ნატო-ს სახმელეთო ჯარები სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1990-იანი წლების დასაწყისში

1990 წლის დასაწყისში საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკა აღნიშნავდა, რომ 80-იანი წლების მეორე ნახევარში საბჭოთა კავშირის, სოციალისტური თანამეგობრობის სხვა ქვეყნების დინამიური საგარეოპოლიტიკური კურსის წყალობით შესაძლებელი გახდა ევროპულ კონტინენტზე უსაფრთხოების სისტემის შექმნის ამოცანის თეორიის სფეროდან პრაქტიკულ სიბრტყეში გადაყვანა. ვენის შეხვედრის მანდატის შესაბამისად მიმდინარეობდა მოლაპარაკებები ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების შესახებ, აგრეთვე ევროპაში ნდობისა და უსაფრთხოების განმტკიცების ზომების შესახებ. ისწრაფვოდნენ რა მათი წარმოებისთვის ხელსაყრელი პირობების შექმნისაკენ, ვარშავის ხელშეკრულების სახელმწიფოებმა მიიღეს გადაწყვეტილება სამხედრო დოქტრინის თავდაცვითი ხასიათის შესაბამისად ცალმხრივი წესით თავიანთი შეიარაღებული ძალების არსებითად შემცირებისა და მათი საორგანიზაციო სტრუქტურის გარდაქმნის შესახებ. ამ ნაბიჯებს განსაკუთრებით დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ორმხრივ საფუძველზე გონივრული საკმარისობის ზღვრებამდე შეიარაღებათა შემცირების მეშვეობით ორი უმსხვილესი სამხედრო-პოლიტიკური კოალიციის – ვარშავის ხელშეკრულების ორგანიზაციისა და ნატო-ს – ურთიერთდამოკიდებულებათა ახალი მოდელის ჩამოყალიბებისთვის. საბჭოთა ავტორები აღნიშნავდნენ, რომ როგორც აღნიშნა სკკპ ცკ (საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის – ი. ხ.) პოლიტბიუროს წევრობის კანდიდატმა, სსრკ თავდაცვის მინისტრმა არმიის გენერალმა დ. ტ. იაზოვმა, «უყურადღებოდ არ უნდა დავტოვოთ ის აშკარა გარემოებაც, რომ დღესდღეობით აშშ-ისა და ნატო-ს შეიარაღებული ძალების მშენებლობა და მომზადება, რომელთა ხელმძღვანელობაც სსრკ-სა და ვარშავის ხელშეკრულებას თავის მთავარ სავარაუდო მოწინააღმდეგეს უწოდებს, უწინდებურად «პირდაპირი დაპირისპირებისა» და «მოქნილი რეაგირების» დოქტრინების დებულებათა შასაბამისად ხორციელდება. ხოლო მათ კი, როგორც ცნობილია, უვნებელი ხასიათი სულაც არა აქვთ». 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, ნატო-სა და აშშ-ის ამბიციურ გეგმებში 1990-იანი წლების დასაწყისში, რომლებიც უწინდებურად ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნებზე სამხედრო უპირატესობის მიღწევაზე იყო მიმართული, განსაკუთრებული ადგილი და როლი სამხრეთ-ევროპულ რეგიონს ეთმობოდა, რომელიც ნატო-ში მიღებული დაყოფის შესაბამისად ევროპული ომის თეატრის სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრში (სე ომთ) იყო ჩართული. 

სამხედრო-გეოგრაფიული მიმართებით სამხრეთ-ევროპული ომთ მოიცავდა იტალიის, საბერძნეთისა და თურქეთის ტერიტორიებს, აგრეთვე ხმელთაშუა და მარმარილოს ზღვების აკვატორიებს, შავი ზღვის სრუტეების ზონასა და შავი ზღვის სამხრეთ ნაწილს. ომთ-ის სახმელეთო ნაწილის ფართობი 1 200 ათას კმ²-ზე მეტს შადგენდა და 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე აქ დაახლოებით 120 მლნ. ადამიანი ცხოვრობდა. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, მოცემული ომთ-ის სტრატეგიული მდებარეობა შესაძლებლობას აძლევდა ნატო-ს შეიარაღებული ძალების დაჯგუფებებს ევროპის კონტინენტზე ომის გაჩაღების შემთხვევაში აქტიური შეტევითი მოქმედებებით ხელი შეეწყოთ ბლოკის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) წარმატების განვითარებისთვის ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ზე, შეუქმნიდნენ რა მუქარას ცენტრალურ ევროპაში გაშლილი ვარშავის ხელშეკრულების ჯარების სამხრეთ ფლანგს. სამხრეთ-ევროპული რეგიონი, რომელიც სსრკ-სა და მის მოკავშირეებზე დარტყმების მისაყენებლად ხელსაყრელ პლაცდარმს წარმოადგენდა, ნატო-ს ფარგლებში შემუშავებულ, ხოლო შემდეგ კი საჯარისო მანევრებსა და სწავლებებში გათამაშებულ კოალიციური ომის პრაქტიკულად ყველა სცენარში ფიგურირებდა. გარდა ამისა, ამავე პლაცდარმიდან აშშ-სა და ნატო-ს სხვა ქვეყნებს შეეძლოთ დამუქრებოდნენ ახლო და შუა აღმოსავლეთის, ჩრდილოეთ და ცენტრალური აფრიკის სახელმწიფოებს. ეს მუქარა მანამდეც არაერთხელ განხორციელებულა ცხოვრებაში ბლოკის ქვეყნების მიერ არაბული და აფრიკული სახელმწიფოების საშინაო საქმეებში ჩარევის მრავალრიცხოვანი შემთხვევების დროს. 

1980-90-იანი წლების მიჯნაზე სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე გაშლილი გახლდათ სავარაუდო (შესაძლო) ზემოქმედების სიმძლავრის მიხედვით მეორე, ბრძოლისუნარიანი, მზადყოფნის მაღალ ხარისხში მყოფი შეიარაღებული ძალების დაჯგუფება, რომლის საფუძველსაც იტალიური, ბერძნული და თურქული ჯარები შეადგენდნენ. ბლოკის სამხრეთ ფლანგის გაძლიერებისა და ხმელთაშუა ზღვის რაიონში ე. წ. სტაბილურობის შენარჩუნებისთვის ომთ-ის ფარგლებში მუდმივად იმყოფებოდნენ აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთის საბრძოლო ფორმირებები. რეგიონში მნიშვნელოვანი როლი ეთმობოდა მე-6 ამერიკულ ფლოტს – სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) ყველაზე უფრო ბრძოლისუნარიან ოპერატიულ გაერთიანებას. მის შემადგენლობაში შემავალი საბრძოლო ხომალდები, თვითმფრინავები და საზღვაო ქვეითი ჯარის ქვედანაყოფები თანამედროვე სახეობის იარაღითა და სამხედრო ტექნიკით იყვნენ იყვნენ აღჭურვილი, რაც მათ ფართო დიაპაზონის ამოცანების გადაწყვეტის შესაძლებლობას აძლევდა. სწავლებებზე და ვითარების გამწვავების შემთხვევებში იტალიაში, შავი ზღვის სრუტეების რაიონებსა და აღმოსავლეთ ანატოლიაში (თურქეთი) ჩვეულებრივ ხდებოდა საჯარისო ფორმირებების გადმოსროლა ჩრდილოატლანტიკური კავშირის მონაწილე სხვა ქვეყნებიდან. 

ნატო-ს შეიარაღებული ძალები ომთ-ზე უპირატესად სოციალისტური სახელმწიფოების საზღვრებთან მიმდებარე რაიონებში იყო დისლოცირებული. მისი გაშლა საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის იგეგმებოდა ბლოკის სარდლობის ოპერატიული გეგმების შესაბამისად. 

სახმელეთო ჯარები სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე გახლდათ შეიარაღებული ძალების ძირითადი სახეობა და იქ გაშლილი დაჯგუფების დაახლოებით 75 %-ს შეადგენდა. 1989 წლის დასაწყისისთვის ის თითქმის 1 მლნ. ადამიანს მოითვლიდა. სარეზერვო კომპონენტების – კარაბინერთა ჯარების, ეროვნული და ფინანსური გვარდიის (ომიანობის დროს საზღვრების დასაცავად იყენებდნენ), ირეგულარული ჯარების – გათვალისწინებით ნატო-ს ქვეყნების სახმელეთო ჯარების რიცხოვნება ომთ-ზე 1 200 ათას ადამიანს აღემატებოდა. სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს ქვეყნების სახმელეთო ჯარების რიცხოვნების მონაცემები 1980-იანი წლების მიწურულს ქვემოთაა მოყვანილი: 

ი ტ ა ლ ი ა . . . . . . . 265 ათასი (კიდევ 139 ათასი კარაბინერები და ფინანსური გვარდიის პირადი შემადგენლობა – საზღვრის დაცვის ჯარების ტიპისა) 

ს ა ბ ე რ ძ ნ ე თ ი . . . . . . . 155,5ათასი (კიდევ 15 ათასი ეროვნულ გვარდიაში) 

თ უ რ ქ ე თ ი . . . . . . . 522,9 ათასი (გარდა ამისა, 125 ათასი ირეგულარულ ჯარებში) 

ა შ შ . . . . . . . 5 ათასი 

დ ი დ ი | ბ რ ი ტ ა ნ ე თ ი . . . . . . . 3 ათასი 

საზღვარგარეთული სამხედრო ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება თეატრზე იმ ხანებში მოიცავდა 30 დივიზიასა და 54 ცალკეულ ბრიგადას. თითქმის ყველა დივიზია და ცალკეული ბრიგადების უმეტესი ნაწილი საარმიო კორპუსებში იყო შეყვანილი (ცხრილი 1). სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე 17 საარმიო კორპუსი მოითლებოდა (სამი იტალიური, ოთხი ბერძნული და ათიც თურქული). თავიანთი შემადგენლობითა და საორგანიზაციო სტრუქტურით ისინი ერთმანეთისგან განსხვავებული იყვნენ. დანიშნულების მიხედვით საარმიო კორპუსები მშვიდობიანობის დროს მოიცავდა ძალებს რამდენიმე ბრიგადიდან სამ-ოთხ დივიზიამდე, აგრეთვე საარტილერიო, სადაზვერვო, საინჟინრო ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. ომიანობის დროს მათ გაძლიერებას ძირითადად ახლად შექმნილი სტრუქტურების ხარჯზე გეგმავდნენ. გარდა ამისა, საბერძნეთისა და თურქეთის სახმელეთო ჯარებში მართვის საარმიო რგოლებიც იყო (შესაბამისად ერთი და ოთხი საველე არმია, რომელთაგან თითოეული ორიდან ოთხამდე საარმიო კორპუსს აერთიანებდა). საველე არმიების შემადგენლობაში ასევე მხარდაჭერის, საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილებიცა და ქვედანაყოფებიც შედიოდნენ. 

ცხრილი 1 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების საბრძოლო შემადგენლობა და ძირითადი შეიარაღება სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე 

საბრძოლო შემადგენლობა და . . . . . . სულ . . . . . . ომთ-ის . . . . ომთ-ის სამხრეთ- 

შეიარაღება . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ომთ-ზე . . . . სამხრეთ . . . . . აღმოსავლეთ . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ნაწილში . . . . . . . ნაწილში . . . 

საველე არმიების შტაბები . . . . . . . . . . . . 5 . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . 5 . . . 

საარმიო კორპუსების შტაბები . . . . . . . .17 . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . 14 . . . 

დივიზიები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . 30 . . . 

ცალკეული ბრიგადები . . . . . . . . . . . . . .54 . . . . . . . . . . 24 . . . . . . . . . . . . 30 . . . 

ოტრ-ების გასაშვები დანადგარები . . . . 6 . . . . . . . . . . . 6 . . . . . . . . . . . . – . . . 

ტანკები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7520 . . . . . . . . 1720 . . . . . . . . . . 5800 . . . 

საველე არტილერიის ქვემეხები, 

ზცრს, ნაღმსატყორცნები . . . . . . . . . . . 8350 . . . . . . . . 1640 . . . . . . . . . . 6710 . . . 

ტანკსაწინაღმდეგო საშუალებანი . . . .5500 . . . . . . . . 1300 . . . . . . . . . . 4200 . . . 

ზმრ გასაშვები დანადგარები . . . . . . . . .200 . . . . . . . . . 130 . . . . . . . . . . . . 70 . . . 

საზენიტო არტილერიის 

ქვემეხები . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1860 . . . . . . . . . 230 . . . . . . . . . . 1630 . . . 

საარმიო ავიაციის თვითმფრი- 

ნავები და ვერტმფრენები . . . . . . . . . . . .930 . . . . . . . . . 430 . . . . . . . . . . . 500 . . . 

შემოკლებათა აღნიშვნები: ოტრ – ოპერატიულ-ტაქტიკური რაკეტა; ზცრს – ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა; ზმრ – საზენიტო მართვადი რაკეტა. 

რეგიონის როლსა და ადგილზე ნატო-ს გეგმებში, ანუ მის მნიშვნელობაზე, საბჭოთა ავტორები ომთ-ზე დივიზიებისა და ცალკეული ბრიგადების მნიშვნელოვანი რაოდენობით არსებობის მიხედვით მსჯელობდნენ, რომლებიც ევროპულ ომის თეატრზე გაშლილი ბლოკის სახმელეთო ჯარების საერთო შემადგენლობის დაახლოებით 45 %-ს შეადგენდნენ. მაგრამ მობილურობის, საცეცხლე და დარტყმითი ძლიერების თვალსაზრისით კი ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ზე განლაგებულ ჯარებს მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდებოდნენ, ვინაიდან სამხრეთ ფლანგზე დისლოცირებული ბლოკის სახმელეთო ჯარების 30 დივიზიიდან მხოლოდ 10 % და 54 ცალკეული ბრიგადიდან ნახევარზე ცოტა მეტი იყო მექანიზებული და ჯავშანსატანკო (ცხრილი 2). ხოლო სახმელეთო ჯარების შენაერთების უმრავლესობა ომთ-ზე ქვეითი, მოტოქვეითი და ალპიური ფორმირებებით გახლდათ წარმოდგენილი, რომელთა შეიარაღებაშიც (უწინარეს ყოვლისა საბერძნეთსა და თურქეთში) თანამედროვე იარაღსა და სამხედრო ტექნიკასთან ერთად მოძველებული ნიმუშებიც მნიშვნელოვანი რაოდენობით შედგებოდა. 

ცხრილი 2 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების შენაერთების საერთო რაოდენობა სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე 

შენაერთები . . . . . . . იტალია . . . . საბერძნეთი . . . . თურქეთი . . . . . . ს უ ლ 

დივიზიები: 

ქვეითი . . . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . .11 (1*) . . . . . . . . . 11 (1*) . . . . . . 22 (2*) . . . 

მოტოქვეითი . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . 1 . . . . . . . . . . . . . –. . . . . . . . . . . .1 . . . 

მექანიზებული . . . . . . . . – . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . 2 . . . 

ჯავშანსატანკო . . . . . . . . – . . . . . . . . . . .1 . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . .1 . . . 

სულ დივიზიები . . . . . . – . . . . . . . . . .13 (1*) . . . . . . . . . .13 (1*) . . . . . . 26 (2*) . . . 

ცალკეული ბრიგადები: 

ქვეითი . . . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . .1 . . . . . . . . . . . . .11 . . . . . . . . . . 12 . . . 

მოტოქვეითი 

(ალპიური) . . . . . . . . . . .4 (5) . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . 4 (5) . . . 

მექანიზებული . . . . . . . 10 . . . . . . . . . . .2 . . . . . . . . . . . . . .4 . . . . . . . . . . 16 . . . 

ჯავშანსატანკო 

(სატანკო) . . . . . . . . . . .– (4). . . . . . . . . 3 (–) . . . . . . . . . . 6 (–) . . . . . . . . . .9 (4) . . . 

სპეციალური 

დანიშნულების . . . . . . . .1 ** . . . . . . . . . – . . . . . . . . . . . . . 3*** . . . . . . . 4 . . . 

სულ ცალკეული 

ბრიგადები . . . . . . . . . . 15 (9) . . . . . . . . 6 (–) . . . . . . . . . 24 (–) . . . . . . . .51 (7) . . . 

შენიშვნები: * სასწავლო ქვეითი დივიზია; ** საპარაშუტო ბრიგადა; *** ორი «კომანდოსების» ბრიგადა და ერთიც საჰაერო-სადესანტო. 

სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს ქვეყნების შენაერთები და ნაწილები უკვე მშვიდობიანობის დროს იყოფოდა ბლოკის გშძ-ში შემავალ (გამოყოფილ) და ეროვნულ დაქვემდებარებაში დარჩენილ ფორმირებებად; თავის მხრივ კი ალიანსის ეს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალები დაყოფილი გახლდათ ნატო-ში უკვე გადაცემულ და გადაცემისთვის განკუთვნილ ჯარებად. ფაქტიურად ალიანსის მონაწილე ქვეყნების ომთ-ზე განლაგებული მთელი სახმელეთო ჯარები შეიძლებოდა ომიანობის დროს ბლოკის განკარგულებაში გამოეყოთ. 

სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გშძ-ის გაერთიანებათა ხელმძღვანელობისთვის შექმნილი იყო მთავარი სარდლობა (ნახ. 1., შტაბი ნეაპოლში, იტალია). ხმელთაშუა ზღვის აუზის ზღვების აკვატორიებით თეატრი ორ ნაწილად იყო გაყოფილი: სამხრეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნაწილებად. პირველში შედიოდა იტალიის ტერიტორია და ხმელთაშუა ზღვის დასავლეთ ნაწილი, მეორეში – დანარჩენი მისი ნაწილი და საზღვაო აკვატორია. შესაბამისად იყო შექმნილი გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების ორი სარდლობა ომთ-ის სამხრეთ ნაწილსა (შტაბი ქ. ვერონაში, იტალია) და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (შტაბი ქ. იზმირში, თურქეთი). 

[ნახატი] 

ნახ. 1. ნატო-ს გშძ-ის მთავარი სარდლობის სტრუქტურა სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-იანი წლების მიწურულს (უცხოური ბეჭდური გამოცემების ზოგიერთი მონაცემით, საბერძნეთის შეიარაღებული ძალების 3 дсн ???????? დაშლილი გახლდათ) 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში შეიცავდა იტალიურ შენაერთებსა და ნაწილებს, აგრეთვე იტალიაში მყოფ ამერიკულ ჯარებს (ნახ. 2 /რუკა/) 

[ნახატი – რუკა] 

ნახ. 2. ნატო-ს სახმელეთო ჯარების სარდლობებისა და შტაბების დისლოკაცია სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე 

მოცემულ რაიონში მყოფი გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების მთავარ ამოცანას წარმოადგენდა ჩრდილოიტალიურ მიმართულებაზე შეტევითი და თავდაცვითი ოპერაციების წარმოება. მისი ჩრდილოეთ საზღვარი აღმოსავლეთ ალპების ჩრდილოეთ ქედზე გადიოდა, სამხრეთ საზღვარი კი – ადრიატიკის ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე. იტალიის ტერიტორიიდან ალპებში არსებული მთებში გასასვლელების გავლით ეს გზები ავსტრიისა (ბრენერისა და ფილახის გასასვლელები) და იუგოსლავიის (ლუბლიანა – გორიციის გასასვლელი) ფარგლებში გადიოდა. ჩრდილოიტალიური მიმართულება რელიეფის მრავალფეროვნებითა და სირთულით ხასიათდებოდა. ჯარების მოქმედებებისთვის ყველაზე უფრო იოლ მისადგომად (მოსახერხებლად) ლომბარდიის დაბლობი იყო მიჩნეული. 

