოფისა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებისგან. დივიზიაში იყო დაახლოებით 13 ათასი ადამიანი, 60-ზე მეტი ტანკი, დაახლოებით 250 საარტილერიო ქვემეხი, ნაღმსატყორცნი და ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რეაქტიული ჭურვების (ტსმრჭ) გასაშვები დანადგარი. 

მექანიზებულ დივიზიას, ისევე როგორც ქვეითს, ჰყავდა სამი მექანიზებული და ერთი საარტილერიო პოლკები, აგრეთვე საბრძოლო უზრუნველყოფისა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფები. დივიზიაში იყო პირადი შემდგენლობის 14 ათას ადამიანზე მეტი, 180-ზე მეტი ტანკი, დაახლოებით 400 ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ), 280-ზე მეტი საარტილერიო ქვემეხი, ნაღმსატყორცნი და ტსმრჭ დანადგარი. ქვეითი დივიზიისგან განსხვავებით, რომელიც მექანიკური გაწევის არტილერიითა და ნაღმსატყორცნებით იყო აღჭურვილი, მექანიზებული დივიზია თვითმავალი საარტილერიო და სანაღმსატყორცნე დანადგარებით გახლდათ შეიარაღებული. 

ჯავშანსატანკო დივიზია შედგებოდა ოთხი სატანკო და ოთხი მოტოქვეითი ბატალიონისგან, დივიზიის არტილერიისა (ოთხი საარტილერიო დივიზიონი) და საბრძოლო უზრუნველყოფისა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებისგან. დივიზიის პირადი შემადგენლობის საერთო რიცხოვნება იყო 12,5 ათასზე მეტი ადამიანი. დივიზიის შეიარაღებაში შედგებოდა 250-ზე მეტი ტანკი, დაახლოებით 400 ჯავშანტრანსპორტერი და 160-მდე საარტილერიო ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი. 

თურქეთის სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების შეიარაღებაში 1970-იანი წლების დასაწყისში იმყოფებოდა უმთავრესად ამერიკული წარმოების საბრძოლო ტექნიკა და იარაღი, მათ რიცხვში ტანკები M47 და M48, უმართავი რაკეტები «ონესტ ჯონი», 203,2-მმ ჰაუბიცები M2, 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცები M55, 155-მმ ზარბაზნები M1A1, 155-მმ ჰაუბიცები M1A2, 155-მმ თვითმავალი ჰაუბიცები M44A1, 105-მმ ჰაუბიცები M2A1, 105-მმ თვითმავალი ჰაუბიცები M52A1, 106-მმ უუკუცემო ქვემეხები M40, 106,7-მმ და 81-მმ ნაღმსატყორცნები, მცურავი მუხლუხიანი ჯავშანტრანსპორტერები M113. გარდა ამისა, იყო ტსმრჭები 810B (გფრ) და SS-10 და SS-11 (საფრანგეთი) და სხვა შეიარაღება. 

თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები მთლიანად იყო ჩართული ნატო-ს მე-6 გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) ტაქტიკურ საავიაციო სარდლობაში. უცხოური ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, რომ სჰძ-ის შემადგენლობაში შედიოდა ორი ტაქტიკური საჰაერო არმია (ტჰა), რომელთა შტაბებიც ესქიშეჰირსა (1 ტჰა) და დიარბაქირში (2 ტჰა) იმყოფებოდა, აგრეთვე საზენიტო მართადი რაკეტების (ზმრ) «ნაიქი» სარაკეტო ბაზა, სასწავლო საავიაციო სარდლობა იზმირში და სატრანსპორტო ჯგუფი ეთიმესუტში. 

1 ტჰა აერთიანებდა ოთხ საავიაციო ბაზას: ესქიშეჰირს, მიურთედს, ბანდირმასა და ბალიქესირს. ავიაბაზა ესქიშეჰირში დისლოცირებული იყო გამანადგურებელ-ბომბდამშენების F-100D ორი ესკადრილია და თვითმფრინავ-მზვერავების RF-84F ერთი ესკადრილია, ავაიაბაზა მიურთედში – გამანადგურებელ-ბომბდამშენების F-104 ერთი ესკადრილია და გამანადურებლების F-102A ერთი ესკადრილია, ავიაბაზა ბანდირმაში – გამანადგურებლების F-5A ორი ესკადრილია და ავიაბაზა ბალიქესირში – გამანადგურებელ-ბომბდამშენების F-100D ერთი ესკადრილია და თვითმფრინავ-მზვერავების RF-5A ერთი ესკადრილია. 

