აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო ობიექტები თურქეთის ტერიტორიაზე 1980-იანი წლების დასაწყისში

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) აშშ-ისა და ნატო-ს სამხედრო მზადებათა სისტემაში დასავლელი მილიტარისტების მიერ თურქეთი განიხილებოდა როგორც მოხერხებული რაიონი ელექტრონული დაზვერვის წარმოებისთვის საბჭოთა კავშირისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნების წინააღმდეგ და როგორც პლაცდარმი მათ წინააღმდეგ მოქმედებებისთვის ომის შემთხვევაში, აგრეთვე როგორც «ფორპოსტი, რომელიც აკონტროლებს გზებს შავი ზღვიდან კასპიის ზღვისკენ». 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, 1980-იანი წლების დასაწყისში თურქეთის ინფრასტრუქტურის განვითარების ღონისძიებათა კომპლექსში აშშ-ისა და ჩრდილოატლანტიკური კავშირის ხელმძღვანელობა ძირითად ყურადღებას უთმობდა სამხედრო ბაზების შენარჩუნებასა და მოდერნიზაციას მის ტერიტორიაზე, მათ რიცხვში რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრების, აეროდრომების, სხვადასხვა დანიშნულების საწყობების, რადიოსალოკაციო პოსტების და კავშირგაბმულობის კვანძებისა (ნახ. 1 /რუკა/). საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეფასებებით, აქ განლაგებული აშშ-ისა და ნატო-ს ობიექტების მნიშვნელობა არსებითად გაიზარდა პენტაგონის მიერ მეზობელ ირანში სადაზვერვო ცენტრების დაკარგვის შემდეგ, რაც შედეგად მოჰყვა ამ ქვეყანაში მმართველი შაჰის რეჟიმის დამხობას. 

რათა განეახლებინა ამერიკული ბაზების საქმიანობა თურქეთში, რომლებიც საბერძნეთსა და თურქეთს შორის კვიპროსის კონფლიქტის გამო 1970-იანი წლების შუახანებისთვის იქნა დახურული, ვაშინგტონმა 1978 წლის ოქტომბერში მოხსნა ემბარგო მისთვის შეიარაღების მიწოდებაზე, რომელიც კონგრესს თურქული ჯარების მიერ კვიპროსის ჩრდილოეთ რაიონების ოკუპაციის შემდეგ ჰქონდა დადებული. იყენებდა რა ანკარის წინაშე მდგარ ეკონომიკურ სიძნელეებს, საბჭოთა ავტორების შეფასებით, აშშ-მ მასზე ზეწოლა მოახდინა და 1980 წლის მარტის ბოლოს თავზე მოახვია შეთანხმება «თანამშრომლობაზე ერთობლივი თავდაცვის სფეროში». ის ხუთ წელიწადზე იყო გაანგარიშებული და ითვალისწინებდა 2,5 მლრდ. ზომის სამხედრო-ტექნიკური დახმარების აღმოჩენის სანაცვლოდ (მათგან 450 მლნ. დოლარზე მეტი 1979/80 ფინანსურ წელში) პენტაგონისთვის თურქეთის ტერიტორიაზე ბაზებით სარგებლობის შესაძლებლობის მიცემას მათ საქმიანობაზე ერთობლივი კონტროლის განხორციელების პირობით. 

უცხოური პრესის შეტყობინებების თანახმად, 1980 წლისთვის თურქეთში დაახლოებით 40 ამერიკული სამხედრო ობიექტი იყო, მათ რიცხვში 26 ბაზა. პენტაგონის წარმომადგენელთა საერთო რიცხვი, რომლებიც იმ ხანად ამ ქვეყანაში იმყოფებოდნენ, დაახლოებით 5 ათას ადამიანს შეადგენდა (ძირითადად სამხედრო-საჰაერო ძალების /სჰძ/ შემადგენლობიდან). 

ქალაქ ანკარაში განთავსებული გახლდათ გაერთიანებული ამერიკული სამხედრო მისიის JUSMMAT (Joint United States Military Mission for Aid to Turkey) შტაბი, რომელიც ახდენდა მოქმედებათა კოორდინაციას თურქეთსა და აშშ-ს შორის სამხედრო დახმარების შესახებ შეთანხმების შესრულებაში. გარდა ამისა, აქვე გახლდათ განლაგებული ამერიკული ჯგუფის TUSLOG (Turkey-United States Logistic Group) შტაბი, რომელიც განკუთვნილი იყო თურქეთში აშშ სჰძ-ის ობიექტების მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფისთვის. 

აშშ-ის განსაკუთრებით მნიშვნელოვან სამხედრო ბაზებად თურქეთის ტერიტორიაზე დასავლელი სპეციალისტები მიიჩნევდნენ რ ა დ ი ო- | დ ა | რ ა დ ი ო ტ ე ქ ნ ი კ უ რ ი | დ ა ზ ვ ე რ ვ ი ს | ც ე ნ ტ რ ე ბ ს, რომლებიც ელექტრონული დაზვერვის ამერიკულ გლობალურ სისტემაში შედიოდნენ, აღჭურვილი იყვნენ დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრებისა (დხთ) და საკონტინენტთაშორისო ბალისტიკური რაკეტების (სკბრ) აღმოჩენისა და მათზე თვალყურის დევნების რადიოლოკაციური სადგურებით (რლს), აგრეთვე წყალზედა და საჰაერო მიზნებზე მეთვალყურეობის თანამედროვე ელექტრონულ-ოპტიკური საშუალებებით. 

ქალაქ დიარბაქირში (პირინჩლიკი), აღმოსავლეთ ანატოლია, რადიო- და რადიოტექიკური დაზვერვის ერთერთი ყველაზე უფრო მსხვილი ცენტრი გახლდათ მოწყობილი (ნახ. 2). ის ორი მძლავრი რლს-ით იყო აღჭურვილი, რომლებიც იძლეოდნენ საბჭოთა კავშირის ტერიტორიიდან სკბრ-ების გაშვების აღმოჩენისა და მათ ფრენაზე თვალყურის დევნების საშუალებას. აქ იყო მონაცემების ავტომატური დამუშავების აპარატურა, კავშირგაბმულობის კვანძი და სამსახურეობრივი და ტექნიკური შენობების კომპლექსი. ცენტრის საქმიანობა აშშ სჰძ-ის უშიშროების სარდლობის მიერ წარიმართებოდა. 

შავი ზღვის სანაპიროზე ქ. სინოპის რაიონში რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრი იყო განლაგებული, რომელსაც რადიოდაჭერისა და კავშირგაბმულობის თანამედროვე აღჭურვილობა გააჩნდა (საანტენო ნაგებობები რადიოგამჭვირვალე გუმბათის ქვეშ იყო განთავსებული). ის ახორციელებდა მონაცემების შეგროვებას შავი ზღვის ზონაში საბჭოთა თვითმფრინავებისა და ხომალდების გადაადგილებათა და ადგილმყოფობის შესახებ. ცენტრი აბოლოვებდა რადიოდაჭერის რიგ წვრილ (მცირე) პოსტებს, რომლებიც მისგან არცთუ დიდ მანძილებზე იყო მოწყობილი. 

ქალაქ ბიოლბაშიში (16 კმ ანკარის სამხრეთ-დასავლეთით) სეისმოგრაფიული დაზვერვის სადგური გახლდათ განლაგებული, რომელიც განკუთვნილი იყო საბჭოთა კავშირში ჩატარებული ბირთული გამოცდებზე მეთვალყურეობის, აგრეთვე მათ შესახებ მონაცემების შეგროვებისა და განზოგადებისთვის. 

ქალაქ ქარგაბურუნის რაიონში (მარმარილოს ზღვის ჩრდილოეთ სანაპირო) რადიოსანავიგაციო სისტემის LORAN-C სადგური იყო განლაგებული, რომეიც აშშ მე-6 ფლოტის ხომალდების საქმიანობას უზრუნველყოფდა ხმელთაშუა ზღვაში. მის ტერიტორიაზე გაშლილი იყო საანტენო ველი, აშენებული გახლდათ სამსახურეობრივი და ტექნიკური შენობების კომპლექსი. 

ქალაქ ყარამიურსელის რაიონში (მარმარილოს ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპირო) უფრო ადრე იყო აშშ რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრი, რომელიც უზრუნველყოფდა თვალყურის დევნებას საბჭოთა ხომალდების გადაადგილებასა და ადგილმყოფობაზე შავი ზღვის დასავლეთ ზონასა და სრუტეების ზონაში, აგრეთვე ეწეოდა სხვადასხვანაირი შეტყობინებების რადიოდაჭერას საბჭოთა კავშირისა და სხვა სოციალისტური ქვეყნების ტერიტორიიდან. 1979 წლიდან ის თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) განკარგულებაში იქნა გადაცემული, ხოლო მისი საიდუმლო აღჭურვილობის ნაწილი კი სხვა ამერიკულ ბაზებში გადატანილი. 

თურეთის სამხრეთში ქ. ადანას რაიონში იმყოფებოდა მსხვილი ამერიკული ს ა მ ხ ე დ რ ო - ს ა ზ ღ ვ ა ო | ბ ა ზ ა | ი ნ ჯ ი რ ლ ი კ ი, რომელშიც 1970-80-იანი წლების მიჯნაზე მუდმივად ეწოდნენ მორიგეობას ამერიკული გამანადგურებელ-ბომბდამშენები F-4 «ფანტომი» (ერთ ესკადრილიამდე). 1958 წელს აშშ-მ ის გამოიყენა ლიბანში სამხედრო ინტერვენციის განხორციელებისთვის, ხოლო 1960 წელს კი აქედან აიღო სტარტი სადაზვერვო თვითმფრინავმა U-2, რომელიც საბჭოთა კავშირის ტერიტორიის თავზე იქნა ჩამოგდებული. საწვავით ბაზის უზრუნველყოფა ხდებოდა იუმურტალიკ – ინჯირლიკ – ადანას მილსადენებიდან. 

პორტებში ისკანდერონსა და იუმურტალიკში ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი მ ო მ ა რ ა გ ე ბ ი ს | ც ე ნ ტ რ ე ბ ი იყო გაშლილი აშშ შეიარაღებული ძალების იმ ქვედანაყოფებისთვის, რომლებიც თურქეთში გახლდნენ დისლოცირებული. 

თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგებული ამერიკული ობიექტების საქმიანობის მართვისათვის გაშლილი იყო ტ რ ო პ ო ს ფ ე რ უ ლ ი | დ ა | რ ა დ ი ო ს ა რ ე ლ ე ო | კ ა ვ შ ი რ გ ა მ ბ უ ლ ო ბ ი ს | ს ი ს ტ ე მ ა, რომელიც აშშ თავდაცვის სამინისტროს კავშირგაბმულობის გაერთიანებულ სისტემაში შედიოდა. კავშირგაბმულობის მნიშვნელოვანი კვანძები და სადგურები იყო ქალქების იზმირის, ანკარას, ადანას, სინოპის, სამსუნის, მალათიასა და დიარბაქირის რაიონებში. ერთერთი ყველაზე უფრო მსხვილი გახლდათ კავშირგაბმულობის კვანძი, რომელიც ქალაქ იზმირის რაიონში იმყოფებოდა და ქ. სინოპში განლაგებულ რადიოტექნიკური დაზვერვის ცენტრს, სამხედრო-საჰაერო ბაზა ინჯირლიკსა და სხვა ამერიკულ ობიექტებს ტროპოსფერული კავშირგაბმულობით უზრუნველყოფდა. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, თურქეთის ტერიტორიაზე აგრეთვე ნატო-ს სხვადასხვა სამხედრო ბაზები და ობიქტები იყო განთავსებული. 

ქალაქ იზმირში ფუნქციონირებდნენ ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სახმელეთო ჯარების შტაბი სამხრეთ-ევროპული საომარ მოქმედებათა თეატრის (ომთ) სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და ნატო-ს მე-6 გაერთიანებული (სამოკავშირეო) ტაქტიკური საავიაციო სარდლობის (გტას) შტაბი, რომელშიც თურქეთის სჰძ-ის საბრძოლო ნაწილები (დაახლოებით 350 საბრძოლო თვითმფრინავი 1980 წელს) და აშშ სჰძ-ის 39-ე ტაქტიკური საავიაციო ჯგუფი შედიოდნენ. 

აშშ-ისა და ნატო-ს სჰძ-ის, აგრეთვე თურქეთის შეიარაღებული ძალების ბირთვული საბრძოლო მასალებითა და მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის სხვა საშუალებებით მომარაგებისთვის ქალაქების ბალიქესირის, იზმიტის, ესქიშეჰირის, მიურთედის, ჩაქმალიქის, ინჯირლიკის, ერხაჩისა და არზრუმის რაიონებში შ ე ნ ა ხ ვ ი ს | პ უ ნ ქ ტ ე ბ ი | დ ა | ს ა წ ყ ო ბ ე ბ ი იყო გაშლილი; ბირთვულ საბრძოლო მასალებს ამერიკული პერსონალი (ჯგუფ TUSLOG-ის სპეციალური რაზმები) აკონტროლებდა, მომსახურებას უწევდა და კიდეც იცავდა. ბლოკის სარდლობის გეგმებით, ნატო-ს გაერთიანებულ (სამოკავშირეო) სჰძ-ს ისინი სოციალისტური ქვეყნების, და პირველ რიგში კი საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ უნდა გამოეყენებია. 

ნატო-ს მნიშვნელოვან სამხედრო ობიეტებად თურქეთში 1980-იანი წლების დასაწყისში ს ა მ ხ ე დ რ ო - ს ა ჰ ა ე რ ო | ბ ა ზ ე ბ ი ითვლებოდა. აეროდრომების საერთო რაოდენობიდან (50-ზე მეტი) ბლოკის განკარგულებაში გამოყოფილი გახლდათ 18, რომლებსაც მშვიდობიანობის დროს ეროვნული სჰძ იყენებდა. საერთაშორისო ვითარების მკვეთრად გართულების შემთხვევაში ან ბლოკის ფარგლებში სწავლებების ჩატარების დროს კი ამ აეროდრომების გამოყენებას უკვე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სჰძ გეგმავდა. 

ნატო-ში მიღებული სტანდარტების თანახმად, თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგებულ სამხედრო აეროდრომებს ჰქონდათ: მინიმუმ ერთი ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლი (ადზ) 2400-3000 მ სიგრძისა და 30-60 მ სიგანის ხელოვნური საფარით; ერთი-ორი მაგისტრალური სარულეჟო ბილიკი, რომლებიც შეიძლებოდა სათადრიგო ადზ-ების სახით გამოეყენებიათ; ჯგუფური და ერთეული სადგომები თვითმფრინავებისთვის; ნახევრადმიწისქვეშა ან მიწისქვეშა საწყობები საბრძოლო მასალების, შეიარაღებისა და საწვავ-საცხები მასალებისთვის; საკომანდო-სადისპეჩერო პუნტები; ანგარები და გაძლიერებული ტიპის შესაფარებლები თვითმფრინავებისთვის; სარემონტო სახელოსნოები; საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) საშუალებები; სამსახურეობრივი და ტექნიკური შენობები. 1980-იანი წლების დასაწყისში აეროდრომებზე თანამედროვე რადიო, შუქტექნიკურ და კავშირგაბმულობის აღჭურვილობას აყენებდნენ, რომელიც უზრუნველყოფდა თვითმფრინავების აფრენასა და დაჯდომას დღისით და ღამით და რთულ მეტეოროლოგიურ პირობებში. თვითმფრინავების საწვავით ცენტრალიზებული და შეუფერხებელი გაწყობისთვის საწვავ-საცხები მასალების სააეროდრომო საწყობები აღმოსავლეთ და დასავლეთ მაგისტრალურ მილსადენებთან იყო შეერთებული (თურქეთის მილსადენების ტრანსპორტის შესახებ უფრო დაწვრილებით იხ. Зарубежное Военное Обозрение, 1979, № 10, გვ. 24-25 – რედ.). თითოეული აეროდრომის ფართობი საშუალოდ 10 კმ² შეადგენდა. 

ცხრილი 

აშშ-ისა და ნატო-ს აეროდრომების მოკლე დახასიათება თურქეთის ტერიტორიაზე 1980 წელს 

(ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – სიმაღლე ზღვის დონიდან, მ; B – ჩრდილოეთის განედი, გრად./წთ; C – აღმოსავლეთის გრძედი, გრად./წთ; D – ზომები: სიგრძე×სიგანე, მ; E – დასაჯდომი კურსი, გრად.) 

აეროდრომების . . . . . . . . . კოორდინატები . . . . . A . . . 

დასახელება . . . . . . . . . . . . . . B . . . . . . . . C . . . . . . . . . . .

ნაწილი 1 

აქჰისარი . . . . . . . . . . . . . . . 38-48 . . . . . 27-50 . . . . 75 . . . 

ანტალია . . . . . . . . . . . . . . . 38-55. . . . . .30-48 . . . . 50 . . . 

ბალიქესირი . . . . . . . . . . . .39-37 . . . . . 27-56. . . . 100 . . . 

ბანდირმა . . . . . . . . . . . . . . 40-19 . . . . . 27-59 . . . . .50 . . . 

ბათმანი . . . . . . . . . . . . . . . .37-58 . . . . . 41-07 . . . .550 . . . 

დიარბაქირი . . . . . . . . . . . .37-54 . . . . . 40-11 . . . .690 . . . 

ენიშექირი . . . . . . . . . . . . . .40-14 . . . . . 29-30 . . . .250 . . . 

ინჯირლიკი . . . . . . . . . . . . 37-00 . . . . . 35-25 . . . . .70 . . . 

კონია . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37-59 . . . . . 32-34 . . .1030 . . . 

მერზიფონი . . . . . . . . . . . . .40-50 . . . . . 35-32 . . . .540 . . . 

მიურთედი . . . . . . . . . . . . . 40-04 . . . . . 32-34 . . . .840 . . . 

სივასი . . . . . . . . . . . . . . . . . .39-49 . . . . . 38-54 . . .1590 . . . 

სივრიჰისარი . . . . . . . . . . . .39-27 . . . . . 31-22 . . . .970 . . . 