ი ტ ა ლ ი უ რ ი | ჯ ა რ ე ბ ი,  რომლებიც სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების სარდლობის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში გადასაცემად იყო გამოყოფილი, მოიცავდა მე-3 და -5 საარმიო და მე-4 ალპიურ საარმიო კორპუსებს, 24 ცალკეულ ბრიგადას (ერთი საპარაშუტო, ოთხი სატანკო და ოთხიც მოტოქვეითი, ხუთი ალპიური და ათი მექანიზებული), საარმიო ავიაციის ოთხ პოლკს, საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებს. ისინი ეგრეთ წოდებულ საველე ჯარებს შეადგენდნენ. 

1987 წლის პირველ ნახევარში დაწყებული სახმელეთო ჯარების რეორგანიზაციის შესაბამისად, რომლის შედეგადაც სადივიზიო სტრუქტურა იქნა გაუქმებული, მანამდე დივიზიების შემადგენლობაში შემავალი ბრიგადები, ბატალიონები და სხვა ქვედანაყოფები საარმიო კორპუსების მეთაურობათა ოპერატიულ დაქვემდებარებაში ახლა ცალკეული ერთეულების უფლებებით გადაეცა. სახმელეთო ჯარების მთავარი შტაბის დაქვემდებარებაში დარჩა ცალკეული ბრიგადები – «ფრიული» (მოტოქვეითი) და «ფოლგორე» (საპარაშუტო, ორივე, გარდა ამისა, იტალიური «სწრაფი გაშლის ჯარების» შემადგენლობაში იყო გამოყოფილი), აგრეთვე ცალკეული მექანიზებული ბრიგადა «სარდინიელი გრენადერები». რეორგანიზაციის შესაბამისად სახმელეთო ჯარების სარეზერვო კომპონენტების სტრუქტურაც ცვლილებებს განიცდიდა. ასე, 1988 წელს სამი ახალი კადრირებული (სარეზერვო) ბრიგადა იქნა შექმნილი – ალპიური «პიემონტე», მექანიზებული «ლაციო» და სატანკო «პულია» (მათ შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1989, № 9, გვ. 25). 

ტერიტორიული თავდაცვის ჯარებს, რომლებსაც ასევე ითვალისწინებდნენ რეგიონში ძალების ზოგადი ბალანსის გაანგარიშებისას, მიეკუთვნებოდა ცალკეული ბრიგადები: მოტოქვეითი («აოსტა» და «აკუი») და მექანიზებული («პინეროლო»). მაგრამ ისინი საბრძოლო მოქმდებების ძირითადად საკუთარ ტერიტორიაზე წარმოებისთვის იყვნენ განკუთვნილი, და ეს ტერიტორია კი საველე ჯარების პასუხისმგებლობის ზონაში არ შედიოდა. 

მთელი აღნიშნული შენაერთები და ნაწილები ძირითადად სხვა ქვეყნების მიერ მიწოდებული ან მათი ლიცენზიბით ქვეყანაში წარმოებული იარაღითა და სამხედრო ტექნიკით, აგრეთვე ეროვნული შემუშავების შეიარაღებითაც გახლდნენ აღჭურვილი. 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მონაცემებით, ჯარებში იყო ოპერატიულ-ტაქტიკური რაკეტების «ლანსი» ექვსი გასაშვები დანადგარი (ოტრ გდ), 1780 ტანკი (500 M47, 300 M60A1, 920 «ლეოპარდ-1»), დაახლოებით 4500 ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ), 1110 საველე არტილერიის ქვემეხი (105-მმ დ ზევით), 30-მდე ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა (ზცრს) MLRS და «ფიროსი» (ეროვნული წარმოებისა), 120 მმ ყალიბის 500 ნაღმსატყორცნი, ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების დაახლოებით 1300 გასაშვები დანადგარი (ტსმრ გდ), 230 საზენიტო ქვემეხი (20-, 25- და 40-მმ), საზენიტო მართვადი რაკეტების «გაუმჯობესებული ჰოქი» თითქმის 130 გასაშვები დანადგარი (ზმრ გდ), 150 გადასატანი საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსი (გზრკ) «სტინგერი», საარმიო ავიაციის დაახლოებით 100 თვითმფრინავი და 330 ვერტმფრენი და სხვა საბრძოლო ტექნიკა. 

შენაერთების, ნაწილებისა და ქვედანაყოფების საორგანიზაციო სტრუქტურის სრულყოფის ღონისძიებების გატარებასთან ერთად იტალიის სახმელეთო ჯარების მშენებლობის გეგმებით 1990-იანი წლების დასაწყისში გაითვალისწინებოდა შეიარაღების თანამედროვე ნიმუშებით მათი აღჭურვის გაგრძელება. კერძოდ, საზღვარგარეთული პრესის მონაცემებით, ესენი შეიძლება ყოფილიყო ტანკები «აბრამსი» და «ლეოპარდი», აგრეთვე M60A1, ქვეითთა საბრძოლო მანქანები (ქსმ) VCC-1 და -2 (იტალიის ჯავშანტექნიკის შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное военное обозрение, 1989, № 11, გვ. 22-27), საცეცხლე მხარდაჭერის ვერტმფრენები A.129 «მანგუსტა» , ტანკსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსები (ტსრკ) «თოუ», საკუთარი წარმოების 80-მმ რეაქტიული ტანკსაწინააღმდეგო ყუმბარსატყორცნები «ფოლგორე» (ნახ. 3), საზენიტო სარაკეტო-საარტილერიო კომპლექსები «სქაიგარდ-ასპიდე» და სხვა. ამ ღონისძიებების შესრულება, უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, ხელს შეუწყობდა იტალიური ჯარების საბრძოლო ძლიერების შემდგომ ზრდას, მოცემული ომთ-ის პირობებში მოქმედებებისთვის მათი მზადყოფნის ხარისხის ამაღლებას. 

ა მ ე რ ი კ უ ლ ი | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი  სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე სამხრეთევროპული ტაქტიკური ჯგუფის ნაწილებითა და ქვედანაყოფებით იყო წარმოდგენილი (საერთო რიცხოვნება 5 ათას ადამიანზე მეტი გახლდათ, შტაბი იმყოფებოდა ქ. ვიჩენცაში, იტალია). ისინი აშშ სახმელეთო ჯარების იმ დაჯგუფების საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფისთვის იყვნენ განკუთვნილი, რომლის გაშლაც სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ვითარების გამწვავების შემთხვევაში იგეგმებოდა, აგრეთვე სწავლებების ჩატარების პერიოდებშიც. დასავლურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, რომ ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში მყოფი ამერიკული სახმელეთო ჯარების, და კერძოდ კი ბირთული საბრძოლო მასალებით უზრუნველყოფის 559-ე საარტილერიო ჯგუფის შეიარაღებაში, ჰქონდათ სხვადასხვა სისტემები, რომელთაც შეეძლოთ მოწინააღმდეგის მიზნებისა და ობიექტების ბირთვული იარაღით დაზიანება. გარდა ამისა, იტალიაში დისლოცირებული აშშ ჯარების კონტინგენტის შემადგენლობაში შედიოდნენ ცალკეული საპარაშუტო-სადესანტო ბატალიონი და უზრუნველყოფის რიგი ქვედანაყოფები. 

შ ე ს ა ძ ლ ო | ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | გ ა მ ო ყ ე ნ ე ბ ა  ჯარებისა რეგიონში. ნატო-ს სახმელეთო ჯარების მიერ ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში საბრძოლო მოქმედებების წარმოება გაითვალისწინებოდა შეტევითი და თავდაცვითი ოპერაციების წარმოებით. პირისპირ მდგომი მოწინააღმდეგის განადგურების ძირითად ხერხად როგორც შეტევაში, ისე თავდაცვაშიც ითვლებოდა მისი დაჯგუფების ერთდროული დაზიანება ოპერატიული მოწყობის მთელ სიღრმეში. ეს უნდა უზრუნველეყოთ ჯარების გვარეობათა კომპლექსური გამოყენებით, პირველი ეშელონისა და რეზერვების შენაერთებისა და ნაწილების შეთანხმებული მანევრული მოქმედებებით, ტაქტიკური და საარმიო ავიაციის, საჰაერო და საზღვაო დესანტების, სადაზვერვო-დივერსიული ფორმირებების ფართო ჩართვითა და რადიოელექტრონული ბრძოლის (რებ) საშუალებების მასირებული გამოყენებით. 

ნატო-ს გშძ-ის სწავლებებზე დამუშავებადი ოპერატიული გაშლის ვარიანტებით ჩრდილოეთ იტალიაში ისეთი დაჯგუფების გაშლას ითვალისწინებდნენ, რომელიც მზად იქნებოდა ოპერაციების ჩატარებისთვის გადამჭრელი (გადამწყვეტი) მიზნებით. 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში რეგიონში ნატო-ს საჯარისო და საკომანდო-საშტაბო სწავლებების გამოცდილება იმაზე მოწმობდა, რომ საომარი მოქმედებები ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში შეიძლებოდა დაწყებულიყო ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების მიერ თავდაცვითი ოპერაციების წარმოებით შეტევაზე შემდგომი გადასვლით. ომთ-ის მოცემულ ნაწილში თავდაცვითი ოპერაციის დაგეგმვისა და წარმოებისას სარდლობებსა და შტაბებს მთავარი ყურადღება უნდა მიექციათ ძლიერი პირველი ეშელონის ჩამოყალიბებაზე (ფორმირებაზე). ამასთან შეიძლებოდა ძირითადი ძალისხმევისთვის თავი მოეყარათ იტალია-იუგოსლავიის საზღვრის გაყოლებით მეწინავე თავდაცვითი მიჯნის შენარჩუნებაზე. ბლოკის ხელმძღვანელობის შეფასებით, ნატო-ს გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარებს სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ ნაწილში საინჟინრო მიმართებით მომზადებულ მიჯნებზე თავდაცვითი ოპერაციის წარმოების მსვლელობისას შეეძლოთ მოწინააღმდეგის პირველი ოპერატიული ეშელონის ჯარების შემოტევის მოგერიება, ბირთული იარაღის გამოყენების გარეშე. შემდგომში ოპერატიული რეზერვებით კონტრდარტყმების ჩატარებით, საჰაერო და საზღვაო დესანტების გამოყენებით ვარაუდობდნენ მოწინააღმდეგის სოლისებურად შემოჭრილი დაჯგუფების განადგურებას. ამასთან, სწავლებების გამოცდილებით, კონტრდამრტყმელი დაჯგუფებების ბირთვი შეიძლებოდა შეედგინათ გაძლიერების ამერიკულ ჯარებსა და ნატო-ს მობილურ ძალებს. 

გარდა ამისა, ჩრდილოეთ იტალიის მიმართულებაზე გაითვალისწინებოდა პირველი შეტევითი ოპერაციის ჩატარებაც. ნატო-ს სარდლობის შეხედულებებით, ეს შესაძლებელი გახდებოდა, მაგალითად, ევროპაში საბრძოლო მოქმედებების ძირითად ზონაში – ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ზე მოვლენების ხელსაყრელი განვითარებისას. ასეთი ოპერაციის მიზანი შეიძლებოდა ყოფილიყო მომიჯნავე აღმოსავლეთ-ევროპულ ქვეყნებში გაშლილი მოწინააღმდეგის ჯარების დაჯგუფების განადგურება, ამ სახელმწიფოთა ტეტიტორიის დაპყრობა და ომიდან მათი გამოყვანა. იმ შემთხვევაში, როცა ნატო-ს ხელმძღვანელობის მიერ დასმული მიზნები ვერ შეიძლებოდა ჩვეულებრივი იარაღის დახმარებით ყოფილიყო მიღწეული, აგრეთვე მოწინააღმდეგის მიერ ნატო-ს ჯარების ძირითადი დაჯგუფების განადგურების მუქარის ან იტალიისა და ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სხვა ქვეყნების ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილის დაკარგვის საშიშროების წარმოქმნისას ბლოკის სამხედრო სტრატეგია ითვალისწინებდა ბირთვული იარაღის გამოყენებას. 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მოიცავდა საბერძნეთისა და თურქეთის სახმელეთო ჯარების იმ შენაერთებს, რომლებიც ნატო-ში გადასაცემად იყო გამოყოფილი, აგრეთვე აქ განლაგებულ ამერიკულ და ბრიტანულ ჯარებს. 

საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებების თანახმად, ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში გაშლილი იყო ბლოკის სახმელეთო ჯარების ძირითადი დაჯგუფება ომთ-ზე. გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სარდლობის პასუხისმგებლობის ზონა მოიცავდა ორ რაიონს – ბალკანეთის ნახევარკუნძულსა და თურქეთის აზიურ ნაწილს (აღმოსავლეთ ანატოლიას), რომელთა ფარგლებშიც ჯარებს ამოცანები ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად უნდა გადაეწყვიტათ. 

ნატო-ს სახმელეთო ჯარების ძირითადი დაჯგუფება ბალკანეთში ჩრდილოეთ საბერძნეთსა და აღმოსავლეთ თრაკიაში (თურქეთის ევროპული ნაწილი) იყო განლაგებული ამ ქვეყნების სახელმწიფო საზღვრების უშუალო მახლობლობაში იუგოსლვიასთან და ბულგარეთთან. ნატო-ს სამხედრო სპეციალისტები მოცემული რაიონის ფარგლებში გამოყოფდნენ ვარშავის ხელშეკრულების ორგანიზაციის ქვეყნებთან შესაძლო (სავარაუდო) საბრძოლო მოქმედებების ორ მიმართულებას – საბერძნეთისა და ბოსფორ-დარდანელის. 

საბერძნეთის მიმართულებას, რომელიც დასავლეთიდან ადრიატიკის ზღვით გახლდათ შემოსაზღვრული, აღმოსავლეთიდან კი – საბერძნეთ-თურქეთის საზღვრითა და ეგეოსის ზღვით, უნდა უზრუნველეყო ბლოკის ჯარების გასვლა მთებზე გადასასვლელების გავლით სერბულ-ხორვატულ და რილ-როდოპის მთებში. საბერძნეთის მიმართულების ფარგლებში ადგილმდებარეობა ძირითადად მთაგორიანია. ჯარების ყველა გვარეობით საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის გამოსადეგად მხოლოდ ეგეოსის ზღვის სანაპირო რაიონები და მდინარეების ვარდარის, სტრუმასა და მესტას ველები ითვლებოდა. 

ბოსფორ-დარდანელის მიმართულება უმნიშვნელოვანესი იყო ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, ვინაიდან ამ რაიონში საბრძოლო მოქმედებების მსვლელობაზე, როგორც უცხოელი სამხედრო სპეციალისტები ვარაუდობდნენ, არა მხოლოდ შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობის ერთობლივი შეტევითი მოქმედებების შედეგი იქნებოდა დამოკიდებული, არამედ შავი ზღვის სრუტეების ბლოკადის ოპერაციების შედეგიც. ეს მიმართულება შემოსაზღვრული გახლდათ საბერძნეთ-თურქეთის საზღვრით, თურქეთის დასავლეთ სანაპიროთი და შავი ზღვის სანაპიროთი. მის ფარგლებში არსებული ადგილმდებარეობა უშვებდა პრაქტიკულად ჯარების ყველა გვარეობის გამოყენების შესაძლებლობას. 

აღმოსავლეთ ანატოლიაში ნატო-ს სარდლობა გამოყოფდა ორ მიმართულებას: ყარს-არზრუმისა და ყარაქიოსე-დიარბაქირის. თურქეთის ამ მხრიდან ეს მიმართულებები საბჭოთა ამიერკავკასიის ფარგლებში შემოდიოდა. ორივე მიმართულების ბუნებრივი პირობებისათვის რთული რელიეფია დამახასიათებელი, რომელიც მთათა ქედების შეხამებას წარმოადგენს დაბლობებთან, ქვაბულებთან და ზეგნებთან (პლატოებთან). 

ჯარების მოქმედებებისთვის, ნატო-ს სარდლობის აზრით, ყველაზე უფრო ხელმისაწვდომი ჭოროხის, კელკიტის, ყარს-ერზინჯან-სივასისა და ყარაქიოსე-მუშ-ელიაზიგის გასასვლელები გახლდათ. 

ს ა ბ ე რ ძ ნ ე თ ი ს | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი,  რომელიც სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებაში შედიოდა, წარმოდგენილი გახლდათ 1-ლი საველე არმიით (შტაბი ქ. ლარისაში), რომელიც ოთხი საარმიო კორპუსისგან შედგებოდა, აგრეთვე ცენტრალური დაქვემდებარების შენაერთებით, ნაწილებითა და ქვედანაყოფებით. სულ დაჯგუფების შემადგენლობაში 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე შედიოდნენ ერთი ჯავშანსატანკო, ერთი მოტოქვეითი და 11 ქვეითი დივიზია (მათ შორის ერთი სასწავლო), ოთხი ცაკლეული ჯავშანსატანკო და ორი ცალკეული მექანიზებული ბრიგადა, ოთხი სატანკო ბატალიონი, საველე არტილერიის 15 დივიზიონი, რვა საზენიტო-საარტილერიო დივიზიონი, ზმრ «გაუმჯობესებული ჰოქების» ორი დივიზიონი, საარმიო ავიაციის სამი ბატალიონი და ერთი ცალკეული ასეული. აქვე საბჭოთა ავტორები იმ ნაწილებსა და ქვედანაყოფებსაც აკუთვნებდნენ, რომლებიც ე. წ. შიდა რაიონებისა და კუნძულების სარდლობაში (АСДЕН) შედიოდნენ, და რომელიც თავის მხრივ სახმელეთო ჯარების მთავარი შტაბის უფროსს ექვემდებარებოდა (საარმიო კორპუსის უფლებით). ის საბერძნეთის ტერიტორიის ცენტრალური ნაწილისა და კუნძულების ზონის თავდაცვისთვის იყო განკუთვნილი. 

ინფორმაციის დასავლური წყაროების მონაცემებით, საბერძნეთის სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების შეიარაღებაში შედგებოდა ძირითადად ამერიკული, ფრანგული და დასავლეთგერმანული წარმოების იარაღი და სამხედრო ტექნიკა. მოითვლებოდა: დაახლოებით 1900 საშუალო ტანკი (M26, M47, M48 სხვადასხვა მოდიფიკაციისა, AMX-30, «ლეოპარდ-1A3»), 200-ზე მეტი მსუბუქი ტანკი M24 და M41A3, 335 ჯავშანავტომობილი M8, M20 და M3A1, 200 ქვეითთა საბრძოლო მანქანა (ქსმ) AMX-10P, 2245 ჯავშანტრანსპორტერი (ჯტრ) «ლეონიდასი» (საკუთარი შემუშავების), M3, M59 და M113, საველე არტილერიის დაახლოებით 1400 ქვემეხი, სხვადასხვა ყალიბის დაახლ. 1500 ნაღმსატყორცნი, ტანკსაწინააღმდეგო არტილერიის დაახლ. 1200 ქვემეხი. იყო ტსმრ SS-11-ის, «კობრას», «თოუს», «მილანის» გასაშვები დანადგარები (გდ), ზმრ «გაუმჯობესებული ჰოქის» 36 გდ, ამდენივე თვითმავალი საზენიტო დანადგარი (თზდ) «ჩაპარელი», საზენიტო არტილერიის 130 ქვემეხი, საარმიო ავიაციის დაახლ. 100 თვითმფრინავი და ვერტმფრენი და სხვა საბრძოლო ტექნიკა. 