2 ტჰა-ის შემადგენლობაში შედიოდნენ: F-102A თვითმფრინავების ერთი და F-5A თვითმფრინავების ერთი ავიაესკადრილიები (ბაზირებული იყვნენ ავიაბაზა მერზიფონში), გამანადგურებელ-ბომბდამშენების F-100D ორი ავიაესკადრილია და თვითმფრინავ-მზვერავების RF-84F ერთი ესკადრილია (ავიაბაზა დიარქაბირში), გამანადგურებელ-ბომბდამშენების F-100D ორი ავიაესკადრილია (ავიაბაზა ერჰაჩში). 

თითოეული ესკადრილიის შეიარაღებაში 18-25 საბრძოლო თვითმფრინავი იმყოფებოდა (მათ შორის სარეზერვოც). 

ზმრ «ნაიქების» სარაკეტო ბაზაში იყო რვა ესკადრილია, რომელთა შეიარაღებაშიც ზმრ «ნაიქ აიაქსებისა» და «ნაიქ ჰერკულესების» 74 გასაშვები დანადგარი შედგებოდა. ყველა ეს ესკადრილია ბოსფორის სრუტის რაიონში გახლდათ განლაგებული. 

უშუალოდ სჰძ-ის სარდალს ექვემდებარებდა სატრანსპორტო ჯგუფი, რომლის შემადგენლობაშიც სამი სატრანსპორტო ავიაესკადრილია შედიოდა. 

ბაზები ღაზიემირი, ჩიგლი და კონია შედიოდნენ სასწავლო საავიაციო სარდლობის შემადგენლობაში. ამასთან ავიაბაზა ღაზიემირი საფრენოსნო შემადგენლობის საწყისი მომზადებისთვის იყო განკუთვნილი. მფრინავების სწავლება T-34, T-6 «ჰარვარდი» Mk4 (კანადური წარმოების), აგრეთვე C-47 და T-42A თვითმფრინავებით ხორციელდებოდა. მფრინავ-გამანადგურებლების მომზადება ჩიგლისა და კონიას ავიაბაზებში წარმოებდა, რისთვისაც იყენებდნენ თვითმფრინავებს T-33, T-37B, F-84F, F-100F, TF-102A, TF-104 და F-5B. 

სულ თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალების შემადგენლობაში, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, 1970-იანი წლების დასაწყისში იყო საბრძოლო ავიაციის თექვსმეტი ესკადრილია (360 თვითმფრინავი), სატრანსპორტო ავიაციის სამი ესკადრილია (80 თვითმფრინავი და 15 ვერტმფერენი), სამი სასწავლო ავიაბაზა (170 სასწავლო-საწვრთნელი თვითმფრინავი). 

უახლოეს წლებში მოელოდნენ აშშ-დან თურქეთში დაახლოებით 40 თვითმფრინავის F-4 «ფანტომისა» და 100-მდე რეაქტიული გამანადგურებელ-ბომბდამშენის F-100 მიწოდებას, რომლებსაც მოძველებული თვითმფრინავების შესაცვლელად გამოიყენებდნენ. უცხოური ბეჭდური გამოცემები 1973 წლის მარტში იტყობინებოდნენ თურქეთსა და ამერიკულ კომპანიებს «ნორთროპსა» და «ლოქჰიდს» შორის მოლაპარაკებების შესახებ თურქეთის ტერიტორიაზე F-104 და F-105 რეაქტიული გამანადგურებლების ასაწყობი საწარმოს მშენებლობის საკითხში. 

სამხედრო-საზღვაო ძალები საორგანიზაციო მიმართებით იყოფოდა სამხედრო-საზღვაო ფლოტად, ჩრდილოეთ და სამხრეთ სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობებად, საზღვაო ავიაციად, სასწავლო სარდლობად და მთავარი სამხედრო-საზღვაო ბაზის გიოლჯუკის სარდლობად. 

სამხედრო-საზღვაო ძალების საფუძველი გახლდათ სამხედრო-საზღვაო ფლოტი, რომელიც შედგებოდა სამი ფლოტილიისგან: საბრძოლო წყალზედა ხომალდების, წყალქვეშა ნავებისა და სანაღმო ფლოტილიებისგან. საზღვარგარეთ გამოქვეყნებული მონაცემების მიხედვით, თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ფლოტში 1970-იანი წლების დასაწყისში იყო 184 საბრძოლო ხომალდი და სხვადასხვა დანიშნულების კატარღა, მათ რიცხვში: 14 საესკადრო ნაღმოსანი, 15 წყლქვეშა ნავი, 8 მცირე ნავსაწინააღმდეგო ხომალდი, 56 მცირე სადესანტო ხომალდი და კატარღა, 46 სადარაჯო და ნავსაწინააღმდეგო კატარღა, 11 სატორპედო კატარღა, 20 ტრალერი, 14 სანაღმო და საბადე გადამღობი. გარდა ამისა, სამხედრო-საზღვაო ფლოტის შემადგენლობაში 88 დამხმარე გემიც შედიოდა. 

თურქეთის სზძ-ის საზღვაო ავიაციას ჰყავდა ერთი ესკადრილია (12 საპატრულო თვითმფრინავი S-2E) და რამდენიმე ვერტმფრენი AB 205, რომლებიც ავიაბაზა ყარამიურსელში იყვნენ ბაზირებული (მთავარი სამხედრო-საზღვაო ბაზის გიოლჯუკის რაიონში). 

სამხედრო-საზღვაო ფლოტის ძირითად ბაზებს წარმოადგენდა გიოლჯუკი (მთავარი), მერსინი, იზმირი, სტამბული და ერეგლი (შავ ზღვაზე). 

ფლოტის პირადი შემადგენლობის მომზადებას სასწავლო სარდლობა ახორციელებდა, რომელიც გიოლჯუკში იმყოფებოდა. 

თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის შეიარაღებაში ძირითადად აშშ-სა და დიდ ბრიტანეთში აგებული ხომალდები იმყოფებოდნენ, რომლებიც ნატო-ს სამხედრო დახმარების პროგრამით იყო მიწოდებული. თურქეთის ეროვნულ გემთსამშენებლო მრეწველობას შეეძლო ყველა იმ კლასის ხომალდების რემონტი ეწარმოებინა, რომლებიც თურქული ფლოტის შემადგენლობაში იყვნენ, და მცირე რაოდენობით ხომალდებიც აეგო, მათ რიცხვში საესკადრო ნაღმოსნები და დიზელური წყალქვეშა ნავები. 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების დაკომპლექტების სისტემა და მასში სამსახურის გავლის წესი განისაზღვრებოდა 1927, 1939 და 1944 წლების კანონებით საყოველთაო სამხედრო ვალდებულების შესახებ, აგრეთვე მათი შემავსებელი 1967 წლის კანონით ოფიცერთა და უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობის მიერ სამსახურის გავლის შესახებ. შეიარაღებული ძალების რიგითი შემადგენლობით დაკომპლექტებას ექსტერიტორიულობის პრინციპი ედო საფუძვლად, რომელიც სამხედრო მოსამსახურეთა მიერ ნამდვილი სამხედრო სამსახურის იმ რაიონებში გავლას ითვალისწინებდა, რომლებიც მათი მუდმივი საცხოვრებელი ადგილებიდან მნიშვნელოვნად იყო დაშორებული. რეზერვისტების აღრიცხვა და არმიაში მათი გაწვევა კი ტერიტორიული პრინციპის მიხედვით ხორციელდებოდა. 

საყოველთაო სამხედრო ვალდებულების შესახებ კანონით სამხედრო ვალდებულებად 20-დან 46 წლამდე ასაკის მამაკაცები ითვლებოდნენ, რომლებიც ჯანმრთელობის მდგომარეობის მიხედვით სამხედრო სამსახურისთვის ვარგისი იყვნენ. ახალწვეულების გაწვევა წელიწადში სამჯერ ტარდებოდა. ნამდვილი სამხედრო სამსახურის ვადა ჯარების ყველა გვარეობაში 18 თვე გახლდათ. წერა-კითხვის უცოდინარი ჯარისკაცებისა და მატროსებისთვის ეს ვადა ორი თვით იზრდებოდა. თადარიგის სამხედროვალდებულებს პერიოდულად 30-45 დღეღამით იწვევდნენ გადამზადებისთვის. ჯარების ყველა გვარეობისა და შეიარაღებული ძალების სახეობათა რიგითი შემადგენლობის საწყისი სამხედრო მომზადება სასწავლო შენაერთებში, ნაწილებსა და რიგითი შემადგენლობის მომზადების ცენტრებში ხორციელდებოდა. უნტერ-ოფიცერთა (სერჟანტთა) შემადგენლობა ორ კატეგორიად იყოფოდა: ვადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრებისა და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრების. პირველი კატეგორია ყველაზე უფრო განათლებული ჯარისჯაცების რიცხვიდან კომპლექტდებოდა, რომლებსაც შენაერთებსა და ნაწილებში უნტერ-ოფიცერთა კურსებზე მოკლევადიანი მომზადება ჰქონდათ გავლილი. სამსახურის ვადის ამოწურვის შემდეგ ისინი თადარიგში თავისუფლდებოდნენ ან კიდევ სურვილის მიხედვით შეეძლოთ ზევადიან სამსახურში დარჩენილიყვნენ. 

ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობა ნაწილებსა და ქვედანაყიოფებში ოფიცრების ძირითად საყრდენს წარმოადგენდა. მას ეკისრებოდა ძირითადი ნაწილი ამოცანებისა ჯარისკაცების განსწავლასა და აღზრდაში, მათ იდეოლოგიურ დამუშავებასა და ჯარებში დისციპლინის შენარჩუნებაში. ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობა კომპლექტდებოდა, განისწავლებოდა და სამსახურს გადიოდა «თურქეთის შეიარაღებული ძალების პირადი შემადგენლობის შესახებ» # 926 კანონის საფუძველზე, რომელიც მეჯლისმა 1967 წლის 27 ივლისს მიიღო. უნტერ-ოფიცრობის კანდიდატებს ნებაყოფლობით საფუძველზე ირჩევდნენ იმ ჯარისკაცებისა და მატროსების რიცხვიდან, რომელთაც ჰქონდათ საშუალო განათლება, აგრეთვე უნტერ-ოფიცერთა მოსამზადებელი სკოლების გამოშვებულთა რიცხვიდან. 

ოფიცერთა კადრების მომზადება თურქეთის სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებების სისტემის მეშვეობით ხორციელდებოდა. ეს სასწავლო დაწესებულებები სამ ტიპად იყოფოდა: ლიცეუმებად, სასწავლებლებად და აკადემიებად. გარდა ამისა, იყო თადარიგის ოფიცერთა მომზადების სკოლებიც. 

სამხედრო ლიცეუმები სწავლების სამწლიანი ვადით ამზადებდნენ კანდიდატებს სამხედრო სასწავლებლებში შესასვლელად. ლიცეუმებში თავდაპირველ (საწყის) სამხედრო მომზადებასთნ ერთად კურსანტები დასრულებულ საშულო განათლებასაც ღებულობდნენ. 

სამხედრო სასწავლებლები იყო ჯარების ყველა გვარეობაში. სწავლების ვადა მათში ორი-სამი წელი გახლდათ. სამხედრო სასწავლებლების კურსდამთავრებულნი ჯარებსა და შტაბებში საოფიცრო თანამდებობებზე ინიშნებოდნენ. ოფიცრების გადამზადებისთვის სამხედრო სასწავლებლებსა და აკადემიებში არსებობდა სრულყოფის კურსების ქსელი, აგრეთვე შენაერთებსა და ნაწილებშიც ხდებოდა მათი ორგანიზაცია. 

უფროსი და უმაღლესი სამეთაურო და საუფროსო (начальствующий) შემადგენლობის მომზადება სტამბულში შეიარაღებული ძალების სახეობათა სამხედრო აკადემიებში ხორციელდებოდა. 

იდეოლოგიური მუშაობა არმიაში თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის პოლიტიკის შესაბამისად აიგებოდა, რომელშიც, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, უკვე დიდი ხანი იყო, რაც მნიშვნელოვანი ადგილი ქვეყანაში პროგრესულ დემოკრატიულ მოძრაობასთან ბრძოლას და ანტიკომუნიზმს ეკავა. ბეჭდურ სიტყვაში რეგულარულად ათავსებდნენ წერილებს, რადიოთი და ტელეხედვით გადასცემდნენ ლექციებს, მოხსენებებსა და საუბრებს, რომლებშიც ნებისმიერ ანტისამთავრობო მოქმედებებს ან თავიანთი უფლებებისთვის მშრომელთა გამოსვლებს, როგორც წესი, კომუნისტებს მიაწერდნენ და «საერთაშორისო კომუნიზმის» ხრიკებად ასაღებდნენ. 1960-იანი წლების მეორე ნახევარსა და 70-იანების დასაწყისში რიგი ღონისძიებები იქნა გატარებული, რომლებიც შეიარაღებულ ძალებში კონტრსადაზვერვო და პროპაგანდისტული ორგანოების გაძლიერებაზე იყო მიმართული. პირად შემადგენლობას შორის ანტიკომუნისტური შინაარსის ბროშურები ვრცელდებოდა, რომლებსაც ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო და გენერალური შტაბი გამოსცემდნენ. სამხედრო მოსამსახურეებს რაიმენაირ პოლიტიკურ ორგანიზაციებში შესვლა და მიტინგებსა და შეკრებებზე დასწრება ეკრძალებოდათ. თურქი ჯარისკაცების აღზრდა არსებული რეჟიმისადმი ერთგულებისა (преданность) და ნატო-სა და სენტო-ს ბლოკებში მოკავშირეებისადმი ერთგულების (верность) სულისკვეთებით წარმოებდა. 

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, თურქეთის შეიარაღებული ძალები, განსაკუთრებით 1960-იანი წლების დასაწყისიდან, ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში ფაქტიურად გადამწყვეტ როლს თამაშობდა. სამხედრო ხელმძღვანელობის არაერთი ოფიციალური განცხადების მიუხედავად იმის შესახებ, რომ თურქეთის არმია «ძველი გარეშე მტრებისგან ქვეყნის დასაცავადაა» განკუთვნილი, შეიარაღებული ძალები საშინაო ფუნქციებსაც არანაკლები ხარისხით ასრულებდა, და ამით გაბატონებული კლასის ინტერესებს იცავდა. 1960 წლის მაისში, როცა, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ბაიარ-მენდერესის რეაქციული მთავრობის პოლიტიკური კურსის წინააღმდეგ ქვეყანაში მშრომელთა მასობრივი გამოსვლები დაიწყო და არსებულ რეჟიმს მუქარა შეექმნა, უმაღლესი სამხედრო ხელმძღვანელობა საშინაო საქმეებში გადაჭრით ჩაერია და შეიარაღებული ძალების გამოყენებით ქვეყანაში სამხედრო დიქტატურის რეჟიმი დაამყარა. შემდგომ წლებში მშრომელთა გამოსვლების ჩასახშობად, რომლებიც მატერიალური მდგომარეობისა და შრომის პირობების გაუმჯობესებას მოითხოვდნენ, რეგულარული ქვეითი და ჯავშანსატანკო ნაწილები არაერთხელ ყოფილა გამოყენებული. 1971 წლის მარტში თურქეთი სტუდენტებისა და ახალგაზრდობის ანტიამერიკული და ანტისამთავრობო გამოსვლების ახალმა ტალღამ მოიცვა, რომლებიც თავიანთი ქვეყნის ნატო-დან გამოსვლასა და სოციალური და ეკონომიკური რეფორმების გატარებას მოითხოვდნენ. გენერალური შტაბის უფროსმა და შეიარაღებული ძალების სახეობათა სარდლებმა, რომლებიც არმიას ემყარებოდნენ, დემირელის მთავრობა ხელისუფლებას ჩამოაშორეს და ქვეყანაში ფაქტიურად ყველა დემოკრატიული პარტია და ორგანიზაცია გაანადგურეს (разгромили). საჯარისო სწავლების სახით, რომელშიც 50 ათასზე მეტი სამხედრო მოსამსახურე მონაწილეობდა, 1972 წლის იანვარში სტამბულში ადგილობრივ მოსახლეობას შორის მასობრივი ჩხრეკები და დაპატიმრებები იქნა ჩატარებული. არმიის ამ მოქმედებების შედეგად 200-ზე მეტი ადამიანი დააპატიმრეს, რომლებიც, საბჭოთა ავტორების სიტყვით, სხვადასხვა პროგრესულ ორგანიზაციებში შედიოდნენ. 

მთლიანობაში, საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების სიტყვით, თურქეთის მმართველი წრეების სამხედრო პოლიტიკა 1970-იანი წლების დასაწყისში იმპერიალისტურ სამხედრო-პოლიტიკურ ბლოკებში აქტიურ თანამშრომლობაზე იყო მიმართული. 

გამოყენებული წყარო 

Генерал-майор танковых войск С. Крахмалов, подполковник И. Иванов, «Военная политика и вооружённые силы Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1973 г., № 12.

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა

(ზემოთ თარგმანი წარსულ დროშია გადაყვანილი, რადგანაც 2010-იან წლების მიწურულს და 2020-იიანების დასაწყისში მზადდებოდა ცალკეული წერილების საფუძველზე წიგნის გამოცემა, რაც თავდაცვის სამინისტროსა და მთლიანად ხელისუფლების მხრიდან უყურადღებობის შედეგად ვერ განხორციელდა)