თოფელი . . . . . . . . . . . . . . . 40-44 . . . . . 30-05 . . . . .50 . . . 

ჩიგლი (იზმირი) . . . . . . . . .38-31 . . . . . 27-01 . . . . . .5 . . . 

ესქიშეჰირი . . . . . . . . . . . . . 39-47 . . . . . 30-35 . . . .785 . . . 

არზრუმი . . . . . . . . . . . . . . . 39-57 . . . . . 41-10 . . .1755 . . . 

ერქილეთი (ქაისერი) . . . . .38-47 . . . . . 35-30 . . .1050 . . . 

ერჰაჩი (მალათია) . . . . . . . .38-28 . . . . . 38-05 . . . .860 . . . 

ნაწილი 2 

აეროდრომების . . . . . . . . . . ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლები 

დასახელება . . . . . . . . . . . . . D . . . . . . . . საფარი . . . . . . . . . . E . . . 

აქჰისარი . . . . . . . . . . . . . . . 2989×45 . . . .ასფალტი . . . . . 140-320 . . . 

ანტალია . . . . . . . . . . . . . . . 2990×45 . . . . .ბეტონი . . . . . . 180-360 . . . 

ბალიქესირი . . . . . . . . . . . .2990×43 . . . . . იგივე . . . . . . . .180-360 . . . 

ბანდირმა . . . . . . . . . . . . . . 2990×45. . . . . . . >> . . . . . . . . . 180-360. . . 

ბათმანი . . . . . . . . . . . . . . . .3048×45 . . . . . . .>> . . . . . . . . . . 20-200 . . . 

დიარბაქირი . . . . . . . . . . . .3536×46 . . . . . . .>> . . . . . . . . . 160-340 . . . 

ენიშექირი . . . . . . . . . . . . . .3000×45 . . . . . . .>> . . . . . . . . . . 70-250 . . . 

ინჯირლიკი . . . . . . . . . . . . 3048×81 . . . . . . .>> . . . . . . . . . . 50-230 . . . 

კონია . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3441×43 . . . . . . .>> . . . . . . . . . . 30-200 . . . 

მერზიფონი . . . . . . . . . . . . .3200×85 . . . .ასფალტი . . . . . . .50-230 . . . 

მიურთედი . . . . . . . . . . . . . 3110×42 . . . . .ბეტონი . . . . . . . 30-210 . . . 

სივასი . . . . . . . . . . . . . . . . . .3810×30 . . . . . იგივე . . . . . . . . 10-190 . . . 

სივრიჰისარი . . . . . . . . . . . .3353×50 . . . . . . >> . . . . . . . . . 110-290 . . . 

თოფელი . . . . . . . . . . . . . . . 2987×45 . . . . . . >> . . . . . . . . . . 90-270 . . . 

ჩიგლი (იზმირი) . . . . . . . . .2745×45 . . . ასფალტი . . . . . .170-350 . . . 

ესქიშეჰირი . . . . . . . . . . . . . 3048×46 . . . .ბეტონი. . . . . . . . .90-230 . . . 

არზრუმი . . . . . . . . . . . . . . . 3810×30 . . . . .იგივე . . . . . . . . .90-230 . . . 

ერქილეთი (ქაისერი) . . . . .3146×28 . . . . . . >> . . . . . . . . . . .70-250 . . . 

ერჰაჩი (მალათია) . . . . . . . .3352×46 . . . . . . >> . . . . . . . . . . .30-210 . . . 

თურქეთის ტერიტორიაზე რ ა დ ი ო ლ ო კ ა ც ი უ რ ი | პ ო ს ტ ე ბ ი ს (14) განტოტვილი სისტემა იყო გაშლილი, რომელიც ნატო-ს საჰაერო თავდაცვის გაერთანებულ ავტომატიზებულ სისტემა «ნეიჯში» შედიოდა. აღინიშნებოდა, რომ ის ქვეყნის მთელი ტერიტორიის თავზე საჰაერო სივრცეზე მეთვალყურეობის უწყვეტი ზონის შექმნის საშუალებას იძლეოდა. ეს პოსტები, როგორც წესი, ნატო-ს სჰძ-ის აეროდრომების მახლობლად იყო განლაგებული, ან კიდევ რადიო- და რადიოტექნიკური დაზვერვის ობიექტების მახლობლად და სხვადასხვა დანიშნულების რადიოლოკაციური სადგურებით (რლს) აღჭურვილი რომლებიც უწყვეტ მორიგეობას ეწეოდნენ. 

ნატო-ს შეიარაღებული ძალების საიმედო და ფარული მართვის უზრუნველყოფისთვის სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე გამოიყენებოდა კ ა ვ შ ი რ გ ა ბ მ უ ლ ო ბ ი ს | ს ი ს ტ ე მ ა «აის ჰაი», რომელიც მრავალარხიან კომპლექსურ ქსელს წარმოადგენდა, და ის კავშირგაბმულობის 12 ტროპოსფერულ და რადიოსარელეო ხაზს შეიცავდა. ის კავშირგაბმულობის განხორციელების შესაძლებლობას იძლეოდა ნატო-ს შტაბებთან, საავიაციო ბაზებთან, ჰთ-ის რადიოსალოკაციო პოსტებთან და ნატო-ს ბლოკის მონაწილე ქვეყნების დედაქალაქებთან. 

საბჭოთა ავტორების დასკვნით, იყო რა ჩრდილოატლანტიკური ბლოკის აქტიური წევრი, თურქეთი 1980-იანი წლების დასაწყისში აგრძელებდა დაჟინებულ თხოვნებსა და მოთხოვნებს აშშ-ისა და ნატო-გან ახალი სამხედრო მიწოდებებისა და ქვეყნის ინფრასტრუქტურის განვითარებაში დახმარების აღმოჩენის თაობაზე, უთმობდა მათ თავის ტერიტორიას სამხედრო ბაზების განთავსებისთვის, რომლებიც იმპერიალიზმის აგრესიული პოლიტიკის მიზნებს ემსახურებოდნენ და მსოფლიოს ხალხების უსაფრთხოებისთვის მუქარას წარმოადგენდნენ. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Майор А. Лукьянов, «Военные объекты США и НАТо на территроии Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1980 г. № 8. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის სამხედრო მრეწველობა 1980-იანი წლების მიწურულს

როგორც დასავლელი სამხედრო სპეციალისტები აღნიშნავდნენ 1980-იანი წლების მიწურულს, თურქეთს მნიშვნელოვანი სტრატეგიული მდებარეობა უჭირავს ევროპისა და აზიის პირაპირზე; ის წარმოადგენს დამაკავშირებელ რგოლს ნატო-ს ქვეყნებსა და ახლო აღმოსავლეთში აშშ-ის მოკავშირეებს შორის, ამასთანავე მცირე დაშორებაზე იმყოფება სპარსეთის ყურეში არსებული ნავთობის წყაროებიდან. გარდა ამისა, ეს არის მნიშვნელოვანი პლაცდარმი ახლო აღმოსავლეთში «სწრაფი გაშლის ძალების» გადასროლისთვის. «ცივი ომის» წელებში თურქეთს ჰქონდა 610 კმ სიგრძის სახმელეთო საზღვარი საბჭოთა კავშირთან და 269 კმ სიგრძისა ბულგარეთთან. ქვეყნის მოსახლეობა 1989 წლის დასაწყისისთვის დაახლოებით 54,1 მლნ. ადამიანი გახლდათ. თურქეთი ინახავდა ნატო-ში რიცხოვნებით მეორე შეიარაღებულ ძალებს (აშშ-ის შემდეგ) – 646,4 ათასი ადამიანი 1980-იანი წლების მიწურულს. მისი მნიშვნელობა აშშ-ის გეგმებში გამუდმებით იზრდებოდა. 

საბჭოთა ავტორების სიტყვით, თავისი შეიარაღებული ძალების შენახვასა და განვითარებაში თურქეთის მნიშვნელოვან თანხებს ხარჯავდა – სახელმწიფო ბიუჯეტის 20 %-ზე მეტს, ანუ მთლიანი ეროვნული პროდუქტის 4 %-ს. უცხოელი ექსპერტების შეფასებებით, თურქეთის შეიარაღებული ძალების გადაიარაღებისა და მოდერნიზაციის გრძელვადიანი პროგრამების ღირებულება, რომლებიც 1985-1994 წლებზე გახლდათ გათვლილი, საორიენტაციოდ 15 მლრდ. აშშ დოლარს შეადგენდა. 

აშშ, გფრ და ნატო-ს ბლოკის სხვა წევრი სახელმწიფოები თურქეთს მნიშვნელოვან სამხედრო დახმარებას აღმოუჩენდნენ, რომლის ნაწილიც ეროვნული სამხედრო მრეწველობის განვითარებაზე მიდიოდა. უცხოური პრესის ცნობებით, 1950-დან 1987 წლამდე პერიოდში აშშ-გან ქვეყანას 8 მლრდ. დოლარზე მეტი დახმარება ჰქონდა მიღებული. 1980-იანი წლების შუახანებიდან ამერიკულმა დახმარებამ თურქეთისათვის შემდეგი თანხები შეადგინა (მლნ. დოლარებში): 1984 წელს – 718, 1985-ში – 703, 1986 – 618, 1987 – 493,5. 1988 ფინანსურ წელში 493,3 მლნ. დოლარის დახმარების მიცემა იყო დაგეგმილი. 1988 წლის თებერვალში დაიდო ახალი ამერიკულ-თურქული შეთანხმება – DECA (Defense and Economic Co-operation Agreement). 

გფრ-ის დხმარებას 1964-დან 1987 წლამდე უცხოელი სპეციალისტები 3 მლრდ. დასვლეთგერმანულ მარკად აფასებდნენ, საიდანაც თანხების ნაწილი სამხედრო ქარხნების მშენებლობასა და გაფართებაზე მიდიოდა. ამ დახმარებას ყოველ მომდევნო 18-თვიან ვადაზე 130 მლნ. მარკის ოდენობით იძლეოდნენ. 

როგორც საზღვარგარეთულ პრესაში აღინიშნებოდა, თურქეთის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში სამხედრო მრეწველობის ახალი დარგების შექმნისა და ეროვნულ საწარმოებში იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის წარმოების მასშტაბების გაფართოების ღონისძიებები გააქტიურა. ქვეყანა ისწრაფვოდა აეწყო თანამედროვე თვითმფრინავების, ვერტმფრენების, ტანკების, ჯავშანტრანსპორტერების, სხვადასხვა ტიპის სარაკეტო იარაღის, ელექტრონიკის საკუთარი წარმოება და ქცეულიყო სამხედრო ტექნიკის მსხვილ მიმწოდებლად არაბულ, აფრიკულ და ზოგიერთ ევროპულ ქვეყნებშიც. 

მნიშვნელოვან ნაბიჯად იქცა 1985 წლის 7 ნოემბერს თურქეთის მთავრობის მიერ მიღება «კანონისა სამხედრო მრეწველობის განვითარებისა და უზრუნველყოფის სამმართველოს შექმნის შესახებ», აგრეთვე შესაბამისი ფინნსური ფონდის შესახებაც. ამ კანონის თანახმად დაფუძნებულ იქნა სამმართველო DIDA (Defense Industry Development and Support Administration). მისი ძირითადი ამოცანები გახლდათ – არსებული სამხედრო მრეწველობის მოდერნიზაცია, სამხედრო მრეწველბაში უცხოური კაპიტალების მოზიდვა, თანამედროვე შეიარაღების წარმოების დაგეგმვა როგორც სახელმწიფო, ისე კერძო სექტორების მონაწილეობით, ვაჭრობების გამოცხადება და უცხოურ კომპანიებთან კონტრაქტების დადება, უახლესი ტექნოლოგიების დანერგვა. 

ქვემოთ, საზღვარგარეთული პრესის მონაცამებით, თურქეთის სამხედრო მრეწველობის დარგებისა და მისი ცალკეული საწარმოების მოკლე დახასიათებანია მოყვანილი. ქვეყნის ტერიტორიაზე 1980-იანი წლების ბოლოს სამხედრო მრეწველობის ძირითადი საწარმოების განლაგების სქემა 1-ლ ნახატზეა წარმოდგენილი. 

[ნახატი – რუკა საწაროების განლაგებით] 

ნახ. 1. სამხედრო მრეწველობის ძირითადი საწარმოების თურქეთის ტერიტორიაზე განლაგების სქემა 

ს ა ა ვ ი ა ც ი ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. მეორე მსოფლიო ომამდე საავიაციო ქარხნებში «თომთაშსა» და «ნური დემირაგში» უცხოური ფირმების ტექნიკური დახმარებითა და ლიცენზიებით ხდებოდა თვითმფრინავების შეზღუდული რაოდენობით წარმოება. მცირე ამწყობი ქარხნები იყო ქალაქებში კაისერისა და სტამბულში («ეშილქეი» და «ბეშიკთაში»). გერმანული ლიცენზიით უშვებდნენ აგრეთვე უმნიშვნელო რაოდენობით ძრავებსაც. ომისშემდგომ პერიოდში (1953 წლამდე) აწყობილ იქნა სახელმწიფო კომპანია MKEK-ის (Makina ve Kimya Endustrisi Kurumu) მიერ შემუშავებული დაახლოებით 60 სასწავლო-საწვრთნელი თვითმფრინავი «მეჰმეტჩიკი» და «უგური». შემდეგ ფინანსური და ტექნიკური მიზეზების გამო მათი წარმოება შეწყდა. თურქეთის ნატო-ში შესვლის შემდეგ დაიწყო თვითმფრინავების მიწოდება აშშ-დან და ბლოკის მონაწილე სხვა ქვეყნებიდან. 

1983 წელს ქვეყნის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ მიიღო გადაწყვეტილება თურქეთში თანამედროვე საავიაციო მშენებლობის შესახებ. 1980-იანი წლების მიწურულს საავიაციო მრეწველობა სამხედრო ეკონმიკის ერთერთ უმნიშვნელოვანეს დარგს წარმოადგენდა. მის სტრუქტურაში წარმოდგენილი გახლდათ თვითმფრინავმშენებლობა, ვერტმფრენმშენებლობა, სავიაციო ძრავების, აღჭურვილობის (მოწყობილობის), კვანძებისა და აგრგატების გამოშვება, აგრეთვე სარემონტო საწარმოებიც. თურქულმა სამხედრო სამრეწველო კორპორაცია «თუსაშ აეროსფეის ინდასტრიზმა» (TAI) და ამერიკულმა «ჯენერალ დაინემიქსმა» 1984 წლის მაისში დააფუძნეს ერთობლივი საწარმო, რომელმაც ააშენა ავიაამწყობი ქარხანა ქ. მიურთედში (ანკარის შემოგარენი) და საავიაციო ძრავების ქარხანა ქ. ესქიშეჰირში. 

ავიაამწყობი ქარხანა მიურთედში – ქვეყანაში სამხედრო მრეწველობის უმსხვილესი ობიექტი გახლდათ. მის ტერიტორიას დაახლოებით 2 მლნ. მ² ეკავა, ხოლო საამქროების ფართი კი 311 ათას მ² შეადგენდა, მათ შორის მთავარი ამწყობი საამქროსი – 72,6 ათას მ². პროექტის ღირებულება 4,5 მლრდ. დოლარს უტოლდებოდა. სულ წარმოების პროგრამის შესაბამისად 1988-დან 1994 წლის ჩათვლით იგეგმებოდა ამერიკული ლიცენზიით 152 ტაქტიკური გამანადგურებლის F-16C და D «ფაითინგ ფალკონის» დამზადება (ნახ. 2), ხოლო რვა მანქანა კი აშშ-დან გახლდათ მიღებული. თურქმა მფრინავებმა და სამოქალაქო საინჟინრო-ტექნიკური პერსონალის ჯგუფებმა 250 ადამიანის რიცხოვნებით მომზადება შეერთებულ შტატებში გაიარეს. იგეგმებოდა, რომ ამ ქარხანაში დაკავებულთა რიცხვი 1800 ადამიანს გადააჭარბებდა. 1987 წლის ოქტომბერში ქარხანაში აწყობილი პირველი F-16 თვითმფრინავი ჰაერში აფრინდა და მისი საფრენოსნო გამოცდებიც დაიწყო. გამანადგურებლების პირველი პარტია თურქეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებს (სჰძ) 1988 წელს გადაეცა. ყოველწლიურად 24 თვითმფრინავის გამოშვება იგეგმებოდა. ამ პროგრამის დასრულების შემდეგ კი დაგეგმილი ჰქონდათ ქარხნის F-16 გამანადგურებლის უფრო სრულყოფილი მოდელებისა და საექსპორტო თვითმფრინავების წარმოებაზე გადაყვანა. 

საავიაციო ძრავების ქარხქანას ქ. ესქიშეჰირში ამერიკული კომპანიების «ჯენერალ ელექტრიკისა» და «ვესთინჰაუზენის» დახმარებით აშენებდნენ. მისი საძირკვლის ჩაყრა 1985 წელს შედგა, ხოლო უკვე 1987-ში ქარხანა მწყობრში იქნა შეყვანილი და ამერიკული ლიცენზიით F-16 ტაქტიკური გამანადგურებლებისთვის F100 ძრავების დამზადება დაიწყო. გეგმავდნენ, რომ ქარხანა წელიწადში 24 ასეთ გამანადგურებელს გამოუშვებდა, აგრეთვე მათ რემონტსა და პროფილაქტიკასაც აწარმოებდა. 