სახმელეთო ჯარების განვითარების ეროვნული გეგმების, აგრეთვე 1990-იანი წლების შუახანებამდე გაანგარიშებული ნატო-ს გრძელვადიანი პროგრამის შესაბამისად საბერძნეთის შეიარაღებული ძალების სარდლობა შემდგომი ძალისხმევის მიმართვას ჯარების მართვის ხარისხობრივი გაუმჯობესებისკენ ვარაუდობდა, რაც ავტომატიზებული სისტემების მწყობრში შეყვანის ხარჯზე უნდა განეხორციელებინათ, რომლებიც იძლეოდნენ მართვის ყველა ელემენტის გაერთიანების შესაძლებლობას. იგეგმებოდა საფრანგეთიდან და გფრ-დან ტანკებისა და ქსმ-ების, აშშ-დან საარტილერიო ქვემეხებისა და ტსმრ-ების, იტალიიდან კი საარმიო ავიაციის ვერტმფრენების მიწოდების ხარჯზე იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის თანამედროვე სახეობათა რაოდენობის გაზრდა, საკუთარი შემუშავების თანამედროვე იარაღის წარმოების გაფართოება, მოძველებული ნიმუშების შეიარაღებიდან მოხსნა ან ეროვნული სამხედრო მრეწველობის საწარმოებში მათთვის მოდერნიზციის ჩატარება, ნაწილებისა და შენაერთების საბრძოლო მზადყოფნის ასამაღლებლად რიგი ღონისძიებების გატარება. დასახული გეგმების შესრულების შედეგად საბერძნეთის სახმელეთო ჯარებს, უცხოელი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, უნდა ჰქონოდა უფრო მაღალი დამრტყმელი და საცეცხლე ძლიერება, ბრძოლის ველზე მანევრულობა და ფართო შესაძლებლობები ჰაერიდან ჯარების დაფარვასა და ტანკებთან ბრძოლაში. 

თ უ რ ქ უ ლ ი | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი,  რომლებიც ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფების შემადგენლობაში გადაცემისთვის იყო გამოყოფილი ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მოიცავდნენ ოთხ საველე არმიას, რომელთა შემადგენლობაშიც 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე მოითვლებოდა სულ 17 დივიზია (მათ შორის ერთი სასწავლო), 24 ცალკეული ბრიგადა (ექვსი ჯავშანსატანკო, ოთხი მექანიზებული, 11 ქვეითი /მათ შორის ორი სასწავლო/, ორი «კომანდოსების» და ერთიც საჰაერო-სადესანტო), აგრეთვე იყო საბრძოლო და ზურგის უზრუნველყოფის ცენტრალური დაქვემდებარების ნაწილები და ქვედანაყოფები. ძირითადი დაჯგუფებები თავმოყრილი გახლდათ აღმოსავლეთ თრაკიასა (ბულგარეთთან საზღვრის მახლობლად) და აღმოსავლეთ ანატოლიაში (საბჭოთა კავშირთან). კერძოდ, აღმოსავლეთ თრაკიაში 1-ლი საველე არმიის (შტაბი ქ. სტამბულში) შენაერთები და ნაწილები იყო დისლოცირებული (მე- 2, - 3, -5 და 15-ე საარმიო კორპუსები, სულ ათი დივიზია, რომელთაგან რვა იყო ქვეითი და ორიც მექანიზებული, აგრეთვე ოთხი ცალკეული ბრიგადა). ნატოელი სპეციალისტების შეფასებით, 1-ლი საველე არმია ყველაზე უფრო სრულად იყო დაკომპლექტებული და ყველაზე მეტად ბრძოლისუნარიანიც გახლდათ. ის განკუთვნილი იყო მოკავშირებთან (მოკავშირე ჯარებთან) ერთობლივად საბრძოლო მოქმედებების წარმოებისთვის ბოსფორ-დარდანელის მიმართულებაზე. თურქეთის დასავლეთ სანაპიროზე ქ. ნარლიდერეში (ქ. იზმირის მახლობლად) მე-4 (ეგეოსის) საველე არმიის შტაბი იყო განთავსებული, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდნენ ერთი სასწავლო ქვეითი დივიზია და ორი ცალკეული ქვეითი ბრიგადა. 

მე-3 საველე არმია (შტაბი ქ. ერზინჯანში), რომლის შემადგენლობაშიც მე-8 და -9 საარმიო კორპუსები შედიოდნენ (სულ ოთხი ქვეითი დივიზია და ცხრა ცალკეული ბრიგადა), უზრუნველყოფდა ყარს – არზრუმისა და ყარაქიოსე – დიარბაქირის მიმართულებებს. მე-2 საველე არმია (შტაბი ქ. მალათიაში), რომელიც სამხრეთ-აღმოსავლეთ ფლანგის დაფარვისთვის გახლდათ განკუთვნილი, შეიცავდა მე-6 და -7 საარმიო კორპუსებს (სულ ექვსი ცალკეული ბრიგადა). 

მე-4 საარმიო კორპუსი (შტაბი ქ. ანკარაში) ცენტრალურ ანატოლიაში იყო განლაგებული. ის სამი ცალკეული ბრიგადის, აგრეთვე საბრძოლო და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ქვედანაყოფებისგან შედგებოდა და სახმელეთო ჯარების სარდლობის რეზერვს წარმოადგენდა. 

11-ე საარმიო კორპუსი, კვიპროსელი თურქების თემის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საბაბით, 1974 წლიდან კუნძულ კვიპროსზე გახლდათ დისლოცირებული (შტაბი ქ. კირენიაში). 1980-90-იანი წლების მიჯნაზე მის შემადგენლობაში შედიოდა ორი ქვეითი დივიზია საერთო რიცხოვნებით 23 ათას ადამიანზე მეტი. 

ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნებთან საომარი კონფლიქტის შემთხვევაში ამ ორივე საარმიო კორპუსის გამოყენებას ბლკანეთში, რეზერვის სახით ვარაუდობდნენ. 

როგორც უცხოური სამხედრო ბეჭდური გამოცემები იტყობინებოდნენ, თურქეთის სახმელეთო ჯარების შენაერთები და ნაწილები შედარებით მცირე რაოდენობით თანამედროვე შეიარაღებასთან ერთად ძირითადად ამერიკული წარმოების იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის მნიშვნელოვანი რაოდენობის მოძველებული ნიმუშებით გახლდნენ აღჭურვილი. საწყობებში არსებული მარაგების გათვალისწინებით, მათში მოითვლებოდა 3700-ზე მეტი ტანკი (77 «ლეოპარდ-1A3», 1615 M48A5, 1085 M48A1, 900 M47, 100 M41), 3750 ჯტრ M113, M59, M2 და M3, საველე არტილერიის 2000-ზე მეტი ქვემეხი (105-მმ და ზევით, ნახ. 4), ზცრს MLRS-ის ექვსი გასაშვები დანადგარი, სხვადსხვა ყალიბის (81-, 106,7- და 120-მმ) 1800 ნაღმსატყორცნი, 2500-მდე უუკუცემო ქვემეხი (75- და 100-მმ), 500 ტსმრ გდ SS-11, «კობრა», «თოუ» და «მილანი», სხვადასხვა ყალიბის დაახლ. 1500 საზენიტო ქვემეხი, საარმიო ავიაციის სხვადასხვა ტიპის 150-ზე მეტი თვითმფრინავი და თითქმის 250 ვერტმფრენი, აგრეთვე სხვა საბრძოლო ტექნიკა. 

შეიარაღებული ძალების განვითარების ეროვნული და ბლოკური გეგმების შესაბამისად, თურქული სარდლობა ძალისხმევას მიმართავდა შენაერთებისა და ნაწილების საორგანიზაციო სტრუქტურის შემდგომ სრულყოფაზე, მანევრულობის, საცეცხლე და დამრტყმელი ძლიერების ამაღლების მიზნით თანამედროვე შეიარაღებით, აგრეთვე მართვისა და კავშირგაბმულობის საშუალებებით მათ აღჭურვაზე. იგეგმებოდა ჯავშანსატანკო ტექნიკის მიწოდება გფრ-დან («ლეოპარდ-1A3» და -1A4»), აშშ-დან (უკანასკნელი მოდიფიკაციების M60, შემდეგ კი, შესაძლო იყო M1 «აბრამსიც»), მორალურად მოძველებული ნიმუშების საკუთარ საწარმოებში შემდგომი მოდერნიზაციის განხორციელება. დასახული ჰქონდათ ქვეყანაში საბრძოლო ტექნიკის მთელი რიგი თანამედროვე სისტემების წარმოების ორგანიზაცია, მათ შორის ტანკსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსების (ტსრკ), გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსების (გზრკ), ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემების (ზცრს), აგრეთვე ავტომობილების, საინჟინრო მანქანებისა და კავშირგაბმულობის აპარატურის. 

ა მ ე რ ი კ უ ლ ი | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი  ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში წარმოდგენილი გახლდნენ ბირთვული საბრძოლო მასალებით უზრუნველყოფის 558-ე ჯგუფითა (შტაბი ქ. ელეფსისში, საბერძნეთი) და 528-ე საარტილერიო ჯგუფით (ქ. ჩაქმაქლი, თურქეთი), რომლებიც აშშ სამხრეთ-ევროპული ტაქტიკური ჯგუფის შემადგენლობაში შედიოდნენ, რომლის შტაბიც იტალიაში იყო დისლოცირებული. 

ბ რ ი ტ ა ნ უ ლ ი | ს ა ხ მ ე ლ ე თ ო | ჯ ა რ ე ბ ი  რეგიონში ორი მოტოქვეითი ბატალიონითა და სავერტმფრენო ესკადრილიით გახლდათ წარმოდგენილი, რომლებიც კ. კვიპროსზე არსებულ ბრიტანულ სამხედრო ბაზაში იყვნენ განლაგებული. 

ჯ ა რ ე ბ ი ს | შ ე ს ა ძ ლ ო | ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | გ ა მ ო ყ ე ნ ე ბ ა  რეგიონში. საომარი მოქმედებები სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში იგეგმებოდა ეწარმოებიათ «ღრმა დარტყმების» ოპერატიულ-სტრატეგიული კონცეფციის შესაბამისად როგორც შეტევითი, ისე თავდაცვითი ოპერაციების ფორმით, რომლებიც უნდა ეწარმოებიათ საომარ მოქმედებათა თეატრზე ნატო-ს გშძ-ის სარდლობის ხელმძღვანელობით ერთიანი ჩანაფიქრისა და გეგმის მიხედვით. ომთ-ის ამ ნაწილის დიდი განფენილობა და რთული ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები სახმელეთო ჯარების შენაერთების მანევრს აძნელებდა. ამიტომ პირველი ოპერაციების მსვლელობისას ერთობლივი მოქმედებები მათ შეიძლებოდა განკერძოვებულ მიმართულებებზე (по разобщённым направлениям) ეწარმოებიათ. 

თეატრის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში პირველ ოპერაციებში გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების გამოყენების ამოცანებსა და ხერხებს ნატო-ს სარდლობა განიხილავდა პირდაპირ დამოკიდებულებაში უშუალოდ ვარშავის ხელშეკრულების ქვეყნების (სსრკ და ბულგარეთი) საზღვრებთან ჯარების დაჯგუფებათა დროულად გაშლის შესაძლებლობასთან, მათ რიცხვში პირველი ოპერატიული ეშელონისა, რომელსაც იმის შესაძლებლობა უნდა ჰქონოდა, რომ, არა თუ არ დაეშვა გარკვეული ტერიტორიების დაკარგვა, არამედ შეექმნა კიდეც ხელსაყრელი პირობები გადამჭრელი (გადამწყვეტი) მიზნებით ოპერაციების ჩატარებისთვის. 

ნატო-ს სწავლებების გამოცდილებით, რეგიონში საომარი მოქმედებების შესაძლო ხასიათზე დიდ გავლენას მოახდენდა ცენტრალურ-ევროპულ ომთ-ზე მოვლენების მსვლელობა. ასე, ცენტრალურ ევროპაში ვითარების ჩრდილოატლანტიკური კავშირისათვის ხელსაყრელად განვითარების შემთხვევაში ითვალისწინებდნენ ბალკანეთში პირველი შეტევითი ოპერაციის ჩატარებას. ამასთან ნატო-ს სახმელეთო ჯარებს სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში შეეძლოთ განეხორციელებიათ ურთიერთმოქმედება ბლოკის იმ ჯარებთან, რომლებიც უტევდნენ ჩრდილოეთ იტალიიდან. ბალკანეთში შეტევითი ოპერაციის მიზანი შეიძლებოდა ყოფილიყო სოციალისტურ ქვეყნებში გაშლილი დაჯგუფების განადგურება, მათი ტერიტორიების დაპყრობა და ომიდან გამოყვანა, საბრძოლო მოქმედებების სსრკ-ის ტერიტორიაზე გადმოტანისთვის პირობების შექმნა. ამ შემთხვევაში ოპერაციების ჩანაფიქრი, დასავლელი სამხედრო სპეციალისტების აზრით, შეიძლებოდა იმაში ყოფილიყო, რომ ჯართა დაჯგუფებების შემხვედრი დარტყმებით ბერძნული და თურქული თრაკიიდან, აგრეთვე ჩრდილოეთ იტალიიდან, დაენაწევრებიათ მოწინააღმდეგის ჯარები და ცალ-ცალკე გაენადგურებიათ ისინი. იმავდროულად ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე შეტევითი ოპერაციის ჩატარებისთვის ძალებისა და საშუალებათა ეკონომიის მიზნით ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებას აღმოსავლეთ ანატოლიაში შეიძლებოდა მიეღო თავდაცვითი ოპერაციის მომზადებისა და წარმოების ამოცანა, რომელიც მთებში იმ გასასვლელების დაფარვის (დაცვის) მოქმედებებისგან იქნებოდა შემდგარი, რომლებიც თურქეთის ცენტრალური და სამხრეთ-აღმოსავლეთ რაიონებისკენ მიემართება. 

აღმოსავლეთ ანატოლიაში ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფების შეტევითი ოპერაციების მიზანი კი შეიძლებოდა ყოფილიყო პირისპირ მდგომი მოწინააღმეგის განადგურება და საბჭოთა ამიერკავკასიის ტერიტორიისა და რესურსების დაუფლება. 

ბალკანეთში მყოფ ნატო-ს სახმელეთო ჯარების დაჯგუფებას თავდავცით ოპერაციაში შეიძლება შავი ზღვის სრუტეების ზონის შენარჩუნებისა და ჩრდილოეთ საბერძნეთში მთათა გასასვლელების დაფარვის (დაცვის) ამოცანები დაკისრებოდა, რათა არ დაეშვათ ქვეყნის ცენტრალურ რაიონებში მოწინააღმდეგის გარღვევა. 

1980-იანი წლების მეორე ნახევრის სწავლებების გამოცდილებიდან ამომდინარე, ნატო-ს სამხედრო სტრატეგები თვლიდნენ, რომ ბლოკის გშძ-ის მეწინავე დაჯგუფებებს, მათ შორის სამხრეთ-ევროპული ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილშიც, შეეძლოთ მოეგერიებიათ მოწინააღმდეგის პირველი ეშელონის ჯარების შემოტევა და აღედგინათ სახელმწიფო საზღვრის გასწვრივ დაკარგული მდგომარეობა, ისე რომ არ მიემართათ ბირთული იარაღისა და სტრატეგიული რეზერვების გამოყენებისთვის. ომთ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ბირთვული იარაღის გამოყენებაზე გადასვლას ითვალისწინებდნენ მეწინავე თავდაცვითი მიჯნების გარღვევის ან შავი ზღვის სრუტეების ზონის დაპყრობის მუქარის წარმოქმნისას. 

ჯარებისა და შტაბების ო პ ე რ ა ტ ი უ ლ ი | დ ა | ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | მ ო მ ზ ა დ ე ბ ი ს | მ ი მ ა რ თ უ ლ ე ბ ა  (направленность). სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ზოგადბლოკური, აგრეთვე მონაწილე ქვეყნების ეროვნული და ერთობლივი გეგმებით ჩატარებული მრავალრიცხოვანი საკომანდო-საშტაბო და საჯარისო სწავლებების მსვლელობისას ამუშავებდნენ სახმელეთო ჯარების შენაერთებისა და ნაწილების მშვიდობიანი მდგომარეობიდან საომარ მდგომარეობაში გადაყვანის, ადგილმდებარეობისა და ვითარების სხვადასხვანაირ პირობებში (ნახ. 5 და 6) შეტევითი და თავდაცვითი მოქმედებების ორგანიზაციისა და წარმოების საკითხებს როგორც ბირთვული, ისე ჩვეულებრივი იარაღის გამოყენებით, ასევე შეიარაღებული ძალებისა და ჯართა გვარეობების გამოყენების ფორმებისა და ხერხების სრულყოფის საკითხებს აშშ-სა და ნატო-ში მიღებული კონცეფციების – «საჰაერო-სახმელეთო ოპერაცია (ბრძოლა)» და მოწინააღმდეგის «მეორე ეშელონებთან (რეზერვებთან) ბრძოლა» – შესაბამისად. 1980-იანი წლების მიწურულში საშუალო და ნაკლები სიშორის რაკეტების ლიკვიდაციის შესახებ ხელშეკრულების ძალაში შესვლის შემდეგ, რეგიონში ბლოკურ სწავლებებზე სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობდნენ «საკომპენსაციო ვარიანტების» ძიების საკითხებს, ასევე სწავლებების მსვლელობისას დასმული ამოცანების გადაწყვეტას მაღალი სიზუსტისა და შორსმსროლელი იარაღის გათვალისწინებით, რომლებიც ნატო-ს სახელმწიფოების სახმელეთო ჯარებს იმ ხანებში მიეწოდებოდა. 

წლიდან წლამდე გრძელდებოდა ჩრდილოეთ იტალიაში, შავი ზღვის სრუტეების რაიონსა და აღმოსავლეთ ანატოლიაში ბლოკის სხვა ქვეყნებიდან ფორმირებების, კერძოდ ნატო-ს მობილური ძალების, გადასროლასთან დაკავშირებული საკითხების დამუშავება, რომლებიც განკუთვნილი იყვნენ იქ განკლაგებული ჯარების დაჯგუფებათა გაძლიერებისთვის, და აგრეთვე იტალიურ, ბერძნულ და თურქულ ნაწილებთან და შენაერთებთან მათი ერთობლივი მოქმედებების საკითხების დამუშავებასაც. 

ცალკეული სწავლებების მასშტაბების, აგრეთვე მათში ჩართული (გამოყენებული) ჯარებისა და საშუალებათა რაოდენობის გარკვეული შემცირების მიუხედავად, 1980-90-იანი წლების მიჯნაზეც, საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების ინტენსივობა სასწავლო-საბრძოლო საქმიანობის გონივრულ ფარგლებს მნიშვნელოვნად აღემატებოდა. ფაქტიურად ისინი მსხვილმასშტაბიან საომარ რეპეტიციებს წარმოადგენდა, ხოლო მათ საფარველქვეშ ჩატარებული ომთ-ზე ჯარების გაშლის ღონისძიებათა მოცულობა საძუალებას იძლეოდა ბლოკის გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალები ისეთ მდგომარეობაში მოეყვანათ, საიდანაც ისინი შეძლებდნენ უმოკლეს ვადებში წინასწარი მომზადების გარეშე საბრძოლო მოქმედებების დაწყებას. 

საბჭოთა სამხედრო სპეციალისტების შეფასებით, სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ნატო-ს ქვეყნების სახმელეთო ჯარების განვითარება და სრულყოფა, რომლებიც ეროვნული და ბლოკური პროგრამების შესაბამისად ხორციელდებოდა, აგრეთვე შტაბებისა და ჯარების ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების ინტენსიფიკაცია იმ დიდი მნიშვნელობის შესახებ მოწმობდა, რომელსაც ნატო-ს ხელმძღვანელობა 1990-იანი წლების დასაწყისში თავისი სამხრეთ ფლანგის გაძლიერებას ანიჭებდა. პერსპექტივაში ომთ-ზე ნატო-ს ქვეყნების სახმელეთო ჯარების შესაძლებელი რაოდენობრივი შემცირებების განხორციელება (ვარშავის ხელშეკრულების ორგანიზაციის შეირაღებულ ძალებთან ერთად ურთიერთ შემცირების საფუძველზე), როგორც ჩეულებრივ შეიარაღებათა შესახებ იმ ხანებში მიმდინარე მოლაპარაკებების შედეგი, იგეგმებოდა ზოგიერთი მართვის ორგანოს, ზურგის სამსახურებისა და ობიექტების, აგრეთვე საბრძოლო და უზრუნველყოფის ქვედანაყოფების ნაწილის ლიკვიდაციის ან რიცხოვნების შემცირების ხარჯზე. მოცემული შემცირება, როგორც მაშინდელი უცხოური პრესა მოწმობდა, შეიძლებოდა მხოლოდ ოპერატიულ-ტაქტიკურ რგოლს შეხებოდა. ხოლო რაც გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების საორგანიზაციო სტრუქტურას შეეხებოდა, ის ისევე როგორც ომთ-ზე ბლოკის ჯარების პასუხისმგებლობისა და ოპერატიული დანიშნულების ზონა, აშკარა იყო ცვლილებებს არ განიცდიდა. ამის შესახებ, კერძოდ, ჩრდილოატლანტიკური კავშირის მაშინდელი საპროგრამო დოკუმენტებიდან ამომდინარე მითითებებიც მოწმობდა, რომლებიც ნატო-ს საბჭოს საიუბილეო სესიაზე 1989 წელს იქნა მიღებული. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Подполковник С. Печоров, «Сухопутные войска НАТО на Южно-Европейском ТВД», Зарубежное Военное Обозрение, 1990 г. № 1 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სამხედრო მოსამსახურეთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფა 1990-იანი წლების მიწურულისთვის

1990-იანი წლების მონაცემებით, თურქეთის სამხედრო მოსამსახურეთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფა ხდებოდა სამსახურის ადგილის მიხედვით, დახურული ტიპის სპეციალურ პატარა ქალაქებში, როლის მშენებლობის დაფინანსებასაც ახდენდა ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო (ეთმ). ეთმ-ის მთელი საცხოვრებელი ფონდი იყოფოდა ოთხ კატეგორიად. 

– უმაღლესი სამეთაურო შემადგენლობის (ნაწილის მეთაური და მასთან გათანაბრებულნი); 

– სამეთაურო შემადგენლობის (ქვედანაყოფების მეთაურთა და მათთან გათანაბრებულებისთვის); 

– გარნიზონის (გარნიზონის პერსონალისთვის); 

– საცხოვრებელ ფონდად რიგში მყოფთათვის (სამხედრო მოსამსახურეთა ყველა კატეგორიისთვის, რომლებიც პირველ სამში ვერ მოხვდნენ). 

სამსახურეობრივი ბინის პირველ რიგში მიღების უფლებით უმაღლესი და უფროსი ოფიცრები სარგებლობდნენ. 

სამხედრო მოსამსახურეებისთვის სამსახურეობრივი ბინების გამოყოფა, მათი შესახლება და გამოსახლება ხორციელდებოდა შეიარაღებული ძალების პირადი შემადგენლობის შესახებ კანონის დებულებათა შესაბამისად. რიგის მიხედვით ბინის მისაღებად სამხედრო მოსამსახურე წერდა პატაკს ნაწილის მეთაურის სახელზე და ავსებდა სპეციალურ ანკეტას, რომელშიც მიუთითებდა სამსახურის ვადას, ოჯახურ მდგომარეობასა და სხვა მონაცემებს. მათთვის მიცემადი საცხოვრებელი ფართის ზომები შეადგენდა 85 – 150 მ² (სამხედრო წოდებისა და თანამდებობის მიხედვით). სამხედრო მოსამასახურეთა მიერ საცხოვრებელსა და კომუნალურ მომსახურეობაზე გადასახადების გადახდა ხორცილედებოდა შეღავათიანი ტარიფით, რომელიც პრიოდულად (წელიწადში სამჯერ) გადაიხედებოდა ინფლაციის მაღალ ტემპებთან დაკავშირებით. საშუალოდ მისი ზომა 10 – 20-ჯერ ნაკლები გახლდათ, ვიდრე ქვეყნის იმავე რაიონებში მცხოვრები სამოქალაქო მოსახლეობისთვის. 

სამსახურეობრივი ბინა არ ეძლეოდათ იმ სამხედრო მოსამსახურეებს, რომელთაც ჰქონდათ საკუთარი სახლი იმ ქალაქსა ან დაბაში, სადაც განლაგებული გახლდათ ეთმ-ის საცხოვრებელი მცირე ქალაქები, აგრეთვე იმ პირებს, რომლებიც ექვს თვეზე მეტი ვადით იყვნენ სამუშაოდ საზღვარგარეთ გაგზავნილნი. 

იმ სამხედრო მოსამსახურეებს, რომლებიც სამსახურის გავლისთვის ქვეყნის სხვა რაიონებში იქნენ გადაყვანილი, თადარიგში იქნენ განთავისუფლებული, ან კიდევ დაკარგული ჰქონდათ კავშირი შეიარაღებულ ძალებთან, სამსახურეობრივი ბინა უნდა გაეთავისუფლებიათ ორი თვის განმავლობაში. 

იმ სამხედრო მოსამსახურეთა სოციალური დაცვის უზრუნველყოფისთვის, რომლებიც სამხედრო სამსახურიდან თავისუფლდებოდნენ და საკუთარი საცხოვრებელი კი არ გააჩნდათ, გამოიყენებოდა საფინანსო-სამრეწველო ორგანიზაციის – „ურთიერთდახმარების საზოგადოების“ სახსრები, რომელიც ეთმ-ის პატრონაჟით მოქმედებდა და რომელიც განკარგავდა საკუთარ კომერციულ ბანკსა და სამშენებლო სიმძლავრეებს. ამ საზოგადიების წევრები გახლდნენ თურქეთის შეიარაღებული ძალების ყველა ოფიცერი და უნტერ-ფიცერი, რომლებიც ყოველთვიურად სავალდებულო წესით იხდიდნენ საწევრო შენატანებს, რაც მათი ფულადი ანაზღაურების 10 %-ს შეადგენდა. შეიარაღებული ძალებიდან განთავისუფლებისას ისინი ღებულობდნენ მთლიან თანხას, რომელიც ნამდვილი სამხედრო სამსახურის მთელ პერიოდში იქნა დაგროვებული, და რომელიც, კერძოდ, შეიძლებოდა საცხოვრებლის შეძენაზე გამოეყენებიათ. გარდა ამისა, სამხედრო მოსამსახურეთა ამ კატეგორიას უფლება ჰქონდა აეღო მიზნობრივი ოპროცენტო კრედიტები იმ სახლებისა და ბინების შემცირებული ფასებით შეძენისთვის, რომლებიც „ურთიერთდახმარების საზოგადოებას“ ჰქონდა აშენებული. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Генов, «Обеспечение жильем военнослужащих Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1999, № 4. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთი: არმია და პოლიტიკა 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში

რუსული სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში თურქეთის შეიარაღებული ძალები მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ქვეყნის პოლიტიკურ და სოციალურ ცხოვრებაში, ვინაიდან მაღალორგანიზებულ, მრავალრიცხოვან და მძლავრ სახელმწიფო ინსტიტუტს წარმოადგენდა. თურქეთის არმია, რომელიც ერთ-ეთი ყველაზე უფრო მსხვილი გახლდათ რიცხოვნების მხრივ ნატო-ში (მეორე ადგილი აშშ-ის შემდეგ), 1997 წელს მოითვლიდა 500 ათასზე მეტ ადამიანს, მათგან დაახლოებით 400 ათასს – სახმელეთო ჯარებში, 56 ათასზე მეტს – სამხედრო-საჰაერო ძალებში და 51 ათასს – სამხედრო-საზღვაო ძალებში. სახმელეთო ჯარების შეიარაღებაში იმყოფებოდა 2700-ზე მეტი ტანკი, 3500 მოჯავშნული საბრძოლო მანქანა, საველე არტილერიის 4300-ზე მეტი ქვემეხი და ნაღმსატყორცნი, 38 დამრტყმელ ვერტმფრენი. 

არმია თურქეთში ყოველთვის ეროვნული სიამაყის საგანი გახლდათ. სამხედრო მოსამსახურეები მოსახლეობის პატივისცემით სარგებლობდნენ («თითოეული თურქი – გულით ჯარისკაცია»). ეკავათ რა პრივილეგირებული მდგომარეობა საზოგადოებაში, ხელმძღვანელი საარმიო წრეები პირდაპირ ან ირიბად ახდენდნენ გავლენას ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაზე (ასე, მისი ცხრა პრეზიდენტიდან ექვსი ადმირალი იყო). გარკვეულ როლს ამაში ის გენერლები, ადმირალები და ოფიცრები თამაშობდნენ, რომლებიც არმიიდან განთავისუფლების შემდეგ სხვადასხვა პოლიტიკურ პარტიებში შედიოდნენ. 

არმიის მონაწილეობა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში განსაკუთრებით კაშკაშად გამოვლინდა 1923 წლის 29 ოქტომბერს თურქეთის რესპუბლიკის გამოცხადების შემდეგ (ეს გახლდათ პირველი რესპუბლიკა ახლო და შუა აღმოსავლეთში). მისი პრეზიდენტი გახდა თვალსაჩინო სახელმწიფო მოღვაწე და მხედართმთავარი მუსტაფა ქემალ ათათურქი. მისი ხელმძღვანელობით ქვეყანაში იმ დროისათვის რიგი პროგრესული რეფორმები იქნა გატარებული, აგრეთვე დამყარდა მეგობრული და კეთილმეზობლური ურთიერთობები სსრკ-თან. ათათურქის მიერ ჩამოყალიბებული შეიარაღებული ძალების ამოცანები საგარეო და საშინაო მტრებისგან ერის დაცვაზე დაიყვანებოდა. მანვე გამოაცხადა პრინციპი «არმია პოლიტიკის გარეთ (გარეშე)», რომელიც თუმცაღა, უმრავლეს შემთხვევებში არ სრულდებოდა. 

ათათურქის გარდაცვალების შემდეგ (1938 წ.) და განსაკუთრებით კი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ თურქეთმა დაიწყო მის მიერ გატარებული საგარეოპოლიტიკური კურსიდან გადახრა და აშშ-თან სულ უფრო მეტი დაახლოება. ასე, 1947 წელს დაიდო ორმხრივი შეთანხმება, რომელიც ითვალისწინებდა შეერთებული შტატების მიერ სამხედრო დახმარების აღმოჩენას, ხოლო 1952 წელს კი თურქეთის რესპუბლიკა ნატო-ს ბლოკის წევრი გახდა. შემდგომი ხელშეკრულებების შესაბამისად, უფლების მიცემის გარდა იმაზე, რომ მის ტერიტორიაზე სამხედრო ბაზები ჰქონოდა, ამერიკულ მხარეს ასევე უფლება ეძლეოდა აეგო ახალი სამხედრო აეროდრომები, მოეხდინა უკვე არსებულების მოდერნიზაცია, და აგრეთვე აეგო ან განეახლებია სხვა ობიექტებიც. 

რუსი სამხედრო სპეციალისტების შეფასებებით, თურქეთის ხანგრძლივი ორიენტაცია დასავლეთზე და ნატო-ში მონაწილეობა (სამხედრო ხარჯები ეროვნული ბიუჯეტის 20 %-მდე თანხებს შეადგენდა) ხელს უწყობდა იმას, რომ 1970-იანი წლების მეორე ნახევარში მკვეთრად გაუარესდა ქვეყანაში სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა (გაჩერება მრეწველობასა და სოფლის მეურნეობაში, უმუშევრობის ზრდა, სავალუტო-ფინანსური სისტემის გაუარესება). წლის განმავლობაში ფასები სურსათსა და პირველი აუცილებლობის საქონელზე, კომუნალურ მომსახურებასა და ტანსპორტზე ორჯერ გაიზარდა. 3 მლნ.-ზე მეტი ადამიანი უმუშევარი დარჩა. ინფლაციამ 80 % მიაღწია, ხოლო საგარეო ვალმა კი 20 მლრდ. დოლარი შეადგინა. ყოველივე ამან ქვეყანაში პოლიტიკური კრიზისი გამოიწვია. 

1980 წელს უმაღლესმა საარმიო ხელმძღვანელობამ სამხედრო გადატრიალება მოახდინა, რომლის უშუალო შემსრულებლები იყვნენ არმია, აგრეთვე ჟანდარმერია და ეროვნული სადაზვერვო ორგანიზაცია. ის ჩატარებულ იქნა ძირითადად ულტრამემარცხენე და ულტრამემარჯვენე პოლიტიკური ორგნიზაციების ლიკალიზაციისა და ნეიტრალიზაციის მიზნით, აგრეთვე პარლამენტზე ზეწოლის მოსახდენად, რომელიც არ ღებულობდა სერიოზულ ზომებს ქვეყანაში გამეფებული ანარქიის, ტერორისა და სეპარატიზმის წინააღმდეგ, და ისინი საერთოეროვნულ პრობლემად იქცა. ორი წლის განმავლობაში ტერორისტების ხელით 2500-მდე ადამიანი დაიღუპა, დაახლოებით 10 ათასი მოქალაქე კი დაიჭრა. ამასთან ბოროტმოქმედებათა უმრავლესობა დაუსჯელი რჩებოდა, ვინაიდან მკვლელებმა ახერხებდნენ უკვალოდ გამქრალიყვნენ ან უვნებლად დაეძვრინათ თავი მართლმსაჯულებისგან. 

გადატრიალების შემდეგ შეიქმნა ეროვნული უშიშროების საბჭო გენერალური შტაბის უფროსის არმიის გენერლის კ. ევრენის მეთაურობით, სადაც შევიდნენ შეიარაღებული ძალების სახეობათა და ჯანდარმერიის სარდლები. თავისი იდეოლოგიური შეხედულებებით ეს გენერალი დარწმუნებული (დაჯერებული) ნაციონალისტი გახლდათ, და პოლიტიკურ საქმიანობაში კი – ათათურქის მიმდევარი. ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ მან განაცხადა, რომ არმია იძულებული შეიქნა თავის ხელში აეღო სახელმწიფოს ხელმძღვანელობა იმისთვის, რათა დაეცვა ქვეყნისა და ერის მთლიანობა, კანონიერება, ხალხის უფლებები და თავისუფლება, გაეთავისუფლებინა იგი შიშისაგან, უზრუნველყოფდა რა სიცოცხლისა და ქონების უსაფრთხოებას, აგრეთვე აღედგინა სახელმწიფოს ავტორიტეტი. 

1980 წელს მოწყობილი სახელმწიფო გადატრიალება მესამე იყო რესპუბლიკის ისტორიაში (პირველი ორი 1960 და 1971 წლებში აღესრულა) და მან ქვეყანაში ავტორიტარული სამხედრო რეჟიმის დამყარება გამოიწვია. ამასთან ერთად ის წმინდად ზედა ფენებში განხორციელებული ღონისძიების ხასიათს ატარებდა, ვინაიდან მმართველი კლასის (მსხვილი ბიზნესმენები, სამხედრო ელიტა) პრივილეგირებული მდგომარეობა შენარჩუნებულ იქნა. ხოლო როდესაც ოპოზიციური მემარცხენე და მემარჯვენე ძალების მხრიდან ბურჟუაზიულ რეჟიმს მუქარა შეექმნა, არმია პოლიტიკურ ცხოვრებაში გადაჭრით ჩაერია: დათხოვნილ იქნა პარლამენტი და მთავრობა, შეჩერდა ყველა პოლიტიკური პარტიის საქმიანობა. ეროვნული ერთიანობის კომიტეტმა, რომელსაც არმიის გენერალი დ. გიურსელი მეთაურობდა, მთავრობისა და ზეპარტიული კაბინეტის ახალი წევრები დანიშნა, რომლებიც სამხედრო ხელმძღვანელობის მხრიდან კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდნენ და ზომიერ-კონსერვატიული ფრთის პოლიტიკოსები და ტექნოკრატები გახლდნენ. 1983 წლიდან ხელისუფლებამ დაიწყო მმართველობის სამხედრო ფორმიდან სამოქალაქო ფორმაზე თანდათანობით გადასვლა. 

ავტორიტარული სამხედრო მმართველობის 2,5 წლის განმავლობაში თურქეთის პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ცხოვრებაში უკეთესობისკენ შესამჩნევი ცვლილებები განხორციელდა. კერძოდ, გარკვეული ნაბიჯები იქნა გადადგმული ლიბერალიზაციის გზაზე, რაც ქვეყნის მრავალპარტიულ სისტემაზე გადასვლასთან იყო დაკავშირებული. უკვე 1983 წელს, ძირითადი პოლიტიკური პარტიის – სამშობლოს პარტიის გარდა, რომელიც მსხვილი სავაჭრო ბურჟუაზიისა და საბანკო კაპიტალის ინტერესებს წარმოადგენდა, წარმოიშვა სოციალ-დემოკრატიული სახალხო პარტია, რომელიც სოციალ-რეფორმიზმის პოზიციებზე იდგა, აგრეთვე სწორი გზის პარტია – მემარჯვენე ლიბერალური ხასიათისა, რომელიც საშუალო ბურჟუაზიას, ასევე მსხვილი სამრეწველო, სავაჭრო და სოფლის ბურჟუაზიის ერთ ნაწილს ეყრდნობოდა. სამხედრო რეჟიმის დროს აკრძალული კომუნისტური მუშათა პარტიის ნაცვლად 80-იანი წლების ბოლოს შეიქმნა თურქეთის გაერთიანებული კომუნისტური პარტია. სამშობლოს პარტიამ, რომელსაც პარლამენტში უმრავლესობა ჰყავდა, მისი მეშვეობით არჩევნების შესახებ ახალი კანონი გაატარა, რამაც მას დიდი უპირატესობა მისცა და 1987 წლის ნოემბერში ვადამდელ საპარლამენტო არჩევნებში გამარჯვება მოუტანა. 

1990-იანი წლების მეორე ნახევარში ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო, რომელიც მოიცავდა პრეზიდენტს, პრემიერ-მინისტრს, თავდაცვის, საგარეო საქმეთა და შინაგან საქმეთა მინისტრებს, გენერალური შტაბის უფროსსა და შეიარაღებული ძალების სახეობათა სარდლებს. ასეთი შემადგენლობა იძლეოდა «ძალოვანების» მნიშვნელოვანი როლის შენარჩუნების შესაძლებლობას ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში, სადაც ავტორიტარული რეჟიმი საერო დემოკრატიული რესპუბლიკის გვერდიგვერდ არსებობდა. 