ვერტმფრენამწყობი ქარხანა ქ. გიუვერჯინლიყში (ანკარის შემოგარენი) წარმოადგენდა არცთუ დიდ საწარმოს, რომელიც 1980-იანი წლების მიწურულს ამერიკული ლიცენზიით უშვებდა UH-1H «იროქეზის» ტიპის ვერტმფრენებს. წელიწადში აქ 30-მდე მანქანას აწყობდნენ. გარდა ამისა, ქარხანაში ხორციელდებოდა თურქეთის სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული სხვადასხვა ტიპის ვერტმფრენებისა და ძრავების, აგრეგატებისა და ხელსაწყოების რემონტიც, აგრეთვე მზადდებოდა სათადარიგო ნაწილები ვერტმფრენებისა და მათი ძრავებისთვის. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში აღინიშნებოდა, თურქეთის ხელმძღვანელობა 1980-იანი წლების მიწურულს მიურთედში ახალი სავერტმფრენო ქარხნის აშენებას გეგმავდა. ვაჭრობაში მონაწილეობდნენ ფირმები «აეროსპასიალი» (საფრანგეთი),«უესთლენდ ჰელიკოპტერი» (დიდი ბრიტანეთი), «აგუსტა» (იტალია), «მესერშმიტ-ბიოლკოვ-ბლომი» (გფრ), «ბელ ჰელიკოპტერზი» და «მაკდონელ დუგლასი» (ორივე ამერიკული), აგრეთვე სხვებიც. იტყობინებოდნენ, რომ თურქეთის მოთხოვნილებები ვერტმფრენებში 700 ერთეულს აღემატებოდა. 

ამერიკულმა ფირმამ «ჰაინეს ჰელიკოპტერმა» და თურქულმა «იზდაშმა» ქვეყანაში შექმნეს გაერთიანებული კომპანია H-2 და H-5 ტიპის ვერტმფრენების გამოსაშვებად. ფირმა «იზდაშმა» მიიღო სუბსიდიები სამხედრო მრეწველობის განვითარების ფონდიდან. დადებულ იქნა კონტრაქტი თურქეთში ვერტმფრენების, დაზგებისა და აღჭურვილობათა პირველი პარტიის მიწოდებაზე, აგრეთვე თურქი მუშებისა და ინჟინრების აშშ-ში სწავლებაზე. გაერთიანებული კომპანია გეგმავდა ქ. იზმირში ვერტმფრენების ამწყობი ქარხნის აშენებას. 

გარდა ამისა, მოქმედებდა ორი მსხვილი ავიასარემონტო საწარმო ქალაქებში ესქიშეჰირსა და კაისერიში. 

ავიასარემონტო ქარხანა ქ. ესქიშეჰირში სპეციალიზდებოდა F-4 «ფანტომი», F-5 «თაიგერი», F-104 «სტარფაიტერი» (ყველა აშშ-ში გახლდათ შემუშავებული) და თურქეთის სჰძ-ის შეიარაღებაში არსებული სხვა გამანადგურებლების, მათი საავიაციო ძრავების, კვანძებისა და მოწყობილობათა (აღჭურვილობათა) დეტალების რემონტში. 

ავიასარემონტო ქარხანა ქ. კაისერიში სხვადასხვა ტიპის სამხედრო-სატრანსპორტო თვითმფრინავებს არემონტებდა, მათ შორის C-47 «სქაითრეინს», C-130 «ჰერკულესს» (ორივე ამერიკული), C-160 «ტრანსალს» (საფრანგეთისა და გფრ-ის ერთობლივი შემუშავება) და სხვებს, ამზადებდა სათადარიგო ნაწილებს, სამუხრუჭო, სატვირთო და სადესანტო პარაშუტებს. 

ქ. სტამბულში ათათურქის სახელობის ეროპორტთან არსებობდა სამოქალაქო სატრანსპორტო თვითმფრინავების სარემონტო საწარმო. 

სარაკეტო ქარხანა ქ. ელმადაგში სახელმწიფო კომპანია MKEK-ს მიეკუთვნებოდა. ის 70-მმ უმართავ საავიაციო რაკეტებს (უარ) აწარმოებდა და დასავლეთგერმანული შემუშავების ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების (ტსმრ) «კობრას» წარმოების გამოცდილებაც გააჩნდა. 1980-იანი წლების მიწურულის საზღვარგარეთული პრესის შეტყობინებებით, ქარხანას მონაწილეობა უნდა მიეღო «ჰაერი – დედამიწა» კლასის მართვადი რაკეტების «მეივერიქებისა» (აშშ შემუშავება) და გაუმჯობესებული გადასატანი საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსების (გზრკ) «სტინგერ-პოსტების» წარმოებაში ევროპული კონსორციუმის ფარგლებში. 

ღებულობდნენ ზომებს აგრეთვე სარაკეტო შეიარაღების საკუთარი ნიმუშების შესაქმნელად. ასე, კერძო კომპანია MES-მა (Makina Elektrik Kimya Sanayii) შეიმუშავა ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა (ზცრს) PAR-L70. ის პასუხს აგებდა რაკეტის კორპუსის კონსტრუქციაზე, ხოლო სახელმწიფო კომპანია MKEK კი – ძრავასა და ქობინზე. უკანასკნელმა ორგანიზაციამ შექმნა აგრეთვე 70 მმ ყალიბის ზცრს MAKSAM PA-7040. ორივე ზცრს 1987 წლის მაისში ქ. ანკარაში გამართულ სამხედრო-სამრეწველო გამოფენაზე იქნა წარმოდგენილი. კომპანია MKEK-ისა და კვლევითი ცენტრის TUBITAK-ის ძალებით შეიმუშავეს გასაშვები დანადგარების ნიმუშები (ნახ. 3). ამერიკული კორპორაცია LTV (Ling-Temco-Vout) თურქეთთან ზცრს-ების ერთობლივი წარმოების შესახებ 700 მლნ. თანხის კონტრაქტის დადებისთვის ემზადებოდა. 

სპეციალიზებული ჯ ა ვ შ ა ნ ს ა ტ ა ნ კ ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა, რომელიც ტანკებსა და ჯავშანტრანსპორტერებს (ჯტრ) ააგებდა, 1980-იანი წლების მიწურულს თურქეთში არ არსებობდა. ამ სახეობის საბრძოლო ტექნიკაში მოთხოვნილებებს იმ ხანებში აშშ-დან და გფრ-დან მიწოდებების ხარჯზე იკმაყოფილებდნენ. მოქმედებდა რამდენიმე მსხვილი ტანკსარემონტო საწარმო: ქარხნები ქალაქებში არითიასა და კაისერიში, რომლებშიც M48 ტანკების მოდერნიზაცია გახლდათ აწყობილი. ის მათ M48A5 დონემდე მიყვანაში მდგომარეობდა (ნახ. 4). ამისთვის 90-მმ ზარბაზნებს 105-მმ-ებით ცვლიდნენ, ბენზინის ძრავებს – დიზელურით, წარმოებდა ლაზერული მანძილმზომების, სტაბილიზაციის სისტემებისა და ახალი ტრანსმისიების დაყენება. ტანკების მოდერნიზაციისთვის აღჭურვილობის კომპლექტებს ნაწილობრივ აშშ-დან აწვდიდნენ, ნაწილობრივ კი მათ თურქეთის ქარხნებში ამზადებდნენ. უცხოური პრესის ცნობებით, ქალაქების არითიასა და კაისერის საწარმოებში მოდერნიზაციას თვეში 20-მდე ტანკი გადიოდა. თურქეთსა და პაკისტანს შორის დაიდო შეთანხმება თურქულ საწარმოში ქ. არითიაში პაკისტანური M48 ტანკების მოდერნიზაციის შესახებ. 

სარემონტო ქარხნები ქალაქებში ბალიქესირი, სტამბული, ბოლუ, ისკანდერონი, იზმირი, ანკარა, ჩორლუ, არზრუმი – საველე არმიების ზონებში – არემონტებდნენ სხვადასხვანაირ ჯავშანსატანკო ტექნიკასა და საარტილერიო-სასროლ შეიარაღებას, გარდა ამისა, ტანკების, თვითმავალი საარტილერიო დანადგარებისა (თად) და ჯავშანტრანსპორტერების სათადარიგო ნაწილებსაც აწარმოებდნენ. 

უკვე დიდი ხანი იყო, რაც შეისწავლიდნენ საკითხს თურქეთში ტანკების, ქვეითთა საბრძოლო მანქანებისა (ქსმ) და ჯავშანტრანსპორტერების (ჯტრ) გამოშვების აწყობის შესახებ. 1987 წლის შემოდგომაზე გამოცხადებულ იქნა ვაჭრობა თურქეთში დაახლოებით 1700 ჯტრ-ის ან ქსმ-ის ერთობლივი წარმოების თაობაზე. მასში მონაწილეობდნენ დასავლეთგერმანული ფირმა «კრაუს-მაფეი», რომელმაც მრავალმიზნობრივი მოჯავშნული მანქანა «პუმა» შესთავაზა, ბრიტანული GKN-Senki (ქსმ MCV-80 «უორიორი»), ამერიკული FMC (ჯტრ Armoured Infantry Fighting Vehicle). 1986-1987 წლების ზამთარში აღნიშნული ფირმების ტექნიკამ თურქეთის მთაგორიანი და უდაბნო ადგილმდებარეობის პირობებში გამოცდები გაიარა. თურქული მხარე ჯტრ-ების გამოშვებაში მონაწილეობის მაღალ ხარისხსა და სხვა ქვეყნებში პროდუქციის ექსპორტის უფლებასაც მოითხოვდა. ჯტრ-ების შეიარაღების რამდენიმე ვარიანტი განიხილებოდა, მათ შორის ტსმრ «თოუებითაც». 1988 წლის აპრილში ამერიკულ კომპანია FMC-თან 1 მლრდ. დოლარის ღირებულების კონტრაქტს მოეწერა ხელი თურქეთში 1700 ჯტრ AIFV-ის ერთობლივი წარმოების შესახებ. ერთობლივ საწარმოში თურქული ფირმა «ნუროლი» ღებულობდა მონაწილეობას. 1989 წლის შუახანებში ქარხნის მშენებლობის ადგილის თაობაზე ღებულობდნენ გადაწყვეტილებას. 

დასავლეთგერმანულმა ფირმამ Krupp MAK-მა თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს დაუდო კონტრაქტის M47 ტანკების ჯტრ-ებად გადაკეთების შესახებ, მათში გაერთიანება MTU-ის (Motoren und Turbinen Union) დიზელური ძრავების დაყენების ჩათვლით. დაგეგმილი ჰქონდათ M47 ტიპის 150 ტანკის ჯტრ-ებად გადაკეთება. 

სხვა დასავლეთგერმანულმა ფირმამ – Kuka Wertechnik-მა დაუდო კონტრაქტი ამერიკული წარმოების 2000 თურქული ჯტრ-ის M113 განახლებაზე. ამ ჯტრ-ების მოდერნიზაციის პროექტის ღირებულება 1 მლრდ. დოლარს აღემატებოდა. 

ქვეყანაში იყო საწარმოო სიმძლავრეები ფირმების MAN (Maschinen Fabrik Augsburg-Nürnberg), «მერსედეს ბენცი», «მაგირუს დოიჩე» (ყველა გფრ-ისა), Fiat (იტალია), «ვოლვო» (შვედეთი), «კრაისლერი» (აშშ) ლიცენზიებით სამხედრო და სამოქალაქო დანიშნულების სატვირთო ავტომობილების ასაწყობად. ესენი გახლდათ ქარხნები «ოტომარსანი», BMC, «გენოტო», «ოტოსანი», «ოტოიოლი», «ოტომატივი», «კრაისლერი», რომლებიც ქალაქებში: სტამბულში, იზმიტში, ანკარაში, იზმირსა და ბურსაში იყო განლაგებული. 

1980-იანი წლების მიწურულისთვის ფირმა «ოტომარსანის» მსხვილი ქარხანა იქნა აგებული აქსარაიში (ქ. ნიგდე), რომელსაც დასავლეთგერმანული ლიცენზიით უნდა ეწარმოებინა «უნიმაგის» სერიის სამხედრო ავტომობილები ტვირთამწეობით 0,5; 1,5; 2,5; 5 და 10 ტ, ასევე ყველგანმავლები ტვირთამწეობით 14 და 26 ტ, და საავტომობილო ძრავები. იგეგმებოდა ყოველწლიურად 5,5 ათასი სატვირთო ავტომობილისა და 7 ათასი ძრავის გამოშვება, ხოლო დაკავებულთა რიცხვს კი 5 ათასი ადამიანისთვის უნდა მიეღწია. 

ქალაქ კონიაში მწყობრში იქნა შეყვანილი ფირმა «ტიუმოსანის» სატრაქტორო ძრავების ქარხანა. მას წელიწადში 50 ათასი სატრაქტორო ძრავი უნდა ეწარმოებინა. 

ფირმა «კოჩის» ქარხანა «ოტოკარი» სტამბულში ქვეყნის შეირაღებული ძალებისთვის უშვებდა «ჯიპებს», აგრეთვე ფირმების «მაგირუს დოიჩეს» (გფრ), CKD-ისა და «ლენდ-როვერის» (დიდი ბრიტანეთი) ლიცენზიებით – სამხედრო (სატვირთო) ავტომობილებს. 

ფირმა «ჰემა დიშლის» ქარხანას წელიწადში ამერიკული კორპორაციის «ამერიკენ მოტორზის» ლიცენზიით 2000 «ჯიპი» უნდა ეწარმოებინა. მათი გამოშვება 1988 წელს იქნა დაწყებული. 

ს ა ჰ ა ე რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | თ ა ნ ა მ ე დ რ ო ვ ე | ს ა შ უ ა ლ ე ბ ა თ ა | შ ე ქ მ ნ ი ს სფეროში, უცხოური პრესის ცნობებით, 1980-იანი წლების დასასრულს ქვეყნის შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელობა მნიშვნელოვან ყურადღებას უთმობდა საჰაერო თავდაცვის (ჰთ) არსებული სისტემის დაბლამფრენ მიზნებთან ბრძოლაში შესაძლებლობების გაფართოებას. დასავლელი სპეციალისტების შეფასებების თანახმად, მის (ამ პროექტის) ღირებულებას 4,8 მლრდ. დოლარი უნდა შეეგინა. თურქეთის გენერალური შტაბის წარმომადგენლები მოითხოვდნენ ჯტრ-ის ან ყველგანმავალი სატვირთო ავტომობილის შასიზე დამონტაჟებული დაახლოებით 200 მობილური სარაკეტო გასაშვები დანადგარის შეძენას. სწავლობდნენ რიგი უცხოური ფირმების წინადადებებს: შვეიცარიული «ერლიკონის» (კომპლექსი ADATS), ინგლისური «ბრითიშ აეროსფეისის» («რაპირა» დამიზნების ლაზერული სისტემით), ამერიკული «ფორდ აეროსფეისის» («ჩაპარელი»), საერთაშორისო კონსორციუმ «ევრომისაილის» («როლანდ-3»). 1989 წლის შუახანებისთვის საბოლოო გადაწყვეტილება ჯერ კიდევ არ ჰქონდათ მიღებული. ინგლისურმა კომპანიამ «ბრითიშ აეროსფეისმა» დამიზნების ლაზერული სისტემის მქონე საზენიტო მართვადი რაკეტების (ზმრ) «რაპირას» მწარმოებელი ქარხნის აშენებაც შესთავაზა. თურქეთს დიდი ბრიტანეთისგან ამ ზმრ-ების გასაშვები 36 დანადგარი უკვე ჰქონდა მიღებული და იმ ხანებში თვითონ რაკეტების მეორე პარტიის მიწოდება მიმდინარეობდა. 

ხ ო მ ა ლ დ ს ა მ შ ე ნ ე ბ ლ ო | დ ა | გ ე მ თ ს ა მ შ ე ნ ე ბ ლ ო | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა (უფრო დაწვრილებით თურქეთში ხომალდმშენებლობის შესახებ იხ. Зарубежное военное обозрение, 1989, № 3, გვ. 61-65). 1980-იან წლების მიწურულს თურქეთი გახლდათ ქვეყანა სწრაფად განვითარებადი ხომალდსამშენებლო მრეწველობით. ხომალდმშენებლობას გააჩნდა სიმძლავრეები 5 ათას ტ-მდე წყალწყვის ფრეგატებისა და საესკადრო ნაღმოსნების, დიზელური წყალქვეშა ნავების, სარაკეტო კატარღების, ტანკსადესანტო ხომალდების, საპატრულო, სატორპედო და სადარაჯო კატარღების გამოსაშვებად, დასავლეთის ქვეყნების, და უწინარეს ყოვლისა გფრ-ისა და აშშ-ის ლიცენზიებითა და ტენიკური დახმარებით. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანაში «გიოლჯუკ ასკერი ტერსანესი» (ქ. გიოლჯუკი) აგებდნენ MEKO 200 პროექტის მართვადი სარაკეტო შეიარაღების მქონე ფრეგატებს (მრი ფრეგატები), 209 პროექტის წყალქვეშა ნავებს (ორივე დასავლეთგერმანული ლიცენზიებით), «ჩაკაბეის» ტიპის ტანკსადესანტო ხომალდებს. საწარმოში 5 ათასზე მეტი ადამიანი იყო დაკავებული. საწარმოო სიმძლავრეების დატვირთვის მაღალი პროცენტის მიღწევის მიზნით აქ პერიოდულად აგებდნენ აგრეთვე მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებს 18 ათას ტ-მდე დედვაიტით. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანაში «ტაშკიზაკ ასკერი ტერსანესი» (ქ. სტამბული) გფრ-ის ლიცენზიით წარმოებდა 170 ტ წყალწყვის «დოგანის» ტიპის სარაკეტო კატარღებისა (ნახ. 5) და SAR-33 კატარღების, სანაღმო გადამღობების, ტანკსადესანტო ხომალდებისა და სადესანტო-გადასასხმელ საშუალებათა მშენებლობა. საწარმოში 3 ათასამდე ადამიანი გახლდათ დაკავებული. 

თურქეთი სწრაფად ანვითარებდა სადესანტო ხომალდების, საბრძოლო კატარღებისა და დამხმარე გემების ექსპორტს განვითარებად ქვეყნებში. ხომალდმშენებლობის ძირითადი ცენტრები იყო ქალქები სტამბული, იზმითი (ხომალდსამშენებლო კომპლექსი «თუზლა»), ერეგლი და იზმირი. 