რუსი ავტორების შეფასებით, ნატო-ს ბლოკში გაწევრიანების შემდეგ თურქეთმა განვითარების ევროპული მოდელის გზით მნიშვნელოვნად წინ წაიწია. თუმცა კი, მისი სახელმწიფო მოღვაწეები 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში, სამოქალაქო საზოგადოების პირობებში, ნაციონალისტური განწყობებისა და ისლამური ფუნდამენტალიზმის პოზიციების გაძლიერებით უკიდურესად იყვნენ შეშფოთებული. პანთურქიზმის აღორძინების შემთხვევაში მუქარის ქვეშ შეიძლებოდა აღმოჩენილიყო ის ყველაფერი, რაც რესპუბლიკაში ათათურქის დროიდან იქნა მიღწეული, რომელიც ამ რესპუბლიკის ფუძემდებელი გახლავთ. ასეთ პირობებში თურქეთის პოლიტიკურ ცხოვრებაში დიდ როლს ითამაშებდა არმია, რომელსაც გაზეთ «მილეთის» მტკიცებით, თანამედროვე ეტაპზე, ისევე როგორც ოსმალური იმპერიის ხანაშიც, საზოგადოებაში წამყვანი პოზიციები ეკავა და რჩებოდა ერთგვარ სახელმწიფოდ სახელმწიფოში. 

გახლდათ რა ნატო-ს ბლოკის წევრი, თურქეთს უკვე მრავალი წლის განმავლობაში უკანონოდ ჰქონდა ოკუპირებული კვიპროსის ნაწილი. ე. წ. «ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის» ხელმძღვანელის რ. დენეტაშის სიტყვით, მთავარი ამოცანა გახლდათ არ დაეშვათ ის, რომ თურქული თემი კუნძულზე ეროვნულ უმცირესობად ქცეულიყო, ხოლო თავად კუნძული კი – ბერძნულად. 1990-იანი წლების შუახანებში იქ 260 ათასი ადამიანი ცხოვრობდა და თურქული ჯარების 30-ათასიანი «შეზღუდული კონტინგენტი» იყო განლაგებული. 

ქვეყნის ხელისუფალნი, ეყრდნობოდნენ რა არმიას, რუსი ავტორების სიტყვით, უკომპრომისო ბრძოლას აგრძელებდნენ ქურთული ოპოზიციის «ბოევიკების» წინააღმდეგ, რომლებსაც ქურთისტანის მუშათა პარტი მეთაურობდა, ამასთან როგორც საკუთარ, ისე ერაყის ტერიტორიაზეც. 1995–1996 წლებში თურქულმა ჯარებმა მსხვილმასშტაბიანი ოპერაციები ჩაატარეს ჩრდილოეთ ერაყში ამ პარტიის «ბოევიკების» ბაზების ლიკვიდაციის მიზნით, რომელთა მსვლელობისას მთელი რიგი სოფლები იქნა განადგურებული, სადაც მშვიდობიანი მცხოვრებნი იმყოფებოდნენ. ამან გამოიწვია მკვეთრი პროტესტები არა მარტო ერაყის მხრიდან, არამედ ევროპის საბჭოს მხრიდანაც. საბჭოს აღმასრულებელი ორგანოს – მინისტრთა კომიტეტის – მიერ მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება მოცემულ ორგანიზაციაში თურქეთის მღების საკითხის განხილვის შეჩერების შესახებ. 

რთული პოლიტიკური პირობების მიუხედავად, თურქეთის ხელმძღვანელობა უწინდებურად იყო დაკავებული თავისი არმიის საბრძოლო მზადყოფნის განმტკიცების, შეიარაღებული ძალების ყოველივე აუცილებლით უზრუნველყოფის, საბრძოლო ტექნიკის მოდერნიზაციის, პირადი შემადგენლობის მომზადებისა და ნაციონალისტური სულისკვეთებით მისი აღზრდის საკითხებით. 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში ქვეყნის პრეზიდენტი სულეიმან დემირელი, უახლოესი წარსულის გამოცდილების გათვალისწინებით, ობიექტურად აფასებდა სამხედრო წრეების როლს რესპუბლიკის პოლიტიკურ ცხოვრებაში და ამჯობინებდა მათთან «საერთო ენის» გამონახვას, რათა თავიდან აეცილებია შესაძლო კონფლიქტები არმიასა და მთავრობას შორის, რომლებსაც შეიძლებოდა მორიგი სამხედრო გადატრიალებაც გამოეწვია. იმ ხანებში სამოქალაქო და სამხედრო ხელმძღვანელები მოკავშირეების სახით გამოდიოდნენ სახელმწიფოს საშინაო და საგარეო პოლიტიკის საკითხების გადაწყვეტისას. 

1995 წლის ივლისში ქვეყნის პარლამენტმა მიიღო რიგი შესწორებები კონსტიტუციაში: სახელმწიფო მოსამსახურეებს ეძლეოდათ უფლება დაედოთ ხელშეკრულებები ადმინისტრაციასთან; უნივერსიტეტის სტუდენტებსა და მასწავლებლებს მიეცათ პოლიტიკური პარტიების წევრად გახდომს ნებართვა; ამიერიდან თურქეთის ყველა მოქალაქეს 18 წლის მიღწევის შემდეგ ჰქონდა ხმის უფლება (და არ 21 წლისა, როგორც ეს მანამდე იყო); პოლიტიკური საქმიანობა შეეძლებოდათ პროფკავშირებს და სხვა. გარდა ამისა, კონსტიტუციის პრეამბულიდან ამოღებულ იქნა სიტყვები, რომლებიც 1980 წლის სამხედრო პუტჩს განადიდებდა. ყოველივე ეს მოწმობდა მთარობის მისწრაფებას იქითკენ, რომ წინ დემოკრატიის გზით წასულიყო. 

ამასთან ერთად, რუსი ავტორების შეფასებით, დემოკრატიას მოუწევდა სერიოზული გამოცდის ჩაბარება 1995 წლის დეკემბერში პარლამენტის არჩევნებში ისლამისტების გამარჯვებასთან დაკავშირებით. ხელისუფლებაში ისლამისტური ხასიათის კეთილდღეობის პარტიის («რეფაჰ») მოსვლა, რაც 73-წლიანი საერო ისტორიის განმავლობაში პირველად მოხდა, მოწმობდა ქვეყანაში პოლიტიკის ისლამიზაციისა და ისლამის პოლიტიზაციის პროცესის გააქტიურებას. პრემიერ-მინისტრმა რ. ერბაქანმა (ამ პარტიის ლიდერმა) განაცხადა, რომ მისი ცხოვრების მთავარ მიზანს წარმოადგენდა «სამართლიანი ისლამური წესრიგის» სტრატეგიის შემუშავება, რომელსაც საფუძვლად «ათათურქის მიერ გამოცხდებული თურქეთის რესპუბლიკის დემოკრატიული, საერო და სამართლებრივი მოწყობის პრინციპები, და ხალხის აყვავების უზრუნველყოფა» დაედებოდა. ახალი კაბინეტის საქმიანობის მთავარი მიმართულებები შემდეგი იქნებოდა: ტერორიზმის, ლტოლვილების, უმუშევრობის პრობლემების გადაწყვეტა; ყველა სოციალური ფენის წარმომადგენელთა ცხოვრების დონის ამაღლება; საგარეო სავაჭრო დეფიციტის ლიკვიდაცია; ეკონომიკაში ინვესტიციების დაჩქარება; უცხოური კაპიტალის მიმართ ლიბერალური პოლიტიკის გატარება; სახელმწიფო მმართველობის სისტემის გარდაქმნა; პრივატიზაცია; «აღმოსავლეთ ანატოლიის პროექტის» რეალიზაცია. სამხედრო სფეროში იგეგმებოდა ეროვნული მრეწველობის ბაზაზე შეიარაღებული ძალების გადაიარაღების გატარება. 

სხვა საერო პოლიტიკურ ორგანიზციებთან – სწორი გზის პარტიასა და სამშობლოს პარტიასთან – შედარებით ისლამური პარტიის მომხრეთა მნიშვნელოვან ზრდას, რომელიც თურქეთში 1990-იანი წლების შუახანებში დემოკრატიული არჩევნების პროცესში გამოვლინდა, უცხოელი ანალიტიკოსები ამ პარტიის რიგების მჭიდროდ შეკრულობითა და ტაქტიკის სისწორით ხსნიდნენ, როგორც პარლამენტში, ისე ადგილებზეც, სადაც ამ პარტიის წარმომადგენლები ბევრ მუნიციპალიტეტს ხელმძღვანელობდნენ. ამასთანავე ზოგიერთი უცხოელი და ადგილობრივი პოლიტოლოგი შეშფოთებას გამოთქვამდა იმის გამო, რომ ისლამისტებს შეიძლებოდა ეცადათ სახელმწიფოს საერო ორგანოების შარიათით შეცვლა, რასთან დაკავშირებითაც დემოკრატიას სერიოზული გამოცდის ჩაბარება მოუწევდა. ამასთან ერთად, რიგი ექსპერტების აზრით, ახალი მთავრობის როგორც საშინაო, ისე საგარეო პოლიტიკაში მკვეთრი ცვლილებები მოსალოდნელი არ იყო. ისინი იქიდან ამოდიოდნენ, რომ სახელმწიფოს საერო საფუძვლების გარანტია გახლდათ ქვეყნის კონსტიტუცია, რომელშიც ამ მიმართებით იყო დებულებები, რომლებიც გადასინჯვას არ ექვემდებარებოდა, და შეიარაღებული ძალები, რომელსაც პოლიტიკური კრიზისები სამხედრო გადატრიალების გზით არაერთხელ გადაუწყვეტია. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

. . . . . . , «Турция: армия и политика», Зарубежное Военное Обозрение, 1997 г. № 3. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სამხედრო აკადემიები 1990-იანი წლების შუახანებში

თურქეთის შეიარაღებული ძალების უმაღლეს სამხედრო სკოლას საფუძველი 1835 წელს ჩაეყარა, როცა ვენის, პარიზისა და ლონდონის აკადემიებში სასწავლებლად 26 ოფიცერი იქნა გაგზავნილი, რომლებიც მათი დასრულების შემდეგ თურქეთის სამხედრო აკადემიის პირველი მასწავლებლები შეიქნენ. 1930 წლამდე მასში წარმოებდა მხოლოდ სახმელეთო ჯარების ოფიცრების მომზადება, ხოლო 1930-დან სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) და 1937-დან კი – სამხედრო-საჰაერო ძალებისაც (სჰძ). 1952 წელს შეიქმნა ეროვნული უსაფრთხოების აკადემია, ხოლო 1954 წელს – შეიარაღებული ძალების აკადემია. საუკუნენახევარზე მეტი ხნის არსებობის პერიოდში მათ მოამზადეს 13 ათასზე მეტი ოფიცერი. სამხედრო აკადემიის გამოშვებულთაგან ექვსს ეკავა ქვეყნის პრეზიდენტის პოსტი, სამი გახდა სენატის წევრი, შვიდი – თურქეთის უმაღლესი ეროვნული საბჭოს წევრი, 13 – პრემიერ-მინისტრი და 109 მინისტრი. 

1990-იანი წლების შუახანებში ქვეყანაში მოითვლებოდა ხუთი აკადემია: სამი – შეიარაღებული ძალების სახეობათა (სახმელეთო ჯარების, სზძ-ისა და სჰძ-ის), ერთი შეიარაღებული ძალების (სადაც შეიარაღებული ძალების სამივე სახეობის ოფიცრები სწავლობდნენ) და ერთიც – ეროვნული უსაფრთხოების (სადაც სამხედროებთან ერთად სწავლობდნენ სახელმწიფო აპარატის წარმომადგენლებიც). თურქეთის სამხედრო აკადემიის ემბლემა ნახ. 1-ზეა გამოსახული. 

თავისი ისტორიის მანძილზე 1996 წლის დასაწყისის ჩათვლით სახმელეთო ჯარების აკადემიამ მოამზადა 4245 ოფიცერი (ყოველწლიურად მასში 70-მდე მსმენელი მიიღებოდა), სზძ-ის აკადემიამ 1930 წლიდან 677 ოფიცერი გამოუშვა (ყოველწლიურად 30-მდე მსმენელი მიიღებოდა), ხოლო სჰძ-ის აკადემიამ კი 1937 წლიდან – 920 (30 მსმენელი). უმაღლესი სამხედრო-სასწავლო დაწესებულება გახლდათ ასევე შეიარაღებული ძალების აკადემია, რომელიც 1996 წლის მაისისთვის 6015 ოფიცერს ჰქონდა დასრულებული. 

შეიარაღებული ძალების სახეობის აკადემიაში შესვლის კანდიდატს შემდეგი მოთხოვნები უნდა დაეკმაყოფილებინა: ყოფილიყო შეიარაღებული ძალების სახეობის სამხედრო სასწავლებლის კურსდამთავრებული (სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების გამოშვებულ, აგრეთვე სამედიცინო, იურიდიული, საინჟინრო განათლების მქონე ოფიცრებსა და ოფიცერ-მასწავლებლებს სამხედრო აკადემიაში შესვლის უფლება არ ჰქონდათ), ჯარებში 6–12 წელიწადი ჰქონოდა ნამსახურები, ატესტაციის თანახმად მოეგროვებინა 90 ქულა (100 შესაძლებლიდან), არ ჰქონოდა ნასამართლობა. შეიარაღებული ძალების აკადემიის მსმენელებად შეიძლება გამხდარიყვნენ მხოლოდ ის ოფიცრები, რომლებსაც ერთერთი სამხედრო აკადემია ჰქონდათ დამთავრებული და ამის შემდეგ გარკვეული პერიოდით ჯარებშიც ნამსახურები. 

აკადემიაში მისაღები გამოცდების წინ სამხედრო ნაწილებში ეწყობოდა სპეციალური კურსები, სადაც კანდიდატებს აცნობდნენ მათი ჩაბარების წესსა და პროცედურას. შესასვლელი გამოცდები ყოველწლიურად ნოემბერში ტარდებოდა და ერთ კვირას გრძელდებოდა. მათზე დაისმებოდა შეკითხვები ზოგადსაგანმანათლებლო და სამხედრო მომზადებაში, აგრეთვე ტაქტიკაში. კანდიდატების რაოდენობა ყოველწლიურად, როგორც წესი, დაახლოებით 2500 ოფიცერს შეადგენდა, თუმცა კი მსმენელი მათგან მხოლოდ 120 ხდებოდა. 

შეიარაღებული ძალების სახეობის აკადემიაში სწავლება გრძელდებოდა ორ წელიწადს. სასწავლო კვირა შედგებოდა ხუთი დღისგან (6–6 სთ), მათგან ორი ეთმობოდა სხვადასხვანაირ ლექციებსა და კონფერენციებს, რომლებშიც თურქეთის სამრეწველო წრეების წარმომადგენლები, დიპლომატები, ხელოვნების მოღვაწეები და სხვა პირები ღებულობდნენ მონაწილეობას. 

სასწავლო პროგრამები ამ აკადემიებში პრაქტიკულად ერთტიპიური გახლდათ და მოიცავდა ოთხ განყოფილებას (разделы): ძირითადი სამხედრო დისციპლინები, ომების ისტორია და სტრატეგია, ზოგადსაგანმანათლებლო მეცნიერებები, ტაქტიკა. სასწავლო დროის 65 % ეთმობოდა სამხედრო დისციპლინების შესწავლას, 35 % კი ისეთებისა, როგორიცაა ეკონომიკა, იურისპრუდენცია, დიპლომატია. 

თუ შეიარაღებული ძალების სახეობის აკადემიის მსმენელი ღებულობდა განათლებას მხოლოდ ამ სახეობის ფარგლებში, შეიარაღებული ძალების აკადემიაში (სწავლების ვადა 5,5 თვე გახლდათ) იგი სწავლობდა საბრძოლო მოქმედებების მომზადებისა და წარმოების საკითხებს შეიარაღებული ძალების სამივე სახეობის გამოყენებით. მასში მსმენელების მიღება ხორციელდებოდა წელიწადში ორჯერ. სასწავლო კლასები 25–30 ადამიანზე იყო გათვლილი. აკადემიის სარდლობის შეფასებით, მოცემული მაჩვენებელი საშუალო მსოფლიო ნორმებს აღემატებოდა, რის გამოც სწავლების ინტენსიფიკაციისა და მისი ხარისხის ამაღლებისთვის 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში ვარაუდობდნენ სასწავლო ჯგუფების ორჯერ შემცირებასა და მათში მსმენელთა რაოდენობის 12–15 ადამიანამდე დაყვანას. 

თურეთის სამხედრო აკადემიებში გამოყენებული სწავლების თანამედროვე ტექნიკური საშუალებები უზრუნველყოფდა მსმენელთა მომზადების მაღალ დონეს. აქ იყო საკუთარი ტელეცენტრები კლასებში სხვადასხვანაირი სასწავლო პროგრამების ტრანსლირებისთვის, აგრეთვე ეროვნული ტელევიზიისა და უცხოური ტელესამაუწყებლო კომპონენტების პროგრამების მისაღებად. აკადემიას ჰქონდა თანამედროვე კომპიუტერული აღჭურვილობა. მისი შემდგომი სრულყოფის ფარგლებში 1990-იანი წლების მეორე ნახევარში ითვალისწინებდნენ ცალკეული კომპიუტერული ცენტრების შექმნასა და მათთან მსმენელების საცხოვრებელი ბინების მიერთებას. 

ამ სასწავლო დაწესებულებებში, როგორც წესი, დაახლოებით 120 მასწავლებელი მუშაობდა, მათგან დაახლოებით 90 გახლდათ ოფიცერი და 30 კი – სამოქალაქო პირი (ძირითადად პროფესორების შემადგენლობა სამოქალაქო ინსტიტუტებიდან). პრაქტიკულად ყველა ოფიცერ-მასწავლებელს სამხედრო აკადემიები საზღვარგარეთ ჰქონდა დამთავრებული. სამოქალაქო პირთაგან მასწავლებლების არჩევისას ძირითადი ყურადღება ექცეოდა მათ პროფესიულ მომზადებასა და ორატორული ხელოვნების ფლობას. მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიებში არ წარმოებდა სამოქალაქო მასწავლებლების მათ პოლიტიკურ შეხედულებათა მიხედვით ხისტი შერჩევა, სარდლობა მკაცრად ადევნებდა თვალ-ყურს იმას, რომ მათ მსმენელებთან პოლიტიკურ თემებზე საუბრები არ ეწარმოებიათ. ერთ მასწავლებელზე ორიდან ექვს მსმენელამდე მოდიოდა, რაც წამყვანი ევროპული ქვეყნების ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით ნაკლები გახლდათ. ამასთან დაკავშირებით ერთ-ერთ ამოცანას 1990-იანი წლების შუახანებში მასწავლებელთა შემადგენლობის გაზრდა წარმოადგენდა. 

თურქეთის სამხედრო აკადემიებში მათი არსებობის მთელი ისტორიის მანძილზე დაახლოებით 200 უცხოელი ოფიცერი იქნა მომზადებული. სახელდობრ, 1989/1990 სასწავლო წელში აქ 13 უცხოელი ოფიცერი სწავლობდა: ორი აშშ-დან, ერთი ეგვიპტიდან, ერთი კორეის რესპუბლიკიდან, ოთხი პაკისტანიდან, ერთი გფრ-დან და ერთიც ბანგლადეშიდან. ამ რიცხვიდან ცხრა სწავლებას სახმელეთო ჯარების აკადემიაში გადიოდა, ორ-ორი – სზძ-ისა და სჰძ-ის აკადემიებში. 

თურქეთში ჩასვლის წინ უცხოელი აბიტურიენტები წლის განმავლობაში ინტენსიურად სწავლობდნენ თურქულ ენას. ისინი აკადემიაში მეცადინეობებს იმ შემთხვევებში ვერ ესწრებოდნენ, როცა მსმენელებისთვის საიდუმლო ცნობები უნდა შეეტყობინებიათ, რომლებიც სახელმწიფო საიდუმლოებას წარმოადგენდა. 

ამ სასწავლო დაწესებულებებში მომზადების დასრულების შემდეგ უცხოელი ოფიცრები, როგორც წესი, ინიშნებოდნენ სამხედრო ატაშეებად თურქეთში არსებულ თავიანთ საელჩოებში. თურქეთის აკადემიებში მოსწავლე უცხოელი ოფიცრები მაღალ შეფასებას აძლევდნენ მასწავლებელთა შემადგენლობის პროფესიულ დონესა და ტექნიკური აღჭურვილობის ხარისხს. ამავე დროს ზოგიერთი მსმენელი უკმაყოფილებას გამოთქვამდა მათ მიერ სამხედრო დისციპლინის დაცვისადმი გადაჭარბებული მომთხოვნელობის გამო. 

ტერიტორია, რომელზედაც სამხედრო აკადემია იყო განლაგებული, პატარა ქალაქს წარმოადგენდა, სადაც დაახლოებით 5 ათასი ადამიანი ცხოვრობდა, მათ შორის მომსახურე პერსონალიც. აქ არსებული სამხედრო ვაჭრობის მაღაზიები ბანკი, სპორტული შენობა-ნაგებობები (ფეხბურთის, კალათბურთისს და ფრენბურთის სათამაშო მოედნები, ჩოგბურთის კორტები, ბილიარდის სათამაშო დარბაზები და სხვა), აგრეთვე საყოფაცხოვრებო და კულტურული დანიშნულების რიგი ობიექტები მათ პრაქტიკულად ავტონომიურ დასახლებებად აქცევდა. 

თურქეთის სამხედრო აკადემიები კარგი ტექნიკური ბაზისა და მაღალკვალიფიციურ მასწავლებელთა შემადგენლობის წყალობით უზრუნველყოფდა პროფესიული ცოდნის საკმარისად მაღალი დონის მქონე ოფიცრების მომზადებას. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Федин, «Военные академии Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1996 г. № 5. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის შეიარაღებული ძალების რიგითი შემადგენლობის მომზადება 1990-იანი წლების შუახანებში

თურქეთის შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობისა და ჯარების გვარეობათა რიგითი შემადგენლობა 1990-იან წლებში გადიოდა საწყის სამხედრო და სპეციალურ მომზადებას, აგრეთვე ქვედანაყოფების შემადგენლობაში მომზადებას. 

სახმელეთო ჯარებში ნამდვილ სამხედრო სამსახურში გაწვეული ყველა ახალწვეული იგზავნებოდა სასწავლო ცენტრებში, ქვედანაყოფებში, აგრეთვე ჯარების გვარეობათა და სამსახურების სასწავლო ცენტრებში, სადაც წელიწადში სამჯერ (მარტი, ივლისი, ნოემბერი)* მათთვის წარმოებდა საწყისი და სპეციალური მომზადების ორგანიზება (*ახალწვეულების გაწვევა შეიარაღებულ ძალებში ხორციელდებოდა სამ რიგად ყოველ მეოთხე თვეს – მარტში, ივლისსა და ნოემბერში). 

საწყისი მომზადების პირველი პერიოდი შეიცავდა დოკუმენტების გაფორმებას, სამედიცინო შემოწმებას, ფორმის ტანსაცმლის მორგებას (подгонка), ნაწილის განლაგებიდან განთავისუფლებისა (увольнение) და სამხედრო პატივის მიგების წესების შესწავლას. მეორე პერიოდის მსვლელობისას ჯარისკაცები დაკავებული იყვნენ ტაქტიკური, საცეცხლე, სამწყობრო, ფიზიკური და სამედიცინო მომზადებით, სწალობდნენ ბირთვული, ქიმიური და ბაქტერიოლოგიური იარაღის დამაზიანებელ ფაქტორებსა და მათგან დაცვის ხერხებს, გადიოდნენ იდეოლოგიურ მომზადებას (დამუშავებას). 

კვირაში ხუთ დღეს ჯარისკაცები მეცდინეობდნენ 8-8 სთ და ერთ დღეს კი – 4 სთ განმავლობაში. ტაქტიკურ მეცადინეობებზე ამ პერიოდში განსაკუთრებული ყურადღება ეთობოდა ჯარისკაცისა და ათეულის მოქმედებებს ბრძოლის ძირითად სახეობებში. საცეცხლე მომზადების მეცადინეობებზე ხდებოდა საარტილერიო-სასროლი იარაღის მატერიალური ნაწილის, სროლის თეორიისა და წესების შესწავლა. სასროლი იარაღიდან ჩასათვლელი სროლები ტარდებოდა როგორც დღისით, ისე ღამით. საცეცხლე მომზადების პროგრამაში შედიოდა აგრეთვე ხელჩართული ბრძოლის ელემენტების გაცნობაც. საველე პირობებში ახალგაზრდა ჯარისკაცები იძენდნენ შენიღბვის, საჰაერო და მიწისზედა მეთვალყურეობისგან შეფარების (დამალვის, укрытие), ღობურებისა და დაბრკოლებათა გადალახვის უნარ-ჩვევებს (навыки), ამუშავებდნენ მოქმედებებს მასობრივი დაზიანების იარაღის (მდი) გამოყენების შემთხვევაში. ეს ეტაპი მთავრდებიდა გამოცდების ან ჩათვლების ჩაბარებით და ტაქტიკური სწავლებით საბრძოლო სროლით ათეულის შემადგენლობაში. 

სპეციალური ერთეული მომზადების მიზანი გახლდათ – ჯარისკაც-სპეციალისტების მომზადება ჯარების ყველა გვარეობისთვის (სხვადასხვა სასწავლო ნაწილებსა და ცენტრებში): 

– მსროლელები, მეავტომატეები, მეტყვიამფრქვევეები – 58-ე სასწავლო ქვეითი დივიზია (ქ. ისპარტა), 1-ლი და მე-3 სასწავლო ქვეითი ბრიგადები (ქ.-ბი მანისა და ანტალია), 59-ე სასწავლო ქვეითი დივიზია (ქ. კაისერი); 

– უუკუცემო ქვემეხებისა და ნაღმსატყორცნების დამმიზნებლები, საველე და საზენიტო არტილერიის გათვლები – 57-ე (ბორნოვა, ქ. იზმირის რაიონი), 58-ე (ქ. ბურდური) და 59-ე (ქ. ერზინჯანი) სასწავლო საარტილერიო ბრიგადები; 

– ავტოსატრანსპორტო საშუალებების მძღოლები – 58-ე სასწავლო ქვეითი დივიზია (ქ. ისპარტა), 59-ე სასწავლო ქვეითი დივიზია (ქ. კაისერი), მძღოლების საარმიო სკოლები; 

– ტანკებისა და სადაზვერვო მანქანების ეკიპაჟები – სასწავლო ჯავშანსატანკო დივიზია (ეტიმესგუტი, 18 კმ ქ. ანკარის დასავლეთით); 

– მავთულიანი, რადიო- და რადიოსარელეო კავშირგაბმულობის სპეციალისტები – კავშირგაბმულობის სასწავლო ცენტრი (მამაკი, ქ. ანკარა); 

– სპეციალსტები საინჟინრო ჯარებისთვის – საინჟინრო ჯარების სასწავლო ცენტრი (ქ. ნარლიდერე); 

– პარაშუტისტ-მედესანტეები საჰაერო-სადესანტო და სადაზვერვო-დივერსიული ქვედანაყოფებისთვის – სასწავლო ცენტრი (ქ. ეგრიდირი), ცხრაკვირიან სწავლებაზე დამატებით ისინი 100 სთ-ის განმავლობაში გადიოდნენ საპარაშუტო მომზადებას; 

– მასობრივი დაზიანების იიარაღის (მდი) სპეციალისტები – სასწავლო ცენტრი (ქ. სტამბული); 

– საარტილერიო-ტექნიკური სამსახურის სპეციალისტები – სასწავლო ცენტრი (ქ. ბალიქესირი); 

– სამედიცინო სამსახურის სპეციალისტები – სასწავლო ცენტრები (ქ.-ბის სამსუნისა და იზმირის რაიონები). 

სპეციალური ერთეული მომზადების დასრულების შემდეგ ჯარისკაცები იგზავნებოდნენ სახმელეთო ჯარების სახაზო ნაწილებსა და ქვედანაყოფებში. სამსახური სახაზო ნაწილებში შედგებოდა საწყისი (15 კვირა) და ძირითადი (60 კვირა) პერიოდებისგან. 

საწყისი პერიოდის დროს ჯარისკაცები გადიოდნენ მომზადებას ქვედანაყოფების (ოცეული, ასეული, ბატალიონი) შემადგენლობაში. ასეულებისა და ბატარეების საბრძოლო შეთანხმებისას (боевое слаживание) სასწავლო დროის 50 %-მდე ეთმობოდა ქვეითი, სატანკო და საარტილერიო ქვედანაყოფების ერთობლივ სწავლებებს. საასეულო სწავლებების ორგანიზება ხდებოდა 2-ჯერ წელიწადში (ზაფხულსა და ზამთარში, ერთ-ერთი მათგანი ღამით). ეს პერიოდი მთავრდებოდა საბატალიონო ტაქტიკური სწავლებითა და საბრძოლო სროლით. 

ძირითადი პერიოდი ითვალისწინებდა ნაწილებისა და შენაერთების შეკვრას (ჩამოყალიბებას, сколачивание) და ეროვნული ოპერატიული გეგმებითა და ნატო-ს გეგმებით ჩატარებად ტაქტიკურ სწავლებებში სამხედრო მოსამსახურეთა მონაწილეობას. 

სამხედრო-საჰაერო ძალებში (სჰძ) რიგითი შემადგენლობისა და საავიაციო ნაწილების მიწისზედა მომსახურების სპეციალისტების მომზადება ეკისრებოდა სჰძ-ის სასწავლო სარდლობას (ქ. ღაზიემირი). სულ სჰძ-ის სასწავლო ნაწილებსა და ცენტრებში 1990-იანი წლების შუახანებში ყოველდღიურ მომზადებას გადიოდა დაახლოებით 12 ათასი ადამიანი. სწავლების ვადა შეადგენდა ოთხ-ექვს თვეს. 

სკოლებსა და სასწავლო ცენტრებში ახალგაზრდა ჯარისკაცებისგან ამზადებდნენ სხვადასხვა დარგის სპეციალისტებს: 

– მომსახურების ქვედანაყოფების ჯარისკაცები – სჰძ-ის სასწავლო ბრიგადა (ქ. ქჲუთაქჲა); 

– ელექტრონიკისა და რადიომაუწყებლობის სპეციალისტები, მეკავშირეები, რადიოსალოკაციო სადგურების (რლს) გათვლები – კავშირგაბმულობის სკოლა (ქ. იზმირი), სწავლების ვადა გახლდათ ექვსი თვე; 

– შეიარაღებისა და საბრძოლო მასალების ტექნიკოსები – შეიარაღების სკოლა (ქ. იზმირი); 

– სააეროდრომო სამსახურის სპეციალისტები – სააეროდრომო სამსახურის სკოლა (ქ. იზმირი); 

– ზურგის სამსახურების რიგითი შემადგენლობა – მომარაგების სკოლა (ქ. ესქიშეჰირი); 

– ტექნიკოს-მოტორისტები – მოტორისტების სკოლა (ქ. ბურსა). 

ავიაქვედანაყოფებში მისვლის შემდეგ რიგითი შემადგენლობა აგრძელებდა თვითმფრინავების მომსახურების, საბრძოლო გაფრენებისთვის მათი მომზადების, საბრძოლო მასალების მიტანისა და მათი ჩამოკიდების, საავიაციო ტექნიკის რემონტისა და სხვა უნარ-ჩვევების (навыки) სრულყოფას. 

სამხედრო-საზღვაო ძალებში (სზძ) ახალწვეული მატროსები საწყის სამხედრო მომზადებას გადიოდნენ სზძ-ის სასწავლო სარდლობის (კუნძ. ჰეიბელიადა) სასწავლო ნაწილებსა და ცენტრებში. მათი გამტარუნარიანობა 1990-იანი წლების შუახანებში შეადგენდა 10 ათას ადამიანს წელიწადში. სწავლების ვადა კი ექვსი-ცხრა თვე გახლდათ. 

სზძ-ში სამსახური, ისევე როგორც თურქეთის შეიარაღებული ძალების სხვა სახეობებში, რიგითი შემადგენლობისათვის ითვალისწინებდა საწყის (ექვსი თვე) და სპეციალურ მომზადებას, რომლებიც ხორციელდებოდა სასწავლო პოლკებში, სკოლებში და კურსებზე, აგრეთვე სამსახურს სახაზო ნაწილებში. 

სპეციალური მომზადება (2-12 თვე) ტარდებოდა შემდეგ სასწავლო ნაწილებსა და სკოლებში: 

– დამნაღმავები, ტორპედისტები, არტილერისტები, მესაჭეები, სატრიუმო მემანქანეები, საქვაბის მემანქანეები და მოტორისტები – 1-ლი და მე-2 სასწავლო პოლკები (ქ.-ბი ისკანდერუნი და იზმირი), სწავლების პერიოდი გახლდათ ექვსი-ცხრა თვე; 

– სანაპირო და საზენიტო არტილერიის გათვლები – ბოსფორის სრუტის სანაპირო არტილერიის 1-ლი, მე-2, -3 და -4 დივიზიონები (დასავლური ტერმინოლოგიით, ბატალიონები) და საზენიტო არტილერიის მობილური ბატარეა, დარდანელის სრუტის სანაპირო არტილერიის მე-5 დივიზიონი და საზენიტო არტილერიის 14-ე ბატარეა, ცხრა კვირა; 

– საგემბანო სამსახურის რიგითი შემადგენლობა – ქ. კარამჲურსელის სასწავლო ცენტრთან არსებული საგემბანო სამსახურის სკოლა, ექვსი თვე; 

– წყალქვეშა ფლოტის რიგითი შემადგენლობა – ქ. კარამჲურსელის სასწავლო ცენტრთან არსებული წყალქვეშა ფლოტის სპეციალისტების სკოლა, ცხრა თვე; 

– საბრძოლო მცურავები – საბრძოლო მცურავების სკოლა ჩუბუქლუში (ქ. სტამბული), 12 თვე; 

– სპეციალისტები ზურგის სამსახურებისთვის – ზურგის სკოლასთან (ქ. გჲოლჯჲუკი) არსებული ზურგის სამსახურების რიგითი შემადგენლობის კურსები, ცხრა კვირა; 

– სპეციალისტები ადმინისტრაციული სამსახურისთვის – ზურგის სკოლასთან (ქ. გჲოლჯჲუკი) არსებული ადმინისტრაციული სამსახურის რიგითი შემადგენლობის კურსები, ცხრა კვირა; 

გარდა ამისა, იყო კურსები, სადაც სზძ-თვის ცხრა კვირის განმავლობაში ამზადებდნენ შიკრიკებსა და მზარეულებს. 

სახაზო ნაწილებში სამსახურის დროს გრძელდებოდა რიგითების შემდგომი სწავლება ეკიპაჟების, გათვლების, ცალკეული ხომალდებისა და ხომალდთა ერთგვაროვანი ჯგუფების შემადგენლობაში. ეს პერიოდი მთავრდებოდა სზძ-ის სწავლებებით, აგრეთვე ერთობლივი სწავლებებით სახმელეთო ჯარებისა და სჰძ-ის ნაწილებთან, ასევე ნატო-ს სარდლობის გეგმების მიხედვით ჩატარებული სწავლებებით. 

ვადიანი სამსახურის დასრულების შემდეგ ეროვნული თავდაცვის მინისტრისა და გენერალური შტაბის უფროსის ბრძანებით სამხედრო მოსამსახურეები თადარიგში თავისუფლდებოდნენ, რის შესახებაც მათ პირადობის მოწმობებში კეთდებოდა აღნიშვნა. ცნობები ამის შესახებ იგზავნებოდა სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებებში. ყოფილი სამხედრო მოსამსახურეები ვალდებული იყვნენ სამთვიან ვადაში მიემართათ ამ ორგანოებისთვის აღრიცხვაზე დასაყენებლად, რის შესახებაც ასევე პირადობის მოწმობაში კეთდებოდა აღნიშვნა. 

თადარიგის სამხედრო მოსამსახურეებს საზღვარგარეთ გამგზავრების უფლება მხოლოდ რომელიმე სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებაში აღრიცხვაზე დადგომის შემდეგ ეძლეოდათ. 

ის პირები, რომლებმაც ნამდვილი სამსახურის ვადა მოიხადეს და არმიიდან განთავისუფლდნენ, ერთი წლის განმავლობაში 1-ლი რიგის რეზერვში იმყოფებოდნენ, რომელსაც სპეციალური გაწვევა ეწოდებოდა. სპეციალური გაწვევის კონტინგენტი შეიძლებოდა გაეწვიათ უწინარეს ყოვლისა სამხედრო-პოლიტიკური ვითარების გამწვავების შემთხვევაში და სამხედრო კონფლიქტის წარმოქმნის მუქარისას, უკვე მშვიდობიანობის დროს გაშლილი საბრძოლო შენაერთებისა და ნაწილების სრულად დაკომპლექტებისთვის. მომდევნო (მე-2 და -3) რიგის რეზერვისტები მობილიზაციის გამოცხადებისას გამოყენებულ იქნებოდნენ როგორც არსებული, ისე ახლად ჩამოყლიბებადი შენაერთებისა და ნაწილების სრულად დაკომპლექტებისთვის. 

თადარიგში მყოფი სამხედრო მოსამსახურეები რეგულარულად გადიოდნენ გადამზადებას რეზერვისტების შეკრებებზე ყოველწლიური სამობილიზაციო სწავლებების დროს 30-45 დღეღამის განმავლობაში. 

თადარიგის სამხედრო მოსამსახურეთა სწავლებებზე, გადამზადებასა და სხვა მსგავს ღონისძიებებზე გაწვევა ხორციელდებოდა მინისტრთა საბჭოს გადაწყვეტილებით გენერალური შტაბის წინადადების საფუძველზე. სამხედრო მოსამსახურეები, რომელთაც ჰქონდათ კლასი (классность) სამხედრო-სააღრიცხვო სპეციალობის მიხედვით, შეიძლებოდა გაწვეული ყოფილიყვნენ ორ წელიწადში ერთხელ არაუმეტეს 1,5 თვის ვადით. ვადიანი სამხედრო სამსახურის გავლის გარეშე თადარიგში ჩარიცხულები არმიაში გაიწვეოდნენ არანაკლებ ექვსი თვის ვადით. 

თადარიგის სამხედრო მოსამსახურეები ვალდებულნი იყვნენ 24 სთ ვადის განმავლობაში გამოცხადებულიყვნენ სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებაში სწავლებაზე, გადამზადებაზე და სხვა გაწვევის გამოცხადების მომენტიდან. მათთვის, ვინც მოცემულ მომენტში საზღვარგარეთ იმყოფებოდნენ, შეკრების ადგილს წარმოადგენდა შესაბამისი საელჩო ან საკონსულო. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

?????, «Подготовка рядового состава вооруженных сил Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1996 г. № 2. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთში ოფიცერთა კადრების მომზადება 1990-იანი წლების შუახანებში

რუსული სამხედრო პერიოდიკის ცნობით, 1990-იან წლებში, თურქეთის შეიარაღებული ძალების სარდლობა სერიოზულ ყურადღებას უთმობდა ოფიცერთა კადრების მომზადებას, ისწრაფვოდა რა არმიის დაკომპლექტების უზრუნველყოფისკენ კვალიფიციური და პოლიტიკურად კეთილსაიმედო ოფიცრებით. სწავლების პროცესში ინერგებოდა ახალი, უფრო ეფექტური მეთოდები, სრულყოფას განიცდიდა სასწავლო-მატერიალური ბაზა. დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა ოფიცერთა კადრების მორალურ-ფსიქოლოგიურ და ფიზიკურ მომზადებას, რომლებსაც შეეძლოთ მათში ნებისყოფა (волевые качества) განევითარებიათ და ისინი ფიზიკურად გამოეწრთოთ, რაც აუცილებელი გახლდათ სხვადასხვანაირ საბრძოლო პირობებში მოქმედებათა წარმოებისთვის. 