ქვეყნის 40-ზე მეტ გემთსაშენ ვერფში აგებდნენ ტანკერებს, ბალკერებსა და მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებს 75 ათას ტ-მდე დედვაიტით. 1988 წელს ქვეყანაში უმსხვილესი გემთსამშენებლო ქარხნის «ფენდიქ ტერსანესის» მეორე რიგის მწყობრში შესვლის შემდეგ შესაძლებელი შეიქნა 170 ათას ტ-მდე დედვაიტის გემებისა და ასევე 35 ათას ცხ. ძ.-მდე სიმძლავრის ძრავების აგება. 

ს ა ა რ ტ ი ლ ე რ ი ო - ს ა ს რ ო ლ ი | შ ე ი ა რ ა ღ ე ბ ი ს | წ ა რ მ ო ე ბ ი ს | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. მსუბუქ სასროლ იარაღს უშვებდნენ სახელმწიფო კომპანია MKEK-ის საწარმოში ქ. კირიქკალეში (შაშხანებს G3A3, ავტომატებს MP-5, ტყვიამფრვევებს MG3). 

საარტილერიო ქარხანა «თოფ ოტომატივი» (ქ. კირიქკალე) აწარმოებდა 105-მმ სატანკო ზარბაზნებს (200 ერთეულამდე წელიწადში), 120 და 81 მმ ყალიბის ნაღმსატყორცნებს. მიმდინარეობდა მზადება 155-მმ ჰაუბიცების მოდერნიზაციის, აგრეთვე მათი საკუთარი წარმოების აწყობისთვისაც. 

საზენიტო საარტილერიო შეიარაღების ქარხანა (ქ. ჩანქირი) შვეიცარიული ფირმის «ერლიკონის» ლიცენზიით 1980-იანი წლების მიწურულს უშვებდა შეწყვილებულ 20-მმ დანადგარებს, ხორციელდებოდა მზადება ასევე 35-მმ შეწყვილებული საზენიტო დანადგარების წარმოებისთვის. 

ს ა ბ რ ძ ო ლ ო | მ ა ს ა ლ ე ბ ი ს | წ ა რ მ ო ე ბ ი ს | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა. საბრძოლო მასალების, ასაფეთქებელი ნივთიერებებისა და დენთების გამოშვებით სახელმწიფო კომპნია MKEK-ის რამდენიმე ქარხანა გახლდათ დაკავებული, რომლებიც განლაგებული იყვნენ ქალაქებში კირიქკალესა და ანკარაში. აქ აწარმოებდნენ სხვადასხვა ყალიბის ვაზნებს მსუბუქი სასროლი იარაღისათვის, 20-დან 203,2 მმ ყალიბის ჭურვებს, საავიაციო ბომბებს, ტანკსაწინააღმდეგო და ქვეითსაწინააღმდეგო ნაღმებს, 155- და 203,2-მმ ჰაუბიცების გასროლების მუხტებს, სხვადასხვნაირ ამფეთქებს, დინამიტს, ტროტილს, საკვამლე კოჭებსა და მასობრივი დაზიანების იარაღისგან (მდი) დაცვის საშუალებებს. 

რ ა დ ი ო ტ ე ქ ნ ი კ უ რ ი | დ ა | რ ა დ ი ო ე ლ ე ქ ტ რ ო ნ უ ლ ი | მ რ ე წ ვ ე ლ ო ბ ა 1980-იანი წლების ბოლოს თურქული ეკონომიკის ერთერთ ყველაზე უფრო სწრაფად განვითარებად დარგს წარმოადგენდა. ეროვნული თავდაცვის სამინისტროსათვის რადიოელექტრონული მოწყობილობების გამოშვებაში წამყვან კომპანიებად ფირმების «ასელსანის», «თელეტაშისა» და «თესტაშის» საწრმოები ითვლებოდა. 

ქარხანა «ასელსანი» (ქ. ანკარა) მსხვილი საწარმო გახლდათ, რომელიც HFSSB სერიის გადასატანი, მობილური და მძლავრი სტაციონარული საარმიო რადიოსადგურების მთელ ოჯახს უშვებდა, აგრეთვე სხვადასხვანაირ ელექტრონულ აპარატურას, გამშიფრავ მოწყობილობებს, ელექტრონულ ტრენაჟორებს, კოსმოსური კავშირგაბმულობის სისტემების ელექტრონულ აპარატურას, საველე ტელეფონებს, კონტროლისა და შეტყობინების სხვადასხვანაირ აპარატურას ელექტრონულ-გამომთვლელი მანქანების (ეგმ /კომპიუტერები/) გამოყენებით სამოქლაქო თავდაცვისთვის, ბანკებისა და სამხედრო ობიექტების დასაცავად, ინტეგრალურ სქემებს, ელექტრონულ კომპონენტებსა და სამხედრო დანიშნულების სხვა რადიოელექტრონულ მოწყობილობებს (აღჭურვილობებს). ფირმა «ასელსანს» ტექნიკურ დახმარებას უწევდნენ კომპანიები «სიმენსი» (გფრ), «პლესი» და «მარკონი» (ორივე ბრიტანული), აგრეთვე სხვებიც. 1988 წელს ქარხანა «ასელსანმა» დაიწყო ინერციული სანავიგაციო სისტემების წარმოება F-16 ტიპის ტაქტიკური გამანადგურებლებისთვის, აგრეთვე ელექტრონული ამფეთქებისა. საწარმო თანდათანობით ერთვებოდა «ჰაერი – დედამიწა» კლასის მართვადი რაკეტების (მრ) «მეივერიქებისა» და გადასატანი საზენიტო სარაკეტო კომპლექსების (გზრკ) «სტინგერ-პოსტი» ერთობლივ წარმოებაში ევროპული კონსორციუმის ფარგლებში. 

პრესის შეტყობინენენით, ამ ქარხნის ამწყობ საამქროებს 46 ათასი მ² ფართობი ეკავათ, და მასში 2,7 ათასი ადამიანი გახლდათ დაკავებული 330 ინჟინრისა და 950 ტექნიკოსის ჩათვლით. ქარხნის მიერ გამოშვებული პროდუქციიდან 40 % თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მიეწოდებოდა, 30 % – სამოქალაქო სექტორს და 30 %-ც სხვა ქვეყნებში საექსპორტოდ გადიოდა. 

1987 წელს ესენბოგაში (ქ. ანკარა) ქარხანა «ასელსანის» მეორე კორპუსის მშენებლობა იქნა დაწყებული, რომელსაც 228 ათასი მ² ფართობი უნდა ჰქონოდა. 

ქარხანა «თელეტაშ ტელეკომუნიკსიონ თიჯალეთი» (ქ. სტამბული) მსხვილი საწარმო გახლდათ, რომელიც კავშირგაბმულობის აპარატურას აწარმოებდა, მათ შორის სამხედრო დანიშნულებისაც. ქარხანაში 2,2 ათასი ადამიანი იყო დაკავებული. 

თურქეთის ელექტრონული მრეწველობის კორპორაციაში შემავალ ფირმა «თესტაშს» ორი ქარხანა ჰქონდა, რომლებიც ქალაქებში ანკარასა და აიდინში იყო განლაგებული. ორივე თურქეთის ეროვნული თავდაცვის სამინისტროს მიმწოდებელი გახლდათ და ელექტრონულ კომპონენტებს, გარდამქმნელებს, გადამრთველებს, ავტომატურ ელექტრონულ კომუტატორებსა და ინტეგრალურ სქემებს აწარმოებდა. 

1980-იანი წლების ბოლოსთვის თურქეთში სწრაფი ტემპებით ვითარდებოდა ტელევიზორების, რადიომიმღებებისა და სხვა რადიოაპარატურის წარმობა. 1987 წელს ფერად ტელევიზორებს უშვებდა რვა ქარხანა, შავ-თეთრს – ოთხი. ყველა განლაგებული იყო ქალაქებში სტამბულში, ანკარასა და იზმირში. იმავე დროს სწრაფად იზრდებოდა კაბელების მწარმოებელი ქარხნების რიცხვიც. ყოველივე ეს ქვეყანაში რადიოელექტრონიკის განვითარებას უწყობდა ხელს. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга Ю. Введенский, кандидат военных наук, доцент, «Военная промышленность Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1989 г. № 6. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ხომალდმშენებლობა თურქეთში 1980-იან წლებში

ხომალდმშენებლობას თურქეთში მრავალსაუკუნოვანი ისტორია გააჩნია. პირველ ვერფებს მის ტერიტორიაზე XV საუკუნის შუახანებში დაედო საძირკველი, და ქვეყანა საკმარისად სწრაფად მძლავრ საზღვაო დერჟავად გადაიქცა. სულთნების კორსარები (რეისები) დაუნდობლად ძარცვავდნენ და ძირავდნენ ხმელთაშუა ზღვაში ევროპული ქვეყნების ნებისმიერ შემხვედრ ხომალდებს. ყირიმის ნაპირებზე რუსეთის გამოსვლისა და ახალგაზრდა შავი ზღვის ფლოტის შექმნის შემდეგ ოსმალეთის იმპერიის ფლოტთან შავ, და შემდეგ კი ხმელთაშუა ზღვაში ბატონობისთვის გააფთრებული ბრძოლა გაიშალა. რუსული ფლოტის სახელოვანმა გამარჯვებებმა – სინოპმა, ჩესმამ, ნავარინმა, კორფუმ, ტენდრამ და სხვებმა, ბრიგ «მერკურის» გმირობამ თავიანთი ადგილი ისტორიაში სამუდამოდ დაიმკვიდრეს. 

ორ მსოფლიო ომს შორის პერიოდში ხომალდმშენებლობა თურქეთში, ქვეყნის ეკონომიკური ჩამორჩენილობის გამო, დაქვეითებაში მოვიდა. 1955 წელს ქვეყნის ნატო-ში შესვლის შემდეგ დაიწყო თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების (სზძ) აღჭურვა იმ ხომალდებით, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში იყო აგებული და მას აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთისგან გადაეცა. ეროვნული აგების პირველი ფრეგატი ხომალდსამშენებლო ქარხნის «გიოლჯუკ ასკერი ტერსანესის» სტაპელებიდან ზღვაში მხოლოდ 1971 წელს იქნა ჩაშვებული. მოძველებული აღჭურვილობის მქონე ხომალდამშენებლო ვერფები სზძ-ის სანაღმო გადამღობებს, მცირე სადესანტო ხომალდებს, კატარღებსა და დამხმარე გემებს შეზღუდული რაოდენობით აგებდნენ. 

1952 წელს სახელმწიფო საწარმო «დენიზჯილიქ ბანკასი» («საზღვაო ბანკი») შეიქმნა, რომლის შემადგენლობაშიც ორი სახელმწიფო სანაოსნო კომპანია იქნა შეყვანილი, რომელთა ყველა სავაჭრო გემი სზძ-ის რეზერვში ჩაირიცხა. 

1963 წელს სზძ-ისა და სტამბულის ტექნიკური უნივერსიტეტის სპეციალისტებისგან შემდგარმა კომისიამ ხომალდსამშენებლო ქარხნებისა და ვერფების გაფართოებისა და მოდერნიზაციის შესახებ წინადადებით მოხსენება შეადგინა. 1980-იანი წლების დასაწყისამდე 18 ათას ტ-ზე მეტი დედვაითის მქონე გემების აგება თურქეთში საერთოდ ვერ წარმოებდა. 

1980-იანი წლებიდან სწრაფად დაიწყო თურქული ხომალდმშენებლობის შესაძლებლობათა გაფართოება. მიღებულ იქნა ახალი ხომალდსამშენებლო პროგრამა, ნატო-ს ქვეყნების ფინანსური და ტექნიკური დახმარებით მოახდინეს ხომალდსამშენებლო ქარხნების მოდერნიზაცია. უცხოური პრესის ცნობებით, 1981-დან 1985 წლის ჩათვლით პერიოდში აგებული ხომალდების ჯამური წყალწყვის მიხედვით თურქეთი მსოფლიოში მერვე ადგილზე გავიდა, ხოლო მათი რიცხვის მიხედვით კი – მესამე-მეოთხე ადგილზე. 

ხომალდებისა და დამხმარე გემების მშენებლობის მოცულობა ამ პერიოდში წინა ხუთწლედთან შედარებით 3-4 ჯერ გაიზარდა. 1971-1975 წლებში ქვეყანაში 15 ხომალდი, კატარღა და დამხმარე გემი იქნა აგებული (საერთო წყალწყვით 6 ათასი ტ), 1976-1980-ში – 21 (6,3 ათასი ტ), ხოლო 1981-1985-ში კი – უკვე 82 (41,4 ათასი ტ). თურქეთმა დაიწყო განვითარებად ქვეყნებში სადესანტო ხომალდების, საბრძოლო კატარღებისა და დამხმარე გემების გაყიდვა, და 1981-1985 წლებში მათმა ექსპორტმა 29 ერთეული შეადგინა. 

საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემების შეტყობინებებით, 1990-იანი წლების ბოლოსთვის თურქეთის სზძ-ს მნიშვნელოვანი რაოდენობით ეროვნული აგების ახალი ხომალდი უნდა მიეღო, მათ რიცხვში მართვადი სარაკეტო იარაღით აღჭურვილი ფრეგატები (მრი ფრეგატები), წყალქვეშა ნავები, სარაკეტო კატარღები, ტანკსადესანტო ხომალდები, სანაღმო გადამღობები. 

ამავე დროს თურქეთის ხომალდმშენებლობა მთლიანად გახლდათ დამოკიდებული უცხოურ ლიცენზიებსა და სხვადასხვა აღჭურვილობათა საიმპორტო მიწოდებებზე (ძირითადად ნატო-ს ქვეყნებიდან). დასავლელი სპეციალისტები ხაზს უსვამდნენ, რომ თურქეთის სამხედრო მრეწველობის ეს დარგი, რომელსაც საესკადრო ნაღმოსნების ჩათვლით ხომალდებისა და წყალქვეშა ნავების კორპუსების აგება შეეძლო, მათთვის მთავარი ენერგეტიკული დანადგარების, დამხმარე მექანიზმებისა და სახომალდო შეიარაღების მიწოდებებში თავის უცხოელ პარტნიორებზე იყო დამოკიდებული. რადიოსალოკაციო, ჰიდროაკუსტიკური და რადიოსანავიგაციო სისტემების იმპორტირება მთლიანად აშშ-დან, გფრ-დან და ნიდერლანდებიდან წარმოებდა. 

ხომალდმშენებლობის განვითარებაში 1980-იან წლებში თურქეთი ძირითადად გფრ-ის დახმარებაზე იყო დამყარებული. MEKO 200 პროექტის სათავო და მომდევნო მრი ფრეგატები (ნახ. 1) დასავლეთგერმანული ფირმების «ბლომ უნდ ფოსისა» (ქ. ბრემენი) და «ჰოვალდტსვერკე დოიჩე ვერფტის» (ქ. კილი) ვერფებში იყო აგებული, 209 პროექტის პირველი სამი წყალქვეშა ნავი (ნახ. 2) – «ჰოვალდტსვერკე დოიჩე ვერფტის» ვერფებში, სათავო სარაკეტო კატარღა «დოგანი» კი (ნახ. 3) – «ლიურსენ ვერფტისა» (ქ. ბრემენ-ვეგეზაკი). ამ ხომალდების მშენებლობის დაფინანსებისთვის დასავლეთგერმანული კონსორციუმი შეიქმნა და გფრ-დან მსხვილი კრედიტებიც იქნა მიღებული. დასავლეთგერმანულ ვერფებში ასწავლიდნენ თურქ მუშებს, სადაც ისინი ღებულობდნენ მაღალ კვალიფიკაციას, სტაჟირებას გადიოდა საინჟინრო-ტექნიკური პერსონალი, ხდებოდა ხომალდების დაპროექტების თანამედროვე გამოცდილებისა და მათი აგების მოდულურ-აგრეგატული მეთოდის გადაღება. თურქეთის ხომალდსამშენებლო ქარხნებს თანამედროვე სადაზგო ფარეხი და აღჭურვილობა გადაეცემოდა. 

დასავლეთგერმანულ კონსორციუმზე დამატებით თურქული ხომალდმშენებლობის პროგრამაში ჩართული იყვნენ შვეიცარიული ფირმა «კონტრავესი» და ჰოლანდიური «ჰოლანდ-ზე სიგნაალ აპარატენი», ხომალდების შეიარაღების ნაწილი, რადიოელექტრონიკის ჩათვლით, შეერთებული შტატებისგან მიეწოდებოდა, რომლის ხარჯების ანაზღაურებასაც იმ კრედიტების ხაზით აწარმოებდნენ, რომლებიც «შეიარაღების საექსპორტო გაყიდვის» პროგრამით (FMS) გამოიყოფოდა. 

მეხუთე ხუთწლიანი გეგმით (1985-1989) თურქული სავაჭრო ფლოტის დაჩქარებული განვითარება იქნა გათვალისწინებული. ამასთან დაკავშირებით შეუდგნენ სატრანსპორტო გემების მშენებლობის საწარმოო ბაზის სწრაფი ტემპებით განვითარებას. ძირითადად ეროვნულ ვერფებში გემების აგების ხარჯზე დასახული ჰქონდათ ფლოტის ჯამური ტონაჟის 41 %-ით გაზრდა – 4,4 მლნ. ტ დედვაითიდან 1984 წელს 6,2 მლნ. ტ-მდე 1989-ში. 1993 წლისთვის დაგეგმილი იყო ვერფების საწარმოო სიმძლავრეების წელიწადში 1 მლნ. ტ დედვაითამდე გადიდება. შეიქმნა ფონდი «გისათი» გემთმშენებლობის დაფინანსებისთვის. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, 1980-იანი წლების მიწურულს თურქეთში 42 გემთსამშენებლო საწარმო მოქმედებდა, მათგან სამი სზძ-ს მიეკუთვნებოდა, ექვსი სახელმწიფო საწარმო გახლდათ, 33 კი – კერძო საწარმო. მათ განკარგულებაში 93 სამშენებლო ადგილი იყო, მათ შორის 80 ადგილი 50-დან 150 მ-მდე სიგრძის საპელებით, ექვსი – 151-დან 200 მ-მდე და ერთიც 200 მ-ზე მეტი სიგრძისა. გემთსამშენებლო მრეწველობაში დაკავებულთა რიცხვი 23 ათას ადამიანს აღემატებოდა. საწარმოების ძირითადი ნაწილი სტამბულისა და იზმითის ყურის (კომპლექსი თუზლა) რაიონში იყო განლაგებული, იყო ასევე ვერფები იზმირსა და ერეგლიში (ნახ. 4). 

[ნახატი] 

ნახ. 4. თურქეთის ძირითადი ხომალდსამშენებლო ქარხნებისა და გემთსამშენებლო ვერფების განლაგების სქემა 

თურქული გემთსამშენებლო მრეწველობის საწარმოო სიმძლავრეებს 1986 წელს უცხოელი სპეციალისტები წელიწადში 530 ათას ტ დედვაითად აფასებდნენ, მათ შორის ქალაქებში გიოლჯუკსა და სტამბულში არსებული ქარხნების ჯამურ სიმძლავრეს – 40 ათას ტ-ად. ვერფებს უნარი ჰქონდათ წელიწადში 120 ათას ტ-მდე ფოლადი გადაემუშავებინათ. ქვემოთ, უცხოური ბეჭდური გამოცემების მაშინდელი მონაცემების მიხედვით, მოცემულია თურქეთის ძირითადი ხომალდსამშენებლო საწარმოების მოკლე დახასიათება. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანა «გიოლჯუკ ასკერი ტერსანესი» (ქ. გიოლჯუკი), რომელიც 1911 წელს გახლავთ დაარსებული, რამდენჯერმე ყოფილა გაფართოებული და მოდერნიზებული. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ აშშ-ის დახმარებით მსხვილი რეკონსტრუქცია იქნა ჩატარებული, ხოლო იმ დროისთვის უკანასკნელი მოდერნიზაცია კი 1977-1983 წლებში განახორციელეს. ის 1989 წლის შუახანებისთვის ქვეყანაში ყველაზე უფრო თანამედროვე საწარმო გახლდათ. უშვებდა ფრეგატებს, 209 პროექტის დიზელურ წყალქვეშა ნავებს, მშრალი ტვირთების გადამტან გემებსა და 18 ათას ტ-მდე დედვაითის ტონაჟის მქონე გემებს. ქარხანაში იყო ორი სტაპელი (150×25 მ და 80 ×20 მ), რომლებზედაც შეიძლებოდა 30 ათას ტ-მდე წყალწყვის ხომალდებისა და გემების მშენებლობა. ქარხანას ჰქონდა სამი მცურავი დოკი ტვირთამწეობით 16 ათასი, 13,5 ათასი და 12 ათასი ტ. 

1924 წელს აქ რემონტი და დოკირება გაიარა სახაზო კრეისერმა «იავუზმა» (ყოფილი გერმანული «გიობენი», რომელიც თურქეთს პირველ მსიფლიო ომში გადაეცა). 1962 წლიდან აშშ-ის ტექნიკური დახმარებით წყალქვეშა ნავების კაპიტალური რემონტი იქნა ორგანიზებული, რაც 1989 წლის შუამდე 30 დიზელურ წყალქვეშა ნავს ჩაუტარდა. 

ქ. გიოლჯუკში არსებულ ქარხანაში 1970-იან წლებში ორი ფრეგატი ააგეს, რომელთაგან «ბიორკი» მწყობრში 1972 წელს იქნა შეყვანილი, ხოლო «ფეიქი» კი – 1975-ში. 

გფრ-ის ლიცენზიით 209 პროექტის სამი წყალქვეშა ნავი იყო აგებული («ილდირაი», «დოგანაი» და «თითირაი»), მიმდინარეობდა მეოთხე წყალქვეშა ნავის მშენებლობა, რომლის საძირკველიც 1985 წლის მაისში იქნა დადებული. 

ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობაში MEKO 200 პროექტის მრი ფრეგატი «ფათიჰი» (გფრ ლიცენზიით) იქნა შეყვანილი, და მიდიოდა მეორე მრი ფრეგატის «ილდირიმის» მშენებლობა, რომლის საძირკველიც 1986 წლის ივნისში იყო დადებული. 

ქარხანაში აწარმოებდნენ თურქული საესკადრო ნაღმოსნებისა და წყალქვეშა ნავების კაპიტალურ რემონტსა და მათში ახალ აღჭურვილობათა (მოწყობილობათა) დაყენებას, უშვებდნენ ცეცხლის მართვის სახომალდო სისტემებს «საფანი», ელექტრონულ აღჭურვილობას, აპარატურასა და ხელსაწყოებს. 

1987 წლისთვის მდგომარეობით აქ 65 ხომალდი და გემი იყო აგებული. ქარხანაში 5 ათასი მუშა და 100 ინჟენერი მუშაობდა. სრული დატვირთვის უზრუნველყოფისთვის ასევე უშვებდნენ 18 ათასი ტ დედვაითის ტონაჟის ბალკერებს, 13 ათასი და 5,5 ათასი ტ დედვაითის მშრალი ტვირთების გადამზიდ გემებსა და ბუქსირებსაც. 

ხომალდსამშენებლო ქარხანა «ტაშქიზაკ ასკერი ტერსანესი» (ნახ. 5) ოქროს რქის ბუხტაში (ქ. სტამბული) იმყოფება. ის 1455 წელსაა დაარსებული. გფრ-ის ტექნიკური დახმარებით «ცივი ომის» წლებში რამდენჯერმე გაიარა მოდერნიზაცია. დასავლეთერმანული ლიცენზიით უშვებდა «დოგანის» ტიპის სარაკეტო კატარღებს, რომლებიც «ჰარპუნის» ტიპის ხომალდსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსებით (ხწრკ) გახლდნენ შეიარაღებული, აგრეთვე სადესანტო ხომალდებს, სანაღმო გადამღობებს, სატორპედო, საპატრულო და სადარაჯო კატარღებს. 

1828 წელს ქარხანაში ორთქლით მავალი პირველი გემი იქნა აგებული, 1886-ში კი – პირველი თურქული წყალქვეშა ნავი. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ის სავაჭრო გემების მშენებლობაზე გადაერთო, ხოლო 1941 წელს საბრძოლო ხომალდების მშენებლობა იქნა განახლებული. 

1980-იანი წლების მიწურულს ქარხნის განკარგულებაში გახლდათ ორი სტაპელი (140×25 მ და 100×15 მ), სლიპები, ორი მცურავი დოკი (ტვირთამწეობით 3,5 ათასი და 2,5 ათასი ტ). 

1978-დან 1989 წლის შუახანებისთვის აქ დასავლეთგერმანული ფირმის «ლიურსენის» ლიცენზიით «დოგანის» ტიპის ექვსი კატარღა და SAR-33 ტიპის 12 კატარღა იქნა აგებული თითოეული 170 ტ წყალწყვით, აგრეთვე სამი ტანკსადესანტო ხომალდი, ტანკერები სზძ-თვის, 10 ათას ტ-მდე ტონაჟის მშრალი ტვირთების გადამზიდი გემები. ქარხანაში დაკავებულთა რიცხვი 3 ათას ადამიანამდე ადიოდა. წელიწადში მასში დაახლოებით 200 ხომალდსა და გემს არემონტებდნენ. 

უცხოური პრესის შეტყობინებებით, იზმირში იყო სზძ-ის მცირე ვერფი, რომელიც სადესანტო ხომალდებს, კატარღებს, სადესანტო-გადასასხმელ საშუალებებს აგებდა, აგრეთვე სზძ-ის ხომალდებისა და კატარღების რემონტსა და დოკირებასაც აწარმოებდა. სახელმწიფო და კერძო ვერფებს შორის გამოირჩეოდა ახალი მსხვილი გემთსამშენებლო და მანქანათსამშენებლო ქარხანა «ფენდიქ ტერსანესი», რომელიც სახელმწიფო კომპანიას «თურქიე გემი სანაის» ეკუთვნოდა. ის სტამბულის შემოგარენში გახლდათ განლაგებული და იაპონური და დასავლეთგერმანული ფირმების ტექნიკური დახმარებით იყო აშენებული. ჰქონდა სტაპელი (200×38 მ) და თანამედროვე საამწე აღჭურვილობა. ფოლადის დამუშავების სიმძლავრეები შადგენდა 16 ათას ტ-ს წელიწადში. გემების საძირკველების დადება 1982 წელს იქნა დაწყებული და 1988-ის აინვრის მდგომარეობით 30-ზე მეტი გემი იყო გამოშვებული. 1989 წლის შუახანებში მიმდინარეობდა 26-26 ათასი ტ დედვაითის სამი ბალკერის მშენებლობა პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკისთვის და ჰქონდათ შეკვეთა 75-75 ათასი ტ დედვაითის მშრალი ტვირთების გადამზიდი ორი გემის აგებაზე თურქეთის სახელმწიფო სანაოსნო კომპანიისთვის. 

1988 წლის ბოლოს ამ ქარხნის გაფართოების მეორე რიგის სამუშაიები იქნა დასრულებული, რომლებიც ითვალისწინებდა მშრალი დოკის (300×75 მ) აგებას 170 ათას ტ-მდე დედვაითის გემებისთვის, აგრეთვე ხომალდებისა და გემების კორპუსების ამწყობი ახლი საამქროების აშენებას. საწარმოში დაკავებულთა რიცხვი შეადგენდა დაახლოებით 4 ათასი ადამიანს. 

ვერფის ტერიტორიაზე იმყოფებოდა ქარხანა, რომელიც «ზულცერის» ტიპის სახომალდო ძრავებს აწარმოებდა (ლიცენზიით). მისი მშენებლობა 1979 წელს დაასრულეს. 1987 წლამდე აქ 540-5400 ცხ. ძ. სიმძლავრის დიზელურ ძრავებს უშვებდნენ, 1987 წლიდან კი დასახული ჰქონდათ 18 ათასი ცხ. ძ. სიმძლავრის დიზელური ძრავების გამოშვების აწყობა, და მის შემდეგ – 35 ათასი ცხ. ძ. სიმძლავრისაც. 

სახელმწიფო კომპანია «თურქიე გემი სანაის» სხვა ძირითადი ვერფების მოკლე მახასიათებლები 1980-იანი წლების მიწურულის მდგომარეობით ქვემოთ ცხრილშია წარმოდგენილი. ყველა ამ საწარმოს უცხოელი ექსპერტები განიხილავდნენ როგორც თურქეთის სზძ-ის ხომლდსამშენებლო და სარემონტო ბაზის რეზერვს. 

ცხრილი 

სახელმწიფო კომპანია «თურქიე გემი სანაის» ზოგიერთი ვერფის მოკლე მახასიათებლები 

(ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – ვერფის სახელწოდება (ადგილმდებარეობა); B – სტაპელების ზომა, მ; C – მშრალი დოკების სიგრძე, მ; D – მცურვი დოკების სიგრძე, მ / ტვირთამწეობა, ათასი ტ; E – მშენებლობის წლიური საწარმოო სიმძლავრეები, დედვაითის ტ; F – ყველაზე უფრო დიდი გემის ტონაჟი, დედვაითის ტ: აგებულისა / რომლის დოკირებაც შეიძლება; G – ფოლადის დამუშვების წლიური სიმძლავრეები, ტ; H – დაკავებულთა რიცხვი) 

. . . . A . . . . . . . . . . . . . B . . . . . . . C . . . . D . . . . . . . . E . . . . . . F . . . . . . G . . . . . H . .

«ჯამიათლი . . . . . . 92×16, . . . . . – . . . . . – . . . . .18000 . . . 13500 . . .8000 . . . 1110

ტერსანესი» . . . . . .140×24 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . / – . . . 

(სტამბული) 

«ჰალიჩ . . . . . . . . . . 56×18, . . . . . 84; . . . . – . . . . . .8000 . . . 5400 / . . 4000 . . . 1500

ტერსანესი» . . . . . . 90×22. . . . . 119; . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8000 . . . 

(სტამბული) . . . . . . . . . . . . . . . .153 . . . 

«ისტინია . . . . . . . . 85×14 . . . . . . – . . . 67 / 5,0; . . .3300 . . .3300 / . . 2500 . . . . 950

ტერსანესი» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 / 7,5; . . . . . . . . . 35000 . . . 

(ბოსფორის . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 / 14,5 . . . 

სრუტე) 

«ალაიბეი . . . . . . . სინქრო- . . . . – . . . . . – . . . . . . .1500 . . .2500 / . . 1700 . . . . 410

ტერსანესი» . . . . . ლიფტი . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12500 . . . 

(იზმირი) . . . . . . . ტვირთ- 

. . . . . . . . . . . . . . . ამწეობით . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3000 ტ 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга Ю. Введенский, «Кораблестроение в Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1989 г. № 3. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

თურქეთის საომარ მზადებათა დაფინანსება 1982 წელში

თურქეთის მთავრობის გადაწყვეტილებით, ფინანსური წელი, რომელიც 1 მარტს იწყებოდა, 1983 წლიდან კალენდარულ წელთან უნდა ყოფილიყო შეთავსებული. ამიტომ 1982 ფინანსური წლის ბიუჯეტი განისაზღვრა ათ თვეზე – 1 მარტიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით. 

თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტი ამ პერიოდზე დამტკიცებულ იქნა 317,7 მლრდ. თურქული ლირის (2,21 მლრდ. დოლარის) ზომით (1982 წლის 1 მარტს ოფიციალური კურსი შეადგენდა 143,7 თურქულ ლირას 1 აშშ დოლარზე), რაც შეადგენდა სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯვითი ნაწილის 17,8 %-ს. წინა წელთან შედარებით სამხედრო ხარჯები გაიზარდა 10,5 %-ით, ხოლო ათ თვეზე გადაანგარიშებით კი (ესე იგი 1981 წლის ასეთივე ვადაზე გამოყოფილ ასიგნებებთან შედარებით) – 27,1 %-ით. საზღვარგარეთული ბეჭდური გამოცემები აღნიშნავდნენ თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტის მკვეთრ ნახტომისებურ ზრდას 1980 წლის დეკემბერში ქვეყანაში მომხდარი სამხედრო გადატრიალების შემდეგ. 1982 წლის მხოლოდ ათი თვის ასიგნებები 1980 წლის ბიუჯეტს აღემატებოდა 179,7 %-ით (ათ თვეზე გადაანგარიშებით კი – 196,3 %-ით). სამხედრო ხარჯების მსგავსი ესკალაცია განახორციელა ხელისუფლებაში მყოფმა სამხედრო ადმინისტრაციამ, რომელიც ატარებდა პოლიტიკას, მიმართულს შემდგომ დაახლოებაზე აშშ-თან და დასავლეთის სხვა ქვეყნებთან, ასევე ნატო-ს ბლოკში თურქეთის პოზიციების განმტკიცებაზეც. 

თურქეთის თავდაცვის სამინისტროსათვის ასიგნებების განაწილება შეიარაღებული ძალების სახეობათა მიხედვით და მიზნობრივი დანიშნულების მიხედვითაც წარმოდგენილია 1 და 2 ცხრილებში. 

ცხრილი 1 

თურქეთის თავდაცვის სამინისტროსთვის ასიგნებების განაწილება შეიარაღებული ძალების სახეობათა მიხედვით (მლნ. თურქულ ლირებში) 

შეიარაღებული ძალების . . ფ ი ნ ა ნ ს უ რ ი წ ლ ე ბ ი . . . . ზრდა (%-ებში) 1982 

სახეობანი . . . . . . . . . . . . . 1980 . . . . 1981 . . . . 1982 . . . . . . . . წლის ათი თვის 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(ათი თვე) . . მანძილზე, შედარებით: 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1980-თან . . 1981-თან 

სახმელეთო ჯარები . . . . 58374,6 . .151881,3 . . 159321,5 . . . 172,9 . . . .4,9 . . . 

სამხედრო-საჰაერო 

ძალები . . . . . . . . . . . . . . . 25575,8 . . . 58804,9 . . . 76544,0 . . .199,3 . . . 30,2 . . . 

სამხედრო-საზღვაო 

ძალები . . . . . . . . . . . . . . . 16233,1 . . . 44253,2 . . . 52879,5 . . .225,6 . . . 19,5 . . . 

თავდაცვის სამინისტროს 

სამმართველოები და 

უწყებები . . . . . . . . . . . . . . . 8170,3 . . . 20582,0 . . . 15948,8 . . . 95,2 . . –22,5 . . . 

გენერალური შტაბი . . . . . .2150,1 . . . .6011,4 . . . 13006,2 . . . 504,9 . . .116,4 . . . 

დამატებითი ასიგნებანი * . .3100,0. . . . 6100,0 . . . . – . . . . . . . – . . . . . – . . . 

ს უ ლ . . . . . . . . . . . . . . . . . .113603,9 . . 287632,8 . . 317700,0 . .179,7 . . .10,5 . . . 

* სამხედრო ადმინისტრაციის ღონისძიებების დაფინანსება შეიარაღებული ძალების რეორგანიზაციისა და მოდერნიზაციის პროგრამის მიხედვით 

ცხრილი 2 

თურქეთის თავდაცვის სამინისტროსთვის ასიგნებების განაწილება მიზნობრივი დანიშნულების მიხედვით 

მ უ ხ ლ ე ბ ი . . . . . . . . . . . ფ ი ნ ა ნ ს უ რ ი წ ლ ე ბ ი . . . . ზრდა (%-ებში) 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1980 . . . . . 1981 . . . . . 1982 . . . . 1982 წლის ათი 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(ათი თვე) . . თვის მანძილზე, 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . შედარებით: 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1980-თან . . 1981-თან 

შეიარაღებისა და მატერია- 

ლურ-ტექნიკური უზრუნ- 

 ველყოფის საშუალებათა 

შესყიდვები . . . . . . . . . . . . . . 45029,0 . . 167804,8 . . 194536,7 . . 332,0 . . . . 15,9 . . . 

საბრძოლო მომზადება და 

პირადი შემადგენლობის 

 შენახვა . . . . . . . . . . . . . . . . . .43483,5 . . . 84725,0 . . . 85115,9 . . . 95,7 . . . . . 0,5 . . . 

კაპიტალური მშენებლობა . . 24223,3 . .  .27261,0 . . . 33264,0 . . . 37,3 . . . . 22,0 . . . 

ს ხ ვ ა . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .868,1 . . . .7842,0 . . . . 4783,4 . . 451,0 . . . .–30,0 . .

. . . . ს უ ლ . . . . . . . . . . . . . . 113603,9 . . 287632,8 . .317700,0 . . 179,7 . . . . 10,5 . . . 

194,5 მლრდ. თურქული ლირიდან, რომლებიც „შეიარაღებისა და მატერიალურ-ტექნიკურ საშუალებათა (მტუ) შესყიდვების“ მუხლით იყო გამოყოფილი, უშუალოდ იარაღისა და საბრძოლო ტექნიკის შეძენაზე გათვალისწინებული გახლდათ დაახლოებით 79,3 მლრდ. ამ სახსრების ანგარიშში ვარაუდობდნენ შეესყიდათ 25 გამანადგურებელ-ბომბდამშენი F-104G „სტარფაიტერი“ ნიდერლანდებში, „ჰაერი – ჰაერი“ კლასის 100 მართვადი რაკეტა „საიდვაინდერი“ AIM-9G აშშ-ში, აგრეთვე საკუთარი წარმოების შეიარაღებაც: 800 ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტა (ტსმრ) „კობრა“, ორი საპატრულო კატარღა, ნაღმსატყორცნები, სასროლი იარაღი და საბრძოლო მასალები. 

ჩამოთვლილი შესყიდვები ვერ ასახავდა თურქეთის შეიარაღებული ძალების ახალი ტექნიკით აღჭურვის ნამდვილ ტემპებს, რადგანაც ჯარებში მიწოდებული ბევრი ნიმუში აუნაზღაურებლად ეგზავნებოდა ჩრდილოატლანტიკურ ბლოკში თავისი პარტნიორებისგან, პირველ რიგში კი აშშ-სა და გფრ-დან. 1982 წელს შეერთებული შტატების სამხედრო დახმარებას ამ ქვეყნისადმი აფასებდნენ 703,5 მლნ. დოლარად, მათგან 400 მლნ. თანხაზე მიეწოდებოდა შეიარაღება. ასე, წლის განმავლობაში მოელოდნენ 15 მრავალმიზნობრივი ტაქტიკური გამანადგურებლის F-4E „ფანტომ-2“ მიწოდებებს 58 მლნ. დოლარის თანხაზე, ასევე 15 მრავალმიზნობრივი ვერტმფრენის UH-1H „იროქეზი“ (35 მლნ.), სხვადასხვა ნიმუშის საავიაციო ტექნიკისთვის სათადარიგო ნაწილების (33 მლნ.) და ა. შ. 

გფრ-სა და თურქეთს შორის 1980–1983 წლებზე დადებული შეთანხმებით გათვალისწინებული გახლდათ უკანასკნელისთვის სპეციალური სამხედრო დახმარების აღმოჩენა ნატო-ს ფარგლებში 600 მლნ. დასავლეთგერმანული მარკის თანხაზე. მის თანახმად, 1982 წელს გფრ მიაწოდებდა: ორ ტანკს „ლეოპარდ-1A2“ 54 – „ლეოპარდ-1A3“, დაახლოებით 800 ტსმრ „მილანსა“ და სხვა შეიარაღებას. 

„შეიარაღებისა და მატერიალურ-ტექნიკურ საშუალებათა შესყიდვების“ მუხლით მნიშვნელოვანი თანხები გამოიყოფოდა საწვავ-საცხები მასალებისა (34,8 მლრდ. თურქული ლირა) და სურსათის (31,5 მლრდ.) შეძენაზე, რაც, საზღვარგარეთელი სამხედრო მიმომხილველების აზრით, მოწმობდა ქვეყნის სამხედრო ხელმძღვანელობის განზრახვას გაეგრძელებია კურსი, რომელიც მიმართული გახლდათ განსაზღვრული მარაგების შექმნაზე. 

წინა წელთან შედარებით არსებითად გაიზარდა ხარჯები „კაპიტაპური მშენებლობის“ მუხლით (22 %-ით). მთავარი ყურადღება ეთმობოდა თავდაცვის სამინისტროს გამგებლობაში უკვე არსებული სამრეწველო სიმძლავრეების გაზრდასა და სამხედრო მრეწველობის ახალი საწარმოების მშენებლობას. 1982 წელში დასახული ჰქონდათ ქ. კირიქკალეში არსებული სამხედრო ქარხნების კომპლექსისა და ქ. არითიეში მყოფი ტანკსარემონტო ქარხნის გაფართოვება. ასევე, დაახლოებით 400 მლნ. თურქული ლირა გამოიყოფოდა თვითმფრინავების აწყობისთვის საწარმოო ბაზის შესაქმნელად. დიდი თანხები მიემართებოდა სამხედრო-საზღვაო ძალების სარემონტო საწარმოებისა და თურქული ფლოტის ხომალდების ბაზირების სისტემის განვითარებაზეც. 

გარდა ამისა, 1982 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სხვა უწყებებისთვის გაითვალისწინებოდა გამოეყოთ 35,7 მლრდ. თურქული ლირა საჟანდარმო ჯარების შენახვაზე და 57,9 მლრდ. ლირა უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს (პოლიციის) შენახვაზე. ამრიგად, ქვეყნის საერთო სამხედრო ხარჯები მნიშვნელოვნად აღემატებოდა თავდაცვის სამინისტროსთვის გამოყოფილ ოფიციალურ ასიგნებებს. 

საბჭოთა ავტორების დასკვნით, 1982 წლის ათ თვეზე დამტკიცებული თავდაცვის სამინისტროს ბიუჯეტი აჩვენებდა, რომ ქვეყნის ხელმძღვანელობა აგრძელებდა სამხედრო ხარჯების ზრდას. ეს იწვევდა უცხოური სესხების შემდგომ გადიდებას, საგარეო სავაჭრო ბალანსის დეფიციტის ზრდასა და აშშ-სა და დასავლეთ ევროპის ქვეყნებზე დამოკიდებულების შემდგომ გაძლიერებას (1981 წელს საგარეო ვაჭრობის დეფიციტმა 65 მლრდ. თურქული ლირა შეადგინა, ხოლო უცხოური სახელმწიფოებისადმი ვალმა კი 21 მლრდ. ამერიკულ დოლარს გადააჭარბა). 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан А. Костандов, «Финансирование военных приготовлений Турции в 1982 году», Зарубежное Военное Обозрение, 1982 г. № 10. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა

თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები 1980-იანი წლების მიწურულს

საბჭოთა სამხედრო პერიოდიკის შეფასებით, 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში, თურქეთის სამხედრო¬-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა, განიხილავდა რა ნატოში წევრობას, როგორც „ეროვნული უსაფრთხოების გარანტიას“, ჩრდილოატლანტიკური კავშირის სამხედრო ძლიერების ზრდის აქტიურ მხარდამჭერად გამოდიოდა და თავისი შეიარაღებული ძალების მშენებლობას, სამხედრო-საზღვაო ძალების ჩათვლით (სზძ), ამ ბლოკის ინტერესებთან სრული შესაბამისობით ახორციელებდა. 

ნატო-ს სარდლობა მომავალი ომის ოპერაციების დაგეგმვისას ითვალისწინებდა თურქეთის მნიშვნელოვან სტრატეგიულ მდებარეობას. საზღვარგარეთელი სპეციალისტები თვლიდნენ, რომ მარმარილოს ზღვა, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეები, რომლებიც შავ და ხმელთაშუა ზღვებს ერთმანეთთან აკავშირებენ, აგრეთვე მათთან მიმდებარე რაიონები სამხრეთ-ევროპულ საომარ მოქმედებათა თეატრზე (ომთ) საკვანძო პოზიციას წარმოადგენდნენ. მათი აზრით, შავი ზღვის სრუტეების ზონაზე კონტროლი საშუალებას მისცემდათ საბჭოთა ხომალდებისა და გემების შავი ზღვიდან ხმელთაშუა ზღვაში გასვლა გაეძნელებიათ და იმავე დროს უზრუნველეყოთ ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ის საბრძოლო ხომალდების გასვლა უშუალოდ საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ მოქმედებებისთვის. მოცემული გარემოებები ედო საფუძვლად მომავალ ომში თურქეთის სზძ-ის გამოყენების კონცეფციას, რომლის თანახმადაც მისი მთავარი დანიშნულება გახლდათ ბლოკის სხვა სახელმწიფოების ფლოტებთან ურთიერთმოქმედებით ნატო-თვის ამ მნიშვნელოვან რაიონში სასურველი ოპერატიული რეჟიმის შენარჩუნება. 

როგორც უცხოურ ბეჭდურ გამოცემებში იტყობინებოდნენ, ომიანობის დროს თურქეთის სზძ-ს ეკისრებოდა შემდეგი ძირითადი ამოცანების გადაწყვეტა: შავი ზღვის სრუტეების ბლოკადა, მოწინააღმდეგის ფლოტის ძალებთან ბრძოლა და შავ ზღვასა და ხმელთაშუა ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მისი საზღვაო კომუნიკაციების დარღვევა, სახმელეთო ჯარებისთვის ზღვისპირა მიმართულებებზე დახმარება (содействие), თავისი შეტყობინების გზების დაცვა, ქვეყნის სანაპიროს ნაღმსაწინააღმდეგო და დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვა, აგრეთვე ეროვნული შეიარაღებული ძალებისა და ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების (გშძ) ინტერესებში საზღვაო სადესანტო ოპერაციებში მონაწილეობა და დაზვერვის წარმოება. 

თურქული სარდლობა ითვალისწინებდა ამ ამოცანების ეტაპობრივად (ზონების მიხედვით) გადაწყვეტას. პირველ ეტაპზე (შორეულ ზონაში) ვარუდობდნენ ძირითადად წყალქვეშა ნავებისა და სამხედრო-საჰაერო ძალების (სჰძ) ავიაციის გამოყენებას. ეს ძალები მოწოდებული იყვნენ ეწარმოებიათ ბრძოლა მოწინააღმდეგის სადესანტო ხომალდების რაზმებთან მათი ჩამოყალიბების (ფორმირების) ადგილებში და ზღვით გადასვლისას. მეორე ეტაპზე (საშუალო ზონაში) საბრძოლო მოქმედებებში მონაწილეობას მიიღებდნენ საესკადრო ნაღმოსნები, ფრეგატები, ნაღმ-სატრალო ხომალდები, აგრეთვე სარაკეტო და სატორპედო კატარღების ჯგუფები საბაზო საპატრულო და გამანადგურებელ-ბომბდამშენ ავიაციასთან ურთიერთმოქმედებით. მათ წინაშე ისმებოდა სრუტეების ზონასა და ქვეყნის სანაპიროსთან მისადგომებზე მოწინააღმდეგის ძალებისა და საშუალებათა განადგურების, აგრეთვე მისი საზღვაო დესანტების გადასხმის აღკვეთის ამოცანები. გამანადგურებელ-ბომბდამშენი თვითმფრინავები, საესკადრო ნაღმოსნები, ფრეგატები და ფლოტის მსუბუქი ძალები დარტყმებს მიაყენებდნენ მოწინააღმდეგის ხომალდებსა და ტრანსპორტებს, ნაღმ სატრალო ხომალდები – სანაღმო ღობურებს დააყენებდნენ სანაპიროს დესანტმისადგომ უბნებთან სადესანტო ხომალდების მისვლის მარშრუტებზე, ხოლო ნავსაწინააღმდეგი ავიაცია კი – განახორციელებდა წყალქვეშა ნავების ძიებასა და განადგურებას. მესამე ეტაპი (ახლო ზონაში) ითვალისწინებდა მოწინააღმდეგის დესანტის ძალების განადგურებას ტერიტორიის სიღრმეში მისი შეღწევის ჩაშლის მიზნით. იგეგმებოდა სახმელეთო ჯარების სპეციალურად გამოყოფილი ნაწილებისა და შენაერთების, სანაპირო სარაკეტო-საარტილერიო ნაწილების, სანაპიროს დაცვის სტაციონარული და მოძრავი ქვედანაყოფების, აგრეთვე მართვადი დანაღმული ველების გამოყენება. 

თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების მშენებლობის, მისი საბრძოლო გამოყენების, ოპერატიული და საბრძოლო მომზადების ზოგადი პრინციპების შემუშავება წარმოებდა ამერიკელი სამხედრო მრჩევლების მეთვალყურეობითა და მონაწილეობით. სზძ-ის განვითარების გეგმებით 1980-იანი წლების მიწურულში გაითვალისწინებოდა შეიარაღებაში უფრო თანამედროვე ხომალდებისა და თვითმფრინავების მიღების, აგრეთვე არსებულთა მოდერნიზაციის ხარჯზე მისი საბრძოლო შესაძელობების შემდგომი ამაღლება. თურქეთის სზძ-თვის იარაღისა და სამხედრო ტექნიკის ძირითადი მიმწოდებლები გახლდნენ აშშ და გფრ, რომლებიც მას ასევე ტექნიკურ დახმარებასაც აღმოუჩენდნენ საკუთარი ხომალდმშენებლობის გაფართოებასა და კადრების მომზადებაში. 

მშვიდობიანობის დროს თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები იმყოფებოდა ეროვნულ დაქვემდებარებაში, ხოლო ომის დაწყების შემდეგ და სწავლებებისა და მანევრების ჩატარების პერიოდში კი გადაეცემოდა ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ის სარდლობის განკარგულებაში სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე. 

ორგანიზაცია. თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები წარმოადგენდა შეიარაღებული ძალების დამოუკიდებელ სახეობას. მას სათავეში ედგა სარდალი, რომელიც ფლოტის ძალების ადმინისტრაციულ და ოპერატიულ ხელმძღვანელობას ახორციელებდა თავისი შტაბის მეშვეობით, რომელიც ანკარაში იყო განლაგებული. თურქეთის სზძ-ის საორგანიზაციო სტრუქტურა ითვალისწინებდა ხომალდების კლასებისა და ძალთა გვარეობების მიხედვით ერთგვაროვანი შენაერთებისა და ნაწილების შექმნას, მათ ბაზირებას, ყოველდღიურ საქმიანობას, საბრძოლო მომზადებას, პირადი შემადგენლობით დაკომპლექტებას, მატერიალურ-ტექნიკურ უზრუნველყოფასა და რემონტს. თურქეთის სზძ მოიცავდა: სამხედრო-საზღვაო ფლოტს, ჩრდილოეთ და სამხრეთ სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობებს, აგრეთვე სასწავლო სარდლობას (ნახ. 1). საგანგებო მდგომარეობის შემოღებისას სამხედრო-საზღვაო ძალების შემადგენლობაში ნაწილობრივ ან სრულად გადაეცემოდა სანაპირო დაცვის სარდლობაც, რომლიც მშვიდობიანობის დროს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარებოდა. ომიანობის დროს და სწავლებების პერიოდში, რომლებსაც ატარებდნენ როგორც ეროვნული სზძ-ის ფარგლებში, ისე ნატო-ს გაერთიანებული სზძ-ის შემადგენლობაშიც, ვარაუდობდნენ ოპერატიული შენაერთებისა და ჯგუფების ჩამოყალიბებას (ფორმირებას). 

[ნახატი – სტრუქტურა] 

ნახ. 1. თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების ორგანიზაცია 

ს ა მ ხ ე დ რ ო - ს ა ზ ღ ვ ა ო / ფ ლ ო ტ ი  – ეს გახლდათ თურქეთის სზძ-ის ძირითადი ოპერატიული გაერთიანება, რომელიც მოიცავდა პრაქტიკულად მთელ სახომალდო შემადგენლობას. ფლოტის სარდალი პასუხს აგებდა მისდამი რწმუნებული შენაერთებისა და ნაწილების საბრძოლო მზადყოფნაზე, ოპერატიულ და საბრძოლო მომზადებაზე, ორგანიზაციას უწევდა მათ ყოველდღიურ საქმიანობას. ფლოტის შემადგენლობაში შედიოდა ოთხი ფლოტილია (საბრძოლო, წყალქვეშა ნავების, სანაღმო, სარაკეტო და სატორპედო კატარღების), აგრეთვე საზღვაო ავიაციის ავაიაბაზა. ხომალდების ფლოტილიები, თავის მხრივ, იყოფოდა დივიზიონებად. 

სახომალდო შემადგენლობის ცნობარის „ჯეინის“ მონაცემებით, თურქეთის სზძ 1988 წლის დასაწყისში მოითვლიდა დაახლოებით 200 საბრძოლო ხომალდსა და კატარღას, მათ რიცხვში: 17 დიზელურ წყალქვეშა ნავს, 2 მრი (მართვადი ხომალდსაწინააღმდეგო რაკეტებით შეიარაღებულ) საესკადრო ნაღმოსანს, 12 საესკადრო ნაღმოსანს, 2 მრი ფრეგატს, 4 ფრეგატს, 41 სადესანტო და 33 ნაღმ-სატრალო ხომალდს (მათგან 7 სანაღმო გადამღობს), 12 სარაკეტო, 5 სატორპედო, დაახლოებით 30 სადარაჯო (საპატრულო) და 30-ზე მეტ სადესანტო კატარღას, აგრეთვე 7 მტრალავ (ტრალერ) კატარღას. ზოგიერთი ხომალდისა და კატარღის ტაქტიკურ-ტექნიკურ მახასიათებლები მოყვანილია ცხრილში. 

ცხრილი 

თურქეთის სზძ-ის ზოგიერთი ხომალდისა და კატარღის ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლები 

[ცხრილის უფრო კომპაქტურად ჩაწერისთვის გამოყენებული აღნიშვნები: A – ხომალდის ტიპი, მწყობრში მყოფთა რაოდენობა (საბორტო ნომრები), საბრძოლო შემადგენლობაში შეყვანის წელი; B – წყალწყვა, ტ: სტანდარტული / სრული; C – მთავარი განზომილებანი, მ: სიგრძე, სიგანე, წყალჯდომი; D – ენერგეტიკული დანადგარის სიმძლავრე, ცხ. ძ. / სვლის უდიდესი სიჩქარე, კვანძი; E – ცურვის სიშორე, მილი / სიჩქრეზე, კვანძი; F – ეკიპაჟი, ადმიანი (მათგან ოფიცრები); G – შეიარაღება*; ტა – სატორპედო აპარატი; ხწრკ – ხომალდსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსი; ნწრკ – ნავსაწინააღმდეგო სარაკეტო კომპლექსი; ად – საარტილერიო დანადგარი; ზრკ – საზენიტო სარაკეტო კომპლექსი; ზაკ – საზენიტო საარტილერიო კომპლექსი; რბდ – რეაქტიული ბომბსატყორცნი დანადგარი; ჯტრ – ჯავშანტრანსპორტერი] 

. . . . . . . . . . A . . . . . . . . . . . . . B . . . . . C . . . . . . . . D . . . . . . . . . . E . . . . . . . F . . . . . 

წყალქვეშა ნავები 

„ატილაი“ (პროექტი . . . . . 980** / . . . 56 . . . . 2400*** / 11 . . . 7800*** / 8 . . 33 (*) 

209 – 6, (S347–352), . . . . 1185 . . . . . . 6,2 . . .(5000 / 22) . . . . (400 / 4) . . . 

1975 – 1987 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5,5 . . . 

G . . . 533-მმ სატორპედო აპარატი – 8 (16 ტორპედო) 

„ჩანაქკალე“1 – 2 (S341, . . 1975 / . . . .99,5 . . . 6400 / 17 . . . .12000 / 10 . . 86 (8). . . 

333 – ყოფილი ამერი- . . . .2450 . . . . . .8,2 . . .(5400 / 15) . . . . . (*) . . . 

კული „ბალაო“) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,2 . . . 

1945 

G . . . 533-მმ სატორპედო აპარატი – 10 (24 ტორპედო ან 40 ნაღმი) 

„ბურაქრეისი“ – 7 . . . . . . .1848 / . . . . 93,2 . . . 4800 / 17 . . . .12000 / 10 . . . 82 (*) . .

(S335–338, 340, 345, . . . .2440 . . . . . . 8,2 . . .(5400 / 15) . . . . . (*) . . . 

346 – ყოფილი ამე- . . . . . . . . . . . . . . . . 5,2 . . . 

რიკული „ბალაო“), 

1944–1945 

G . . . 533-მმ სატორპედო აპარატი – 10 (24 ტორპედო ან 40 ნაღმი) 

„ფირირეისი“ – 2 . . . . . . . 2100 / . . . .87,4 . . . 4500 / 16 . . . .11000 / 11 . . . .87 (8) . .

(S343, 342 – ყოფილი . . . 2700 . . . . . .8,3 . . .(5600 / 16) . . . . . (*) . . . 

ამერიკული „თენგი“), . . . . . . . . . . . . . . 5,8 . . . 

1952–1952 

G . . . 533-მმ სატორპედო აპარატი – 8 (ტორპედოები) 

საესკადრო ნაღმოსნები 

„მარშალი ფევზი ჩაქმაქი“ . . 2425 / . . 119 . . 60000 / . . . .5800 / 15 . . . 275 . . . 

– 8 (D345, 348–354 – . . . . . .3500 . . . . 12,6 . . . 32 . . . ან 2400 / 25 . . .(15) . . . 

ყოფილი ამერიკული . . . . . . . . . . . . . . . .5,8 . . . 

„გირინგი“), 1945–1946 

G . . . ხწრკ „ჰარპუნი“ (D351, 352-ზე), ნწრკ „ასროკი“ – 1×8 (D345, 348, 350–352-ზე), 127-მმ ად – 2×2, 40-მმ ად – 1×2 ან 2×2, 35-მმ ად – 1×2, 324-მმ ტა – 2×3, ბომბსატყორც-ნი „ჰეჯეჰოგი“ (D349, 353, 354-ზე) 

„ანიტთეფე“ – 2 (D346, . . . . 2425 / . . 119 . . . 60000 / . . . 5800 / 15 . . . 275 . . . 

347 – ყოფილი ამერიკუ- . . .3540 . . . . 12,6 . . . 33 . . . . . . . . . . . . . . . . .(15) . . . 

ლი „კარპენტერი“), 1949 . . . . . . . . . . . . 6,4 . . . 

G . . . ნწრკ „ასროკი“ – 1×8, 127-მმ ად – 1×2, 76-მმ ად – 1×2 (D347-ზე), 35-მმ ად – 1×2, 324-მმ ტა – 2×3 

„ზაფერი“ – 1 (D356 – . . . . . 2200 / . . .114,8 . . 60000 / . . .4600 / 15 . . . .275 . . . 

ყოფილი ამერიკული . . . . .3320 . . . . . 12,4 . . . . 32 . . . . . . . . . . . . . . . . (15) . . . 

„ალენ მ. სამნერი“), 1945 . . . . . . . . . . . . .5,8 . . . 

G . . . 127-მმ ად – 3×2, 40-მმ ად – 2×2, 35-მმ ად – 1×2, 324-მმ ტა – 2×3 

„მუავენეთი“ – 1 (DM357 . . .2250 / . . .114,8 . . 60000 / . . .4600 / . . . . 274 . . . 

– ყოფილი ამერიკული . . . . 3375 . . . . .12,4 . . . . 34 . . . . . . 25 . . . . . . .(*) . . . 

რობერტ ჰ. სმიტი“), 1944 . . . . . . . . . . . .5,8 . . . 

G . . . 127-მმ ად – 3×2, 40-მმ ად – 2×4 და 2×2, 324-მმ ტა – 2×3, ბომბსატყორც-ნები „ჰეჯეჰოგი“ – 2, ნაღმები – 80 

„სტამბული“ – 2 (D340, . . . . 2100 / . . .114,7 . . .60000 / . . 5000 / . . . 250 . . . 

341 – ყოფილი ამერიკუ- . . .3050 . . . . . 12,1 . . . . 32 . . . . . . 15 . . . . . (*) . . . 

ლი „ფლეტჩერი“), . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5,1 . . . 

1943–1944 

G . . . 127-მმ ად – 4×1, 76-მმ ად – 3×2, 324-მმ ტა – 2×3, ბომბსატყორცნები „ჰეჯეჰოგი“ 

მრი ფრეგატები 

„იავუზი“ – 2 (F240, 241 . . . 2000 / . . . 110,5 . . .40000 / . . .4000 / . . .180 . . . 

– პროექტი MEKO200), . . . . 2800 . . . . .13,3 . . . . . 27 . . . . . . .20 . . . .(24) . . . 

1987–1988 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . . . 

G . . . ხწრკ „ჰარპუნი“ – 2×4, ზრკ „სიი სფაროუ“ – 1×8, 127-მმ ად – 1×1, 25-მმ ზაკ „გოლკიპერი“ – 3×4, 324-მმ ტა – 2×3, ვერტმფრენი 

ფრეგატები 

„ბერკი“ – 2 (F358, 359), . . . .1450 / . . . . 95 . . . . 24000 / . . . . . (*) . . . . . . . (*) . . . 

1972–1975 . . . . . . . . . . . . . . . 1950 . . . . . 11,8 . . . . .25 . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,5 . . . 

G . . . 76-მმ ად – 2×2, 324-მმ ტა – 2×3, ბომბსატყორცნები „ჰეჯეჰოგი“ – 2, ბომბების ჩამყრელი 

„გელიბოლუ“ – 2 (F360, . . .2100 / . . . .110 . . . .36000 / . . .2900 / . . .210 . . . 

361 – ყოფილი დასავ- . . . . 2700. . . . . . .11 . . . . . .28 . . . . . . 22 . . . . . (*) . . . 

ლეთგერმანული „კიო- . . . . . . . . . . . . . . .5,1 . . . 

ლნი“), 1961–1962 

G . . . 100-მმ ად – 2×1, 40-მმ ად – 2×2 და 2×1, 533-მმ ტა – 4×1, 375-მმ რბდ „ბოფორსი“ – 2×4, ბომბების ჩამყრელები სადესანტო ხომალდები**** 

„ერთუგრული“ – 2 . . . . . . .2590 / . . . .117 . . . . .6000 / . . .15000 / . . 116 . . . 

(L401, 402 – ყოფილი . . . . . 5800 . . . . . .16,8 . . . . .15 . . . . . . .9 . . . . . (*) . . . 

ამერიკული „თერიბონ . . . . . . . . . . . . . . 5,2 . . . 

ფერიში“), 1954 

G . . . 76-მმ ად – 3×2; დესანტ-ტევადობა: საშუალო ტანკები – 10, მცურავი ჯტრ-ები – 17, სადესანტო კატარღები – 4, საზღვაო ფეხოსნები – 395 

„ბაირაღთარი“ – 2 . . . . . . . .1653 / . . . .100 . . . . .1700 / . . .15000 . . . 125 . . . 

(NL120, 121 – ყოფილი . . . .4080 . . . . . .15,2 . . . . .11 . . . . . . . 9 . . . . . .(*) . . . 

ამერიკული სერიები . . . . . . . . . . . . . . . . 4,3 . . . 

512–1152), 1943 

G . . . 40-მმ ად – 2×2 და 2×1; დესანტტევადობა: საზღვაო ფეხოსნები – 125 

„ჩაქაბეი“ – 1 (NL122), . . . . .1600 / . . . . .77,3 . . . 4320 /. . . . . * . . . . . . * . . . 

1980 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3600 . . . . . . 12 . . . . . . 13 . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,3 . . . 

G . . . 40-მმ ად – 2×2, 20-მმ ად – 2×2; დესანტტევადობა: საშუალო ტანკები – 9, სადესანტო კატარღები – 2, საზღვაო ფეხოსნები – 400***** 

„სარუჯა-ბეი“ – 2 . . . . . . . . . . . * / . . . . . . 92 . . . . .4320 / . . . . .* . . . . . . * . . . 

(NL123, 124), 1984, . . . . . . . 2600 . . . . . . . 14 . . . . . . 14 . . . 

1985 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,3 . . . 

G . . . 40-მმ ად – 2×2, 20-მმ ად – 2×2; დესანტტევადობა: საშუალო ტანკები – 11, სადესანტო კატარღები – 2, საზღვაო ფეხოსნები – 600***** 

საბაზო ტრალერები 

„სეიმენი“ – 12 (M507– . . . . . 320 / . . . . . 43 . . . . .1200 / . . .2500 / . . . .38 . . . 

518 – ყოფილი ამერი- . . . . . 370 . . . . . . . .8 . . . . . . 14 . . . . . . 10 . . . . .(4) . . . 

კული „ადიუტანტი“), . . . . . . . . . . . . . . . .2,6 . . . . . . . . . . . . . . . . . 

1953 

G . . . 20-მმ ად – 1×2, სხვადასხვა ტიპის ტრალები 

„ტრაბზონი“ – 4 (M530 . . . . 370 / . . . . . .50 . . . . .2500 / . . . 4500 / . . . 35 . . . 

–533 – ყოფილი კანა- . . . . . .470 . . . . . . . .9,2 . . . . .10 . . . . . . . 11 . . . . (4) . . . 

დური „ბეი“), 1951– . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,8 . . . 

1953 

G . . . 40-მმ ად – 1×1, სხვადასხვა ტიპის ტრალები 

„ყარამიურსელი“ – 6 . . . . . .362 / . . . . . .47,3 . . . 1500 / . . . . . * . . . . . . * . . . 

 (M520–525), 1960 . . . . . . . . . 378 . . . . . . . 8,6 . . . . .15 . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,9 . . . 

G . . . 20-მმ ად – 1×2, სხვადასხვა ტიპის ტრალები 

სარეიდო ტრალერები 

„ფოჩა“ – 4 (M500–503 – . . . .180 / . . . . . .34 . . . . . .960 / . . . . . * . . . . . .30 . . . 

ყოფილი ამერიკული . . . . . .235 . . . . . . . 7,1 . . . . . 13 . . . . . . . . . . . . . (*) . . . 

„ქეიფი“), 1967 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,4 . . . 

G . . . 12,7-მმ ტყვიამფრქვევი – 1×1, სხვადასხვა ტიპის ტრალები 

სარაკეტო კატარღები 

„დოგანი“ – 6 (P340–345), . . . * / . . . . . . . 58,1 . . . 18000 / . . . 700 / . . . 38 . . . 

1967–1987 . . . . . . . . . . . . . . . .436 . . . . . . . .7,6 . . . . . 38 . . . . . . 35. . . . .(*) . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,7 . . . 

G . . . ხწრკ „ჰარპუნი“ – 2×4, 76-მმ ად – 1×1, 35-მმ ად – 1×2 

„ქართალი“ – 8 (P321– . . . . .160 / . . . . . . 42,8 . . . 12000 / . . . 650 / . . .39 . . . 

324, 326–329), . . . . . . . . . . . . 180 . . . . . . . . 7,1 . . . . . 42 . . . . . . 30 . . . . (*) . . . 

1967–1968 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2,2 . . . 

G . . . ხწრკ „პინგვინი“ – 4×1, 40-მმ ად – 2×1, 533-მმ ტა – 2×1 

სატორპედო კატარღები 

„ფირთინა“ – 5 (P330, . . . . . 160 / . . . . . . 42,5 . . . 12000 / . . . 650 / . . .39 . . . 

331, 333, 335, 336 – ყო- . . . . 190 . . . . . . . . 7,2 . . . . . 42 . . . . . . 30 . . . .(*) . . . 

ფილი დასავლეთგერ- . . . . . . . . . . . . . . . .2,4 . . . 

მანული „იაგუარი“), 

1959–1962 

G . . . 40-მმ ად – 2×1, 533-მმ ტა – 4×1 

* სარაკეტო და საარტილერიო დანადგარების რაოდენობა, მათში მიმმართველების (კონტეინერების) და ლულების რიცხვი, აგრეთვე სატორპედო აპარატებისა და მილების რიცხვი აღინიშნება გამრავლების ნიშნის გამოყენებით. 

** წყალქვეშა ნავებისთვის მრიცხველში ნაჩვენებია წყალზედა წყალწყვა, ხოლო მნიშვნელში კი – წყალქვეშა. 

*** ფრჩხილების გარეშე მოცემულია სიმძლავრის, ცურვის სიშორისა და სვლის სიჩქარის მონაცემები წყალზედა მდგომარეობაში, ხოლო ფრჩხილებში კი – წყალქვეშა მდგომარეობაში. 

**** ცხრილში ნაჩვენების გარდა, თურქეთის სზძ-ში იყო 34 მცირე სადესანტო ხომალდი სრული წყალწყვით დაახლოებით 600 ტ. 

***** სანაღმო გადამღობის ვარიანტში შეეძლო ბორტზე მიეღო 150-მდე ნაღმი. 

წყალქვეშა ნავები, საესკადრო ნაღმოსნები და ფრეგატები, რომლებიც ფლოტის საბრძოლო ბირთვს შეადგენდნენ, წარმოდგენილი იყვნენ უმთავრესად ყოფილი ამერიკული და დასავლეთგერმანული ხომალდებით, რომლებიც სხვადასხვა დროს გახლდნენ მიღებული სამხედრო დახმარების პროგრამით. 1980-იანი წლების მიწურულს ყველაზე უფრო თანამედროვედ ის ხომალდები და კატარღები ითვლებოდა, რომლებიც ფლოტს 1964–1986 წლების განმავლობაში გადაეცა. მათ რიცხვში „ატილაის“ ტიპის (დასავლეთგერმანული, პროექტი 209) წყალქვეშა ნავები, „იავუზის“ ტიპის (დასავლეთგერმანული, პროექტი MEKO200, იხ. ფერადი ჩანართი) მრი ფრეგატები, „ბერკის“ ტიპის ფრეგატები, „დოგანის“ ტიპის სარაკეტო კატარღები ხწრკ „ჰარპუნებით“, ზოგიერთი სადესანტო ხომალდი და სადარაჯო კატარღა, რომლებიც ეროვნულ ვერფებში იყო აგებული. 

სზძ-ის ავიაცია მოითვლიდა 20 საბაზო საპატრულო თვითმფრინავს „თრექერი“ (2 S-2A და 18 S-2E) და 9 ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენს „აგუსტა ბელი“ (3 AB.204E და 6 AB.212ASW), რომლებიც ორგანიზაციულად ორ ესკადრილიაში იყვნენ შეყვანილი. თურქული სარდლობის შეხედულებებით, ომიანობის დროს სზძ-ის ავიაციას უნდა დაკისრებოდა შემდეგი ამოცანების გადაწყვეტა: დამოუკიდებლად ან სზძ-ის სხვა გვარეობებთან ურთიერთმოქმედებით მოწინააღმდეგის წყალქვეშა ნავების ძიება და განადგურება; საბრძოლო ხომალდების შენაერთების, სადესანტო რაზმებისა და ბადრაგების ზღვით გადასვლისას ნავსაწინააღმდეგო თავდაცვა; სანაღმო ღობურების დაყენება; დაზვერვა; საძიებო-სამაშველო ოპერაციების განხორციელება; ტვირთების ტრანსპორტირება. 

ამერიკული წარმოების საბაზო საპატრულო თვითმფრინავები 1980-იანი წლების მიწურულისთვის უკვე მოძველებული გახლდნენ. თუმცა კი მათმა ნაწილმა აშშ-ში გაიარა მოდერნიზაცია, რომლის მსვლელობისას მათზე დაყენებულ იქნა წყალქვეშა ნავებზე მეთვალყურეობისა და მათი აღმოჩენის საკმარისად თანამედროვე აპარატურა. ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენები თურქეთისათვის იტალიას მანამდე არცთუ დიდი ხნის წინ ჰქონდა მიწოდებული. 

ჩ რ დ ი ლ ო ე თ ი ს ა | დ ა | ს ა მ ხ რ ე თ ი ს | ს ა მ ხ ე დ რ ო - ს ა ზ ღ ვ ა ო | ზ ო ნ ე ბ ი ს | ს ა რ დ ლ ო ბ ე ბ ი  წარმოადგენდნენ ტერიტორიულ ოპერატიულ ფორმირებებს. მათ დაკისრებული ქონდათ სანაპიროს, სამხედრო-საზღვაო ბაზებისა და პორტების ყველა სახეობის თავდაცვის ორგანიზაციის, აგრეთვე სარდლობების პასუხისმგებლობის ზონებში საბრძოლო ხომალდების შენაერთების მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის ამოცანები. ჩვეულებრივ პირობებში მათ შემადგენლობაში იყო მხოლოდ მართვის ორგანოები, სანაპირო ნაწილები, ზურგის ქვედანაყოფები და დაწესებულებანი, უმნიშვნელო რაოდენობით სზძ-ის საბრძოლო ხომალდები, კატარღები და დამხმარე გემები. ომიანობის დროს შესაბამისი ზონების ფარგლებში საბრძოლო ოპერაციების ჩატარებისთვის ფლოტის შემადგენლობიდან მათ დაქვემდებარებაში გადაეცემოდა აუცილებელი რაოდენობით საბრძოლო ხომალდები. 

ჩრდილოეთის სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდლობა მოიცავდა შტაბს, შავი ზღვის, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეების სამხედრო-საზღვაო რაიონების სარდლობებს, აგრეთვე სადარაჯო კატარღების დივიზიონს. 

სამხრეთის სამხედრო-საზღვაო ზონის სარდლობა შედგებოდა შტაბისგან, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების სამხედრო-საზღვაო რაიონების სარდლობებისგან, სადესანტო ფლოტილიისა და სადარაჯო ხომალდების დივიზიონისგან. 

სანაპირო არტილერიის ნაწილები შედიოდნენ სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლობების შემადგენლობაში და მოწოდებული იყვნენ ეწარმოებიათ ბრძოლა ნაპირთან ახლო ზონაში მოწინააღმდეგის წყალზედა ხომალდებთან. ძირითადი საორგანიზაციო ფორმირება გახლდათ – დივიზიონი (დასავლური ტერმინოლოგიით ბატალიონი), რომელიც შედგებოდა ორი-სამი საარტილერიო ბატარეისგან, რომელთაც შეიარაღებაში გააჩნდათ 152- და 94-მმ საარტილერიო დანადგარები. დივიზიონების საჰაერო თავდაცვა უზრუნველიყოფოდა 40- და 20-მმ საზენიტო დანადგარებით. 

5 ათასი ადამიანის რიცხოვნების საზღვაო ქვეითი ჯარი შეყვანილი გახლდათ ბატალიონებში, რომლებიც სამხედრო-საზღვაო ზონების სარდლებს ექვემდებარებოდნენ. 

ს ა ს წ ა ვ ლ ო | ს ა რ დ ლ ო ბ ა  მოიცავდა უმაღლეს და საშუალო სამხედრო-საზღვაო სასწავლო დაწესებულებებს, სასწავლო პოლკებს, სკოლებს, კურსებსა და ფლოტის წყალქვეშა და წყალზედა ძალების სასწავლო ცენტრებს. იგი მოწოდებული გახლდათ სზძ-ის რიგითი, უნტერ-ოფიცერთა და ოფიცერთა შემადგენლობის მომზადების ამოცანების გადასაწყვეტად. 

სზძ-თან მჭიდროდ ურთიერთმოქმედებდა ს ა ნ ა პ ი რ ო | თ ა ვ დ ა ც ვ ი ს | ს ა რ დ ლ ო ბ ა, რომელსაც ეკისრებოდა პასუხისმგებლობა სანაპიროს დესანტსაწინააღმდეგო და ნაღმსაწინააღმდეგო თავდაცვის, აგრეთვე სამხედრო-საზღვაო ბაზების, ბაზირების პუნქტებისა და თურქეთის ძირითადი პორტების თავდაცვის ორგანიზებაზე. სარდლობის შემადგენლობაში მშვიდობიანობის დროს შედიოდა სანაპირო თავდაცვის ოთხი ზონალური სარდლობა: შავი, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვების რაიონების და შავი ზღვის სრუტეების ზონისა. საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადებისას თურქეთის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის გადაწყვეტილებით სანაპირო თავდაცვის სარდლობა ნაწილობრივ ან სრულად გადაეცემოდა სზძ-ის სარდლობის დაქვემდებარებაში. 

ბაზირება. თურქეთს თავის განკარგულებაში გააჩნდა სამხედრო-საზღვაო ბაზებისა (სზბ) და პორტების განტოტვილი სისტემა, რომლებიც მრავალრიცხოვან ბუნებრივ ბუხტებთან და ყურეებთან შეხამებით უზრუნველყოფდნენ როგორც ეროვნული სზძ-ის განწერტილ ბაზირებას, ისე ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) სზძ-ისაც. მის ტერიტორიაზე იყო 5 სამხედრო-საზღვაო ბაზა (მთავარი სზბ გიოლჯუკი, სზბ-ები ერეგლი, სტამბული, იზმირი და ისკანდერუნი), 8 ბაზირების პუნქტი და 20-მდე მსხვილი პორტი. მშვიდობიანობის დროს მთავარ სზბ გიოლჯუკში იყო ბაზირებული სზძ-ის სახომალდო შემადგენლობის უმრავლესობა. ოპერატიული მიმართებით მთავარი სამხედრო-საზღვაო ბაზის სარდლობას ექვემდებარებოდნენ რეზერვის ხომალდები, სარემონტო ქარხნები და სახელოსნოები, მომარაგების ცენტრი, გემთსამშენებლო ვერფი, აგრეთვე საარტილერიო საბრძოლო მასალების, ნაღმებისა და ტორპედოების საწყობები. 

თურქეთის საზღვაო ავიაცია უპირატესად ავიაბაზა თოფელზე გახლდათ ბაზირებული. 

დაკომპლექტება და პირადი შემადგენლობის მომზადება. თურქეთის სამხედრო-საზღვაო ძალები (49 ათასი ადამიანი 1988 წლის დასაწყისში) კომპლექტდებოდა საყოველთაო სამხედრო ვალდებულების შესახებ კანონის საფუძველზე. გაწვევის ასაკი გახლდათ 18 წელი. ნამდვილი სამხედრო სამსახურის ვადა 18 თვე, რომლის შემდეგაც სამხედრო მოსამსახურეები რეზერვში ირიცხებოდნენ, სადაც იქამდე ირიცხებოდნენ, სანამ მათ 46 წელი შეუსრულდებოდათ. რეზერვში ყოფნის პერიოდში უტარდებოდათ გადამზადება. მომზადებული რეზრვის რიცხოვნება გახლდათ დაახლოებით 70 ათასი ადამიანი. ახალწვეულები საწყის სამხედრო მომზადებას გადიოდნენ სზძ-ის სასწავლო ცენტრებში, ხოლო შემდეგ კი ხომალდებზე, საზღვაო ქვეითი ჯარისა და სზძ-ის ავიაციის ნაწილებსა და ქვედანაყოფებში იგზავნებოდნენ. უნტერ-ოფიცერთა შემადგენლობას ამზადებდნენ სასწავლო ცენტრებში ბეილერბეისა (სტამბულის რაიონი) და გიოლჯუკში. ოფიცერთა კადრები სწავლებას გადიოდნენ სამხედრო-საზღვაო სასწავლებელსა (კ. ჰეიბელიადე) და აკადემიაში (სტამბული). 

///////////////////////////////////////////////////////////////// (აქ ჟურნალში ტექსტი ნაკლული იყო)

...რომლებიც მათ ომიანობის დროს უნდა გადაეწყვიტათ. ამ მიზნით ფლოტის ხომალდები და სანაპირო ნაწილები მონაწილეობას ღებულობდნენ როგორც სზძ-ის დამოუკიდებელ, ისე შეიარაღებული ძალების სხვა სახეობებთან ერთობლივ სწავლებებში. საზღვარგარეთულ ბეჭდურ გამოცემათა შეტყობინებების თანახმად, მათი მსვლელობისას წყდებოდა შემდეგი ამოცანები: განგაშის ეროვნული და ნატო-ური სისტემების შესაბამისად სზძ-ის მშვიდობიანი მდგომარეობიდან საომარ მდგომარეობაში გადაყვანა; ბლოკის სარდლობის ოპერატიულ დაქვემდებარებაში ნაწილებისა და ხომალდების გადაცემა; ოპერატიული შენაერთებისა და ჯგუფების ჩამოყალიბება და საბრძოლო დანიშნულების რაიონებში მათი გაშლა; ყველაზე უფრო მნიშვნელოვან რაიონებში ბატონობის მოპოვების ინტერესებში მოწინააღმდეგის ფლოტის ძალებთან ბრძოლა; სახმელეთო ჯარებისთვის ზღვისპირა მიმართულებებზე მხარდაჭერის აღმოჩენა; საზღვაო სადესანტო ოპერაციების ჩატარება და სანაპიროს დესანტსაწინააღმდეგო თავდაცვა; საბლოკადო მოქმედებები სრუტეების ზონაში; სანაღმო მუქარის შექმნა და საკუთარი ძალების საქმიანობის ნაღმსაწინააღმდეგო უზრუნველყოფა და რიგი სხვა ამოცანები. 

საბრძოლო მომზადების ყველაზე უფრო მსხვილ ღონისძიებებს, რომელთა მსვლელობისას ხდებოდა ზემოთ ჩამოთვლილი ამოცანების უმეტესობის დამუშავება, წარმოადგენდა ნატო-ს გაერთიანებული (სამოკავშირეო) შეიარაღებული ძალების სარდლობის გეგმებით სამხრეთ-ევროპულ ომთ-ზე ჩატარებული სწავლებები „დისფლეი დეტერმინეიშნი“, „დონ პეტროლი“ და სხვა, აგრეთვე ეროვნული სწავლებებიც „დენიზ ქურდუ“. ნატო-ს გაერთიანებული სზძ-ის სახომალდო შენაერთებისა და მიზნობრივი დანიშნულების ჯგუფების შემადგენლობაში ერთობლივი მოქმედებების დამუშავებისთვის თურქეთის სზძ-ის შემადგენლობიდან ჩვეულებრივ სხვადასხვა კლასის რამდენიმე ხომალდი გამოიყოფოდა. 

//////////////////////////////////////////////////////////////////////// (აქაც ტექსტი ნაკლული იყო)

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга В. Бурляев, «Военно-морские силы Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1988 г. № 4. 

ამავე ნომერშია თურქეთის სზძ-ის „იავუზის“ ტიპის (MEKO200) მრი ფრეგატის სურათი და ტაქტიკურ-ტექნიკური დახასიათება, სადაც წერია: . . . . . . . . . . . (შეიძლება ნახვა) 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა 

ახალი მრი ფრეგატები თურქეთის სზძ-თვის 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში

თურქეთსა და გფრ-ს შორის 1982 წელს დადებული კონტრაქტის შესაბამისად 1987 წლის დასაწყისში წარმოებდა MEKO 200 პროექტის ოთხი ფრეგატის მშენებლობა თურქეთის სზძ-თვის (პირველ ორ ხომალდს დასავლეთგერმანულ ვერფებში აგებდნენ, დანარჩენ ორს კი – გფრ-ის ტექნიკური დახმარებით თურქეთში). 

სათავო მრი ფრეგატის (მართვადი სარაკეტო იარაღით აღჭურვილი ფრეგატის) საძირკველის დადება (закладка), რომელსაც «თურგუთი» უწოდეს, 1985 წლის მაისში ჰამბურგში შედგა «ბლომ უნდ ფოსის» გემთსამშენებლო ვერფში. 1986 წლის ივნისში ხომალდი წყალში იქნა ჩაშვებული, 1987 წლის იანვარში სავალი გამოცდების ჩატარება იგეგმებოდა, ხოლო მწყობრში შეყვანას კი იმავე წლის შუახანებში ვარაუდობდნენ. მეორე ფრეგატის მშენებლობას ფირმა «ჰოვალდსვერკე დოიჩე ვეფტ AG» აწარმოებდა ქალაქ კილში. თურქეთის სზძ-თვის მისი გადაცემა 1987 წლის ბოლოს ან 1988-ის დასაწყისში უნდა მომხდარიყო. 

სერიის მე-3 და -4 ხომალდების მშენებლობას, როგორც უცხოურ პრესაში აღნიშნავდნენ, თურქული ეროვნული გემთსაშენი ვერფი ახორციელებდა ქალაქ გიოლჯუკში. ფლოტის საბრძოლო შემადგენლობაში მათი შეყვანა 1988-1989 წლებში იყო დაგეგმილი. 

MEKO 200 პროექტის მრი ფრეგატები მრავალმიზნობრივი ხომალდები გახლდნენ და სხვადასხვანაირი ამოცანების შესრულების უნარიც გააჩნდათ. მრავალფეროვანი შეიარაღების წყალობით მათ შეეძლოთ წყალზედა, წყალქვეშა და საჰაერო მიზნების დაზიანება. მათი სრული წყალწყვა იყო 2400 ტ (დასავლური ბეჭდური გამოცემების ზოგიერთი წყაროს მიხედვით კი 2800 ტ-მდე), სიგრძე 110,5 მ. მთავარი ენერგეტიკული დანადგარი შეიცავდა ოთხ დიზელს MTU20V1163TB63 (ორ-ორი თითოეულ ლილვზე), თითოეულს 10000 ცხ. ძ. სიმძლავრით. სვლის უდიდესი სიჩქარე (ოთხივე დიზელის მუშაობისას) 27 კვანძი გახლდათ, ეკონომიური სიჩქარე (როცა თითო ლილვზე თითო დიზელი მუშაობდა) 18 კვანძი. ცურვის სიშორე ეკონომიური სიჩქარის დროს იყო 4000 მილი. შეიარაღება: ორი ოთხკონტეინერიანი გასაშვები დანადგარი «ჰარპუნის»-ის ტიპის ხომალდსაწინააღმდეგო კარეტებისთვის (ხწრ გდ), საზენიტო სარაკეტო კომპლექს (ზრკ) «სიი სფაროუს» რვამუხტიანი გდ, უნივერსალური კოშკურის მქონე 127-მმ საარტილერიო დანადგარი Mk45 მოდ. 1, ახლო ქმედების სამი 25-მმ საზენიტო-საარტილერიო კომპლექსი (ზაკ) «სიი გარდი», ორი 324-მმ სამმილიანი სატორპედო აპარატი Mk32, ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენი AB.212. 

ხომალდების რადიოელექტრონული აღჭურვილობის შემადგენლობაში შედიოდა: საბრძოლო საინფორმაციო-მმართველი სისტემა, რადიოლოკაციური სადგურები (საჰაერო მიზნების აღმოჩენის, იარაღის მართვის, სანავიგაციო და სხვა), ჰიდროაკუსტიკური სადგური AN/SQS-56, კავშირგაბმულობისა და რადიოელექტრონული ბრძოლის (რებ) აპარატურა, სანავიგაციო საშუალებები. შეიარაღების განლაგება ნაჩვენებია ნახატზე. 

[ნახატი] 

MEKO 200 პროექტის მრი ფრეგატი: 1 – 127-მმ არტდანადგარი; 2 – საზენიტო-საარტილერიო კომპლექს (ზაკ) «სიი გარდის» 25-მმ არტდანადგარი; 3 – ზაკ-ების სროლის მართვის რადილოლოკაციური სადგურის (რლს) ანტენა; 4 – მიზნების აღმოჩენისა და იარაღის მართვის რლს WM25-ის ანტენა; 5 – დაბლამფრენი მიზნების აღმოჩენის რლს «დელფინის» ანტენა; 6 – გასაშვები დანადგარები ხწრ «ჰარპუნებისთვის»; 7 – საჰაერო მიზნების აღმოჩენისა და მიზანჩვენების რლს DAO8-ის ანტენა; 8 – იარაღის მართვის რლს STIR-ის ანტენა; 9 – სამმილიანი სატორპედო აპარატი Mk32; 10 – ზრკ «სიი სფაროუს» გასაშვები დანადგარი; 11 – პასიური ხელშეშლის დაყენების სისტემის SRBOC გასაშვები დანადგარი; 12 – ნავსაწინააღმდეგო ვერტმფრენი. 

უცხოური პრესის მასალების თანახმად, MEKO 200 პროექტის მრი ფრეგატებისადმი ინტერესს 1980-იანი წლების მეორე ნახევარში ნატო-ს სხვა ქვეყნებიც იჩენდნენ. კერძოდ, 1986 წელს პორტუგალიამ და გფრ-მ მოაწერეს ხელი კონტრაქტს პორტუგალიური ფლოტისთვის მოცემული პროექტის სამი ხომალდის აგების შესახებ. 

გამოყენებული ლიტერატურა 

Капитан 1 ранга В. Афанасьев, «Новые фрегаты УРО для ВМС Турции», Зарубежное Военное Обозрение, 1987 г. № 3. 

1995 წლის # 10-ში არის ფერადი ჩანართი: აშშ სზძ-ის «ოლივერ ჰ. პერის» ტიპის ფრეგატი FFG48 «ვანდერგრიფტი». მისი ძირითადი ტაქტიკურ-ტექნიკური მახასიათებლებია: სრული წყალწყვა 4100 ტ; სიგრძე 138,1 მ, სიგანე 13,7 მ, წყალჯდომი 4,5 მ; ერთლილვიანი ენერგეტიკული დანადგარი (LM 2500 ტიპის ორი გაზური ტურბინა საერთო სიმძლავრით 41 ათასი ცხ. ძ.) საშუალებას იძლევა ანვითარებდნენ მაქსიმალურ სიჩქარეს 29 კვ., ცურვის სიშორე 20 კვ. სიჩქარეზე 4500 მილი. შეიარაღება: გდ Mk13 მოდ. 4 ხწრ «ჰარპუნისა» და ზმრ «სტანდარტ 1MR-თვის», ერთი 76-მმ არტდანადგარი «ოტო მელარა», ექვსლულიანი 20-მმ ზაკ «ვულკან-ფალანკსი», ორი სამმილიანი 324-მმ სატორპედო აპარატი, ორი ვერტმფრენი SH-60B. ეკიპაჟი206 ადამიანი, მათგან 13 ოფიცერი. 

მასალა მოიძია და თარგმნა 

ირაკლი ხართიშვილმა