ოფიცერთა კადრები მზადდებოდა ძირითადად ეროვნულ სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში და მათი მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილი სწავლობდა საზღვარგარეთ, უმთავრესად აშშ-სა და გფრ-ში, სადაც ისინი იგზავნებოდნენ ქვეყნის შეიარაღებული ძალებისთვის შესასყიდი ახალი ტექნიკისა და იარაღის ასათვისებლად. თურქეთში არსებული კანონმდებლობის საფუძველზე ოფიცერთა კადრების მომზადება ხორციელდებოდა სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებების სისტემაში, უნივერსიტეტებსა და სხვა სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლებლებში, აგრეთვე თადარიგის ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების შემადგენლობიდან შერჩევის ხარჯზე. 

საწყისი სამხედრო განათლება ეძლეოდათ სამხედრო ლიცეუმებში, რომელთა კურსდამთავრებულნიც უპირატესობას ღებულობდნენ სამხედრო სასწავლებელში ჩასაბარებლად, საშუალო კი (ძირითადად თეორიული მომზადება) – სამხედრო სასწავლებლებში. უმაღლეს სამხედრო განათლებას თურქული შეიარაღებული ძალების ოფიცრები ღებულობდნენ სამხედრო აკადემიებში, რომლებიც ტერიტორიულად იყო გაერთიანებული (ექვსი აკადემიიდან ხუთი განლაგებული გახლდათ ქ. სტამბულში) და ყველა ისინი სამხედრო აკადემიების ერთიან უფროსს ექვემდებარებოდნენ (არმიის გენერლის წოდებისა). მასვე ექვემდებარებოდა სამეთაურო შემადგენლობის უმაღლესი კურსებიც, რომლებიც არაოფიციალურად ითვლებოდა გენერალური შტაბის აკადემიად. 

უნივერსიტეტებსა და სხვა სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში თურქეთის შეიარაღებული ძალებისთვის ოფიცერთა კადრებს იმ სპეციალობათა მიხედვით ამზადებდნენ, რომლებიც მათთვის შეიძლებოდა სამხედრო სასწავლებლებში ესწავლებინათ. 

სამხედრო ლიცეუმებში მიიღებოდნენ მხოლოდ მამრობითი სქესის პირები, რომელთაც ჰქონდათ თურქეთის მოქალაქეობა და დამთავრებული ჰქონდათ ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის რვა კლასი (ან მისი თანაბარი პროფესიული სკოლა). ისინი უნდა ყოფილიყვნენ ფიზიკურად და ფსიქიურად ჯანმრთელნი, არ ჰქონოდათ ნასამართლობა (ეს პირობა უახლოეს ნათესავებზეც ვრცელდებოდა) და პოლიტიკურად კეთილსაიმედონი ყოფილიყვნენ. სამხედრო ლიცეუმებში შესვლის მსურველები განცხადებით მიმართავდნენ უშუალოდ ლიცეუმის უფროსს მაისის ბოლოდან ივნისის შუა რიცხვებამდე. ლიცეუმში სწავლის ვადა იყო ოთხი წელი. პირველი წელი გახლდათ მოსამზადებელი. ამ პერიოდში ძირითადი ყურადღება ეთმობოდა უცხო ენების შესწავლას. ისინი, რომლებიც მოსამზადებელი კურსის პროგრამის მიხედვით გამოცდებს ვერ ჩააბარებდნენ, ლიცეუმიდან ირიცხებოდნენ. ენობრივი ზოგადსაგანმანათლებლო (языковые общеобразовательные) სკოლების კურსდამთავრებულნი პირდაპირ პირველ კურსზე მიიღებოდნენ. 

1990-იან წლებში თურქეთის შეიარაღებულ ძალებში იყო ხუთი ლიცეუმი: სახმელეთო ჯარებში – სამი, მათ შორის „ქულელი“, ძირითადი სასწავლო დაწესებულება, რომელიც ამზადებდა კადრებს სახმელეთო ჯარების სასწავლებლებისთვის (სტამბული, სწავლება მიმდინარეობდა ინგლისურ ენაზე); „იშიქლარი“ (ბურსა, გერმანულ და ფრანგულ ენებზე); „მალთეფე“ (იზმირი, ინგლისურ ენაზე); სამხედრო-საზღვაო ძალებში (სზძ) – ერთი (ჰეიბელიადა, სტამბული, ინგლისურ ენაზე); სამხედრო-საჰაერო ძალებში (სჰძ) – ერთი (იზმირი, ინგლისურ ენაზე). ასწავლიდნენ რუსულ ენასაც (2 სთ კვირაში). თითოეულ ლიცეუმში რუსულ ენას დაახლოებით 200 ადამიანი სწავლობდა. 

სახმელეთო ჯარების ლიცეუმები თავიანთი სტრუქტურით, მომზადების პროგრამით, სასწავლო ბაზითა და გამტარუნარიანობით (пропускная способность) ერთმანეთის ანალოგიურები იყვნენ. თითოეულ მათგანში ყოველწლიურად დაახლ. 2000 კურსანტი სწავლობდა. ლიცეუმის საორგანიზაციო სტრუქტურა ასეთი გახლდათ: უფროსი, შტაბი, სასწავლო განყოფილება (отдел), მომსახურების ქვედანაყოფები, სასწავლო პოლკი (კურსის ოთხი ბატალიონი, თითოეული სამ-სამი ასეულით). 

სასწავლო წელი 25 სექტემბერს იწყებოდა და 30 მაისს მთავრდებოდა. წლიური პროგრამა მოიცავდა 1225 სასწავლო საათს, რომელთაგან ტექნიკურ დისციპლინებზე მოდიოდა 527 სთ, სოციალურ დისციპლინებზე 343 სთ, უცხო ენებზე, სამხედრო დისციპლინებსა და ფიზიკურ მომზადებაზე – 355 სთ. წელიწადში ორჯერ (თებერვალი, მაისი) სახმელეთო ჯარების სარდლის გეგმის მიხედვით მოწმდებოდა ლიცეუმების აღსაზრდელთა მომზადება და სასწავლო პროცესის ორგანიზაცია. სამხედრო დისციპლინებს კვირაში თითო საათი ეთმობოდა. გარდა ამისა, სასწავლო წლის დასრულების შემდეგ ორი კვირის განმავლობაში გადიოდნენ ბანაკებში (იალოვას რაიონი) სადაც მათ უტარდებოდათ პრაქტიკული მეცადინეობები ტაქტიკაში, საცეცხლე, სამწყობრო და ფიზიკურ მომზადებაში, წარმოებდა სასროლი იარაღის მატერიალური ნაწილის შესწავლაც. 

სახმელეთო ჯარების ლიცეუმები ყოველწლიურად უშვებდნენ 500–500 ადამიანს, სამხედრო-საზღვაო და სამხედრო-საჰაერო ლიცეუმები 140–150 ადამიანს, რომლებიც სამხედრო სასწავლებლებში შესვლის ძირითადი კანდიდატები გახლდნენ. 

ოფიცერთა კადრებს ყველა სპეციალობის მიხედვით ამზადებდნენ შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლებლებში. მათში მიიღებოდნენ 17-დან 20 წლამდე ჭაბუკები, რომლებსაც დამთავრებული ჰქონდათ სამხედრო ზოგადსაგანმანათლებლო ლიცეუმები და მათი თანაბარი სასწავლო დაწესებულებანი. თუმცა კი სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებებიდანაც მიიღებოდნენ ჭაბუკები, როგორც წესი, კურსატნების საერთო რიცხვის არაუმეტეს 20 %-ისა. არ მიიღებოდნენ ადრე რომელიმე ლიცეუმიდან გარიცხული პირები, დაოჯახებულნი ან დანიშნულები, მეტყეველების ან ფიზიკური ნაკლის მქონენი, ასევე ვისაც გადატანილი ჰქონდა ყვავილის დაავადება და მოიხადა ვადიანი ნამდვილი სამხედრო სამსახური. მიღებისას საგანგებო ყურადღება ექცეოდა თავად ჩარიცხვის მსურველისა და მისი უახლოესი ნათესავების პოლიტიკურ კეთილსაიმედობას. 

სამხედრო სასწავლებელში შესვლისათვის აუცილებელი იყო პირადად ან ფოსტით წარედგინათ შემდეგი საბუთები: 

– განცხადება სასწავლებლის უფროსის სახელზე ჩასარიცხ გამოცდებზე დაშვების თხოვნით; – ლიცეუმის დამთავრების დიპლომი ან მისი ასლი; 

– ცნობა ლიცეუმიდან ბეჯითობის (გულმოდგინების) შესახებ ყველა შესწავლილ საგანში ნიშნების მითითებით, რომელშიც ასევე აღინიშნებოდა აბიტურიენტის უკანონო პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ორგანიზაციებსა და დაჯგუფებებში მონაწილეობა; 

– ცნობა პირადი კეთილსიმედობისა და უახლოესი ნათესავების კეთილსაიმედობის შესახებ, დამოწმებული თურქეთის რესპუბლიკის პროკურატურის მიერ და დასკვნები იმის თაობაზე, რომ მოცემული პირი თავისი შეხედულებების მიხედვით შეიძლება განიხილებოდეს როგორც ოფიცრობის კანდიდატი (ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების შვილებს საკმარისი იყო ჰქონოდათ ნაწილის მეთაურის მიერ დამოწმებული ცნობა კეთილსაიმედობის შესახებ); 

– პირადობის მოწმობა ან ასლი (თავისი და მშობლების); 

– სამედიცინო სერტიფიკატი ყვავილზე აცრების შესახებ; 

– ცნობა საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით სამხედრო-სამობილიზაციო განყოფილებიდან; 

– 15 ფოტოსურათი ზომით 4,5×6 სმ; 

– ცნობა ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ „გიულჰანეს“ სამხედრო ჰოსპიტლიდან (ანკარა) ან საცხოვრებელი ადგილი მიხედვით სამედიცინო დაწესებულებიდან. 

ჩარიცხვის მსურველებთან ტარდებოდა წინასწარი გასაუბრება, რომლის მიზანიც გახლდათ მათი პოლიტიკური, სულიერი და კულტურული დონის შემოწმება. მათ ვინც გასაუბრებასა და სამედიცინო გამოკვლევას გაივლიდა, უშვებდნენ გამოცდების ჩაბარებაზე მათემატიკაში, ფიზიკაში, ქიმიაში, უცხო ენებში, ისტორიაში, სოციოლოგიაში, ლოგიკასა და ფიზიკურ მომზადებაში. 

სასწავლო პროგრამებს ადგენდნენ სასწავლებელთა აკადემიური საბჭოები და ამტკიცებდა გენერალური შტაბი. სამხედრო დისციპლინების შესწავლაზე გამოიყოფოდა დაახლ. 1000 სთ (სწავლების ოთხი წლის განმავლობაში). 

სასწავლო წელი შედგებოდა სწავლების ორი პერიოდისაგან: აკადემიური წელი, რომელიც მოიცავდა ორ სემესტრს (16 და 26 კვირა), და პრაქტიკული სწავლება სასწავლო ცენტრში. თითოეული სემესტრის ბოლოს კურსანტები აბარებდნენ გამოცდებს ყველა გავლილ საგანში. მათი შედეგების მიხედვით გამოჰყავდათ საერთო შემაჯამებელი ქულა სემესტრის განმავლობაში, რომლის საფუძველზეც განისაზღვრებოდა მოსწრების ინდექსი. სასწავლებლებს ჰქონდათ კარგი სასწავლო-მატერიალური ბაზა, სასწავლო კლასები კი ელექტრონული ტექნიკისა და სხვადასხვა თვალსაჩინო დამხმარე საშუალებებით იყო აღჭურვილი. მათი ტიპიური ოქრგანიზაცია ქვემოთ 1-ლ ნახატზეა მოყვანილი. 

[ნახატი] 

ნახ. 1. შეიარაღებული ძალების სახეობის სამხედრო სასწავლებლის ორგანიზაცია 

თუ სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლებლებში კურსზე 200–250 ადამიანი სწავლობდა, სამხედრო სასწავლებლებში ქმნიდნენ ჯგუფებს 15–20 ადამიანისგან, ამასთან 65 კურსანტზე მოდიოდა ერთი სასწავლო კაბინეტი და ერთი ლაბორატორია (უნივერსიტეტებში 800–1000 სტუდენტზე – ერთი კაბინეტი). 

სახმელეთო ჯარების ზოგადსაჯარისო საოფიცრო სასწავლებელი „ჰარა ჰარფ ოქულუ“ (ანკარა, ნახ. 2) ყველა სპეციალობის მიხედვით ამზადებდა ოფიცრებს სახმელეთო ჯარებისთვის, ასევე საჟანდარმო ჯარების, ტოპოგრაფიული სამსახურისა და საზღვაო ქვეითი ჯარისათვის (საზღვაო ქვეითი ჯარის ოფიცერთა მომზადების ქვეგანყოფილებას /ქვედანაყოფს, отделение/ ყოველწლიურად ამთავრებდა 10–12 ადამიანი). გარდა ამისა, აქ წარმოებდა სამხედრო იურისტებისა და მშენებელთა სწავლებაც. პირველი სამი კურსისათვის ერთიანი პროგრამა არსებობდა. ამ პერიოდში კურსანტები შეისწავლიდნენ ძირითადად ზოგადსაგანმანათლებლო საგნებს, აგრეთვე სახედროსაც: ტაქტიკას, საცეცხლე (სასროლი იარაღი), სამწყობრო და ფიზიკურ მომზადებას. მეოთხე კურსზე იწყებოდა ჯარების გვარეობათა და სამსახურების მიხედვით სპეციალიზაცია. 

პირველი კურსი – ძირითადი სამხედრო, ტექნიკური და სოციალური* დისციპლინები (960 სასწავლო საათი, დროის 100 %) (*ყველა სასწავლებელში სოციალურ დისციპლინებს ერთიანი გეგმის მიხედვით ასწავლიდნენ და მათ სასწავლო საათების ერთნაირი რაოდენობა ეთმობოდა, ხოლო სამხედრო და ტექნიკურ დისციპლინებს კი – სასწავლებლის პროფილის შესაბამისად): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, დაზვერვის საფუძვლები, სამხედრო ტოპოგრაფია, სწავლების საფუძვლები და მეთოდები, სამხედრო მიმოწერა და ორატორული ხელოვნება, ფიზიკური და საბრძოლო მომზადება (480 სთ; 50 %); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (288; 30); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია, სამართალმცოდნეობა, ეკონომიკის საფუძვლები (192; 20). 

მეორე კურსი (960 სასწავლო საათი; 100 %): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, დაზვერვა, სამხედრო ტოპოგრაფია, საბრძოლო ტექნიკა და შეიარაღება, ჯავშანსატანკო ჯარები, არტილერია, საინჟინრო საქმე, კავშირგაბმულობა, ფიზიკური მომზადება, საბრძოლო მომზადება (512; 53,4); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (240; 25); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია, ეკონომიკა, სამართალმცოდნეობა (208; 21,6). 

მესამე კურსი (960 სასწავლო საათი; 100 %): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, დაზვერვა, სამხედრო ტოპოგრაფია, სამხედრო კანონმდებლობა, კომუნიკაცია, საარტილერიო ტექნიკური მომარაგება, საინტენდანტო სამსახური, პირადი შემადგენლობა, სატრანსპორტო საშუალებანი, სამეთაურო ხელოვნება, ფიზიკური მომზადება, საბრძოლო მომზადება (608; 63,3); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (192; 20); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია (160; 16,7). 

მეოთხე კურსი (960 სასწავლო საათი; 100 %): 

– ტაქტიკურ-ზურგის სამსახური, სპეციალობის თეორია, ომების ისტორია, სამხედრო ფსიქოლოგია, ხელმძღვანელობის მეთოდები, მასობრივი დაზიანების იარაღი, ფიზიკური მომზადება, საბრძოლო მომზადება (544; 57); 

– ფიზიკა, მათემატიკა, ქიმია (224; 23); 

– უცხო ენა, თურქეთის რევოლუციის ისტორია და ქემალიზმის იდეოლოგია, პოლიტიკური ისტორია (192; 20). 

სასწავლებელი ყოველწლიურად უშვებდა 450–500 ოფიცერს ლეიტენანტის სამხედრო წოდების მინიჭებით. შემდეგ ისინი გადიოდნენ ერთწლიან სპეციალიზაციას ჯარების გვარეობათა სასწავლებლებში, რის შემდეგაც მათ ნიშნავდნენ ოცეულის მეთაურის თანამდებობაზე და გზავნიდნენ ჯარებში. 

ტექნიკური დისციპლინების სწავლება წარმოებდა უცხო ენაზე (ინგლისურად, ფრანგულად, გერმანულად). სწავლების დონე საკმარისად მაღალი გახლდათ. დიდი ყურადღება ეთმობოდა მომავალი ოფიცრების ფსიქოლოგიურ და ფიზიკურ მომზადებას. სასწავლო პროცესის მსვლელობისას სასწავლებლის მეთაურობა აწყდებოდა სიძნელეებს კათედრების პედაგოგთა შემადგენლობით დაკომპლექტებაში. 1990-იანი წლების შუახანებში მასწავლებელთა მნიშვნელოვან ნაწილს, განსაკუთრებით ზოგადთეორიული კურსების წასაკითხად, იწვევდნენ სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლებლებიდან. 

სამხედრო-საზღვაო ძალების საოფიცრო სასწავლებელი „დენიზ ჰარფ ოქულუ“ (თუზლა) ამზადებდა ოფიცრებს ხომალდებისა და სანაპირო სამსახურებისთვის. მოქმედებდა ორი ფაკულტეტი: სამეთაურო და საინჟინრო. პირველ სამ კურსზე სწავლება წარმოებდა ერთიანი პროგრამის მიხედვით, მეოთხეზე კი განცალკევებულად – ფაკულტეტებზე. სასწავლო წელი შედგებოდა ორი სემესტრისა (როცა კურსანტები უშუალოდ სასწავლებელში მეცადინეობდნენ) და საზაფხულო პრაქტიკისგან თურქეთის სზძ-ის სასწავლო და საბრძოლო ხომალდებზე. ყოველწლიურად წარმოებდა 100–140 ოფიცრის გამოშვება. სასწავლებლის დასრულების შემდეგ გამოშვებულებს ენიჭებოდათ სამხედრო წოდება ლეიტენანტი და კვალიფიაცია საზღვაო ოფიცერი. ხომალდებზე გაგზავნის წინ ოფიცრები, ისევე როგორც სახმელეთო ჯარებში, გადიოდნენ სპეციალიზაციას. სასწავლებელი წლის განმავლობაში ამზადებდა ასევე თადარიგის ოფიცრებს სანაოსნო სკოლისა და ტექნიკური უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულთაგან. მისი დასრულების შემდეგ ისინი იღებდნენ უმცროსი ლეიტენანტის წოდებას და გადიოდნენ ერთწლიან სტაჟირებას ხომალდებზე, სანაპირო ნაწილებსა და სზძ-ის დაწესებულებებში, შემდეგ კი თადარიგში თავისუფლდებოდნენ. 

ტარდებოდა აგრეთვე ოფიცრების გადამზადება შესაბამის კურსებზე. საზღვარგარეთულ პრესაში იტყობინებოდნენ, რომ 1952 წლიდან სპეციალურად შერჩეულ კურსდამთავრებულებს უშვებდნენ აშშ-ში სრულყოფის სკოლაში (ქ. მონტერეი, კალიფორნიის შტატი), აგრეთვე აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთის, გფრ-ისა და იტალიის სამხედრო-საზღვო ძალებში არსებულ სხვადასხვა მოკლევადიან კურსებზე. 

სამხედრო-საჰაერო ძალების საფრენოსნო სასწავლებელი „ჰავა ჰარფ ოქულუ“ (ეშილიურთი, სტამბული) გახლდათ თურქეთის სჰძ-ის ოფიცერთა კადრების მომზადების ძირითადი სასწავლო დაწესებულება. ის ყოველწლიურად უშვებდა 200–220 ოფიცერს. კურსანტები აქ იღებდნენ ძირითადად თეორიულ მომზადებას. პირველ კურსზე სწავლება ყველა კურსანტისთვის წარმოებდა ერთიანი პროგრამის მიხედვით. მეორე კურსიდან იწყებოდა სპეციალიზაცია. სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ გამოშვებულებს ენიჭებოდათ ლეიტენანტის სამხედრო წოდება და შემდგომი სწავლებისთვის იგზავნებოდნენ ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების სასწავლებლებში. 

სწავლების მთელი პერიოდის განმავლობაში ყველა სასწავლებლის კურსანტებისთვის დადგენილი გახლდათ ერთიანი დღის განრიგი: 

6.00 – ადგომა 

6.00 – 6.15 – დილის ტუალეტი 

6.15 – 7.30 – კროსი 5 კმ (ყოველდღიურად) 

7.30 – 8.15 – საუზმე 

8.15 – 8.30 – მოწყობა და მეცადინეობებისთვის მომზადება 

8.30 – 12.20 – მეცადინეობები 

12.30 – 13.10 – სადილი 

13.20 – 15.30 – მეცადინეობები 

16.00 – 17.00 – ფიზიკური მომზადება 

17.00 – 18.30 – თვითმომზადება 

18.30 – 19.00 – პირადი დრო 

19.00 – 20.00 – ვახშამი 

20.00 – 22.00 – თვითმომზადება 

22.15 – გასაყრისი (отбой) 

ჯარების გვარეობათა და სამსახურების სასწავლებლები ამზადებდნენ კადრის ოფიცრებს, თადარიგის ოფიცრებსა და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრებს. კადრის ოფიცრების მოსამზადებელი განყოფილებები ძირითადად კომპლექტდებოდა შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლებლების კურსდამთავრებულთა მიღების გზით. 

სახმელეთო ჯარების ოფიცერთა სპეციალიზაცია წარმოებდა ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების შემდეგ სასწავლებლებში: 

– ჯავშანსატანკო (ეთიმესგუთი) – სამეთაურო და ტექნიკური შემადგენლობა ჯავშანსატანკო ჯარებისთვის. იყო სამო ქვეგანყოფილება (отделения): კადრის ოფიცრების, თადარიგის ოფიცრებისა და კადრის უნტერ-ოფიცრების. კადრის ოფიცერთა ყოველწლიური გამოშვება შეადგენდა 150–160 ადამიანს, თადარიგის ოფიცრების – დაახლ. 450, უნტერ-ოფიცრების – დაახლ. 500 ადამიანს. სასწავლებლის ბაზაზე შექმნილი გახლდათ ასევე შემდეგი კურსები: ჯავშანსატანკო ჯარების ოფიცერთა სრულყოფის; ოფიცერთა კვალიფიკაციის ამაღლებისა და სპეციალიზაციის; სამხედრო საქმის საფუძვლებისა თადარიგის ოფიცრებისთვის; სატანკო და სადაზვერვო ოცეულების მეთაურთა თანამდებობებზე თადარიგის ოფიცერთა მომზადების; ოფიცერ-ტექნიკოსთა მომზადების; სამხედრო საქმის საფუძვლებისა უნტერ-ოფიცრებისთვის; უნტერ-ოფიცერთა სპეციალიზაციის. 

– ქვეითი (თუზლა) – ქვეითი, მოტოქვეითი, სატყვიამფრქვევო, ნაღმსატყორცნების ოცეულებისა და უუკუცემო ქვემეხების ოცეულების. სწავლების ვადა იყო ერთი-ორი წელი. სასწავლებელში იყო რიგი მუდმივად მოქმედი კიურსებისა: ქვეითი ოფიცრების სრულყოფის, სამოქალაქო უმაღლესი სასწავლებლების კურსდამთავრებულთათვის სამხედრო საქმის საფუძვლების, თადარიგის ოფიცრებისთვის სამხედრო საქმის საფუძვლების, ქვეითი უნტერ-ოფიცრების, ათეულის მეთაურებისა და ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) დამმიზნებლების კვალიფიკაციის ამაღლების (უნტერ-ოფიცრებისთვის). ყოველწლიურად უშვებდბნენ დაახლ. 1000 ადამიანს. 

– ქვეითი თადარიგის ოფიცრებისთვის (ანკარა) კომპლექტდებოდა ირითადად სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებების იმ კურსდამთავრებულებით, ვისაც ვადიანი სამსახური არ ჰქონდა გავლილი. სწავლების ვადა გახლდათ ექვსი თვე, ყოველწლიური გამოშვება დაახლ. 2000 ადამიანი. 

– სარაკეტო-საარტილერიო (ფოლათლი) – კადრის ოფიცრები, თადარიგის ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები სახმელეთო ჯარების ყველა საარტილერიო ქვედანაყოფისა და ნაწილისთვის. ყოველწლიურად უშვებდა დაახლ. 200 კარდის ოფიცერს, 250-მდე თადარიგის ოფიცერსა და 300 უნტერ-ოფიცერს. 

სასწავლებელში მოქმედებდა ოფიცერთა შემადგენლობის სრულყოფის შემდეგი კურსები: 105-, 155- და 203,2-მმ თვითმავალი ჰაუბიცებისა და 175-მმ ზარბაზნების ექსპლუატაციის; საარტილერიო ცეცხლის კორექტირებისთვის ვერტმფრენებისა და თვითმფრინავების პილოტების მომზადების; ოფიცერ-ტექნიკოსების მომზადების; უნტერ-ოფიცრების კვალიფიკაციის ამაღლებისა და სპეციალიზაციის; უნტერ-ოფიცერ – ტექნიკოსების მომზადების. 

– სადაზვერვო-დივერსიული (ეგრიდირი) – ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები კომანდოსების ქვედანაყოფებისა და ნაწილებისთვის. ყოველწლიურად უშვებდა დაახლ. 50 ოფიცერსა და 200–250 ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცერს. აქ იყო პირადი შემადგენლობის სპეციალური ალპინისტური მომზადების კურსები კომანდოსების ნაწილებისთვის და კომანდოსების სპეციალური კურსები. 

– ბირთვული, ბიოლოგიური და ქიმიური დაცვის (სტამბული) – ინსტრუქტორები და ტექნიკური პერსონალი მასობრივი დაზიანების იარაღისგან (მდი) ჯარების დაცვის საშუალებებში. იყო რამდენიმე მუდმივმოქმედი მოკლევადიანი კურსი: შტაბის მუშაკებისა და მეთაურთა კადრების მომზადების; სამხედრო აკადემიების მსმენელთათვის; უნტერ-ოფიცერთა მომზადების. 

– სამხედრო-საინჟინრო (სტამბული) – კადრის ოფიცრები, თადარიგის ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები საინჟინრო ჯარებისთვის. ყოველწლიურად უშვებდა 150–160 კადრის ოფიცერს, დაახლ. 400 თადარიგის ოფიცერსა და 500-მდე ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცერს. 

– კავშირგაბმულობის (მამაქი, ანკარა) – ამზადებდა ოფიცრებისა და უნტერ-ოფიცრების შემადგენლობას კავშირგაბმულობის ჯარებისთვის. ყოველწლიური გამოშვება: კადრის ოფიცრების – 100, თადარიგის ოფიცრების – დაახლ. 300, უნტერ-ოფიცრების – 350-მდე ადამიანი. 

– საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგების (ბალიქესირი) – სპეციალისტები საარტილერიო-ტექნიკური მომარაგებისა და რემონტის ქვედანაყოფებისა და სამსახურებისთვის. ყოველწლიური გამოშვება: კადრის ოფიცრების – დაახლ. 50, თადარიგის ოფიცრების – 600-მდე, უნტერ-ოფიცრების – დაახლ. 500 ადამიანი. 

– სამხედრო-სატრანსპორტო (ღაზიემირი) – კადრის ოფიცრები, თადარიგის ოფიცრები და ზევადიანი სამსახურის უნტერ-ოფიცრები ავტოსატრანსპორტო ქვედანაყოფების, ნაწილებისა და სამსახურებისთვის. სასწავლებლის ყოველწლიური გამოშვება გახლდათ: კადრის ოფიცრების – 40-50, თადარიგის ოფიცრების – დაახლ. 350, უნტერ-ოფიცრების – 150 ადამიანი. 

– საფინანსო-საინტენდანტო (ჰალიჯიოღლუ, სტამბული) – საფინანსო და საინტენდანტო სამსახურების ოფიცრები. 

– სამხედრო-სამედიცინო (იზმირი). 

– სამხედრო-ტოპოგრაფიული (ანკარა). 

– სამთო-ალპინისტური (მუღლა). 

– უცხო ენების (ანკარა) – უნცხო ენების მასწავლებლები და თარჯიმნები (სახმელეთო ჯარების სამხედრო სასწავლებელთან). 

სზძ-ის ოფიცრები თავიანთ პრაქტიკულ უნარ-ჩვევებს სრულყოფდნენ სპეციალიზაციის ექვსთვიან კურსებზე მთავარ სამხედრო-საზღვაო ბაზა გიოლჯუკში, რის შემდეგაც ისინი იგზავნებოდნენ ხომალდებზე და (სანაპირო) ნაწილებში. აუცილებელი ორწლიანი სამსახურის შემდეგ მათ შეეძლოთ შესულიყვნენ სზძ-ის ზურგის სამსახურების სასწავლებელში (გიოლჯუკი), სადაც სწავლობდნენ ზურგის ორგანიზაციას, ფინანსურ გაანგარიშებებსა და ბუღალტერიას, ეკონომიკის საფუძვლებს, სამართალს, საქონელმცოდნეობას, ვაჭრობასა და სხვა დისციპლონებს. სწავლების ვადა გახლდათ ერთი წელი. 

იყო აგრეთვე ექვსთვიანი კურსები ჰიდროგრაფიული სამსახურის ოფიცრების მომზადებისა და ერთწლიანი – ფლოტის წყალქვეშა ძალების ოფიცრების მომზადებისთვის. 

სზძ-ის თადარიგის ოფიცერთა სასწავლებელს (კ. ჰეიბელიადა) აკომპლექტებდნენ ძირითადად საზღვაოსნო სკოლისა და ტექნიკური უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულებით. იყო ორი ქვეგანყოფილება: სამწყობრო და საინჟინრო. სწავლების ვადა თითოეულში გახლდათ ერთი წელი. დასრულების შემდეგ გამოშვებულნი უმცროსი ლეიტენანტის წოდებით ერთწლიან სტაჟირებას გადიოდნენ ხომალდებზე და სანაპირო ნაწილებში, რის შემდეგაც თავისუფლდებოდნენ თადარიგში. 

სჰძ-ის ოფიცრები სპეციალიზდებოდნენ ჯართა გვარეობებისა და სამსახურების შემდეგ სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებებში: 

– საავიაციო-ტექნიკური სასწავლებელი (იზმირი) – ტექნიკური შემადგენლობის ოფიცრები და უნტერ-ოფიცრები რეაქტიული და დგუშიანი თვითმფრინავების მომსახურებისთვის. სწავლების ვადა სპეციალობის მიხედვით შეადგენდა ერთ-ორ წელიწადს. ყოველწლიური გამოშვება გახლდათ 130–150 ადამიანი. 

– საფრენოსნო სასწავლებელი (ღაზიემირი, იზმირი) – შეისწავლიდნენ ფრენების თეორიას და ღებულობდნენ პრაქტიკულ საფრენოსნო მომზადებას დგუშიან თვითმფრინავებზე. სწავლების ვადა იყო ერთი წელი. 

– საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) სასწავლებლი (იზმირი) – ამზადებდა ოფიცრებსა და უნტერ-ოფიცრებს შემდეგი სპეციალობების მიხედვით: რადიოსალოკაციო სადგურების (რლს) ოპერატორები და ტექნიკოსები, მერაკეტეები, მეზენიტეები, სპეციალისტები ავიაციის მართვისა და დამიზნების (наведение) სამსახურისთვის. სწავლების ვადა გახლდათ ერთი-ორი წელი სპეციალობის შესაბამისად. წელიადში უშვებდა 50–70 ადამიანს. 

– კავშირგაბმულობისა და ელექტრონიკის საავიაციო სასწავლებელი (იზმირი) – ოფიცრები, უნტერ-ოფიცრები და რიგითები – კავშირგაბმულობისა და ელექტრონიკის სპეციალისტები. სწავლების ვადა იყო ერთი-ორი წელი სპეციალობისდა მიხედვით. ყოველწლიური გამოშვება – დაახლ. 200 ადამიანი. 

– სააეროდრომო სამსახურის სასწავლებელი (იზმირი) – სხვადასხვა პროფილის ინჟინერ-მშენებლები. 

– მომარაგების სამსახურის სასწავლებელი (ესქიშეჰირი) – ოფიცრების სჰძ-ის მომარაგების სამსახურისთვის. 

– სჰძ-ის უცხო ენათა სასწავლებელი (იზმირი) – სამხედრო თარჯიმნებისა სჰძ-თვის. 

– ბომბტყორცნის სკოლა (ადანა). 

– რეაქტიული ავიაციის ჯგუფი (ესქიშეჰირი) – საფრენოსნო სასწავლებლის კურსდამთავრებულნი ღებულობდნენ პრაქტიკულ საფრენოსნო მომზადებას რეაქტიულ თვითმფრინავებზე. 

მზვერავ-ოფიცრებს შეიარაღებული ძალების ყველა სახეობისთვის ამზადებდნენ შეიარაღებული ძალების სადაზვერვო სასწავლებელში (ანკარა). 

სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლებლებში კადრის ოფიცრობის კანდიდატების შერჩევისა და სწავლების წესი განისაზღვრებოდა ეროვნული თავდაცვის მინისტრის 1968 წლის 11 მაისის დირექტივით. ადმინისტრაციული ხელმძღვანელობა, მატერიალური უზრუნველყოფა და მასზე პასუხისმგებლობა ეკისებოდათ უნივერტსიტეტებისა და უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებების სამხედრო ფაკულტეტების მეთაურობებს. სამხედრო მსმენელების კონტინგენტს ყოველწლიურად ადგენდა ეროვნული თავდაცვის სამინისტრო, სხვადასხვა პროფილის სპეციალისტებში შეიარაღებული ძალების მოთხოვნილებათა შესაბამისად. 1990-იანი წლების შუახანებში ქვეყნის უმაღლეს სამოქალაქო სასწავლო დაწესებულებებში შეიარაღებული ძალების სახეობებისთვის გამოყოფილი იყო კვოტა, მათ შორის: სახმელეთო ჯარებისთვის – 145 ადგილი, სზძ-თვის – 90, სჰძ-თვის – 100. სახმელეთო ჯარებისთვის გამოყოფილი კვოტა შემდეგნაირად გახლდათ განაწილებული: ანკარა – 50 ადგილი, სტამბული – 25, ადანა – 10, დიარბაქირი – 10, არზრუმი – 10, იზმირი – 10, კაისერი – 10, სამსუნი – 10, სივასი – 10 ადგილი, მათგან 110 ექიმის, 6 ვეტერინარის, ხუთი ინგლისური ენის მასწავლებლის, ორი – გერმანულის, ორი – რუსულის, ოთხი ინჟინერ-მშენებლის, სამი ინჟინერ-ქიმიკოსის, ოთხი ინჟინერ-მექანიკოსის, ექვსი ინჟინერ-ელექტრიკოსის, სამი ინჟინერ-ფიზიკოსის. 

ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს კონტინგენტის მიხედვით, სამოქალაქო უმაღლეს სასწავლო დაწესებულებებში სამხედრო მსმენელობის კანდიდატებს წაეყენებოდა იგივე მოთხოვნები, რაც სამხედრო სასწავლებლებში შემსვლელებს. მათზე ვრცელდებოდა დებულება სამხედრო ფორმის ტარების შესახებ, აგრეთვე სამხედრო წესდებებისა და დარიგებათა ყველა დებულება. პროგრამით გათვალისწინებული გახლდათ სამხედრო მომზადება (2 სთ კვირაში) და საბანაკო შეკრებები შეიარაღებული ძალების სახეობათა სასწავლო ცენტრებში (2-ჯერ ორ-ორი თვე). უმაღლესი სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ მსმენელები გადიოდნენ ორთვიან მომზადებას ქვეითი ჯარის სასწავლებელში (თუზლა) და აბარებდნენ გამოცდებს ოფიცრის წოდების მისაღებად. 

სამეთაურო უნარ-ჩვევებისა და სპეციალური სამხედრო ცოდნის შემდგომი სრულყოფისთვის უმაღლესი სასწავლებლების კურსდამთავრებულთ გზავნიდნენ ჯარების გვარეობათა შესაბამის სასწავლებლებში: ექიმებსა და ვეტერინარებს – უმაღლეს სამედიცინო კურსებზე (ანკარა), უცხო ენების მასწავლებლებს – უცხო ენათა სამხედრო სასწავლებელში (ანკარა), სხვადასხვა პროფილის ინჟინრებს – ჯავშანსატანკო (ეთიმესგუთი), სარაკეტო-საარტილერიო (ფოლათლი), საინჟინრო (ნარლიდერე), სატრანსპორტო (ღაზიემირი), ზურგის სამსახურების (ბალიქესირი), საარმიო ავიაციის (გიუვერჯინლიკი, ანკარა) და კავშირგაბმულობის (ანკარა). 

1982 წლის 26 მარტის # 2642 კანონის ძალაში შესვლის მომენტიდან ის პირები, რომელთაც დამთავრებული ჰქონდათ უნივერსიტეტების სხვადასხვა ფაკულტეტები ან უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებანი, მათი სურვილისა და ასაკის მიუხედავად შეიძლებოდა გაეწვიათ ოფიცრებად ნამდვილ სამხედრო სამსახურში, თუ შეიარაღებულ ძალებს სჭირდებოდა ის სპეციალობები, რომელთაც ეს პირები ფლობდნენ. 

რუსი ავტორების დასკვნით, სამხედრო განათლების მრავალსაფეხურიანი სისტემა საშუალებას იძლეოდა განეხორციელებიათ სამეთაურო კადრების გულდასმით ფილტრაცია და შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელი შემადგენლობა მკაცრი კლასობრივი და იდეოლოგიური ნიშნების მიხედვით დაეკომპლექტებიათ. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Полковник А. Федин, «Подготовка офицерских кадров в Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1995, № 8. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა