საქართველოს „გამსაბჭოებლები“ 1921 წელს – რუსულენოვანი ვიკიპედიის მასალებით

თავი I 

პოლიტიკური საკითხები 

ნაწილი 1 

საბჭოთა რუსეთის მმართველობის ორგანოები 

შინაარსი 

I. რსფსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

II. სახალხო კომისართა საბჭო 

III. სრულიად რუსეთის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტი 

IV. რევოლუციური კომიტეტები 

V. რევოლუციური სამხედრო საბჭო 

VI. კავბიურო 

I. რსფსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

რსფსრ სახალხო კომისართა საბჭო (შემოკლებით რსფსრ სახკომსაბჭო, რსფსრ სკს; 1918 წლამდე – სახალხო კომისართა საბჭო) – საბჭოთა რუსეთის მთავრობა 1917–1946 წლებში. დაარსებულია 1917 წლის 25 ოქტომბრის (7 ნოემბრის) მუშათა, ჯარისკაცთა და გლეხთა დეპუტატების საბჭოების სრულიად რუსეთის II ყრილობის მიერ „დროებითი მუშური და გლეხური მთავრობის სახით“ სახალხო კომისართა საბჭოს სახელწოდებით, რომელიც რსფსრ 1918 წლის კონსტიტუციის მიღებამდე გამოიყენებოდა. 

1918 წელს რსფსრ სახალხო კომისართა საბჭოს შექმნა წარმოადგენდა სცაკ-ის (სრულიად რუსეთის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის – ი. ხ.) პრეროგატივას, 1937 წლიდან კი – რსფსრ უმაღლესი საბჭოსი. რსფსრ სახკომსაბჭო ყალიბდებოდა სახალხო კომისრებისგან – საბჭოთა რუსეთის სახალხო კომისარიატების (სახკომატების) ხელმძღვანელებისგან – რსფსრ სახკომსაბჭოს თავმჯდომარის მეთაურობით. მსგავსი საბჭოები სხვა საბჭოთა რესპუბლიკებშიც იქმნებოდა. 

1946 წლის 15 მარტის სსრკ კანონითა და რსფსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის იმავე წლის 23 მარტის ბრძანებულებით რსფსრ სახკომსაბჭო გარდაიქმნა რსფსრ მინისტრთა საბჭოდ. 

                                                         რსფსრ-ის გერბი

სახელწოდების წარმოქმნა 

თავის მემუარებში ლევ ტროცკი სახელწოდების „სახალხო კომისართა საბჭოს“ წარმოქმნას საკუთარ თავს მიაწერს. ვ. პ. მილიუტინის მოგონებების თანახმად სახელწოდება „სახალხო კომისარი“ შესთავაზა ტროცკიმ, ხოლო მთავრობისთვის „სახალხო კომისართა საბჭოს“ დარქმევა კი – კამენევმა. 

იმავე დროს ლენინის შენიშვნებიდან, რომლებიც არაუგვიანეს 1917 წლის 25დეკემბერსაა დაწერილი: 

„დაუყოვნებელი შექმნა... სახალხო კომისართა კომისიისა... (მ[ინისტ]რები და მ[ინისტ]რის ა[მხანაგ]ები)“. 

გამოდის, რომ სახელწოდება „კომისრები“ (ეტიმოლოგიურად – კომისიათა მეთაურები), როგორც შეცვლა ტერმინისა „მინისტრები“, უფრო ადრე ფიგურირებდა სახკომსაბჭოს მომავალ მეთაურთან (ე. ი. ლენინთან – ი. ხ.) ქვეყნის მართვის ახალი აპარატის ორგანიზაციის ძირითადი სქემის მისეულ ჩანაწერებში. ამავე დოკუმენტში დასახული იყო სხვა ცენტრალური სამთავრობო ორგანოების შექმნაც კომისიების რანგში (რევოლუციური წესრიგის კომისიის, საკანონმდებლო წინასწარ დებულებათა კომისიის და რიგი კომისიებისა ქვეყნის სახელმწიფო ცხოვრების სხვადასხვა დარგის მიხედვით).  

ისტორია 

უშუალოდ ძალაუფლების ხელში ჩაგდების წინ რევოლუციის დღეს ბოლშევიკების ცკ-მ (ცენტრალურმა კომიტეტმა – ი. ხ.) კამენევსა და ვინტერს (ბერზინს) დაავალა შესულიყვნენ პოლიტიკურ კონტაქტში მემარცხენე ესერებთან და დაეწყოთ მათთან მოლაპარაკებები მომავალი მთავრობის შემადგენლობის შესახებ. საბჭოების II ყრილობის მუშაობის დროს ბოლშევიკებმა მენარცხენე ესერებს შესთავაზეს შესულიყვნენ მთავრობაში, მაგრამ მათ უარი განაცხადეს. მემარჯვენე ესერებისა და მენშევიკების ფრაქციებმა საბჭოების II ყრილობა მისი მუშაობის დასაწყისშივე – მთავრობის წარმოქმნამდე დატოვეს. ბოლშევიკები იძულებული იყვნენ ერთპარტიული მთავრობა ჩამოეყალიბებიათ. 

სახალხო კომისართა საბჭო ჩამოყალიბებულ იქნა „სახალხო კომისართა საბჭოს დაარსების შესახებ დეკრეტის“ შესაბამისად, რომლიც 1917 წლის 27 ოქტომბრის მუშათა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭოების II ყრილობის მიერ იყო მიღებული. დეკრეტი იწყებოდა სიტყვებით: 

შეიქმნას ქვეყნის მართვისათვის, დამფუძნებელი კრების მოწვევამდე, დროებითი მუშათა და გლეხთა მთავრობა, რომელსაც დაექრმევა სახალხო კომისართა საბჭო. 

სახალხო კომისართა საბჭომ დაკარგა მართვის დროებითი ორგანოს ხასიათი დამფუძნებელი კრების დაშლის (გაშვების, роспуск) შემდეგ, რაც კანონმდებლობით იქნა განმტკიცებული რსფსრ 1918 წლის კონსტიტუციის მიერ. სახკომსაბჭოს შექმნის უფლება მიიღო სცაკ-მა (სრულიად რუსეთის ცენტრალურმა აღმასრულებელმა კომიტეტმა – ი. ხ.); სახკომსაბჭო წარმოადგენდა რსფსრ-ის საქმეთა საერთო (ზოგადი) მართვის ორგანოს, რომელსაც ჰქონდა დეკრეტების გამოცემის უფლება, ამასთან სცაკ-ს უფლება ჰქონდა გაეუქმებია ან შეეჩერებია სახკომსაბჭოს ნებისმიერი დადგენილება ან გადაწყვეტილება. 

სახკომსაბჭოს განსახილველად გამოტანილი საკითხები წყდებოდა ხმათა უბრალო უმრავლესობით. სხდომებს ესწრებოდნენ მთავრობის წევრები, სცაკ-ის თავმჯდომარე, სახკომსაბჭოს საქმეთა მმართველები და მდივნები, უწყებათა წარმომადგენლები. 

რსფსრ სახკომსაბჭოს მუდმივი სამუშაო ორგანო გახლდათ საქმეთა სამმართველო, რომელიც ამზადებდა საკითხებს სახკომსაბჭოსა და მისი მუდმივი კომისიების სხდომებისათვის, ახორციელებდა დელეგაციების მიღებას. საქმეთა სამმართველოს თანამშრომლების შტატი 1921 წ. 135 ადამიანისაგან შედგებოდა (სსრკ ოქტომბრის რევოლუციის ცენტრალური სახელმწიფო არქივის /ЦГАОР СССР/ მონაცემების თანახმად). 

სსრკ-ის 1946 წ. 15 მარტის კანონითა და რსფსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის 1946 წ. 23 მარტის ბრძანებულებით რსფსრ სახალხო კომისართა საბჭო გარდაიქმნა რსფსრ მინისტრთა საბჭოდ. 18 მარტს გამოვიდა უკანასკნელი დადგენილება რსფსრ მთავრობისა „სახალხო კომისართა საბჭოს“ სახელწოდებით. 1947 წლის 25 თებერვალს შეტანილ იქნა შესაბამისი ცვლილებები სსრკ კონსტიტუციაში, ხოლო 1948 წლის 13 მარტს კი რსფსრ კონსტიტუციაშიც. 

რსფსრ სახკომსაბჭოს საკანონმდებლო ბაზა 

რსფსრ 1918 წლის 10 ივლისის კონსტიტუციის თანახმად სახკომსაბჭოს საქმიანობა მდგომარეობდა შემდეგში: 

რსფსრ-ის ზოგადი (საერთო) საქმეების მართვა; 

მმართველობის ცალკეული დარგების ხელმძღვანელობა (მუხ. 35, 37); 

საკანონმდებლო აქტების გამოცემა და ზომების მიღება, რომლებიც „აუცილებელია სახელმწიფო ცხოვრების სწორი და სწრაფი მიმდინარეობისთვის“ (მუხ. 38). 

ყველა მიღებული დადგენილებისა და გადაწყვეტილების შესახებ სახკომსაბჭო ატყობინებდა სცაკ-ს (მუხ. 39), რომელსაც უფლება ჰქონდა შეეჩერებია ან გაეუქმებია სახკომსაბჭოს დადგენილება ან გადაწყვეტილება (მუხ. 40). 

შექმნილი იყო 18 სახალხო კომისარიატი. 

ქვემოთ ხდება რსფსრ სახკომსაბჭოს სახალხო კომისარიატების ჩამონათვალის ციტირება 1918 წლის 10 ივლისის რსფსრ კონსტიტუციის თანახმად: 

საგარეო საქმეთა; 

სამხედრო საქმეთა; 

საზღვაო საქმეთა; 

შინაგან საქმეთა; 

იუსტიციის; 

შრომის; 

სოციალური უზრუნველყოფის; 

განათლების; 

ფოსტებისა და ტელეგრაფების; 

ეროვნებათა საქმეებში; 

შეტყობინების გზების; 

მიწათმოქმედების; 

ვაჭრობისა და მრეწველობის; 

სასურსათო; 

სახელმწიფო კონტროლის; 

სახალხო მეურნეობის უმაღლესი საბჭო; 

ჯანმრთელობის დაცვის. 

თითოეულ სახალხო კომისართან და მისი თავმჯდომარეობით იქმნებოდა კოლეგია, რომლის წევრებსაც სახკომსაბჭო ამტკიცებდა (მუხ. 44). 

სახალხო კომისარს უფლება ჰქონდა ერთპიროვნულად მიეღო გადაწყვეტილებები ყველა საკითხში, რომლებიც მისი ხელმძღვანელობის ქვეშ მყოფი კომისარიატის გამგებლობაში შედიოდა, აცნობებდა რა მათ კოლეგიას (მუხ. 45). 

1922 წლის დეკემბერში სსრკ-ის წარმოქმნისა და საერთო საკავშირო მთავრობის შექმნის შემდეგ, რსფსრ-ის სახკომსაბჭო იქცა რსფსრ სახელმწიფო ხელისუფლების მაკონტროლებელ და განმკარგავ ორგანოდ. სახკომსაბჭოს ორგანიზაცია, შემადგენლობა, კომპეტენცია და საქმიანობის წეს-რიგი განისაზღვრებოდა 1924 წლის სსრკ კონსტიტუციითა და 1925 წლის რსფსრ კონსტიტუციით. ამ დროიდან სახკომსაბჭოს შემადგენლობა შეიცვალა რიგ უფლებამოსილებათა საკავშირო უწყებებისთვის გადაცემასთან დაკავშირებით. დაარსებულ იქნა 11 რესპუბლიკური სახალხო კომისარიატი:  

საშინაო ვაჭრობის; 

შრომის; 

ფინანსების; 

მუშურ-გლეხური ინსპექციის; 

შინაგან საქმეთა; 

იუსტიციის; 

განათლების; 

ჯანმრთელობის დაცვის; 

მიწათმოქმედების; 

სოციალური უზრუნველყოფის; 

სახალხო მეურნეობის უმაღლესი საბჭო. 

რსფსრ სახკომსაბჭოს შემადგენლობაში ახლა გადამწყვეტი ან სათათბირო ხმის უფლებით შედიოდნენ რსფსრ-ის მთავრობასთან არსებული სსრკ სახკომსაბჭოების რწმუნებულები. რსფსრ სახკომსაბჭო თავის მხრივ გამოჰყოფდა მუდმივ წარმომადგენელს სსრკ სახკომსაბჭოში (სტატისტიკური სამმართველოს /СУ/ ინფორმაციის თანახმად, 1924, # 70, გვ. 691). 

1924 წლის 22 თებერვლიდან რსფსრ სახკომსაბჭოსა და სსრკ სახკომსაბჭოს ჰქონდათ ერთიანი საქმეთა სამმართველო (ოქტომბრის რევოლუციის სსრკ ცენტრალური სახელმწიფო არქივის მასალების მიხედვით). 

რსფსრ 1937 წლის 21 იანვრის კონსტიტუციის მიღების შემდეგ რსფსრ სახკომსაბჭო ანგარიშვალდებული გახდა მხოლოდ რსფსრ უმაღლესი საბჭოს წინაშე, სესიებს შორის პერიოდში კი – რსფსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის წინაშე. 

1937 წლის 5 ოქტომბრიდან რსფსრ სახკომსაბჭოს შემადგენლობა მოითვლიდა 13 სახალხო კომისარიატს (რსფსრ ცენტრალური სახელმწიფო არქივის /ЦГА РСФСР/ მონაცემები): 

კვების მრწეველობის; 

მსუბუქი მრეწველობის; 

სატყეო მრეწველობის; 

მიწათმოქმედების; 

მარცვლეულობათა საბჭოთა მეურნეობების; 

მეცხოველეობათა საბჭოთა მეურნეობების; 

ფინანსების; 

საშინაო ვაჭრობის; 

იუსტიციის; 

ჯანმრთელობის დაცვის; 

განათლების; 

ადგილობრივი მრეწველობის; 

კომუნალური მეურნეობის; 

სოციალური უზრუნველყოფის. 

სახკომსაბჭოს შემადგენლობაში ჩართულ იქნენ აგრეთვე რსფსრ გოსპლანის (სახელმწიფო მგეგმავი ორგანოს – ი. ხ.) თავმჯდომარე და რსფსრ სახკომსაბჭოსთან არსებული ხელოვნებათა საქმეების სამმართველოს უფროსი. 

საბჭოთა რუსეთის სახალხო კომისართა საბჭოს პირველი შემადგენლობა 

                                    პირველი საბჭოთა სახალხო კომისრები

სახალხო კომისართა საბჭოს თავმჯდომარე – ვლადიმერ ულიანოვი (ლენინი) 

შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარი (სახკომი) – ა. ი. რიკოვი 

მიწათმოქმედების სახკომი – ვ. პ. მილიუტინი 

შრომის სახკომი – ა. გ. შლიაპნიკოვი 

სამხედრო და საზღვაო საქმეთა სახკომატი – კომიტეტი, ვ. ა. ოვსეენკოს (ანტონოვის) (სახკომსაბჭოს შექმნის შესახებ დეკრეტისის ტექსტში – ავსეენკო), ნ. ვ. კრილენკოსა და ე. პ. დიბენკოს შემადგენლობით 

ვაჭრობისა და მრეწველობის საქმეთა სახკომი – ვ. პ. ნოგინი 

სახალხო განათლების სახკომი –ა. ვ. ლუნაჩარსკი 

ფინანსების სახკომი – ი. ი. სკვორცოვი (სტეპანოვი) 

საგარეო საქმეთა სახკომი – ლ. დ. ბრონშტეინი (ტროცკი) 

იუსტიციის სახკომი – გ. ი. ოპოკოვი (ლომოვი) 

სასურსათო საქმეთა სახკომი – ი. ა. ტეოდოროვიჩი 

ფოსტებისა და ტელეგრაფების სახკომი – ნ. პ. ავილოვი (გლებოვი) 

ეროვნებათა საქმეების სახკომი – ი. ბ. ჯუღაშვილი (სტალინი) 

სარკინიგზო საქმეთა სახალხო კომისრის პოსტი დროებით დაუკავებელი დარჩა. 

სარკინიგზო საქმეთა სახალხო კომისრის ვაკანტური პოსტი მ. ტ. ელიზაროვმა დაიკავა. 12 დეკემბერს სახკომსაბჭოს შექმნის შესახებ დადგენილებაზე დამატებით სახელმწიფო მზრუნველობის სახკომად დაინიშნა ა. მ. კოლონტაი, პირველი მინისტრი ქალი მსოფლიოში. 19 ნოემბერს სახელმწიფო კონტროლის სახკომად დაინიშნა ე. ე. ესსენი. 

სახკომსაბჭოს ისტორიულად პირველი შემადგენლობა ყალიბდებოდა ხელისუფლებისთვის ხისტი ბრძოლის პირობებში. სარკინიგზო პროფკავშირის აღმასკომის ვიჟკელის დემარშთან დაკაშირებით, რომელმაც არ სცნო ოქტომბრის რევოლუცია, და მოითხოვდა „ერთგვაროვანი სოციალისტური მთავრობის“ ჩამოყალიბებას ყველა სოციალისტური პარტიის წარმომადგენელთაგან, რკინიგზების სახალხო კომისრის პოსტი დაუკავებელი დარჩა. შემდგომში, 1918 წლის იანვარში, ბოლშევიკებმა მოახერხეს სარკინიგზო პროფკავშირში განხეთქილების შეტანა, ჩამოაყალიბეს რა ვიჟკელის პარალელური აღმასკომი ვიჟკედორი, რომელიც ძირითადად ბოლშევიკებისა და მემარცხენე ესერებისგან შედგებოდა. 1918 წლის მარტისათვის ვიჟკელის წინააღმდეგობა საბოლოოდ იქნა გატეხილი, ხოლო როგორც ვიჟკელის, ისე ვიჟკედორის ძირითადი უფლებამოსილებანი კი შეტყობინების გზათა სახალხო კომისარიატს გადაეცა. 

სამხედრო და სამხედრო-საზღვაო საქმეთა სახალხო კომისარიატი ჩამოყალიბებულ იქნა როგორც კოლეგია, ანტონოვ-ოვსეენკოს, კრილენკოსა და დიბენკოს შემადგენლობით. 1918 წლის აპრილისთვის ამ კომიტეტმა ფაქტიურად შეწყვიტა თავისი არსებობა. 

განათლების პირველი სახკომის ა. ვ. ლუნაჩარსკის მოგონებებით, სახკომსაბჭოს პირველი შემადგენლობა ბევრწილად შემთხვევითი გახლდათ, ხოლო სიის განხილვას კი თან ახლდა ლენინის კომენტარები: „თუ უვარგისები აღმოჩნდებიან – შევძლებთ შეცვლას“. როგორც იუსტიციის პირველი სახკომი, ბოლშევიკი ლომოვი (გ. ი. ოპოკოვი) წერდა, მისი ცოდნა იუსტიციაში მოიცავდა უმთავრესად დეტალურ ცოდნას მეფის ციხეებისა და მათი რეჟიმის განსაკუთრებულობათა შესახებ, „ჩვენ ვიცოდით – სად სცემენ, როგორ სცემენ, სად და როგორ სვამენ კარცერში, მაგრამ ქვეყნის მართვა ჩვენ არ შეგვეძლო“. 

საბჭოთა რუსეთის სახალხო კომისართა საბჭოს პირველი შემადგენლობის ბევრი სახკომი 1930-იან წლებში იქნა რეპრესირებული. 

რსფსრ სახალხო კომისართა საბჭოს თავმჯდომარეები 

                                     სახალხო კომისართა საბჭო 1919 წელს

ლენინი, ვლადიმერ ილიას ძე (27 ოქტომბერი /9 ნოამბერი/ 1917 – 21 იანვარი 1924; ლენინზე თავდასხმის შემდეგ, 1918 წლის აგვისტო-სექტემბერში თავმჯდომარის მოვალეობებს ია. მ. სვერდლოვი ასრულებდა) 

რიკოვი, ალექსი ივანეს ძე (2 თებერვალი 1924 – 18 მაისი 1929) 

სირცოვი, სერგი ივანეს ძე (1 მაისი 1929 – 3 ნოემბერი 1930) 

სულიმოვი, დანიელ ეგორის ძე (3 ნოემბერი 1930 – 22 ივლისი 1937) 

ბულგანინი, ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე (22 ივლისი 1937 – 17 სექტემბერი 1938) 

ვახრუშევი, ვასილი ვასილის ძე (29 ივლისი 1939 – 2 ივნისი 1940) 

ხოხლოევი, ივანე სერგის ძე (2 ივლისი 1940 – 23 ივნისი 1943) 

პამფილოვი, კონსტანტინე დიმიტრის ძე (მოვალეობათა შემსრულებელი 5 მაისი 1942-დან 2 მაისი 1943 ჩათვლით) 

კოსიგინი, ალექსი ნიკოლოზის ძე (23 ივნისი 1943 – 15 მარტი 1946) 

სახალხო კომისრები 

თავმჯდომარის მოადგილეები: 

რიკოვი ა. ი. (მაისის ბოლო 1921 – ?) 

ციურუპა ა. დ. (5.12.1921 – ?) 

კამენევი ლ. ბ. (იანვარი 1922 – ?) 

რისკულოვი, ტურარ რისკულის ძე (ივნისი 1926 – მაისი 1937) 

საგარეო საქმეთა: 

ტროცკი ლ. დ. (28 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 8.04.1918) 

ჩიჩერინი გ. ვ. (30.05.1918 – 6.07.1923) 

ლავრენტიევი ა. ი. (1944 – 15.3.1946) 

სამხედრო და საზღვაო საქმეებში: 

ანტონოვ-ოვსეენკო ვ. ა. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – ?) 

კრილენკო ნ. ვ. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – ?) 

დიბენკო პ. ე. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 18.3.1918) 

პოდვოისკი ნ. ი. (ნოემბერი 1917 – მარტი 1918) 

ტროცკი ლ. დ. (8.4.1918 – 26.1.1925) 

შინაგან საქმეთა: 

რიკოვი ა. ი. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 4 /17/ ნოემბერი 1917) 

პეტროვსკი გ. ი. (17 /30/ ნოემბერი 1917 – 25.3.1919) 

ძერჟინსკი ფ. ე. (30.3.1919 – 6.7.1923) 

იუსტიციის: 

ლომოვი-ოპოკოვი გ. ი. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 3 /16/ ნოემბერი 1917) 

სტუჩკა პ. ი. (3 /16/ ნოემბერი 1917 – 26 ნოემბერი /9 დეკემბერი/ 1917) 

შტეინბერგი ი. ზ. (26 ნოემბერი /9 დეკემბერი/ 1917 – 18.3.1918) 

სტუჩკა პ. ი. (18.3.1918 – 22.8.1918) 

კურსკი დ. ი. (22.8.1918 – 1928) 

შრომის: 

შლიაპნიკოვი ა. გ. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 8.10.1918) 

შმიდტი ვ. ვ. (8.10.1918 – 4.11.1919 და 26.4.1920 – 29.11.1920) 

სახელმწიფო მზრუნველობისა (26.4.1918-დან – სოციალური უზრუნველყოფის; ს/უ სახკომატი 4.11.1919 გაერთიანდა შრომის სახკომატთან, 26.4.1920 გაიყო): 

კოლონტაი ა. მ. (30 ოქტომბერი /12 ნოემბერი/ 1917 – მარტი 1918) 

ვინოკუროვი ა. ნ. (მარტი 1918 – 4.11.1919; 26.4.1919 – 16.4.1921) 

მილიუტინი ნ. ა. (სახკომის თანამდებობის შემსრულებელი, ივნისი – 6.7.1921) 

განათლების: 

ლუნაჩარსკი ა. ვ. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 12.9.1929) 

ფოსტებისა და ტელეგრაფების: 

გლებოვი (ავილოვი) ნ. პ. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1919 – 9 /22/ დეკემბერი 1917) 

პროშიანი პ. პ. (9 /22/ დეკემბერი 1917 – 18.03.1918) 

პოდბელსკი ვ. ნ. (11.4.1918 – 25.2.1920) 

ლიუბოვიჩი ა. მ. (24.3 – 26.5.1921) 

დოვგალევსკი ვ. ს. (26.5.1921 – 6.7.1923) 

ეროვნებათა საქმეებში: 

სტალინი ი. ბ. (26 ოტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 6.7.1923) 

ფინანსების: 

სკვორცოვ-სტეპანოვი ი. ი. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 30 ოქტომბერი /12 ნოემბერი/ 1917) 

მენჟინსკი ვ. რ. (30 ოქტომბერი /12 ნოემბერი/ 1917 – 21.03.1918) 

გუკოვსკი ი. ე. (აპრილი – 16.8.1918) კრესტინსკი ნ. ნ. (16.8.1918 – ოქტომბერი 1922) 

სოკოლნიკოვი გ. ია. (23.11.1922 – 16.1.1923) 

შეტყობინების გზათა: 

ელიზაროვი მ. ტ. (8 /21/ ნოემბერი 1917 – 7 /20/ იანვარი 1918) 

როგოვი ა. გ. (24.2.1918 – 9.5.1918) 

კობოზევი პ. ა. (9.5.1918 – ივნისი 1918) 

ნევსკი ვ. ი. (25.7.1918 – 15.3.1919) 

კრასინი ლ. ბ. (30.3.1919 – 20.3.1920) 

ტროცკი ლ. დ. (20.3.1920 – 10.12.1920) 

ემშანოვი ა. ი. (20.121920 – 14.4.1921) 

ძერჟინსკი ფ. ე. (14.4.1921 – 6.7.1923) 

მიწათმოქმედების: 

მილიუტინი ვ. პ. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 4 /17/ ნოემბერი 1917) 

კოლეგაევი ა. პ. (24 ნოემბერი /7 დეკემბერი/ 1917 – 18.3.1918) 

სერედა ს. პ. (3.4.1918 – 10.02.1921) 

ოსინსკი ნ. (სახკომის მოადგილე, 24.3.1921 – 18.1.1922) 

იაკოვენკო ვ. გ. (18.1.1922 – 7.7.1923) 

ვაჭრობისა და მრეწველობის: 

ნოგინი ვ. პ. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 4 /17/ ნოემბერი 1917) 

შლიაპნიკოვი ა. გ. (19 ნოემბერი /2 დეკემბერი/ 1917 – იანვარი 1918) 

სმირნოვი მ. გ. (25 იანვარი /7 თებერვალი/ 1918 – 18.3.1918) 

ბრონსკი მ. გ. (18.3.1918 – 12.11.1918) 

კრასინი ლ. ბ. (12.11.1918 – 6.7.1923) 

სურსათის: 

ტეოდოროვიჩი ი. ა. (26 ოქტომბერი /8 ნოემბერი/ 1917 – 18 /31/ დეკემბერი 1917) 

შლიხტერი ა. გ. (18 /31/ დეკემბერი 1917 – 25.2.1918) 

ციურუპა ა. დ. (25.2.1918 – 12.12.1921) 

ბრიუხანოვი ნ. პ. (12.12.1921 – 6.7.1923) 

რსფსრ სახელმწიფო კონტროლის: 

ესსენი ე. ე. (19 ნოემბერი /2 დეკემბერი/ 1917 – მაისი 1918) 

ლანდერი კ. ი. (9.5.1918 – 25.3.1919) 

სტალინი ი. ბ. (30.3.1919 – 7.2.1920) 

ჯანმრთელობის დაცვის: 

სემაშკო ნ. ა. (11.7.1918 – 25.1.1930) 

მუშურ-გლეხური ინსპექციის: 

სტალინი ი. ბ. (24.2.1920 – 25.4.1922) 

ციურუპა ა. დ. (25.4.1922 – 6.7.1923) 

სახელმწიფო ქონებათა: 

კარელინი ვ. ა. (9 /22/ დეკემბერი 1917 – 18.03.1918) 

მალინოვსკი პ.პ. (18.3.1918 – 11.7.1918) 

ადგილობრივი თვითმმართველობის: 

ტრუტოვსკი ვ. ე. (19 დეკემბერი 1917 /1 იანვარი 1918/ – 18.3.1918) 

სახალხო მეურნეობის უმაღლესი საბჭო (თავმჯდომარეები): 

ოსინსკი ნ. (2 /15/ დეკემბერი 1917 – 22.3.1918) 

რიკოვი ა. ი. (3.4.1918 – 28.5.1921) 

მილიუტინი ვ. პ. (თანამდებობის დროებით შემსრულებელი) (23.3 – 28.5.1921) 

ბოგდანოვი პ. ა. (28.5.1921 – 9.5.1923) 

რიკოვი ა. ი. (9.5.1923 – 2.2.1924) 

ძერჟინსკი ფ. ე. (2.2.1924 – 20.7.1926) 

ლობოვი ს. ს. (1926 – 1930) 

ქვესაუწყებო ორგანოები 

საფინანსო სამეული (2 მაისი 1922 – 29 მაისი 1922) 

საფინანსო კომიტეტი (1922 – 1923) 

შეფასებები 

სოციალური შემადგენლობა 

მკვლევარი მ. ს. ვოსლენსკი თავის ფუნდამეტურ ნაშრომში „ნომენკლატურა“აღნიშნავს, რომ სახკომსაბჭოს პირველი შემადგენლობის „სოციალური წარმოშობა“ ნაკლებად შეეფერებოდა ბოლშევიკურ პარტიას, რომელმაც საკუთარი თავი „მუშათა კლასის ავანგარდად“ გამოაცხადა. სინამდვილეში სახკომსაბჭოს პირველი შემადგენლობა პრაქტიკულად მთლიანად ინტელიგენტური იყო, საკუთრივ მუშები კი მასში 16 ადამიანიდან სულ ორი მოითვლებოდა: ა. გ. შლიაპნიკოვი და ვ. პ. ნოგინი. გარდა ამისა, სახკომსაბჭოს პირველ შემადგენლობაში მოითვლებოდა ხუთი აზნაური: ვ. ი. ლენინი (ულიანოვი), ა. გ. ლუნაჩარსკი, ვ. ა. ანტონოვ-ოვსეენკო, ი. ა. ტეოდოროვიჩი და გ. ი. ოპოკოვ (ლომოვი). ტროცკის მამა, საბჭოთა კლასიფიკაციის მიხედვით, გახლდათ „კულაკი“, სტალინის მამა კი – ხელოსანი, ე. ი. საბჭოთა კლასიფიკაციით ორივე „წვრილბურჟუაზიულ ელემენტებს“ მიეკუთვნებოდა. საქმეების მსგავსმა მდგომარეობამ სამოქალაქო ომის ბოლოს შექმნა ნიადაგი ე. წ. „მუშათა ოპოზიციის“ შექმნისათვის, რომელიც მათ შორის გაღიზიანებას გამოხატავდა იმის გამოც, რომ მუშებს ფაქტიურად მათი სახელით მართავენ ინტელიგენტები. ოპოზიციონერები აყენებედნენ ბრალდებებს „პარტიული ზედაფენების გადაგვარებასა“ და „პარტიული მასებისგან მათ მოწყვეტაში“ (იხ. ასევე მიხაევშჩინა). რკპ(ბ) X ყრილობაზე „მუშათა ოპოზიციას“ ბრალი დასდეს იმაში, რომ: 

„მუშათა ოპოზიცია“ დაკავებულია ინტელიგენტთა მჭამელობით იმ აზრით, რომ მთელ ბოროტებას იგი ხედავს ჩვენს ხელმძღვანელ ორგანოებში და იმაშიც, რომ ყველგან და ყველა ადგილას სხედან ინტელიგენტები. 

ეროვნული შემადგენლობა 

საბჭოთა რუსეთის სახკომსაბჭოს ეროვნული შემადგენლობა ამ დრომდე რჩება სპეკულაციების საგნად. 

ვლასოველი ანდრეი დიკი თავის ნაშრომში „ებრაელები რუსეთსა და სსრკ-ში“ ამტკიცებს, რომ სახკომსაბჭოს შემადგენლობა ვითომდა იყო შემდეგი: 

სახალხო კომისართა საბჭო (სახკომსაბჭო) 1918 წ. 

ლენინი – თავმჯდომარე, ჩიჩერინი – საგარეო საქმეები, რუსები; ლუნაჩარსკი – განათლება, ებრაელი; ჯუღაშვილი – ეროვნებები, ქართველი; პროტიანი – მიწათმოქმედება, სომეხი; ლარინი (ლურიე) – ეკონომიკური საბჭო, ებრაელი; შლიხტერი – მომარაგება, ებრაელი; ტროცკი (ბრონშტეინი) – არმია და ფლოტი, ებრაელი; ლანდერი – სახელმწიფო კონტროლი, ებრაელი; კაუფმანი – სახელმწიფო ქონებანი, ებრაელი; ვ. შმიდტი – შრომა, ებრაელი; ლილინა (კნიგისენი) – სახალხო ჯანმრთელობა, ებრაელი; შპიცბერგი – კულტები, ებრაელი; ზინოვიევი (აპფელბაუმი) – შინაგანი საქმეები, ებრაელი; ანველტი – ჰიგიენა, ებრაელი; ისდორ გუკოვსკი – ფინანსები, ებრაელი; ვოლოდარსკი – ბეჭდური სიტყვა, ებრაელი; ურიცკი – არჩევნები, ებრაელი; ი. სტეინბერგი – იუსტიცია, ებრაელი; ფენგსტეინი – ლტოლვილები, ებრაელი. 

ამრიგად, 20 სახკომიდან – ერთი რუსი, ერთი ქართველი, ერთი სომეხი და 17 ებრაელი. 

იური ემელიანოვს თავის ნაშრომში „ტროცკი. მითები და პიროვნება“ მოყავს ამ სიის ანალიზი. უკანასკნელი გვიჩვენებს, რომ სახკომსაბჭოს „ებრაული“ უმრავლესობა მაქინაციების გზით არის მიღებული: მოხსენიებულია არა სახკომსაბჭოს პირველი შემადგენლობა, გამოქვეყნებული საბჭოების II ყრილობის დეკრეტში, არამედ სახკომსაბჭს ბევრჯერ შეცვლილი შემადგენლობებიდან მხოლოდ ის სახკომატებია წინ წამოწეული, რომელთა სათავეშიც ოდესმე იდგნენ ებრაელები. ასე, სამხედრო და საზღვაო საქმეებში სახკომის სახით მოხსენიებულია ლ. დ. ტროცკი, რომელიც ამ პოსტზე 1918 წლის 8 აპრილს იქნა დანიშნული, ხოლო სურსათის (აქ: „მომარაგების“) სახკომის სახით კი მითითებულია ა. გ. შლიხტერი, რომელსაც ნამდვილად ეკავა ეს პოსტი, მაგრამ მხოლოდ 1918 წლის 25 თებერვლიდან და არც ებრაელი ყოფილა (შლიხტერები – გერმანული წარმოშობის პოლონელი მემამულეები იყვნენ); იმ მომენტისათვის, როცა სამხედრო და საზღვაო საქმეების სახალხო კომისრად დადგა ტროცკი, სურსათის სახალხო კომისრად შლიხტერის ნაცვლად დადგა ა. დ. ციურუპა. 

მაქინაციების სხვა მეთოდს წარმოადგენს მთელი რიგი არასდროს არ არსებული სახკომატების გამოგონება. ასე, ანდრეი დიკიმ სახკომატების სიაში მოიხსენია არასდროს არ არსებული სახკომატები კულტების, არჩევნების, ლტოლვილთა, ჰიგიენის საკითხებში. ვოლოდარსკი მოხსენიებულია როგორც ბეჭდვით სიტყვის სახკომი; სინამდვილეში იგი მართლაც იყო ბეჭდური სიტყვის, პროპაგანდისა და აგიტაციის კომისარი, მაგრამ არა სახალხო კომისარი, სახკომსაბჭს (ე. ი. ფაქტიური მთავრობის) წევრი, არამედ ჩრდილოეთის კომუნათა კავშირის (საბჭოების საოლქო გაერთიანების) კომისარი, ბეჭდური სიტყვის შესახებ ბოლშევიკური დეკრეტის აქტიური გამტარებელი. 

და, პირიქით, სიაში არ არის, მაგალითად, რეალურად არსებული შეტყობინების გზათა სახკომატი და ფოსტებისა და ტელეგრაფების სახკომატი. საბოლოო ჯამში ანდრეი დიკისთან სახკომატების რაოდენობაც კი არ ემთხვევა: იგი იხსენიებს რიცხვს 20, თუმცა კი პირველ შემადგენლობაში მოითვლებოდა 14 ადამიანი, ხოლო 1918 წელს რაოდენობა 18-მდე იქნა გაზრდილი. 

ზოგიერთი თანამდებობა შეცდომებითაა მოხსენიებული. ასე, პეტროგრადის საბჭოს თავმჯდომარე გ. ე. ზინოვიევი მოხსენიებულია როგორც შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარი, თუმცა კი მას არასოდეს ეკავა ეს თანამდებობა. ფოსტებისა და ტელეგრაფების სახკომს პროშიანს (აქ – პროტიანი) მიწერილი აქვს „მიწათმოქმედების“ ხელმძღვანელობა. 

რიგ პირებს თვითნებურად აქვთ მიწერილი ებრაელობა, მაგალითად, რუს აზნაურს ა. ვ. ლუნაჩარსკის, ესტონელ ია. ია. ანველტს, გარუსებულ გერმანელებს ვ. ვ. შმიდტს, კ. ი. ლანდერს, ა. გ. შლიხტერსა და სხვებს. 

ზოგიერთი პირი საერთოდ გამოგონილია: შპიცბერგი (შესაძლოა, მხედველობაში ჰყავს იუსტიციის სახკომატის VIII სალიკვიდაციო განყოფილების გამომძიებელი ი. ა. შპიცბერგი, რომელმაც თავისი აგრესიული ათეისტური პოზიციით გაითქვა სახელი). ლილინა-კნიგისენი (შეიძლება, მხედველობაშია მსახიობი მ. პ. ლილინა, რომელიც მთავრობაში არასოდეს შედიოდა, ან კიდევ ზ. ი. ლილინა /ბერნშტეინი/, რომელიც ასევე არ შედიოდა სახკომსაბჭოში, მაგრამ მუშაობდა პეტროგრადის საბჭოს აღმასკომთან არსებული სახალხო განათლების განყოფილების გამგედ). კაუფმანი (შესაძლოა, მხედველობაშია კადეტი /კონსტიტუციურ-დემოკრატიული პარტიის წევრი – ი. ხ./ ა. ა. კაუფმანი, რომელსაც ზოგიერთი წყაროს მიხედვით ბოლშევიკები რთავდნენ საქმეში როგორც ექსპერტს მიწის რეფორმის შესამუშავებლად, მაგრამ იგი სახკომსაბჭოში არასოდეს ყოფილა). 

ასევე სიაში მოხსენიებულია ორი მემარცხენე ესერი, რომელთა არაბოლშევიზმიც არანაირად არ არის ნაჩვენები: იუსტიციის სახკომი ი. ზ. შტეინბერგი (მოხსენიებული როგორც ი. სტეინბერგი) და ფოსტებისა და ტელეგრაფების სახკომი პ. პ. პროშიანი, მოხსენიებული როგორც „პროტიანი–მიწათმოქმედება“. ორივე ეს პოლიტიკოსი ოქტომბრის შემდგომ ბოლშევიკურ პოლიტიკას უკიდურესად ნეგატიურად ეკიდებოდა. ი. ე. გუკოვსკი რევოლუციამდე მენშევიკ-„ლიკვიდატორებს“ მიეკუთვნებოდა და ფინანსთა სახკომის პოსტიც მხოლოდ ლენინის ზეწოლით დაიკავა. 

ლიტერატურული კრიტიკოსი ვადიმ კოჟინოვი წერდა სახკომსაბჭოში არცთუ ბევრ ებრაელთა შორის მყოფი ლევ ტროცკის წევრობის გამო, ეწინააღმდეგებოდა რა ფილოსოფოს ვადიმ როგოვინს: 

ზუსტად ასევე – შესაძლოა, არც თუ ა. რ. გოცის მიბაძვის გარეშე – წინასწარ ჭვრეტის უნარის მქონე ტროცკი დაჟინებით იმეორებდა, რომ „პირველ რევოლუციურ მთავრობაში არ უნდა იყოს არც ერთი ებრაელი, რამდენადაც წინააღმდეგ შემთხვევაში რეაქციული პროპაგანდა დაიწყებს ოქტომბრის რევოლუციის „ებრაულ რევოლუციად“ გამოსახვას...“ კომენტარს უკეთებს რა ტროცკის ამ „პოზიციას“, მისი ახლანდელი მხურვალე თაყვანისმცმელი ვ. ზ. როგოვინი ისწრაფვის, კერძოდ, დაარწმუნოს მკითხველები იმაში, რომ ლევ დავითის ძეს არ გააჩდა ვითომდა ძალაუფლების მოყვარულობა, ჰქონდა მყარი განზრახვა „გადატრიალების შედეგ მთავრობის გარეთ დარჩენილიყო და... სამთავრობო პოსტები მხოლოდ ცენტრალური კომიტეტის დაჟინებული მოთხოვნით დაიკავა“. მაგრამ ეს მსჯელობები სრულებით მიამიტ ადამიანებზეა გათვლილი, ვინაიდან ტროცკის ხომ არასოდეს უთქვამს უარი ცენტრალური კომიტეტისა და პოლიტბიუროს წევრობაზე, პოლიტბიუროს წევრი კი შეუდარებლად უფრო მაღლა იდგა ხელისუფლების იერარქიაში, ვიდრე ნებისმიერი სახალხო კომისარი! და ტროცკიც, სიტყვამ მოიტანა, ვერ მალავდა თავის უკიდურეს აღშფოთებას, როცა იგი 1926 წელს „პოლიტბიუროს წევრის მოვალეობებისგან გაანთავისუფლეს“... 

                              – ვადიმ კოჟინოვი. „როგორი იყო ებრაელთა როლი 

                                                            რევოლუციის შემდგომ რუსეთში?“ 

მსგავს თვალსაზრისს ემხრობოდა იგორ შაფარევიჩი. 

2013 წელს, გამოდიოდა რა შნეერსონის კოლექციის გამო მოსკოვის ებრაულ მუზეუმსა და ტოლერანტობის ცენტრში, რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტმა ვ. ვ. პუტინმა აღნიშნა, რომ „გადაწყვეტილება ბიბლიოთეკის ნაციონალიზაციის შესახებ პირველი საბჭოთა მთავრობის მიერ იქნა მიღებული, და მის წევრებს კი დაახლოებით 80-85 % ებრაელები წარმოადგენდნენ“. ისტორიკოს ვლადიმერ რიჟკოვის აზრით, პუტინის უმეცრული გამონათქვამი სახკომსაბჭოს შემადგენლობაში ებრაელთა უპირატესი რიცხვის შესახებ გამოწვეულია იმით, რომ იგი „პერესტროიკის წლებში ბულვარულ პრესას კითხულობდა“. ასევე რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის გამონათქვამის კრიტიკით გამოვიდა მასობრივი ინფორმაციის ზოგიერთი საშუალებაც. ასე გაზეთ „ვედომოსტის“ რედაქციამ, საყვედურობდა რა სახელმწიფოს მეთაურს მარგინალურობისთვის, განათავსა შემდეგი სტატისტიკა: 

„თუ უკუვაგდებთ ცრუმეცნიერთა მოსაზრებებს, რომელთაც შეუძლიათ ყოველ რევოლუციონერს აღმოუჩინონ ებრაული წარმოშობა, მაშინ მივიღებთ, რომ სახალხო კომისართა საბჭოს (სახკომსაბჭოს) პირველ შემადგენლობაში ებრაელები იყვნენ 8 %: მისი 16 წევრიდან ებრაელი იყო მხოლოდ ლევ ტროცკი. 1917 – 1922 წწ. რსფსრ მთავრობაში ებრაელები იყვნენ 12 % (ექვსი ადამიანი 50-დან). თუ არ ვილაპარაკებთ მარტო მთავრობის შესახებ, მაშინ რსდმპ(ბ) ცკ-ში 1917 წ. ოქტომბრის წინ ებრაელები იყვნენ 20 % (ექვსი 30-დან), ხოლო რკპ(ბ) ცკ პოლიტბიუროს პირველ შემადგენლობაში კი – 40 % (3 ადამიანი 7-დან)“. 

                                                                      – «Ведомости» от 17.06.2013 

ლიტერატურა 

Деятели СССР и революционного движения России. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 826—827. 

მითითებები 

Тексты в Викитеке 

Декреты Советской власти. Том 1. 25 октября 1917 — 16 марта 1918 

Правители России и Советского Союза, биографическо-хронологический справочник 

Октябрьская революция: главное событие XX века или трагическая ошибка? 

Декрет СНК о свободе совести, церковных и религиозных обществах 

СОВНАРКОМ РСФСР-СССР: Руководители государственных органов РСФСР и СССР, 1917—1993 годы 

II. სახალხო კომისართა საბჭო 

სახალხო კომისართა საბჭო (სახკომსაბჭო) – მთავრობის სახელწოდება საბჭოთა რუსეთში, სსრკ-სა და სსრ კავშირის რესპუბლიკებში, რომელიც გამოიყენებოდა პერიოდში 1917 წლის 27 ოქტომბრიდან 1946 წლის ჩათვლით. 

ისტორია 

პირველად ისტორიაში სახალხო კომისართა საბჭო შეიქმნა საბჭოების II სრულიად რუსეთის ყრილობისა და სცაკ-ის (სრულიად რუსეთის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის – ი. ხ.) დეკრეტით 1917 წლის 27 ოქტომბერს როგორც კომისიების თავმჯდომარეთა კოლეგია, რომელთაც დავალებული ჰქონდათ „სახელმწიფო ცხოვრების ცალკეული დარგების განმგებლობა“. ანალოგიური სახკომსაბჭოები იქმნებოდა სხვა რესპუბლიკებშიც მათში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებისას. 

საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისუფლების დაყოფა არ შეესაბამება საბჭოთა რესპუბლიკის საქმიანობას. სახალხო ომისართა საბჭო – ეს არის ხელისუფლების როგორც ასეთის უშუალო ორგანო: საკანონმდებლოც, აღმასრულებელიცა და ადმინისტრაციულიც. 

                                          – იაკობ სვერდლოვი სცაკ-ში 1918 წლის 1 აპრილს 

სსრკ-ის შექმნიდან ნახევარი წლის შემდეგ, 1923 წლის 6 ივლისს ჩამოყალიბებულ იქნა სსრკ სახალხო კომისართა საბჭო – სსრკ-ის მთავრობა. სსრ კავშირის ყველა მოკავშირე და ავტონომიურ რესპუბლიკაში მოქმედებდნენ რესპუბლიკური სახკომსაბჭოები. 

1946 წელს ყველა დონის სახკომსაბჭოები გარდაქმნილ იქნენ იმავე დასახელების მინისტრთა საბჭოებად. 

სახალხო კომისართა საბჭოები 

სსრკ . . . . . . . . . . . . . . სსრკ სახალხო კომისართა საბჭო – სსრკ მთავრობა 

აზერბაიჯანის სსრ . . . აზ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

სომხეთის სსრ . . . სომხ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

ბელორუსიის სსრ . . . ბსსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

საქართველოს სსრ . . . საქ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

ამიერკავკასიის სფსრ . . . აკსფსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

ყაზახეთის სსრ . . . ყაზ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

კარელია-ფინეთის სსრ . . . კფ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

ყირგიზეთის სსრ . . . ყირ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

ლატვიის სსრ . . . ლატ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

ლიტვის სსრ . . . ლიტ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

მოლდავეთის სსრ . . . მსსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

რუსეთის სფსრ . . . რსფსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

ტაჯიკეთის სსრ . . . ტაჯ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

თურქმენეთის სსრ . . . თურ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

უკრაინის სსრ . . . უსსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

უზბეკეთის სსრ . . . უზ. სსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

ესტონეთის სსრ . . . ესსრ სახალხო კომისართა საბჭო 

იხ. ასევე 

მცირე სახკომსაბჭო 

III. სრულიად რუსეთის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტი 

სრულიად რუსეთის ცენტრალური აღასრულებელი კომიტეტი (აბრ., ოფიც. სცაკ; სრულიად რუსეთის ცაკ) – საბჭოების სრულიად რუსეთის ყრილობის შემდეგ სახელმწიფო ხელისუფლების უმაღლესი საკანომდებლო, განმკარგავი და მაკონტროლებელი ორგანო რუსეთის საბჭოთა რესპუბლიკაში 1917–1918 წლებში და რსფსრ-ში 1918-დან 1937 წლის ჩათვლით. 

აირჩეოდა სარულიად რუსეთის საბჭოების ყრილობის მიერ და მოქმედებდა ყრილობებს შორის პერიოდებში, 1918 წლიდან ყრილობის გადაწყვეტილებათა რეალიზაციისათვის, აყალიბებდა რსფსრ სახალხო კომისართა საბჭოს (ანუ იგივე მინისტრთა საბჭოს – ი. ხ.). 

სცაკ-ის პირველი თავმჯდომარის ია. მ. სვერდლოვის სიკვდილის შემდეგ, რომელსაც პარტიაში დიდი ავტორიტეტი გააჩნდა, თავმჯდომარის პოსტზე კანდიდატურის შესახებ საკითხი 1919 წლის 25 მარტს რკპ(ბ) ცკ-ის პლენუმზე განიხილებოდა. შეთავაზებულ იქნა ფ. ე. ძერჟინსკის, მ. ი. კალინინის, ნ. ნ. კრესტინსკის, ა. გ. ბელობოროდოვის, ვ. ი. ნევსკისა და დასავლეთ ოლქისა და ფრონტის საოლქო აღმასრულებელი კომიტეტის წარმომადგენლის ივანოვის კანდიდატურები. კალინინის კანდიდატურას მხარი დაუჭირა 7-მა, წინააღმდეგი იყო 4, თავი შეიკავა 2-მა. ს. ს. ვოიტიკოვის აზრით ეს თანამდებობა იქცა სუფთად დეკორატიულ თანამდებობად, ხოლო თავად სცაკ-ი გადაიქცა ფორმალურ ორგანოდ, რომელსაც რეალური ძალაუფლება არ გააჩნდა. 

სსრკ-ის წარმოქმნამდე სცაკ-ის შემადგენლობაში შედიოდნენ ასევე უკრაინის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკისა და ბელორუსიის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის წარმომადგენლები, რომლებიც საბჭოების რესპუბლიკურ ყრილობებზე აირჩეოდნენ. საბჭოების სრულიად რუსეთის IX ყრილობის მიერ არჩეული სცაკ-ი, უკრაინისა და ბელორუსიის წარმომადგენელთა გარდა შეიცავდა ასევე დელეგატებს ამიერკავკასიის რესპუბლიკებიდან. 1917 წლის ნოემბრიდან სცაკ-ის სესიებს შორის მის ფუნქციებს ახორცილებდა პრეზიდიუმი, სცაკ-ის ოპერატიული ორგანო. სულ შედგა სცაკ-ის 33 სესია 1-დან 15 დღემდე ხანგრძლივობით. სცაკ-ის აპარატი შედგებოდა პრეზიდიუმის, ბიუროსა და დაახლოებით 20 განყოფილებისგან. 

სცაკ-ი გაუქმდა 1938 წელს რსფსრ უმაღლესი საბჭოს წარმოქმნასთან დაკავშირებით. 

საერთო დახასიათება 

სცაკ-ის განსაკუთრებულობებს ახასიათებს მისი უმნიშვნელოვანესი იდეოლოგი ვ. ი. ლენინი, აღნიშნავს რა, რომ იგი „იძლევა შესაძლებლობას ვაერთიანებდეთ პარლამენტარიზმის სარგებელს უშუალო და პირდაპირი დემოკრატიის სარგებელთან, ესე იგი ხალხის მიერ არჩეული წარმომადგენლების სახით ვაერთიანებდეთ საკანონმდებლო ფუნქციასაც და კანონების აღსრულებასაც“. 

რსფსრ-ის სახელმწიფო აპარატის ჩამოყალიბებისას არ არსებობდა მკაფიო დაყოფა სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოთა კომპეტენციაში. ამის მნიშვნელოვანი მიზეზი გახლდათ ისიც, რომ „საბჭოთა სახელმწიფოს თეორია, უარყოფდა რა ხელისუფლების განაწილების ბურჟუაზიულ პრინციპს, აღიარებდა რუსეთის საბჭოთა რესპუბლიკის ხელისუფლების ცალკეულ ორგანოებს შორის შრომის ტექნიკური განაწილების აუცილებლობას“. 

უფლებამოსილებების დაყოფა მხოლოდ საბჭოების სრულიად რუსეთის VIII ყრილობის მიერ იქნა ფორმულირებული დადგენილებაში „საბჭოთა მშენებლობის შესახებ“. საკანონმდებლო აქტების გამოცემას, დოკუმენტის თანახმად, ახორციელებდნენ: საბჭოების სრულიად რუსეთის ყრილობა, სცაკ-ი, სცაკ-ის პრეზიდიუმი და სახალხო კომისართა საბჭო (სახკომსაბჭო). საბჭოების ყრილობის სხვა დადგენილებით შრომისა და თავდაცვის საბჭოს (შთს) აქტები აღიარებული იქნა სავალდებულო როგორც უწყებებისთვის, ასევე რეგიონული და ადგილობრივი ორგანოებისთვის. 

საკანონმდებლო აქტების სიმრავლე და, ზოგჯერ კი, ფუნქციების დუბლირებაც გამოწვეული იყო სამოქალაქო ომისა და უცხოური ინტერვენციის პირობებით, რამდენადაც მოცემული სიტუაცია მოითხოვდა გადაწყვეტილებათა მიღებისა და საკანონმდებლო აქტების გამოცემის უფრო მაღალ ოპერატიულობას. ამასთან მთელი რიგი საკანონმდებლო ორგანოების არსებობას არ შეჰქონდა კოლიზიები რსფსრ-ის საკანონმდებლო ბაზაში რსფსრ 1918 წლის კონსტიტუციის მიერ სცაკ-ის პასუხისმგებლობის მკაფიოდ ფორმულირების წყალობით საბჭოების სრულიად რუსეთის ყრილობის წინაშე, ასევე სცაკ-ის პრეზიდიუმის პასუხისმგებლობისა სცაკ-ის წინაშე, სახკომსაბჭოს პასუხისმგებლობისა საბჭოების სრულიად რუსეთის ყრილობის, სცაკ-ისა და სცაკ-ის პრეზიდიუმის წინაშე. 

1925 წლის მაისში სცაკ-მა შეიმუშავა რსფსრ-ის კონსტიტუცია (დამტკიცებულ იქნა საბჭოების სრულიად რუსეთის XII ყრილობის მიერ 1925 წლის მაისში), ჩამოაყალიბა რა საკონსტიტუციო კომისია დ. ი. კურსკის, ნ. ვ. კრილენკოს, ვ. ა. ავანესოვის, ა. ს. ენუქიძის, პ. ი. სტუჩკასა და სხვათა შემადგენლობით. კონსტიტუციამ საბოლოოდ დაამტკიცა რსფსრ-ის ხელისუფლების ცენტრალური და ადგილობრივი ორგანოებისა და მართვის სისტემა: საბჭოების სრულიად რუსეთის ყრილობების, სცაკ-ის, მისი პრეზიდიუმის, სახკომსაბჭოსი და სახალხო კომისარიატების. 

1925-დან 1937 წლის ჩათვლით სცაკ-ს ჰქონდა შემდეგი სტრუქტურა: 

განყოფილებები 

სცაკ-ის პრეზიდიუმის სამდივნო 

სცაკ-ის თავმჯდომარის მისაღები 

სცაკ-თან და სცაკ-ის პრეზიდიუმთან არსებობდნენ რიგი საერთო-რესპუბლიკური ორგანოები (პრესაში – კომისიები, კომიტეტები, სამმართველოები). ზოგიერთი უშუალოდ ასრულებდა სცაკ-ის ფუნქციებს, სხვები კი ვიწრო სპეციფიკაზე იყვნენ ორიენტირებული: იმ ხალხების ეროვნული მშენებლობის ამოცანები, რომლებიც შედიოდნენ რსფსრ-ის შემადგენლობაში; კულტურული მშენებლობის ამოცანები, მშრომელთა ცხოვრების დონის ამაღლების; ზოგიერთი კონკრეტული სახალხო-სამეურნეო ამოცანების გადაწყვეტის (სტატისტიკური სამმართველოს მონაცემებით, 1922, # 69, გვ. 902). 

1922 წელს შეიქმნა რსფსრ უმაღლესი სასამართლო, რომლის შემადგენლობასაც ამტკიცებდა სცაკ-ის პრეზიდიუმი. 1933 წელს რსფსრ პროკურატურის შექმნასთან ერთად, რსფსრ-ის პროკურორი ასევე სცაკ-დმი იყო დაქვემდებარებული, რსფსრ სახკომსაბჭოს, იუსტიციის სახალხო კომისრისა და სსრკ პროკურორის გარდა (согласно данным СЗ, 1934, № 1, ст. 2). 

რსფსრ ახალი კონსტიტუციის თანახმად (1937) რსფსრ-ის სახელმწიფო ხელისუფლების უმაღლეს ორგანოდ შეიქნა რსფსრ უმაღლესი საბჭო. 

შემადგენლობა 

                    ვ. ი. ლენინი, ლ. ბ. კამენევი, გ. ე. ზინოვიევი და ა. ია. ვიშინსკი 

                              სცაკ-ის წევრებს შორის, 1922 წლის 31 დეკემბერს

1917 წლის 27 ოქტომბერს (9 ნოემბერს) მუშათა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭოების მეორე ყრილობაზე არჩეული სცაკ-ი შედგებოდა 101 ადამიანისაგან. მათ შორის იყვნენ 62 ბოლშევიკი, 29 მემარცხენე ესერი, 6 მენშევიკ-ინტერნაციონალისტი, 3 უკრაინელი სოციალისტი და 1 ესერ-მაქსიმალისტი. 

1917 წლის ნოემბერში მოხდა სცაკ-ისა და გლეხთა დეპუტატების საბჭოების ყრილობის აღმასრულებელი კომიტეტის გაერთიანება. გაერთიანებულ სცაკ-ში შევიდა საგლეხო აღმასკომის 108 წევრი: 82 მემარცხენე ესერი, 16 ბოლშევიკი, 3 ესერ-მაქსიმალისტი, 1 მენშევიკ-ინტერნაციონალისტი, 1 ანარქისტი და 5 „სხვა“. ამის შედეგად მემარცხენე ესერები სცაკ-ში უფრო მეტნი აღმოჩნდნენ, ვიდრე ბოლშევიკები. მაგრამ, ჯერ კიდევ ივნისში მიღებული გადაწყვეტილების თანახმად, სცაკ-ის შემადგენლობაში დამატებით იქნენ შეყვანილი არმიის 80, ფლოტის 20 და პროფკავშირების 50 წარმომადგენელი, და ამრიგად 25 ნოემბრისათვის ცაკ-ში ბოლშევიკებმა ისევ შეადგინეს უმრავლესობა. 

1918 წლის იანვარში მუშების, ჯარისკაცების, გლეხებისა და კაზაკების საბჭოების სრულიად რუსეთის მესამე ყრილობამ აირჩია სცაკ-ი 326 ადამიანის შემადგენლობით, რომელთა შორისაც იყვნენ 169 ბოლშევიკი, 132 მემარცხენე ესერი, 5 ესერ-მაქსიმალისტი, 5 მემარჯვენე ესერი, 4 ანარქისტი, 4 მენშევიკ-ინტერნაციონალისტი, 3 მენშევიკი (თ. დანი და იუ. მარტოვი). 

1918 წლის 14 ივნისს მემარჯვენე ესერები და მენშევიკები გარიცხულ იქნენ სცაკ-ის მორიგი შემადგენლობიდან როგორც კონტრრევოლუციონერები. 

მუშების, ჯარისკაცების, გლეხებისა და კაზაკების დეპუტატთა საბჭოების სრულიად რუსეთის მეხუთე ყრილობის შედეგებით მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება მემარცხენე ესერების სცაკ-დან გარიცხვის შესახებ. 

სცაკ-ის შემდგომ შემადგენლობებში ზოგჯერ დაიშვებოდა სხვა პარტიების ერთეულ წარმომადგენელთა მონაწილეობაც, სანამ მრავალპარტიულობის ნარჩენები ქვეყანაში საბოლოოდ არ იყო ლიკვიდირებული. 

საკანონმდებლო საქმიანობა 

სცაკ-ი აწარმოებდა კანონპროექტების აქტიურ შემუშავებას და დიდი მოცულობით გამოსცემდა საკანონმდებლო აქტებს. 

მაგალითისათვის, რსფსრ სცაკ-ის მიერ შემუშავებული და მიღებული იყო შემდეგი დოკუმენტები: 

რსფსრ სცაკ-ის, სახკომსაბჭოს 1917 წლის 10 ნოემბრის დეკრეტი „წოდებებისა და სამოქალაქო ჩინების მოსპობის შესახებ“ 

1917 წლის 14 დეკემბრის დეკრეტი „ბანკების ნაციონალიზაციის შესახებ“ 

1917 წლის 18 დეკემბრის დეკრეტი „სამოქალაქო ქორწინების, შვილებისა და მდგომარეობის აქტების წიგნთა წარმოების შესახებ“ და 1917 წლის 19 დეკემბრის დეკრეტი „ქორწინების გაუქმების შესახებ“ 

1917 წლის 22 დეკემბრის დეკრეტი „ავადმყოფობის შემთხვევისათვის დაზღვევის შესახებ“ 

1917 წლის 29 დეკემბრის დეკრეტი „სახელმწიფო გამომცემლობის შესახებ“ 

1918 წლის 5 იანვრის დადგენილება „სახელმწიფო ხელისუფლების ფუნქციების მითვისების ყველა მცდელობის კონტრ-რევოლუციურ მოქმედებად ცნობის შესახებ“ 

1918 წლის 6 იანვრის დეკრეტი „დამფუძნებელი კრების დაშლის შესახებ“ 

1918 წლის 21 იანვრის დეკრეტი „სახელმწიფო სესხების განულების შესახებ“ 

1918 წლის 27 აპრილის დეკრეტი „მემკვიდრეობის გაუქმების შესახებ“ 

1918 წლის 7 მარტის # 2 დეკრეტი „სასამართლოს შესახებ“ 

1918 წლის 20 აგვისტოს დეკრეტი „ქალაქებში უძრავ ქონებაზე კერძო საკუთრების უფლებათა გაუქმების შესახებ“ 

1918 წლის 16 სექტემბრის კანონთა კოდექსი სამოქალაქო მდგომარეობის აქტების, საქორწინო, საოჯახო და სამეურვეო სამართლის შესახებ 

1922 წლის 9 ნოემბრის კანონთა კოდექსი შრომის შესახებ 

1922 წლის 22 მაისის რსფსრ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი 

1922 წლის 1 ივნისის რსფსრ სისხლის სამართლის კოდექსი, 1926 წლის 22 ნოემბრის რსფსრ სისხლის სამართლის კოდექსი 

1924 წლის 16 ოქტომბრის რსფსრ გამოსასწორებელ-შრომითი კოდექსი და 1933 წლის 1 აგვისტოს რსფსრ გამოსასწორებელ-შრომითი კოდექსი 

და სხვა.  

სცაკ-ის თავმჯდომარეები 

ჩხეიძე, ნიკოლოზ სიმონის ძე (24 ივნისი /7 ივლისი/ 1917 – 27 ოქტომბერი /9 ნოემბერი/ 1917) (როგორც საზოგადოებრივი ორგანიზაციის მეთაური) 

კამენევი, ლევ ბორისის ძე (27 ოქტომბერი /9 ნოემბერი/ 1917 – 8 /21/ ნოემბერი 1917) (სცაკ-ის როგორც ხელისუფლების ორგანოს პირველი მეთაური) 

სვერდლოვი, იაკობ მიხეილის ძე (8 /21/ ნოემბერი 1917 – 16 მარტი 1919) 

ვლადიმირსკი, მიხეილ თეოდორეს ძე (16 მარტი 1919 – 30 მარტი 1919) (სცაკ-ის თავმჯდომარის მოვალეობათა შემსრულებელი) 

კალინინი, მიხეილ ივანეს ძე (30 მარტი 1919 – 15 ივლისი 1938) 

სცაკ-ის მდივნები 

ავანესოვი ვარლაამ ალექსანდრეს ძე (მარტიროსოვი სურენ კარპის ძე) (10.11.1917 – 1918) (1884–1930) 

ენუქიძე აბელ სოფრონის ძე (1.1918 – 12.1922) (1877–1937) 

სერებრიაკოვი ლეონიდ პეტრეს ძე (1919 – 1920) (1888–1937) 

ზლუცკი პეტრე ანტონის ძე (1920 – 1922) (1887–1937) 

ტომსკი (ეფრემოვი) მიხეილ პავლეს ძე (12.1921 – 12.1922) (1880–1936) 

საპრონოვი ტიმოთე ვლადიმერის ძე (12.1922 – 1923) (1887–1937) 

კისელიოვი ალექსი სიმონის ძე (1924–1937) (1879–1937)  

სცაკ-ის პრეზიდიუმი 

ჩამოყალიბებულ იქნა სცაკ-ის სხდომაზე 1917 წლის 2 ნოემბერს ხელისუფლების მუდმივად მოქმედი ოპერატიული ორგანოს სახით. სცაკ-ის მუშაობის სასესიო წესზე გადასვლის შემდეგ ფაქტიურად გადაიქცა უმაღლესი ხელისუფლების ორგანოდ სესიებს შორის პერიოდში. სცაკ-ის პრეზიდიუმის შესახებ დებულება კონსტიტუციურად იქნა განმტკიცებული 1919 წლის 9 დეკემბერს საბჭოების VII ყრილობის დეკრეტით „საბჭოთა მშენებლობის შესახებ“. მის თანახმად პრეზიდიუმი ხელმძღვანელობდა სცაკ-ის სხდომებს, ამზადებდა მათთვის მასალებს, თვალყურს ადევნებდა მისი დადგენილებების შესრულებას. 1920 წლის 29 დეკემბერს საბჭოების VIII ყრილობის დეკრეტით „საბჭოთა მშენებლობის შესახებ“ სცაკ-ის პრეზიდიუმს დამატებით მიეცა უფლება გაუქმებინა რსფსრ სახკომსაბჭოს დადგენილებები, გამოეცა დადგენილებები სცაკ-ის სახელით და გადაეწყვიტა ადმინისტრაციულ-სამეურნეო დაყოფის საკითხები. 

რსფსრ-ის 1925 წლის კონსტიტუციის მიხედვით სცაკ-ის პრეზიდიუმი წარმოადგენდა რსფსრ ხელისუფლების უმაღლეს საკანონმდებლო, განმკარგავ და მაკონტროლებელ ორგანოს სცაკ-ის სესიებს შორის პერიოდში. აირჩეოდა მორიგი მოწვევის სცაკ-ი. მისი ლიკვიდაცია მოხდა 1938 წელს. 

პარტიული შემადგენლობა 

თავდაპირველად, მუშათა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭოების სრულიად რუსეთის I ყრილობაზე, სცაკ-ის პრეზიდიუმის შემადგენლობაში შედიოდნენ რიგი პარტიების წარმომადგენლები. პეტროგრადში ოქტომბრის აჯანყების შემდეგ მემარჯვენე ესერებმა და მენშევიკებმა უარი განაცხადეს პრეზიდიუმის მუშაობაში მონაწილეობაზე, მათ ნაცვლად მის შემადგენლობაში შევიდნენ მემარცხენე ესერების, აგრეთვე ბოლშევიკთა წარმომადგენლები, რომლებმაც გახსნეს საბჭოების II ყრილობა. 1918 წლის 6–7 ივლისის მოვლენების შემდეგ მემარცხენე ესერების პარტია კანონგარეშედ იქნა გამოცხადებული, და მისი წარმომადგენლები კი – საბჭოებიდან გარიცხულნი. 

პრეზიდიუმის აპარატი 

თავდაპირველად სცაკ-ის პრეზიდიუმის აპარატი შედგებოდა განყოფილებებისგან, რომლებსაც თავიანთ უმრავლესობაში არ ჰქონდათ მკაფიო და კანონმდებლობით გაფორმებული დებულებები (მდგომარეობანი). პრეზიდიუმის აპარატის შემადგენლობაში 1917–1921 წლებში შედიოდა შემდეგი ქვედანაყოფები: 

სამხედრო განყოფილება (1917–1918) 

საფინანსო განყოფილება (1917–1938) 

სამეურნეო-სასურსათო განყოფილება (1917–1938) 

საავტომობილო განყოფილბა (1917–1922) 

საგლეხო განყოფილება (1918–1922) 

საკასაციო განყოფილება (1918–1922) 

საკაზაკო გამყოფილება (1918–1921) 

საბჭოთა პროპაგანდის განყოფილება (1918 წელი) 

ეროვნებათა განყოფილება (1919–1937) 

კავშირის განყოფილება (1919–1922) 

საექიმო-სასანიტრო განყოფილება (1917 წელი) 

საცნობარო მაგიდა (1917–1918) 

კრემლისა და სცაკ-ის სახლების სამმართველო (1919–1921) 

1921 წლის 13 ივნისს აპარატი რეორგანიზებულ იქნა სცაკ-ის პრეზიდიუმის დადგენილებით. მასში შედიოდნენ: 

სცაკ-ის საქმეთა სამმართველო 

– სცაკ-ის პრეზიდიუმისა და სცაკ-ის თავმჯდომარის სამდივნოები, 

– საერთო განყოფილება 

– საფინანსო-სააღრიცხვო განყოფილება 

– სამეურნეო განყოფილება 

– არქივი 

საორგანიზაციო განყოფილება 

– ადგილებთან კავშირის ქვეგანყოფილება 

– საორგანიზაციო ქვეგანყოფილება 

– სტატისტიკური ქვეგანყოფილება 

– სარედაქციო ქვეგანყოფილება 

კერძო განცხადებების განყოფილება 

სატრანსპორტო განყოფილება 

კრემლის კომენდატურა 

კლუბი 

ბიბლიოთეკა 

ავტოსაბრძოლო რაზმი 

შემდგომში აპარატის სტრუქტურა არაერთხელ იცვლებოდა. გაუქმების მომენტისათვის მას ჰქონდა შემდეგი სახე: 

სცაკ-ის პრეზიდიუმის სამდივნო 

სცაკ-ის თავმჯდომარის მისაღები 

საფინანსო განყოფილება 

სამეურნეო განყოფილება 

საინსტრუქტორო-საინფორნაციო ჯგუფი 

იხ. ასევე 

Центральный исполнительный комитет СССР 

მითითებანი 

Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет 

Правовые акты принятые Всероссийским Центральным Исполнительным Комитетом 

ВЦИК // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 

IV. რევოლუციური კომიტეტები 

რევოლუციური კომიტეტები (რევკომები) – დროებითი სახელისუფლებო ორგანოები, რომლებსაც ჰქმნიდნენ ბოლშევიკები და ანიჭებდნენ მათ განსაკუთრებულ უფლებამოსილებებს; მოქმედებდნენ რუსეთში სამოქალაქო ომის დროს. თავს უყრიდნენ მთელი სისრულით სამოქალაქო და სამხედრო ხელისუფლებას. მათ ორგანიზაციასა და საქმიანობაში გამოყენებული იყო 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის პერიოდის სამხედრო-რევოლუციური კომიტეტების გამოცდილება. 

უმსხვილესი ტერიტორიული რევოლუციური კომიტეტები იყო სრულიად უკრაინის, აზერბაიჯანის, სომხეთის, ციმბირის, დაღესტნის რევკომები, ბელორუსიის სსრ, ბაშკირეთის ასსრ, საქართველოს რევკომები, ყირგიზეთის მხარის მართვის რევკომი. ასევე იქმნებოდა საგუბერნიო, სამაზრო, სავოლოსტო (სამხარეო) და სასოფლო რევკომები. 

1920 წლის 2 იანვარს მუშათა და გლეხთა თავდაცვის საბჭომ დაადგინა გაეუქმებინა საგუბერნიო და სამაზრო რევოლუციური კომიტეტები. ისინი შეიძლებოდა ყოფილიყო შენარჩუნებული მხოლოდ გამონაკლისის წესით და იქ, სადაც ეს აუცილებლობით იყო ნაკარნახევი. 

სომხეთსა და საქართველოში, სადაც საბჭოთა ხელისუფლებამ საბოლოოდ მხოლოდ 1920 წლის ბოლოში – 1921-ის დასაწყისში გაიმარჯვა, რევკომები 1921 წელსაც იქმნებოდა. ციმბირის რევოლუციური კომიტეტი ფუნქციონირებდა 1925 წლის დეკემბრის ჩათვლით. ჩეჩნეთის ზოგიერთ რაიონში რევკომებს უფრო გვიანაც აარსებდნენ, კერძოდ 1926 წელს. 

. . . . რევკომი . . . . . . . . . . . . მოქმედების . . . . . . . . . . . მოქმედების . . . . 

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . დასაწყისი . . . . . . . . . . . . დასასრული . . . . 

სრულიად უკრაინის . . . . დეკემბერი 1919 . . . . . . . თებერვალი 1920 

ბელორუსიის სსრ . . . . . . . ნოემბერი 1918 . . . . . . . . დეკემბერი 1920 

აზერბაიჯანის . . . . . . . . . . . აპრილი 1920 . . . . . . . . . . . .მაისი 1921 

სომხეთის . . . . . . . . . . . . . . ნოემბერი 1920 . . . . . . . . . . . მაისი 1921 

ბაშკირეთის . . . . . . . . . . . . . . მარტი 1919 . . . . . . . . . . . ივლისი 1920 

ყირგიზეთის მხარის 

მართვისა . . . . . . . . . . . . . . . ივლისი 1919 . . . . . . . . . ოქტომბერი 1920 

ციმბირის . . . . . . . . . . . . . . . აგვისტო 1919 . . . . . . . . .დეკემბერი 1925 

საქართველოსი . . . . . . . . თებერვალი 1921 . . . . . . . . . .მარტი 1922 

დაღესტნის . . . . . . . . . . . . . .აპრილი 1920 . . . . . . . . . დეკემბერი 1921  

ლიტერატურა 

Большая Советская Энциклопедия, статья Революционные комитеты (чрезвычайные органы сов. власти) 

V. რევოლუციური სამხედრო საბჭო 

რესპუბლიკის რევოლუციური სამხედრო საბჭო (რესპრევსამხსაბჭო, РВСР, Р. В. С. Р.), რევსამხსაბჭო (РВС) – რსფსრ-ის შეიარაღებული ძალების მართვისა და პოლიტიკური ხელმძღვანელობის უმაღლესი კოლეგიალური ორგანო (1918–1923) და ასევე სსრკ შეიარაღებული ძალებისა (1924–1934). 

შეიქმნა სცაკ-ის (სრულიად რუსეთის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის – ი. ხ.) 1918 წლის 2 სექტემბრის დადგენილების საფუძველზე, საბჭოთა რესპუბლიკის „სამხედრო ბანაკად“ გადაქცევის შესახებ, მოქმედებს სცაკ-ის 1918 წლის 30 სექტემბრის დადგენილებით დამტკიცებული დებულების შესაბამისად. 1918 წლის 14 ოქტომბერს რესპრევსამხსაბჭომ გამოსცა ბრძანება # 94, რომლის 11-ე პუნქტი აცხადებდა: „ჩამოყალიბდეს სამხედრო-რევოლუციური ტრიბუნალი რესპუბლიკის რევოლუციურ სამხდრო საბჭოსთან ამხ. დანიშევსკის თავმჯდომარებითა და ამხ. მეხონოშინისა და არალოვის წევრობით. 

რესპუბლიკის რევოლუციური სამხედრო საბჭო 

რესპუბლიკის რევოლუციური სამხედრო საბჭო (РВСР), 1923 წლის 28 აგვისტოდან – სსრკ-ის რევსამხსაბჭო, იყო სამხედრო ხელისუფლების უმაღლესი კოლეგიალური ოქგანო ქვეყანაში 1918 წლის 6 სექტემბრიდან 1934 წლის 20 ივნისის ჩათვლით. 

                                       რესპუბლიკის რევსამხსაბჭოს ემბლემა

რესპრევსამხსაბჭოს წევრები ისახებოდნენ რკპ(ბ) ცკ-ის მიერ და მტკიცდებოდნენ სახკომსაბჭოს (სახალხო კომისართა საბჭოს – ი. ხ.) მიერ. რესპრევსამხსაბჭოს წევრების რაოდენობა მუდმივი არ იყო და მოიცავდა, თავმჯდომარის, მისი მოადგილეებისა და მთავარსარდლის გარდა, 2-დან 13 ადამიანამდე. სულ რესპრევსამხსაბჭოს არსებობის მთელი დროის მანძილზე მის წევრებად იყო 53 ადამიანი. 

რესპრევსამხსაბჭოს თავმჯდომარედ იყო სამხედრო და საზღვაო საქმეთა სახალხო კომისარი (სახკომი) (დღვანდელი გაგებით მინისტრი – ი. ხ.). მის ფუნქციებში შედიოდა რკპ(ბ)-ის პოლიტიკის სწორად გატარების კონტროლი სამხედრო მშენებლობაში. 

თავმჯდომარის ერთი მოადგილე (თანამდებობა დაარსდა 1918 წლის ოქტომბერში) რესპრევსამხსაბჭოს საქმეთა სამმართველოსა და სრულიად რუსეთის მთავარი შტაბის მეშვეობით ხელმძღვანელობდა ცენტრალურ და ადგილობრივ სამხედრო აპარატებს, კოორდინაციას უწევდა მათ საქმიანობას მთავარი სარდლობის მუშაობასთან, გახლდათ მომხსენებელი სამხედრო საკითხებში პარტიულ და სამთავრობო ორგანოებში, მეორე მოადგილის გამგებლობაში (თანამდებობა შემოღებულია 1924 წ.) იმყოფებოდა ჯარების საბრძოლო მომზადების საკითხები. 

წითელი არმიის ხელმძღვანელობასა და მართვას რესპრევსამხსაბჭო ახორციელებდა მისდამი დაქვემდებარებული შტაბებისა და სამმართველოების მეშვეობით. 

რესპრევსამხსაბჭოს საქმეთა სამმართველო 

რესპუბლიკის რევსამხსაბჭოს საველე შტაბი (1921 წლის 10 თებერვლამდე) 

სრულიად რუსეთის მთავარი შტაბი (1921 წლის 10 თებერვლამდე) 

მგწა-ის (მუშურ-გლეხური წითელი არმიის – ი. ხ.) შტაბი (1921 წლის 10 თებერვლიდან) 

სრულიად რუსეთის სამხედრო კომისრების ბიურო (მოგვიანებით რესპრევსამხსაბჭოს პოლიტგანყოფილება და პოლიტიკური სამმართველო) 

უმაღლესი სამხედრო ინსპექცია 

მომარაგების ცენტრალური სამმართველო 

საზღვაო განყოფილება 

სამხედრო-რევოლუციური ტრიბუნალი 

სამხედრო-საკანონმდებლო საბჭო 

და სხვა 

ცაკ-ისა და სსრკ სახკომსაბჭოს 1934 წლის 20 ივნისის დადგენილებით სსრკ-ის რევსამხსაბჭო გაუქმებულ იქნა. 

რესპრევსამხსაბჭოსა და სსრკ-ის რევსამხსაბჭოს შემადგენლობა 

თავმჯდომარეები 

1. ტროცკი, ლევ დავითის ძე (6 სექტემბერი 1918 – 26 იანვარი 1925) 

2. ფრუნზე, მიხეილ ვასილის ძე (26 იანვარი 1925 – 31 ოქტომბერი 1925) 

3. ვოროშილოვი, კლიმენტს ეფრემის ძე (6 ნოემბერი 1925 – 20 ივნისი 1934) 

                                       ლევ ტროცკი – რესპრევსამხსაბჭოს 

                                      პირველი თავმჯდომარე, 1919 წელი

თავმჯდომარის მოადგილეები 

1. სკლიანსკი, ეფრაიმ მარკოზის ძე (22 ოქტომბერი 1918 – 11 მარტი 1924) 

2. ფრუნზე, მიხეილ ვასილის ძე (11 მარტი 1924 – 26 იანვარი 1925) 

3. უნშლიხტი, იოსებ სტანისლავის ძე (6 თებერვალი 1925 – 2 ივნისი 1930) 

4. ლაშევიჩი, მიხეილ მიხეილის ძე (6 ნოემბერი 1925 – 20 მაისი 1927) 

5. კამენევი, სერგი სერგის ძე (20 ივნისი 1927 – 20 ივნისი 1934) 

6. გამარნიკი, იან ბორისის ძე (2 ივნისი 1930 – 20 ივნისი 1934) 

7. უბორევიჩი, იორენიმე პეტრეს ძე (2 ივნისი 1930 – 11 ივნისი 1931) 

8. ტუხაჩევსკი, მიხეილ ნიკოლოზის ძე (11 ივნისი 1931 – 20 ივნისი 1934) 

რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლები 

1. ვაცეტისი, იოაკიმ იოაკიმის ძე (6 სექტემბერი 1918 – 8 ივლისი 1919) 

2. კამენევი, სერგი სერგის ძე (8 ივლისი 1919 – 28 აპრილი 1924) 

სსრკ რევსამხსაბჭოს წევრები და სსრკ-ის სხვა მთავარი სამხედრო მოღვაწეები.

პირველი რიგი (მარცხნიდან მარჯვნივ): ი. ე. იაკირი, ა. ი. ეგოროვი, ს. ს. კამენევი, კ. ე. ვოროშილოვი, ს. მ. ბუდიონი, მ. კ. ლევანდოვსკი. მეორე რიგი (დგანან): კ. ა. ავკსენტიევსკი, ბ. მ. შაპოშნიკოვი, ი. პ. ბელოვი, ი. პ. უბორევიჩი. 1927 წლის დეკემბერი.

წევრები 

1. კობაზევი, პეტრე ალექსის ძე (6 სექტემბერი 1918 – 27 აპრილი 1919) 

2. მეხონოშინი, კონსტანტინე ალექსანდრეს ძე (6 სექტემბერი 1918 – 8 იავლისი 1919) 

3. რასკოლნიკოვი, თეოდორ თეოდორეს ძე (6 სექტემბერი 1918 – 27 დეკემბერი 1918) 

4. დანიშევსკი, კარლ იულიუსი ქრისტიანის ძე (6 სექტემბერი 1918 – 27 აპრილი 1919) 

5. სმირნოვი, ივანე ნიკიტას ძე (6 სექტემბერი 1918 – 8 ივლისი 1919) 

6. როზენჰოლცი, არკადი პავლეს ძე (30 სექტემბერი 1918 – 8 ივლისი 1919, 28 აგვისტო 1923 – 10 დეკემბერი 1924) 

7. არალოვი, სიმონ ივანეს ძე (30 სექტემბერი 1918 – 8 ივლისი 1919) 

8. იურნევი, კონსტანტინე კონსტანტინეს ძე (30 სექტემბერი 1918 – 8 ივლისი 1919) 

9. პოდვოისკი, ნიკოლოზ ილიას ძე (30 სექტემბერი 1918 – 8 ივლისი 1919) 

10. ალტფატერი, ვასილი მიხეილის ძე (15 ოქტომბერი 1918 – 24 აპრილი 1919) 

11. ნევსკი, ვლადიმერ ივანეს ძე (30 სექტემბერი 1918 – 10 მაისი 1919) 

12. ანტონოვ-ოვსეენკო, ვლადიერ ალექსანდრეს ძე (30 სექტემბერი 1918 – 10 მაისი 1919, 4 აგვისტო 1922 – 5 თებერვალი 1924) 

13. სმილგა, ივანე ტენისის ძე (8 მაისი 1919 – 24 მარტი 1923) 

14. რიკოვი, ალექსი ივანეს ძე (8 ივლისი 1919 – სექტემბერი 1919) 

15. ოკულოვი, ალექსი ივანეს ძე (3 იანვარი 1919 – 8 ივლისი 1919) 

16. ლებედევი, პავლე პავლეს ძე (20 მარტი 1923 – 2 თებერვალი 1924) 

17. კურსკი, დიმიტრი ივანეს ძე (2 დეკემბერი 1919 – 5 იანვარი 1921) 

18. სტალინი, იოსებ ბესარიონის ძე (8 ოქტომბერი 1918 – 8 ივლისი 1919, 18 მაისი 1920 – 1 აპრილი 1922) 

19. გუსევი, სერგი ივანეს ძე (21 ივნისი 1919 – 4 დეკემბერი, 1919, 18 მაისი 1921 – 28 აგვისტო 1923) 

20. დანილოვი სტეფანე სტეფანეს ძე (28 აგვისტო 1923 – 2 თებერვალი 1924) 

21. ბრიუხანოვი, ნიკოლოზ პავლეს ძე (7 თებერვალი 1923 – 28 აგვისტო 1923) 

22. ფრუნზე, მიხეილ ვასილის ძე (24 მარტი 1923 – 11 მარტი 1924) 

23. ბუდიონი, სიმონ მიხეილის ძე (28 აგვისტო 1923 – 20 ივნისი 1934) 

24. ბოგუცკი, ვაცლავ ანტონის ძე (28 აგვისტო 1923 – 2 თებერვალი 1924) 

25. ელიავა, შალვა ზურაბის ძე (28 აგვისტო 1923 – 21 ნოემბერი 1925) 

26. მიასნიკოვი, ალექსანდრე თეოდორეს ძე (28 აგვისტო 1923 – 23 მარტი 1925) 

27. ხიდირ-ალიევი, ინაგაჯანი (28 აგვისტო 1923 – 21 ნოემბერი 1925) 

28. ვეზიროვი, ჰაიდარ სადიკ ოღლი (28 აგვისტო 1923 – 2 თებერვალი 1924) 

29. უნშლიხტი, იოსებ სტანისლავის ძე (28 აგვისტო 1923 – 6 ნოემბერი 1925) 

30. ორჯონიკიძე, გრიგოლ კონსტანტინეს ძე (2 თებერვალი 1924 – 26 თებერვალი 1927) 

31. კამენევი, სერგი სერგის ძე (28 აპრილი 1924 – 20 მაისი 1927) 

32. ვოროშილოვი, კლიმენტ ეფრემის ძე (2 თებერვალი 1924 – 6 ნოემბერი 1925) 

33. ბუბნოვი, ანდრეი სერგის ძე (2 თებერვალი 1924 – 1 ოქტომბერი 1929) 

34. ლაშევიჩი, მიხეილ მიხეილის ძე (2 თებერვალი 1924 – 6 ნოემბერი 1925) 

35. კარაევი, ალი-ჰაიდარი (2 თებერვალი 1924 – 21 ნიემბერი 1925) 

36. ეგოროვი, ალექსანდრე ილიას ძე (10 მაისი 1924 – 20 ივნისი 1934) 

37. ზატონსკი, ვლადიმერ პეტრეს ძე (10 მაისი 1924 – 21 ნოემბერი 1925) 

38. ასატკინი, ალექსანდრე ნიკოლოზის ძე (10 მაისი 1924 – 3 დეკემბერი 1924) 

39. ზოფი, ვიაჩესლავ ივანეს ძე (2 დეკემბერი 1924 – 20 აგვისტო 1926) 

40. ერემეევი, კონსტანტინე სტეფანეს ძე (2 დეკემბერი 1924 – 21 ნოემბერი 1925) 

41. ადამოვიჩი, იოსებ ალექსანდრეს ძე (3 დეკემბერი 1924 – 21 ნოემბერი 1925) 

42. ტუხაჩევსკი, მიხეილ ნიკოლოზის ძე (7 თებერვალი 1925 – 11 ივნისი 1931) 

43. ბარანოვი, პეტრე იონას ძე (21 მარტი 1925 – 28 ივნისი 1931) 

44. ლუკაშინი, სერგი ლუკას ძე (26 მაისი 1925 – 21 ნოემბერი 1925) 

45. მუკლევიჩი, რომუალდ ადამის ძე (20 აგვისტო 1926 – 31 დეკემბერი 1933) 

46. პოსტნიკოვი, ალექსანდრე მიხეილის ძე (3 მაისი 1927 – 1 აგვისტო 1930) 

47. გამარნიკი, იან ბორისის ძე (11 ოტომბერი 1929 – 2 ივნისი 1930) 

48. იაკირი, იონა ემანუელის ძე (3 ივნისი 1930 – 20 ივლისი 1934) 

49. უბორევიჩი, იერონიმე პეტრეს ძე (11 ივნისი 1931 – 20 ივნისი 1934) 

50. ორლოვი, ვლადიმერ მიტროფანეს ძე (20 ივნისი 1931 – 20 ივნისი 1934) 

51. ალკსნის-ასტროვი, იაკობ ივანეს ძე (20 ივნისი 1931 – 20 ივნისი 1934) 

52. ეიდემანი, რობერტ პეტრეს ძე (26 თებერვალი 1932 – 20 ივნისი 1934) 

53. ხალეპსკი, ინოკენტი ანდრიას ძე (26 თებერვალი 1932 – 20 ივნისი 1934) 

რევსამხსაბჭოსთან 

რევსამხსაბჭოსთან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი დავალებებისთვის შედგებოდნენ სამხსპეცები (სამხედრო სპეციალისტები – ი. ხ.): 

ა. ა. ბრუსილოვი, 1924 წლიდან. 

წითელი არმიისა და ფლოტის გაერთიანებათა რევსამხსაბჭოები 

რევსამხსაბჭოები (რევოლუციური სამხედრო საბჭოები) – წითელი არმიისა და ფლოტის გაერთიანებების (ფრონტები, არმიები, ფლოტები, ფლოტილიები, აგრეთვე ზოგიერთი ჯართა ჯგუფები ) სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის უმაღლესი კოლეგიალური ორგანოები, 1918–1921 წლებში (შორეულ აღმოსავლეთში – 1922 წლის ნოემბრამდე, ციმბირში – 1923 წლის იანვრამდე, დასავლეთის ფრონტზე – 1924 წლის აპრილამდე, თურქესტანის ფრონტზე – 1926 წლის ივნისამდე). 

რევსამხსაბჭოების წინამორბედნი იყვნენ ფარდის (Завеса) სამხედრო საბჭოები. 

1918 წლის ზაფხულში, მსხვილმასშტაბიანი სამოქალაქო ომის დაწყების პირობებში დაიწყო ფრონტებისა და არმიების წარმოქმნა. ამავდროულად შეიქმნა ჯარების მართვის ახალი ორგანოც – რევსამხსაბჭო. პირველი რევსამხსაბჭო შეიქმნა 1918 წლის 13 ივნისს მგწა-ის აღმოსავლეთ ფრონტზე მთავარსარდლისა და 2 პოლიტიკური კომისრის შემადგენლობით. 

1918 წლის ივნის – აგვისტოში შეიქმნა აღმოსავლეთ ფრონტის ხუთი არმიის რევსამხსაბჭოები. 1 სექტემბერს ამ არმიების რევსამხსაბჭოების შემადგენლობა დაამტკიცა სამხედრო საქმეთა სახალხო კომისარმა (наркомвоен) ლ. დ. ტროცკიმ. შემდგომ თვეებში რევსამხსაბჭოები არსებობდა ყველა ფრონტზე, ფლოტებში, ფლოტილიებში, არმიებში მათი წარმოქმნის და მიხედვით. 

რევსამხსაბჭოების საქმიანობის რეგლამენტირება ხდებოდა დებულებით ფრონტის არმიების სარდლის შესახებ და ფრონტის შემადგენლობაში შემავალი არმიის სარდლის შესახებ (დამტკიცებულია რსფსრ სახკომსაბჭოს მიერ 1918 წლის 5 დეკემბერს), და დებულებით ომიანობის დროს ჯარების საველე მართვის შესახებ (დამტკიცებულია რესპრევსამხსაბჭოს მიერ 1918 წლის 26 დეკემბერს). 

რევსამხსაბჭოების შემადგენლობა მუდმივი არ ყოფილა. ფრონტის რევსამხსაბჭო ჩვეულებრივ შედგებოდა სარდლისა და 2–4 ადამიანისგან (ზოგჯერ 7-გან), არმიების რევსამხსაბჭოები – სარდლისა და 2–3 ადამიანისგან. სარდალი დამოუკიდებლად წყვეტდა ოპერატიულ და საკადრო საკითხებს, მაგრამ მისი დირექტივები და ბრძანებები ხელმოწერილი უნდა ყოფილიყო რევსამხსაბჭოს ერთ-ერთი წევრის მიერ. ჯარების საბრძოლო მოქმედებათა ზოგადი (საერთო) მართვის გარდა, რევსამხსაბჭო ხელმძღვანელობდა პოლიტგანყოფილების, რევსამხტრიბუნალის, სამხედრო კონტროლის (კონტრდაზვერვის), მომარაგების ორგანოების, სანიტარული სამსახურისა და ფრონტისპირა ზოლში სამოქალაქო მმართველობის მუშაობას. ფრონტის რევსამხსაბჭო ამტკიცებდა არმიის შტაბის უფროსს. რევსამხსაბჭოს აუცილებლობის დროს შეეძლო ჩარეულიყო სარდლის განკარგულებებში და უფლება ჰქონდა ჩამოეცილებინა იგი თანამდებობიდან. ფრონტების რევსამხსაბჭოების წევრები, როგორც წესი, ინიშნებოდნენ რკპ(ბ) ცკ-ის წევრთა რიცხვიდან და მათ ამტკიცებდა რესპრევსამხსაბჭო. რევსამხსაბჭოებს ჰქონდათ საბჭოთა ხელისუფლების ორგანოების უფლებამოსილებანი. მოწინააღმდეგისგან განთავისუფლებულ ტერიტორიებზე რევსამხსაბჭო ქმნიდა რევოლუციურ კომიტეტებს (რევკომებს). 

რევსამხსაბჭო ლიტერატურაში 

«Р. В. С.» – ასე ეწოდებოდა საბჭოთა მწერლის არკადი გაიდარის პირველ ნაწარმოებს ბავშვებისათვის. 

წყაროები 

Алфавитно-предметный указатель действующих руководящих несекретных приказов НКВоен, РВСР, РВС СССР и циркуляров Наркомвоенмор по состоянию на 1 июля 1926 г. — Л.: Изд. Управделами НКВМ и РВС СССР, 1926. 

Рымшан М. Б. Революционный военный совет СССР за 10 лет. — М.; Л., 1928. — 87 с. 

Советская историческая энциклопедия. — М., 1968. — Т. 11. — Стб. 912—913. 

იხილეთ ასევე 

Гражданская война в России 

Гайдар, Аркадий Петрович 

Революционный военный совет (Гренада) 

მითითებანი 

«Р. В. С.», Аркадий Гайдар 

Реввоенсовет Республики в БСЭ 

Фонды секретариатов РВС в Российском государственном военном архиве 

РВС Республики: Сб. / под ред. А. Ненарокова. — М.: Политиздат, 1991. — 464 с. — 150 000 экз.. — ISBN 5-250-00803-8. 

VI. კავბიურო 

„კავბიურო“ (რკპ/ბ/ ცენტრალური კომიტეტის კავკასიის ბიურო) – ორგანო, რომელიც წარმოადგენდა რუსეთის კომუნისტური პარტიის (ბოლშევიკებისა) ცენტრალურ კომიტეტს კავკასიის რეგიონში. ბიურო ჩამოყალიბებულ იქნა 1920 წლის 8 აპრილს როგორც უმაღლესი ბოლშევიკური წარმომადგენლობა რეგიონში. კავბიუროს თავმჯდომარედ დაინიშნა გრიგოლ ორჯონიკიძე, მის მოადგილედ კი სერგეი კიროვი. 

კავბიურო ხელმძღვანელობდა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ლიკვიდაციის ოპერაციას 1920 წლის აპრილში. 

შემდგომში ბიურო შედგებოდა ორი „სამეულისაგან“, ბაქოსა და არმავირში, რომლებიც მართავდნენ პარტიულ ორგანიზაციებს, შესაბამისად, ამიერკავკასიასა და ჩრდილოეთ კავკასიაში. კავბიურო გაუქმებულ იქნა ამიერკავკასიის კომუნისტური ორგანიზაციების პირველი ყრილობის გადაწყვეტილებით 1922 წლის თებერვალში. 

(შემდეგ მოდის შენიშვნა, რომ ეს წერილის დაწერის საწყისი მცდელობაა ამ თემაზე, და მოწოდებაც რომ მცოდნე და მსურველმა ადამიანებმა განავრცონ ეს წერილი) 

კავბიურიოს შემადგენლობაში სხვადასხვა დროს შედიოდნენ: ე. დ. სტასოვა (წევრი), სხვები. 

ლიტერატურა 

Тадеуш Свентоховский, Brian C. Collins. Historical dictionary of Azerbaijan. — USA: Scarecrow Press, 1999. — С. 73. — 145 с. — ISBN 0810835509. 

(როგორც ვხედავთ, ზემოთ არის შენიშვნა, რომ ეს მცირე წერილი პირველი მცდელობაა „კავბიუროს“ შესახებ ინფორმაციის დადებისა „ვიკიპედიაში“, და იქვე მოუწოდებდნენ მსურველებს, ვისაც შეეძლებოდათ, განევრცოთ ეს წერილი. მართლაც, ამ ბოლო დღეებში შევედი ისევ ზემოთ მოყვანილ მასალებში, რათა ამომეღო შესაბამისი ფოტოილუსტრაციები, და აღმოვაჩინე, რომ კავბიუროს შესახებ ახლა უფრო ვრცელი წერილია განთავსებული. აი ეს წერილიც): 

კავბიურო 

რკპ(ბ) ცკ-ის კავკასიის ბიურო (რკპ/ბ/ ცკ-ის კავბიურო) – ორგანო, რომელიც წარმოადგენდა რუსეთის კომუნისტური პარტიის (ბოლევიკებისა) ცენტრალურ კომიტეტს კავკასიის რეგიონში. 

1920 წლის ივლისამდე კავბიურო იმყოფებოდა პიატიგორსკში, ოქტომბრის ბოლომდე – არმავირში, 1920 წლის ნოემბრის დასაწყისიდან 1921-ის მარტის ჩათვლით – დონის-როსტოვში, შემდეგ კი ტფილისში. 

ისტორია 

კავბიურო შეიქმნა რკპ(ბ) ცკ-ის პლენუმის 1920 წლის 8 აპრილის დადგენილებით. 

მან შეცვალა რკპ(ბ) კავკასიის სამხარეო კომიტეტი, თუმცა კი კავბიუროს წარმოქმნა სულაც არ ნიშნავდა კავკასიის სამხარეო კომიტეტის გაუქმებას. კავკასიის სამხარეო კომიტეტის კავკასიის ბიუროთი შეცვლა უფრო მოგვიანებით მოხდა. საბუთები მოწმობენ, რომ 1920 წლის 8 აპრილის შემდეგაც განაგრძობდა კავკასიის სამხარეო კომიტეტი თავის საქმიანობას, კავკასიის პარტიული ორგანიზაციების ხელმძღვანელობაში, კავბიუროს პარალელურად. კავკასიის სამხარეო კომიტეტმა, რკპ(ბ) ცკ-ის გადაწყვეტილებით, თავისი საქმიანობის შეწყვეტის შესახებ გამოაცხადა 20 მაისს, ხოლო 25 მაისს კი კავკასიის სამხარეო კომიტეტის გადაწყვეტილება რკპ(ბ) ცკ პოლიტბიუროს მიერ იქნა დამტკიცებული. 

კავკასიის სამხარეო კომიტეტისგან განსხვავებით, რომელიც ადგილობრივი პარტიული ორგანიზაციების რეგიონული ხელმძღვანელი ორგანო გახლდათ, კავბიურო საერთორუსეთული პარტიული ცენტრის სრულუფლებიან საოლქო ორგანოს წარმოადგენდა. მის საქმიანობას რკპ(ბ) ცენტრალური კომიტეტი და პირადად ლენინი ხელმძღვანელობდნენ. 

კავბიუროს თავმჯდომარედ დაინიშნა გრიგოლ ორჯონიკიძე, მის მოადგილედ კი – სერგეი კიროვი. 

1920 წლის ივნისში კავკასიის ბიუროს შემადგენლობაში შეიქმნა ორი სამეული: ბაქოსი სერგო ორჯონიკიძის მეთაურობით და არმავირისა (ოქტომბრიდან კი – როსტოვის) ა. ს. ბელობოროდოვის მეთაურობით. სამეულთა განმგებლობაში იმყოფებოდნენ დონისა და ჩრდილოეთ კავკასიის პარტიული ორგანიზაციები. 

ოქტომბერში რკპ(ბ) ცკ-ის პოლიტბიურომ ვ. ი. ლენინის თავმჯდომარეობით განიხილა საკითხი „რკპ(ბ) ამოცანების შესახებ აღმოსავლელი ხალხებით დასახლებულ ადგილებში“. მიღებულ იქნა დადგენილება, რომლის პროექტიც ვ. ი. ლენინის მიერ იწყო დაწერილი: „ცნობილ იქნას აუცილებლად ავტონომიების ცხოვრებაში გატარება, კონკრეტული პირობების შესაბამის ფორმებში, იმ აღმოსავლელი ეროვნებებისთვის, რომელთაც ჯერ კიდევ არ გააჩნიათ ავტონომიური დაწესებულებანი“. 27 ოქტომბერს ვლადიკავკაზში კავბიუროს პლენუმმა განიხილა საკიხი „მთიელთა ავტონომიის შესახებ“. ემყარებოდა რა რკპ(ბ) ცკ-ის მოცემულ დადგენილებას, კავბიუროს პლენუმმა მიიჩნია „დროულად თერგისა და დაღესტნის მთიელთა საბჭოთა რესპუბლიკების წარმოქმნა, ბაშკირეთის საბჭოთა რესპუბლიკის ტიპისა“. 

1922 წლის თებერვალში ჩატარებულ ამიერკავკასიის კომუნისტური ორგანიზაციების I ყრილობაზე კავბიურო შეიცვალა არჩევითი ორგანოთი – რკპ(ბ) ამიერკავკასიის სამხარეო კომიტეტით (რუს: Заккрайком). 

ბეჭდური სიტყვა 

1920 წლის აპრილ – სექტემბრის მანძილზე კავბიუროს ბეჭდური ორგანო გახლდათ გაზეთი „სოვეტსკი კავკაზი“ („საბჭოთა კავკასია“),ხოლო ოქტომბრიდან დაწყებული კი – „სოვეტსკი იუგ“ („საბჭოთა სამხრეთი“). 1920–1922 წლების განმავლობაში გამოიცემოდა ჟურნალი „რკპ(ბ) ცკ კავბიუროს უწყებანი“ («Известия Кавбюро ЦК РКП(б)»). 

კავბიუროს წევრები 

(დედანში ეს ინფორმაცია მოცემულია ცხრილის სახით; აქ ვიყენებთ შემდეგ აღნიშვნებს მისი შეძლებისდაგვარად უკეთ გადმოცემისთვის: A – სახელი, გვარი (ცხოვრების წლები); B – კავბიუროში ყოფნის პერიოდი; C – პარტიაში შესვლის თარიღი; D – ეროვნული კუთვნილება; E – მდგომარეობა პარტიაში; F – სხვა დაკავებული თანამდებობები) 

ალექსანდრე ბელობოროდოვი (1891–1938) // B: მაისი 1920 – მარტი 1921 // C: წევრი იყო 1907–1927 და 1930–1936 წლებში // D რუსი // E რკპ(ბ) ცკ წევრობის კანდიდატი // F კავკასიის შრომითი არმიის რევსამხსაბჭოს წევრი 

სერგეი კიროვი (კოსტრიკოვი) (1886–1934) // B // C // D რუსი // E // F 

ფილიპე მახარაძე (1868–1941) // B 1920–? // C 1903 // D ქართველი // E // F 

პოლიკარპე მდივანი (1877–1937) // B 1920–1921 // C 1903 // D ქართველი // E საქართველოს კპ(ბ) თავმჯდომარე // F ბაქოს რევოლუციური კომიტეტის პრეზიდიუმის წევრი; რსფსრ საგარეო ვაჭრობის სახალხო კომისარიატის რწმუნებული ბაქოში; სპარსეთის წითელი არმიის რევსამხსაბჭოს წევრი 

ამაიაკ ნაზარეთიანი (1889–1937) // B 25 მაისი 1920 – 21 მარტი 1921; 22 აგვისტო 1921 – 18 თებერვალი 1922 // C 1905 // D სომეხი // E // F 

                                                   [ფოტო არ არის]

ნარიმან ნარიმანოვი (1870–1925) // B // C 1905 // D აზერბაიჯანელი // E // F: აზერბაიჯანის დროებითი რევოლუციური კომიტეტის თავმჯდომარე (27.04.1920-დან); აზერბაიჯანის სსრ სახალხო კომისართა საბჭოს თავმჯდომარე (28.04.1920-დან); აზერბაიჯანის სსრ საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარი (28.04.1920-დან) 

მ. დ. ორახელაშვილი (1881–1937) // B ნოემბერი 1920 – 11 აგვისტო 1921 // C 1903 // D ქართველი // E საქართველოს კპ(ბ) ცკ-ის პრეზიდიუმის თავმჯდომარე // F 

გრიგოლ ორჯონიკიძე (1886–1937) // B // C 1903 // D ქართველი // E // F 

იან პოლუიანი (1891–1937) // B: ივნისი 1920 – მარტი 1921 // C 1912 // D // E // F ყუბან-შავზღვისპირეთის საოლქო რევოლუციური კომიტეტის თავმჯდომარე 

                                                  [ფოტო არ არის]

ივარ სმილგა (1892–1937) // B // C 190-1927 და 1930-დან // D ლატვიელი // E // F 

ელენა სტასოვა (1873–1966) // B ? – 1921 // C 1898 (დათარიღება პირადი აზრის მიხედვით) // D რუსი // E აზერბაიჯანის კპ(ბ) ცკ-ის პრეზიდიუმის თავმჯდომარე // F 

იური ფიგატნერი (1889–1937) // B დეკემბერი 1920 – იანვარი 1922 // C 1903 // D // E // F პროფკავშირების კავკასიის ბიუროს თავმჯდომარე 

                                                  [ფოტო არ არის]

ალექსანდრე შოტმანი (1880–1937) // B 1920 – 21 მარტი 1921 // C 1899 // D // E // F

ლიტერატურა 

Тадеуш Свентоховский, Brian C. Collins. Historical dictionary of Azerbaijan. — USA: Scarecrow Press, 1999. — С. 73. — 145 с. — ISBN 0810835509. 

(როგორც ვხედავთ, მართლა უფრო ვრცელი და საჭირო წერილია გამოქვეყნებული, ოღონდ ახალი წერილი კი არა, არამედ უწინდელი წერილის ნაცვლად, და ამ უფრო ვრცელ მასალაში მთლიანად არის გამქრალი ერთი მნიშვნელოვანი წინადადება, რომელიც საერთოდ წინა წერილში ცალკე აბზაცის სახით იყო მოცემული. ეს გახლავთ შემდეგი: 

კავბიურო ხელმძღვანელობდა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ლიკვიდაციის ოპერაციას 1920 წლის აპრილში. 

და ეს წინადადება ახლა გამოქვეყნებულ ტექსტში მთლიანად ამოღებულია. საყოველთაოდაა ცნობილი, რომ კავბიურო ხელმძღვანელობდა ასევე სომხეთის რესპუბლიკისა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ლიკვიდაციის ოპერაციებსაც, და იმის ნაცვლად, რომ ვიკიპედიის რუსულენოვან მასალებში ისტორიის საკითხებით დაინტერესებული ავტორები ნამდვილ ისტორიას გადმოსცემდნენ, ისინი, სამწუხაროდ, ფალსიფიკაციას ეწევიან. დასანანი და გულსატკენია, მაგრამ ასეთ სიყალბეებს ქართველ ისტორიკოსებთანაც ძალიან ხშირად ვხვდებით. მოკლედ, „ფერი ფერსაო და მადლი ღმერთსაო“, როგორც ერთი ანდაზა გვეუბნება. ღმერთმა სინდისი მისცეს და ჭკუაზე მოიყვანოს ნამდვილი ისტორიის როგორც რუსი გამყალბებლები, ისე მათი ქართველი და სხვა ეროვნებების „თანამოაზრეებიც“). 

წერილები თარგმნა და ბლოგზე გამოქვეყნებისთვის 

მოამზადა ირაკლი ხართიშვილმა

 

გეორგ თრაკლის პოეზიიდან

(ქართველ მწერალთა ეროვნული აკადემიის ჟურნალმა „სხვა დრომ“, # 3–4, 2020 წ., გამოაქვეყნა მარიამ ქსოვრელი-ხართიშვილის თარგმნილი ნიმუშები, XX საუკუნის დასაწყისის გამოჩენილი ავსტრიელი პოეტის, გეორგ თრაკლის შემოქმედებიდან; ქვემოთ ბლოგის მკითხველს ვთავაზობთ ამ პუბლიკაციას. ასევე გვინდა ვურჩიოთ მკითხველს ამ მეტად საინტერესო, სასარგებლო და სასიამოვნო ახალი ლიტერატურული ჟურნალით დაინტერესება.

აქვე გვინდა დავურთოთ, რომ მარიამ ქსოვრელს გამზადებული აქვს „გერმანული პოეზიის მცირე ანთოლოგიის“ მეორე წიგნი /პირველი გამოიცა 2008 წელს/, რომელშიც შესულია ნიმუშები გერმანული ხალხური პოეზიიდან და 22 ავტორის შემოქმედებიდან, დაწყებული ანდრეას გრიფიუსითა /1616–1664/ და ფრიდრიჰ გოტლიბ კლოპშტოკით /1724–1803/, და დამთავრებული პაულ ცელანით /1920–1970/, ვოლფგანგ ბორჰერტითა /1921–1947/ და პეტერ მაივალდით /1946–2008/. ვფიქრობთ მკითხველი ინტერესითა და სიამოვნებით მიიღებს ამ ახალ წიგნს, როცა ის გამოქვეყნდება) 

გეორგ თრაკლი 

(1887 – 1914) 

იგი დაიბადა ზალცბურგში, მოცარტის მოედანთან ახლოს 1887 წელს. მამამისი, რკინეულობით მოვაჭრე, წვრილ ბურჟუაზიას მიეკუთვნებოდა, იგი კაიზერის ერთგული და თავისი მრავალშვილიანი ოჯახით წარმატებული გახლდათ. შვილები გიმნაზიაში დაჰყავდა და აღზრდა გუვერნანტებისა და მუსიკის მასწავლებლებისაგან მიაღებინა. დედამისი მეუღლის უბრალოებისაგან განსხვავდებოდა. აგროვებდა საინტერესო ნივთებს და უყვარდა მარტოობა და მდუმარებაში ყოფნა. ექვსი და-ძმიდან გეორგი და მასზე უმცროსი გრეტე გამოირჩევიან. შტეფან ჰერმლინი აღნიშნავს: „ეს ორივე ველური, ერთმანეთის მსგავსი, ამ მშვიდობიან კლანში აღმოჩნდა“. 

გეორგ თრაკლი, ცხოვრების შემდგომ პერიოდებში აუტანელი გარემოებების ღრმა ტკივილმა და განცდამ თავის ტალღებში ჩაიყოლა, სამყაროს სილამაზისა და მასთან შეუთავსებელი მორალური დაცემის აღმქმელი ვიზიონერი პოეტი. 

გეორგ თრაკლი ადრეული ექსპრესიონიზმის წარმომადგენელია. 

დისადმი 

შენ სადაც მიხვალ, შემოდგომაა, 

ლურჯი ველური ხეებქვეშ ფშვინავს, 

მარტოეული ტბორი ბინდისას. 

ფრინველთა ფრენის ჩუმი შრიალი, 

შენ თვალთა ჭრილზე მელანქოლია, 

უმალ მეტყველებს შენი ღიმილი. 

შენი ქუთუთო ღმერთმა მორკალა, 

ვარსკვლავნი ღამით ეძებენ შენს შუბლს, 

შენ, შვილო, ვნების პარასკევისა. 

ფსალმუნი 

                       მიძღვნილი კარლ კრაუსისადმი 

ეს ის შუქია, რომ ჩააქრო ქარმა დაქროლვით, 

ეს ის დოქია, ნაშუადღევს მთვრალი რომ სტოვებს. 

ეს ვენახია, გადამწვარი, გადახრუკული, ადგილ-ადგილ ობობებით რომ დაქსელილა. 

ეს ოთახია რძით შეღებილი. 

შეშლილი არის გარდაცვლილი. ეს კუნძულია სამხრეთის ზღვასთან, მზის ღვთაებას რომ შეეგებოს. აი, დაფდაფებს დაჰკრავენ მალე. 

კაცები ომის ცეკვებს ცეკვავენ. 

მდედრნი თეძოებს შეარხევენ ლიანებსა და ყვავილებში, ალისფერადში. 

და თუ ზღვაც მღერის. ო დაკარგულო, ჩვენო სამოთხევ. 

ნიმფებმა ტყენი, ოქროსფერნი, უკვე დატოვეს. 

უცხოს მარხავენ. მზე პირს იბანს, წვიმა დაიწყო. 

სახე მიიღო პანის ვაჟმა მიწის მუშისა, 

რომელსაც დღისით ჩაეძინა ასფალტში, ცხელში, 

აი, პატარა გოგონები ეზოში ჩანან თავის კაბებით გულის მომკვლელ სიღატაკეში. 

ეს ოთახები სავსე არის აკორდებით და სონეტებით. 

ეს ჩრდილებია, ბრმა სარკის წინ ერთმანეთს გულში რომ იხუტებენ, 

აქ ჰოსპიტალის სარკმელებთან მორჩენილები მზეზე თბებიან. 

თეთრი ხომალდი არხს მოადგა და ამოიტანს სასიკვდილო ეპიდემიას. 

უცხო დობილი ეცხადება ისევ ვიღაცას კოშმარ სიზმრებში. 

წყნარად ერთობა ის თხილნარში მის ვარსკვლავებთან. 

სტუდენტი, იქნებ ორეული, უყურებს გოგოს რა ხანია თავის ფანჯრიდან. 

მის უკან მისი მკვდარი ძმა დგას, თუ იგი ჩადის ძველ ხვეულ კიბეს. 

წაბლების ჩრდილში ფერმკრთალდება სახე მორჩილის, ახალგაზრდისა. 

ბაღში საღამო შემოვიდა და ღამურებმა დაიწყეს ქროლვა იქით და აქეთ. 

ბავშვებმაც სწრაფად შეწყვიტეს რბოლა, თამაშ-თამაში, ცას მიაშურეს ოქროს ძებნაში. 

კვარტეტის ბოლო აკორდებმაც, აჰა, ჩამოჰკრეს. კანკალით მირბის ხეივნიდან ბრმად გაჩენილი, მოგვიანებით მისი ჩრდილი ხელისცეცებით აგნებს ცივ კედლებს გალავნისას, ზღაპრებითა და ლეგენდებით გარემოცულა, 

ეს ნავი არის ცარიელი, რომელიც ბინდზე შავ არხში შევა, ჩავა ქვევითკენ. 

ძველი ლტოლვილის გაჭირვებაში ჩამოიქცევა ნანგრევები კაცურ კაცობის. 

მკვდარი ობლები გაწოლილან ბაღის კედელთან. 

ოთახებიდან გამოდიან ანგელოზები, ფრთებზე ლაქებით, შეხებიათ უწმინდურება. 

მატლები წვეთავს მათ ჩაყვითლებულ ქუთუთოთაგან. 

ტაძრის წინ ადგილს წყვდიადი და დუმილი მოსავს, ვითარც დღეები ჩვენი ბავშვობის. 

ვერცხლისფერ ლანჩებს გაუვლიათ ძველი ცხოვრება. 

და აწყდებიან წყლებს წყეულთა აჩრდილნი კვნესით, იძირებიან. 

საფლავში ცეკვავს თეთრი მაგი თავის გველებით. 

თავის ქალების ზემოთ მდუმარ, ოქროსფერ თვალებს ახელს უფალი. 

გერმანულიდან თარგმნა მარიამ ქსოვრელმა

 

АКАГК, том V, 1873 – об осетинах в Грузии и на Северном Кавказе

(Предложенный ниже материал является выдержками из текста отдельной главы – VII «Осетия» /стр. 455 – 472/, из книги «Акты собранные Кавказскою археографическою коммиссиею /Архив главнаго управления Наместника Кавказскаго/», том IV, Тифлис, 1870. Заглавие тома: «Кавказ и Закавказье за время управления генерала от кавалерии Александра Петровича Тормасова (1809–1811)». Я думаю современным читателям должно быть интересно и полезно с ним ознакомиться)  

Кавказ и Закавказье за время управления генерал-лейтенанта маркиза Филиппа Осиповича Паулуччи и генерала от инфантерии Николая Федеровича Ртищева (1811–1816) 

Часть первая – Закавказье за время управления генерал-лейтенанта маркиза Филиппа Осиповича Паулуччи (1811–1812) 

VII. Осетины, Мтиулетины, Пшавы и Хевсуры 

(стр. 105–108) 

(Из этой главы приведены сведения только об осетинах) 

136. Рапорт ген.-м. Дельпоцо маркизу Паулуччи, от 28-го ноября 1811 года, № 1517. – Владикавказ. 

В. пр. известно, что содержать Тагаурцев всегда в полном повиновении есть та польза, которая приобретена чрез старательное склонение, когда они предузнали и свои выгоды, после чего несколько раз колебались некоторыя фамилии и почти заводили бунты, кои и погашались только чрез деятельныя меры, – зыблемы будучи коловратностию, они после признательнаго отчаяния отговаривались главным, что в просьбах их, предлагаемых Российскому начальству, не получают полнаго удовлетворения, а иногда и с притеснением получают отказы. Примером тому служит Моздокский комендант полк. Диянов, который при всей обязанности своей, по доходящим ко мне жалобам некоторых Тагаурцев на Моздокских жителей Азиятскаго племени, отсылаемых от меня к нему на разбирательство по претензиям, не делает должнаго удовлетворения, причинив чрез то крайнее по их обычаю оскорбление. 

20-го числа минувшаго октября, при сообщении моем, препроводил старшину Келекая Мансурова, означив претензию его на Моздокскаго жителя Осетинца Петра Назарова в несправедливом поступке принятия в жены себе, без заплаты по их обыкновению калыма, принадлежащей собственно ему, старшине Мансурову, женщины. 

Вслед за тем, 21-го октября, по билету, данному от меня, отбыл в Моздок Тагаурский старшина Дуда Мансуров по собственной ему надобности, куда прибыв, нашел на себя просителей – Моздокских Армян, что назад тому более трех лет пропали у них 3 лошади, из коих 2 находятся у Дуда Мансурова, а третья, проданная им, Мансуровым, ген.-м. гр. Ивеличу 3-му, которая опознана у него в табуне и отдана хозяевам; по сему предварению тотчас Дуда Мансуров взят был под гаубтвахтный караул, где и содержался до того времени, пока избрал принужденно вместо себя поручителя в исправной заплате за тех 2-х лошадей. Я употребляю все способы к достижению спокойствия, занимаясь почти всегда одними их разбирательствами, и удовлетворяю просьбы, несколько соображаясь с их правами; а полк. Диянов старается разстроивать. Скорее всего, без предприятий он должен-бы был отнестись ко мне, и в таком случае без озлобления дела получил-бы по справедливости с обеих сторон другой оборот, а чрез то и сомнения ожидаемаго от коловратнаго народа не было-бы. Представляя в. пр. на разсмотрение известныя обстоятельства, покорнейше прошу не оставить своим отношением к ген.-л. Ртищеву, дабы дал предписания полк. Диянову подобных решений с Тагаурцами не делать, но наперед, не удерживая их в Моздоке, сносился-бы со мною, на которое получить всегда претендатель свое право; равномерно и входил-бы в просьбы Тагаурцев без угнетения, когда случаются на Моздокских жителей какия жалобы, без чего и управление сим народом не может иметь желаемаго успеха. 

Часть вторая – Кавказ и Закавказье за время управления генерала от инфантерии Николая Федеровича Ртищева (1812–1816) 

VII. Осетия 

(стр. 515–526) 

607. Предписание ген. Ртищева д. с. с. Малинскому, от 13-го мая 1812 года, № 97. 

Я соглашаюсь на представление в. пр., чтобы для предохранения жителей Горийскаго уезда от грабежей, производимых Осетинами, принадлежащими князьям Эристовым, обязать князей Эристовых подпискою, дабы за каждое грабительство, сделанное их подвластными, ответствовали они своею собственностью; если-же князья Эристовы не согласятся дать таковых подписок, то поручить все Осетинския селения заведыванию полк. кн. Шанше Эристова, который принимает на себя обязанность удерживать Осетин от грабительств. 

608. Рапорт ген.-м. Симоновича ген. Ртищеву, от 20-го августа 1812 года, № 2003. 

Имеретинские Осетины, живущие в ущельи Цедиси, лежащей в Рачинской провинции и примыкающей одною стороною к хребту Кавказских гор, а другою стороною к жилищам Осетинцев, принадлежащих к Грузии, делали безпрестанныя хищничества в соседственных им Рачинских деревнях людьми и скотом, которых они продавали по бòльшей части Дигорцам, живущим за Кавказом. Я, наблюдая за неприятелем от стороны Турции и по малоимению здесь войск, поручил маиору кн. Григорию Церетели (сыну здешняго сахлтхуцеса), собрав довольную партию из Рачинских обывателей и его подданных, напасть на помянутое ущелье Цедиси и наказать тамошних хищников, привести их в повиновение и сверх того пригласить к себе в Рачу Дигорских князей для уговора их к прекращению покупки ими Имеретинских пленных, как равно и для того, чтобы они по прежнему способствовали вольному сообщению, которое бывает из Рачи в Моздок чрез их землю. Сказанный маиор кн. Церетели, по ревностному его усердию к службе, успел все возложенное на него привести в желаемое исполнение. Цедисских Осетинцев он наказал силою оружия и взял несколько их важнейших хищников в плен, кои ныне содержатся в Раче под караулом до вымена на них похищенных сими Осетинцами Имеретинцев. По приглашению его явились также к нему в Рачу Дигорские князья Азамат Абесалис-швили, Девлетуко Абесалис-швили, Аслан-бек Кубадлис-швили, Ками Джанукас-швили, Айтека Карабугас-швили, Али Кантемурис-швили и Хата Кантемурис-швили, которых он, Церетели, с помощником Рачинскаго окружнаго начальника подпор. Иваном Бакрадзе привел к присяге на верность России, взяв от них и несколько пленных Имеретинцев, с тем, что они впредь не будут никаких пленных христиан перенимать, а служить России верно к содержанию коммуникации с Моздоком, как они сие и при царях Имеретинских исполняли. За каковое отличное усердие к службе Е. И. В. и деятельность маиора кн. Григория Церетели я долгом поставляю покорнейше ходатайствовать у в. выс-а ему от Монарших щедрот орден св. Владимира 4-го класса с бантом и издержанныя им по сим препорученностям на разные подарки из собственных 260 р. с.; упомянутому-же подпор. Бакрадзе, способствовавшему ему к успешному исполнению всего вышепрописаннаго, – орден св. Анны 3-го класса. При чем почтеннейшее присовокупить имею для дальнейшаго приласкания упомянутых Дигорских князей не благоугодно-ли будет в. выс-у прислать для каждако по штуке сукна или парчи на кафтаны. 

609. Предписание ген. Ртищева подполк. Реньеру, от 20-го января 1813 года, № 84. 

Два рапорта ваши с нарочною эстафетою я получил и все сделанныя вами распоряжения как о приведении в исполнение волнующихся Осетин казенных и помещичьих в Карталинии, по разным селениям живущих, так и о приглашении заграницею в Осетии обитающих ко вступлению во Всероссийское подданство я одобряю в полной мере и по первому вашему рапорту послал вместе с сим по нарочной-же эстафете предписание к Горийскому дворянскому маршалу полк. кн. Шанше Эристову, чтобы он в случае требований ваших о содействии по сему предмету, в чем надобно будет, оказывал со стороны своей пособие, но в распоряжения отнюдь не входил, так как дело сие в особенности поручено от меня вам. Что-же касается до князей, подполк-в Елизбара Эристова и Георгия Амилахварова, оказывающих усердие на пользу службы, то поручаю вам им объявить, что труды их и точное исполнение обязанностей по службе не останутся без достойнаго по заслугам воздаяния. – На другой ваш рапорт уведомляю вас, что я весьма согласен с предположением вашим, дабы к пресечению происходящих от Осетин грабежей и убийств собрать всех казенных Осетин в одно место и переселить за Куру до весны, а потом и далее и приведение сего в исполнение предоставляю собственному вашем благо разумному распоряжению, чтобы сие исполнить без могущих произойти неприятностей. Между тем, где по весне удобнее поселить их далее от Осетии, я требую мнения от Грузинскаго гражданскаго губернатора, да и вас прошу таковое-же ко мне доставить; помещичьих Осетин отдать самим помещикам с подписками, что и сии будут поселены в отдаленности и что от них никакого вреда не будет. Что касается до обезпечения Карталинии постановлением в Ванатском укреплении одной роты, то как прибывшими в Горийский уезд рекрутами преимущественно расположенныя там войска укомплектовываются, а при том и шеф 15-го Егерскаго полка полк. Печерский следует с двумя ротами из Кахетии в Карталинию, то вы – что будет касаться до пособия и содействия вам от стороны воинской, относитесь к Печерскому. 

610. Тоже, полк. Казбеку, от 4-го марта 1813 года, № 137. 

Рапорт ваш я получил. Усматривая из онаго, что вами взяты уже все меры к удержанию вверенный вам народ в спокойствии и к осторожностям со стороны беглаго царевича Александра, я за удовольствие себе поставляю изъявить вам мою признательность за усердие ваше и деятельность, коими вы всегда себя отличали, и остаюсь надежным, что вы, руководствуясь известным в вас благоразумием, не упустите в сем случае из виду ничего такого, что только будет относиться до пользы службы Е. И. В. и до устройства в управляемом вами народе. Наивеличайшая-же услуга была-бы та, если-бы нашлись между Кистинцами, Тагаурцами или другими горскими народами люди верные, усердные и твердые в своих предприятиях, кои-бы беглаго Александра, – сего нарушителя общественнаго спокойствия и врага самой Грузии, – могли схватить или вовсе истребить, быв уверены, что успех в сем деле доставил-бы важную и неожидаемую ими награду. Впрочем о сем предмете я предоставляю себе объясниться с вами пространнее, когда буду иметь удовольствие лично с вами видеться, ожидая вашего сюда приезда. 

Весьма сожалею, что племянник ваш кап. Осип Казбек, удалившийся от благородных примеров вашей верности и усердия к всемилостивейшему Г. И., впал в толико важное преступление и передался к мятежному царевичу. Я надеюсь однако-же, что вы по власти и влиянию вашего на народ, населяющий Тагаурское ущелье, не только преградите ему все пути к нанесению вреда службе Е. И. В., но употребите все благоразумныя средства вывести его из заблуждения, привести к раскаянию и достать его в свои руки, с тем, чтобы представить ко мне как раскаявшагося преступника, покорнаго воле и власти Российскаго правительства. 

Что-же касается до усиления постов в Тагаурском ущельи по сему случаю, то хотя я и полагаю, что воинских команд, по ущелью теперь расположенных, при соблюдении ими надлежащей осторожности весьма достаточно к ниспровержению всяких замыслов мятежников; но считая осторожность всегда полезною, я прилагаю при сем повеление мое к ген.-м Дельпоцо о принятии надлежащих мер, чтобы при первой надобности по его усмотрению усилил-бы себя во всегдашней готовности поразить мятежников на случай появления. Вам поручаю иметь частое сношение с ген.-м. Дельпоцо, сообщать все известия, какия будете получать о намерениях беглаго царевича и окружающей его мятежной шайки, также о расположениях управляемаго вами народа и в случае надобности требовать его содействия или помощи, давая знать ближайшим войскам к Анануру и мне доносить. 

Не считаю нимало противным то, что вы к бежавшему племяннику своему писали письмо от себя, а напротив одобряю сей ваш поступок, относя оный единственно к усердию вашему на пользу службы Е. И. В., и поручаю вам при том употребить всевозможныя средства к приведению его в разсудок и к убеждению, отстав от царевича, прибыть ко мне с раскаянием и покорностью. 

Прибыть вам в Тифлис на короткое время я позволяю и даже имею надобность в приезде вашем сюда для личных объяснений по некоторым делам в службе Е. И. В.; позволяю также привести с собою небольшое число лучших нацвалов и почетнейших людей из управляемаго вами народа, но не всех, как вы предполагаете, ибо кроме того, что по неимоверному числу находящихся теперь в Тифлисе депутатов от разных обществ и аманатов, мне весьма затруднительно было-бы обласкать их всех и наградить так, чтобы каждый был доволен. Я полагаю еще, что может случиться вред, когда все нацвалы и почетные люди, имеющие влияние на народ вам вверенный, будут взяты в Тифлис и что легко в их отсутствие может возникнуть своевольство. Впрочем, взяв из них малую часть с собою, других вы можете обнадежить вашим за них у меня ходатайством и что при другом случае также не оставите и их ко мне лично представить. 

Я согласен, чтобы вы в отсутствие свое поручили исполнение вашей должности маиору Казбеку 1-му и полагаюсь на свидетельство ваше об усердии и верности его; только прошу вас дать ему полное наставление, соответственное пользам службы и сделать все распоряжения, касающияся до спокойствия народа и осторожностей против замыслов мятежников. При том ускорите также принять меры к немедленной доставке в Тифлис пороховаго транспорта, находящагося в Ларсе, в котором настоит здесь большая надобность и если сами вы не можете вскорости сего исполнить, то поручите хотя маиору Казбеку 1-му, если вы надежны, что он исправно и в точности может исполнить сию порученность. А для препровождения транспорта испросите самое благонадежное прикрытие от ген.-м. Дельпоцо. 

В заключение-же весьма приятно мне вас уведомить, что я из уважения к вашим заслугам обласкал, сколько мог, племянника вашего Осипа Циклаурова и наградил его прилично для поощрения к вящшему усердию на пользу службы Е. И. В. 

611. Рапорт Владикавказскаго коменданта ген.-м. Адриана ген. Ртищеву, от 29-го июля 1814 года, № 355. 

На повеление в. выс-а, от 30-го минувшаго июня, Тагаурцами мне доставленное сего июля 23-го числа, имею честь донести, что жалоба Тагаурских старшин на фамилию Дударовых, будто- бы сии отняли у прочих Тагаурцев луга и доходы от проезжающих купцов, по изследовании оказалась ложною. Дударовы никаких лугов не отняли и никаких доходов не лишили, а претензия Тагаурцев на фамилию Дударовых состоит в том, чтобы позволено им было пахать те самыя земли около Елисаветинскаго редута, кои вспахивают Дударовы; но те земли моим предместником ген.-м. Дельпоцо, слишком теперь уже два года, отданы Дударовым, от коего и свидетельствами снабжены. Я, стараясь уговаривать и согласить их, предложил Тагаурцам, что около Владикавказа, особливо при речке Черной и Кобане, прекрасныя для поселения земли со всеми выгодами «около Елисаветинскаго и Константиновскаго редутов много гулящей земли, просите, – я представлю начальству и просить буду, чтобы позволено было отвести вам какия вы изберете и тогда пойду я сам с вами и отведу». – Нет! позволь нам пахать на той самой земле, на которой Дударовы пашут. – Тагаурцев никак не возможно удовлетворить, ибо, когда раз кому отведена земля, без всякой его вины и причины отнять и отдать другому, мне кажется, невозможно; Дударовы-же с своей стороны не соглашаются иметь себе в товарищи и соседи Тагаурцев, потому что они будут воровать и грабить, а они, как чиновники, должны отвечать. Вторая претензия их состоит в том, чтобы со всех проезжающих, без всякаго разбора состояния, брать по 10 р. с. и им отдавать, чего также никаким образом делать не возможно, поелику проезжающие и проходящие не равнаго состояния: кто купец, кто работник, кто князь, кто офицер или служащий; они одних офицеров и солдат исключают из числа своих данников, а с прочих со всех хотят взять и повелительным голосом с угрозами приказывают мне взять с каждаго по 10 р. и им отдать, не смотря на то, что в положении, сделанном ген.-фельд. гр. Гудовичем с старшинами их и с которого копию при сем в. пр. почтеннейшее представляю, ясно сказано, что с проезжающих купцов с товарами и без товаров брать по 10 р. с., а с простолюдных – с коннаго по 35 к., с пешаго по 20 к. Они сего и слышать не хотят. Избегая всякаго подозрения и претензии, я собираю на дворе или на чистом поле Тагаурцев и приезжих, и кого по паспорту или билету нахожу, что он едет по торговому промыслу, тому велю заплатить 10 р. с.; у кого-же найду, что он отпущен для работы или в работники у тех-же купцов, тому велю 35 к. с. заплатить, ибо иначе я людей, которых от роду моего не видал, знать не могу. 

Как по паспортам и билетам Тагаурцы с наглостью приказывают мне брать с каждаго без разбора по 10 р., грозя, что они оставят Владикавказ, не будут более ездить, что я хочу их истребить и тому подобныя преобидныя выражения, – я им показываю паспорты и билеты каждаго; они говорят, что в паспортах и билетах врут. Быть может, что там, где билеты и паспорты проезжающим дают, и делается какое либо злоупотребление; но я того знать не могу, иначе узнать не могу кто купец, кто работник, как по билетам и паспортам. – Третья их претензия состоит в том, чтобы соль была им продаваема по рублю, а не по за 2 пуд, чего также никоим образом сделать невозможно, поелику соль та обходится в казну с доставкою по 1 р. 80 к. Каким образом можно отпустить им по рублю и то без предписания в. выс-а? Была соль прежняго заготовления по рублю, но оная вышла и остается только 350 п., которая продается по малой части бедным солдатам. Четвертая их претензия состоит, во-первых, давать аманатчикам более содержания, нежели ныне им производится по 25 к. медью; во-вторых, пускать их гулять куда хотят и когда захотят, и в-третьих, определить им людей в услужение и тому подобныя дикия и странныя претензии, которыя ни с чем несообразны и удовлетворить без особаго повеления высшаго начальства никоим образом невозможно. В положении именно сказано в 1-м пункте, что купцы платят Тагаурцам по 10 р. с. каждый, за что Тагаурцы обязаны проводить их чрез свою землю без всякаго вреда или убытка купцов, в чем должны Тагаурцы отвечать. Сего они никогда не хотят сделать и не сделают, но силою и угрозами исторгают у купцов особо за провоз денег; купцы, опасаясь, чтобы дорогою не вредили им, дают им сверх 10 р. по договору с ними, что именно в положении запрещено. Когда я стал им говорить, что сие не позволено и несправедливо, тогда они отвечали, что они никак не будут провожать за те только 10 р. На спрос-же мой, для чего им дают 10 р. с каждаго купца? отвечают, что деньги те Бог им приказал брать за то, что они Тагаурцы. Я у них спрашивал «когда Бог соблаговолил дать им такой указ и где оный? покажите, чтобы и я знал». Отвечают, что они бумаги от Бога не имеют, но что они – Тагаурцы и должно им платить, и что они и то от Государя никакой пользы не имеют; что при царе Ираклии купцы платили им по 25 и 30 р. с., а при Государе и по 10 с каждаго, без разбора, не дают. Сверх того, имеют претензию в том, для чего Российское начальство наградило одних Дударовых фамилий чинами, жалованьем и медалями, а им ничего не дало? «Они такие-же Тагаурцы, как и мы; почему Дударовых более отличают и лучше нас их принимают?» – И когда им говорят, что Дударовы заслужили милость Государя и начальства храбростью своею и добрым поведением; что Дударовы, оставя воровство и грабежи, живут благородно, привержены и усердны Государю и Российскому правительству и потому они награждены и отлично с ними поступают. «Будьте и вы таковы и вы также получите, и с вами тоже ласково и снисходительно поступать всякий будет». Отвечают, что и они служат (считая за службу, что живут в горах и караулят, когда купцы проедут, чтобы схватить по 10 р. с каждаго), что они знать этого не хотят и что они равны Дударовым. Начальнику здесь с сим диким и необузданным народом великия хлопоты; человек не может знать, как с ними обходиться; чем ласковее с ними обходишься, тем они гордее и наглее бывают. Однако, с тех пор, как мне грозили, что не будут ходить во Владикавказ и я им отвечал «Ну, вы во Владикавказ ездить не будете, так я к вам в горы со многими приду». И потом, спустя несколько дней, за упрямство, грубости их и дерзости против часоваго, я посадил двух старшин в колодки, нарядил роту и пушку, которая проводила купцов до Казбека и деньги собранныя от купцов им не отдал, а после позвал двух старшин по-умнее других, обласкав их, изъяснил им глупость их поступков и что от того произойти может и наставил их, как должны себя вести, чтобы заслужить милость начальства и Государя, – гораздо тише стали, а только просили меня донести в. выс-у о их вышеписанных претензиях, и хотя я их уверял, что в таковых претензиях они удовлетворения получить не могут, однако неотступно просили донести, о чем всепочтеннейше и доношу. 

612. Предписание Грузинскаго гражданскаго губернатора подполк. кн. Михаилу Эристову, от 23-го июля 1815 года, 1460. 

Осетины, живущие на Большой и Малой Лиахве, также на Ксани и Меджуде, нападают на жителей, отбивают у них скот и делают смертоубийства, в отвращение чего представлял я ген. Ртищеву определить для смотрения за ними в роде пристава кого либо из благонадежнейших князей, по уважению тому, что земская полиция, по дикой их жизни и местоположению тамошнему, никакого способа к удержанию их не имеет. Почему главнокомандующий в Грузии предписать мне изволил определить вас над означенными Осетинами, с тем чтобы поручить также смотрение за ними и уездному дворянскому маршалу. 

Исполняя повеление сие, я предписываю в. с. 1) иметь смотрение как за Лиахвскими Осетинами, так равно и за теми, кои имеют жительство на Ксани и Меджуде, дабы между ними было спокойствие и тишина. 2) Наблюдать строго и подтвердить, чтобы они ни под каким видом не смели нападать на жителей Грузии, отбивать у них скот и делать по дорогам разные грабежи и убийства, для удержания коих от таковых своевольств употреблять людей вам принадлежащих и требовать в случае надобности от уезднаго маршала и земскаго начальства законное пособие. 3) А буде упомянутые Осетины сделают на жителей какое нападение, отгонят скот или ограбят кого на дороге и сделают смертоубийство, то в таком случае в. с., нимало не медля, тотчас должны отыскать все пограбленное и удовлетворить по принадлежности кого следовать будет в полной мере; разбойников-же таковых изловив, доставить ко мне в Тифлис чрез посредство окружнаго начальника или земской полиции, для примернаго наказания, дабы, смотря на сие, и другие не осмеливались подобнаго делать. О всяком-же происшествии уведомлять как окружнаго начальника и земскую полицию, так равно и доносить мне, и наконец, 4) Хотя я уверен, что означенные Осетины, по бòльшей части, шалости сии производят по закоренелой своей привычке, но сколько мне известно, не менее от того, что помещики их грабят и притесняют излишними поборами, чему ясным доказательством служит то, что недавно посланнаго от кн. Шанше Эристова в Меджудское ущелье для сбора податей дворянина Утнелова они изрубили саблею. А потому убеждаюсь долгом моим подтвердить в. с. иметь строжайшее наблюдение, чтобы сим Осетинам не токмо вы, но и никто из князей Эристовых и князей Мачабели не смели отнюдь делать никаких излишних поборов и притеснений, а тем менее продавать детей их Туркам, как сие делается между некоторыми их помещиками, о чем не оставьте от себя известить как князей Мачабели, так равно и князей Эристовых. Но буде и за сим дойдет о том жалоба до правительства и Осетины чрез несмотрение ваше не престанут делать разбоев и грабительств, то в. с. и все вообще князья Эристовы и князья Мачабели будут отвечать своим имуществом. 

Об оказании-же вам к удержанию означенных Осетин со стороны земскаго начальства и уездных маршалов надлежащаго пособия, я вместе с сим предписал Горийскому окружному начальнику, Ананурской земской полиции и уездным маршалам Горийскому кн. Мирманозу Эристову и Ананурскому кн. Еремию Багратиону. 

Затем, зная усердие ваше к пользам службы Е. И. В., я несомненно надеюсь, что в. с. оправдаете порученность сию начальства в полной мере, а тем самым доставите мне приятный случай быть ходатаем у главнокомандующаго в Грузии Николая Θеодоровича Ртищева о всемилостивейшем вас вознаграждении соразмерно заслугам. 

613. Рапорт ген.-м. Адриана ген. Ртищеву, от 16-го августа 1815 года, № 1040. 

Кобийский постовой начальник прап. Демидов рапортом от 10-го числа сего месяца доносил мне, что 9-го числа Кобийский житель Осетин Егор Товаев ездил в ущелье Зака и уговорил тамошних жителей Осетин помириться с Россиею, приняв св. крещение и жить мирно и спокойно, не делая никаких шалостей, – на что 6 чел. и согласились, и прислав к нему 8 чел. старшин, объявили, что действительно они на то согласны, не только вышеупомянутыя 6 селений, но и целое ущелье от большаго до малаго желают быть России верноподданными и принять св. крещение. Я, чтобы удостовериться, командировал туда плац-маиора кап. Вешнякова с переводчиком пятидесятником Константиновым, которые, не застав уже тех горцев в Коби, плац-маиор послал за ними в ущелье переводчика Константинова и преданнаго России Кобийскаго жителя Егора Товаева, которые ездили в ущелье, взяли с собою тех старшин и привели к нему в Коби, где он, плац-маиор, обласкав и угостив их, объяснил им неоцененныя пользы и выгоды быть верноподданными высокославной Российской Империи и детьми Греко-Российской православной церкви, на что они согласились и дали ему в том письменное обязательство. После того он взял одного из них, именем Томаева, привел ко мне, который именем общества своего подтвердил все вышеписанное и сверх того, что они все желают быть переселены во Владикавказ или где начальство заблагоразсудит. Я послал отсюда переводчика пятидесятника Константинова с упомянутым старшиною Томаевым, приказав ему взять с собою вышеписаннаго усерднаго нам Егора Товаева и 3-х или 4-х из старшин и привести их к в. выс-у в Тифлис. О благоразсмотрении и распоряжении в разсуждении всего представляемаго мною счастием поставляю ожидать ваших повелений. При том осмеливаюсь рекомендовать отеческой попечительности вашей облагодетельствовать всех заслуживающих того переводчика пятидесятника Константинова, котораго я, убедясь ревностью, усердием, расторопностью и верностью к службе августейшаго Монарха, представил его прошлаго года чрез ген.-м. Дельпоцо в прапорщики, но не знаю, по какому случаю и по сию пору не выходит. А потому всепокорнейшее прошу не оставит его милостивым вашим воззрением и также прошу покорнейше не оставить чем нибудь наградить и вышеупомянутаго Кобийскаго жителя Егора Товаева, яко усерднаго и преданнаго нам человека, и тем поощрить его быть всегда таковым. 

614. Записка Дигорских князей Али и Хамурзы Черкесидзе и Заур-бея и Довлетуко Баделидзе к ген. Ртищеву, от 20-го сентября 1815 года. 

(С Грузинскаго, перевод старый) 

Преосв. Николаоз-цминдели архиепископ Рачинский, вследствие письма здешняго правителя, еще в прошлом 1814 году к нему последовавшаго, о вызове нас и представлении Российскому начальству, пригласив нас, внушил нам, что даже и сама собственная польза наша требует оставаться нам навсегда в непоколебимой верности и преданности к Российскому Престолу, для чего мы, желая от искренности сердца быть верноподданными Е. И. В., явились с просьбою, которая заключается в нижеследующих пунктах. 

Хотя мы и Рачинцы, доселе питая друг на друга злобу и ненависть, старались о причинении друг другу вреда и чрез то многие христиане увезены и проданы Дигорцами в Черкесию, но как ныне покровительствует нас десница Г. И., то просим покорнейше предложить начальнику Черкесскаго народа генералу (?) Кучуку Джанхотову прибыть в дом Мамеда и Замбулиды Кубадис-швили, куда и мы не преминем прибыть для истребления сего зла и водворения общаго спокойствия. 

Между нами и Черкесиею заключено перемирие чрез него-же, генерала Джанхотова. Но чтобы мы обе стороны могли навсегда пользоваться тишиною и спокойствием, то просим написать означенному Джанхотову о заключении между нами и Черкесами совершеннаго мира. 

Мы, не имев к России таковой преданности, каковую ныне приносим Престолу Е. И. В., делали вред Тагаурцам, Куртатинцам и Цумутцам, которые нам отвечали таким-же; а ныне просим для общей пользы дать нам повеление на имя начальника на Кавказской Линии, дабы он в присутствии Девлетуко Баделидзе и Хасай Кубадис-швили водворил между нами и ими мир, тишину и спокойствие. 

Дабы торгующие могли пользоваться безопасностью между нами и Моздоком, просим предписать ген.-м. Дельпоцо иметь о сем должное попечение. 

Наконец, мы оба, Мурза-бей и Девлетуко Баделидзе, имеем по секрету донести вам следующее: мы в состоянии отыскать удобную дорого, по которой можно будет из Рачи безопасно поспеть на 6-й день в Моздок, для чего небезполезно будет, если с позволения вашего расположена будет часть войска при р. Ардоне, что между Дигором и Тагауром. Место сие изобильно и украшено всеми потребными для войск выгодами, ибо можно пользоваться лесом, лугами и ловлею рыбы и зверей, и чрез то у злонамеренных соседей отнимется власть делать грабежи и разбои, и места Бассиани, Тагаура и Двалети, будучи порабощены чрез то войсками, останутся в совершенном спокойствии верноподданными России. С таковым мнением нашим обще с нами согласны и князья Хасан-бей и Хасай Кубадис-швили. 

615. Предписание ген. Ртищева ген.-м. Дельпоцо, от 7-го октября 1815 года, № 907. 

Дигорский народ, граничащий с Рачинским уездом, к Имеретии принадлежащим, будучи притесняем Кабардинцами, давно уже был наклонен искать себе защиты в покровительстве Российской Империи, по каковому случаю приезжали ко мне и старшины от него, еще в бытность мою на Кавказской Линии; однако дело сие за скорым отъездом моим в Грузию для начальствования всем здешним краем осталось доселе неоконченным. Ныне-же, когда я прибыл в Кутаис для личнаго обозрения Имеретии и других владений, на берегах Чернаго моря лежащих, 4 первые Дигорские старшины Али и Хамурза Черкесидзе, также Заур-бей и Девлетуко Баделидзе, имеющие всю власть и влияние на народ, явившись ко мне от имени всего Дигорскаго общества, принесли просьбу об искреннем желании их вступить в покровительство и вечное подданство Российской Империи. Почему старшины сии, коих просьба уважена мною в полной мере, были по их обычаю приведены здесь к присяге на вечную верность Е. И. В., в присутствии правителя Имеретинской области ген.-м. Симоновича и Рачинскаго архиепископа Николаоз-цминдели, к которому Дигорский народ имеет особенную доверенность и потом, по приличном их обласкании, отпущены восвояси с тем, чтобы они в залог верности своей представили из почтеннейших фамилий 2 аманатов, кои по собственному их желанию должны будут содержаться во Владикавказе, с правом переменять их другими чрез 6 месяцов или чрез год, лишь-бы однако аманаты сии были всегда назначаемы из первых фамилий. 

Просьбы, принесенныя мне сими старшинами от имени всего Дигорскаго народа, равным образом уважены мною, как самыя справедливыя; но поелику удовлетворение оных зависит бòльшею частью от местнаго начальства на Кавказской Линии, то я, снабдив их сим предписанием моим на имя в. пр. и вручив им оное, приказал, дабы они по прибытии в свои домы, избрав между собою двух или трех старшин, отправили-бы их к вам с доверенностью от всего Дигорскаго общества; в. пр.-же поручаю принять их в Моздоке или в Прохладной или в самом Георгиевске, где вы за лучшее признаете, и оказав всевозможно ласковый прием, как новым верноподданным Е. И. В., доставить всякое удовлетворение по их делам, заключающимся в нижеследующем 

1) До сего времени между Кабардинцами и Дигорцами, яко народами смежными и между собою издавна неприязненными, происходили по притязаниям Кабардинцев на их вольность взаимныя насилия, грабежи, захваты в плен, мщение за кровь и всякия другия коварныя ссоры. Из записки мне поданной Дигорскими старшинами усмотрел я, что между сими обоими народами заключено ныне перемирие чрез посредство Кабардинскаго владельца полк. Джанхотова, к которому Дигорский народ имея особенную доверенность, просит и ныне, чтобы по случаю вступления их в вечное подданство Российской Империи употребить при посредстве в. пр. сего-же самаго владельца к заключению полнаго мира между обоими народами. Почему, удовлетворяя желанию всего народа, вручил старшинам письмо от меня на имя полк. Джанхотова, в котором приглашаю его по требованию в. пр. непременно явиться к вам в назначенное место, хотя не для заключения мира, поелику с сего времени оба народа, как подданные одного Г. И. и равно зависящие от власти Российскаго правительства, не могут сами между собою ни войны вести, ни заключать мира или перемирия, ни-же постановлять каких либо обязательств, нарушающих общественное спокойствие, но для прекращенья прежней вражды и ссор и для восстановления на будущее время добраго согласия, основаннаго на искренности, с преданием вечному забвению всего прошедшаго. В письме моем к полк. Джанхотову я присовокупил, что он безуклонно обязан исполнить сию порученность как по присяге, данной им на верность службы Е. И. В. и по чину им носимому, так и по доверию к нему всего Дигорскаго общества, что самое служит доказательством его благородных правил и справедливости, делающих ему особенную честь и требующих, чтобы он доверенность сию оправдал на самом деле, употребив все свое усердие к соглашение между собою обоих народов и к истреблению всех прежних неудовольствий, яко вредящих не только пользам службы Е. И. В., но и общественному благосостоянию. В. пр.-же предписываю, по прибытии на Кавказскую Линию поверенных от Дигорскаго общества, тотчас вытребовать к себе полк. Джанхотова, объявить ему причину вашего вызова и чрез благоразумныя внушения о чести, ему выбором в посредники между двумя народами делаемой, и о признательности к нему всещедраго Монарха, если он с своей стороны окажет нелицемерное содействие в сем деле к пользам службы Е. И. В., преклонить его к принятию на себя обязанности посредника. Впрочем, само собою разумеется, что все соглашения его и переговор с Дигорскими поверенными, как и взаимныя между ними обязательства должны происходить под непосредственным влиянием в. пр., которое, я уверен, будет вами соображено с общими пользами и для дел службы Е. И. В. и для обоих народов. 

2) Между Дигорским народом с Тагаурцами, Куртатинцами и Цумутцами происходили такия-же распри и месть, как и с черкесами; итак просьба сих новых подданных Е. И. В. состоит в том, чтобы чрез посредство в. пр. водворить также согласие, тишину и спокойствие между ними и вышеупомянутыми народами, зависящими от власти Российскаго правительства. Вследствие чего поручаю в. пр. или вам самим, буде обстоятельства позволят, отправиться во Владикавказ с поверенными Дигорскими и сходно с их желанием, вызвав к себе Девлетуко Баделидзе и Хасая Кубадис-швили с несколькими другими старшинами сих народов, возстановить между ними доброе согласие и взаимное примирение, или с полным со стороны вашей наставлением препоручить исполнение сего дела Владикавказскому коменданту ген.-м. Адриано, с предписанием, чтобы он впоследствии времени Дигорцам, как новым подданным России, оказывал всякую законную защиту от несправедливых насилий и обид со стороны вышесказанных народов и внушил-бы сим последним, что поднимая оружие против Дигорцев или производя у них грабежи и хищничества, они будут ответствовать также, как если-бы они вооружились против правительства и войск Е. И. В., потому что Дигорцы признаны теперь наравне с Российскими подданными. Сие-же правило должно быть наблюдаемо и в отношении сих народов к Кабардинцам. 

3) Свободное сообщение и торговлю Дигорских народов с Владикавказом, Моздоком и по всей Кавказской Линии не только предписываю вам дозволить, но всевозможно покровительствовать оной, не упуская однако-же из виду никаких злоупотреблений, могущих происходить чрез тайные проезды мимо карантинов и прочаго, а особливо богопротивной продажи пленных христиан Кабардинцам и другим народам, коих они, похищая у Имеретинцев и Мингрельцев им сопредельных, также у Осетинцев христианскаго исповедания, доселе производили ими таковой законопротивный торг. 

Наконец, 4) старшины от имени всего Дигорскаго народа, учинившие присягу на вечную верность подданства Е. И. В., объявили мне, что они чрез поверенных своих, которые по избрании от общества будут отправлены к в. пр., откроют вам дорогу, доселе в секрете остававшуюся, по которой можно иметь сообщение между Моздоком и Рачинским уездом, к Имеретии принадлежащим, не более как чрез 5 дней на 6-й. Если сие справедливо, то столь близкое и прямое учреждение коммуникации между Моздоком и Имеретиею могло-бы принести весьма важныя пользы как для службы Е. И. В., так и для коммерции. Для чего возлагаю на особенную обязанность в. пр. разведать подробно от поверенных Дигорскаго общества о всех дорогах, прямо из Моздока ведущих в Имеретию, и сверх того, как старшины у меня в Кутаисе сами объявили, что для лучшаго удостоверения может с поверенными их отправиться Российский чиновник для обозрения всех дорог и избрания выгоднейшей, которыя будут ему показаны, с ответственностью за безопасность сего чиновника, то в. пр. после объяснения о сем предмете с Дигорскими поверенными не оставьте по выбору своему командировать с ними знающаго и благонадежнаго чиновника для обозрения дорог, снабдив с своей стороны подробным наставлением насчет замечаний, кои он должен будет сделать. При том старшины Дигорские объявили мне, что если Российское правительство признает за полезное устроить дорогу для прямого сообщения из Моздока с Имеретиею, то для безопасности оной и для пресечения разбоев и грабежей, кои могли-бы быть производимы чрез места, называемыя Басиани, Тагаур и Двалети, необходимо нужно для совершеннаго, так сказать, порабощения их поставить часть Российскаго войска при р. Ардоне, протекающей между Дигором и Тагауром не далее разстоянием 2½ или 3-х часов езды от Владикавказа, каковое место они описали мне, как изобилующее всеми выгодами в разсуждении лугов, лесов, рыбную и звериную ловлею и прочих потребностей. Почему чиновнику, который от вас будет послан для обозрения дорог, не оставите также препоручить осмотрение сего места и сделание самых верных и основательных насчет удобства или невозможности учредить в оном непременный военный пост. Затем, когда вся сия порученность, на вас возлагаемая по делам Дигорскаго народа, будет в. пр. окончена, то об успехах оной, также о сведениях, какия вы приобретете из личных разговоров с поверенным от Дигорскаго общества, и о собственных ваших суждениях, соображенных с местными обстоятельствами и с пользою для службы Е. И. В., не оставьте в. пр. донести мне в подробности, для всеподданнейшаго представления о том Г. И. 

616. Рапорт ген.-м. Адриано ген. Ртищеву, от 15-го ноября 1815 года, № 1446. 

При сем имею честь представить на благоусмотрение в. выс-а депутатов от непокоренных еще народов 2-х ущелий, Оллагирцами и Мизурцами называемых, склоненных мною посредством переводчика моего пятидесятника Константинова и преданных Российской Империи – Инала и Эйнуса Дударовых, принять верноподданство и св. крещение. Сии народы обитают в утесистых ущельях, вышеписанными именами называемых, от Владикавказской крепости на полтора дня езды, и занимают 51 селение. Отцы их были христианами, но современем с одной стороны недостаток в церкви и священниках, с другой от притесняющих соседственных народов Тагаурцев, а паче Кабардинцев и других впали в неистовство мухаммеданской веры, желают защиты и покровительства высокославной Российской Империи и просвещения православною верой; и так как они живут в невыгодных ущельях, – переселиться на равнину при р. Ардон, от подошвы гор, где ныне обитают, до Кабарды с одной стороны, а с другой до Куртатинской земли простирающуюся, и потому просят для защиты своей построить редут, в котором-бы жил начальник русский, который-бы разбирал их дела и жалобы, – с одною комплектною ротою, с пушкою и 50 козаками, а для утверждения их в христианской вере и отправления оной, построить им церковь и определить священника. Редут сей и церковь могут равным образом служить для Куртатинцев, вступивших до меня в Российское подданство и которые безпрестанно о сем просят. Доложив почтеннейшее о сем и предав на благоразсмотрение и волю в. выс-а, долгом поставляю препоручить милостивому покровительству вашему сих 2-х усердных и преданных Дударовых и в особенности переводчика пятидесятника Константинова, по всем отношениям заслуживающаго поощрения, и о коих на безпрестанныя услуги, усердие и верность я представил по команде о награждении их прапорщичьими чинами. 

617. Тоже, от 29-го декабря 1815 года, № 1660. 

Оллагирцы и Мизурцы, возвратясь из Тифлиса, учинили присягу на верность подданства Г. И. Аманатчиков на первый случай не согласились дать, говоря, что со временем и аманатчиков дадут, а что теперь трудно согласить своих соотчичей, никакого о том понятия не имеющих, отдавать своих детей; во уверение-же, что они будут верными и никакого зла не сделают, представили поручителя, – того самаго Инала Дударова, который с ними был у в. выс-а. Я, судя, что в самом деле народ дикий, живущий всякий по своей воле, без всякаго между собою начальства, трудно и уверить других, что дети их не пропадут, удовольствовался поручителем, человеком верным и который всегда в глазах, тем более еще, что сие согласно с бережливостью издержек на аманатчиков, от которых не более пользы иметь можно, как и от поручителя. Земли, на которых они просят поселиться, сколько я мог получить сведения, принадлежат им самим, – никому более. Цель их вступить в подданство и принять христианский закон повидимому есть та, чтобы иметь защиту от Кабардинскаго тиранства и грабежа, что и доказывает поступок Кабардинца Мамеда Дохчукова. Сей мошенник, по возвращении депутатов отсюда в свою землю, напал на сих бедных людей и ограбил у них 8 пар волов, 23 ружья и шашек, 5 лошадей и несколько ароб с пожитками, за то единственно, зачем они пошли, присягнули Русским и хотят креститься. Я не понимаю, какое право имеют Кабардинцы как народ притеснять другие народы и принуждать к мухаммеданству, тогда когда сами называются и должны быть верноподданными Г. И. Я ожидаю сюда Ивана Петровича (Дельпоцо) и тогда постараюсь, буде можно, доставить им удовлетворение. Болезнь, которая и по сию пору меня держит дома, не позволила мне туда ехать и осмотреть местоположение и жилища сих, равно и соседственных народов и поля, на которыя они желают быть переселенными; с другой стороны, теперь, зимою, так как все покрыто снегом, то и здоровому человеку нельзя основательно усмотреть и потому наверно донести в. выс-у не могу, какая действительно польза для нас произойти может от учреждения там военнаго поста. Думаю однако-же, что таковой пост, будучи в средине народов Оллагирскаго, Мизурскаго, Куртатинскаго и Кабардинскаго, может удержать сей последний от нанесения прочим обид и грабительства и тем привязать их к Российскому правительству и сделать современем из них настоящих и полезных верноподданных, а также удержать на злость Кабардинцев, которых, по мнению моему, должно всячески стараться ослабить и современем привести в настоящее верноподданническое состояние, а не так как они ныне. Впрочем дело сие, равно и мое мнение предаю на благоразсмотрение в. выс-а. – Несколько камушек, принесенных ко мне из того Оллагирскаго ущелья, которые, кажется, содержат в себе металлы, – так как я о металлургии понятия не имею, долгом поставляю почтеннейшее представить в. выс-у на благоразсмотрение в тех мыслях, что может быть искусные в металлургии в Тифлисе найдут, что который нибудь из них стоит внимания; из оных свинец и сера верно стоят, а прочие не знаю. 

618. Клятвенное обещание Дигоских старшин, от 9-го шевваля 1231 (1815) года. 

Мы, нижеименованные Дигорские старшины и духовные, за себя и за весь нам подвластный народ обещаемся и клянемся перед всемогущим Богом, великим пророком Мухаммедом сильным с четырьмя его преемниками и святым его Кораном, в том, что хотим и должны Е. И. В. всемилостивейшему великому Г. И. Александру Павловичу, самодержцу Всероссийскому и Е. И. В. Всероссийскаго Престола Наследнику, который назначен будет, верно и нелицемерно служить и во всем повиноваться, на щадя живота своего до последней капли крови, и все высокому Е. И. В. самодержавству, силе и власти принадлежащия права и преимущества, узаконенныя и впредь узаконяемыя, по крайнему разумению, силе и возможности предостерегать и оборонять и при том по крайней мере стараться споспешествовать все, что к Е. И. В. верной службе и пользе государственной во всяких случаях касаться может. О ущербе-же Е. В. интереса, вреде и убытке, как скоро о том уведаем, не токмо благовременно объявлять, но всякими мерами отвращать и не допущать тщатися, и всякую нам вверенную тайность крайне хранить будем и безмолвно повиноваться Высочайшим повелениям и постановленных начальников и по ним надлежащим образом по совести своей исправлять и для своей корысти, свойства, дружбы и вражды противно должности своей и присяге не поступать и таким образом себя вести и поступать как верным Е. И. В. подданным благопристойно есть и надлежит, как мы пред Богом и судом Его страшным в том всегда ответ дать можем, как суще нам Господь Бог душевно и телесно да поможет. В заключение-же сей нашей клятвы целуем книгу св. Коран и в оном страшныя слова. «валах, биллях, таллах». Аминь. 

619. Рапорт ген.-м. Дельпоцо ген. Ртищеву, от 29-го января 1816 года, № 53. – Георгиевск. 

Дигорские старшины Али и Хамурза Черкесидзе, Заур-бей и Давлетуко Баделидзе, в проезд мой из Кизляра в сел. Прохладном подали мне предписание в. выс-а, посланное с ними, от 7-го октября, а вместе с сими старшинами прибыл и Кабардинский владелец подполк. кн Кучук Джанхотов. Он тотчас объявил мне, что получил ваше письмо и по неизменяемой преданности его к пользам Всероссийской Империи, по высокому уважению особы в. выс-а и по искреннему желанию в возстановлении между всеми горскими народами прочнаго спокойствия, основаннаго на взаимной дружбе, охотно принимает на себя посредство к прекращению всех бывших между Кабардинским и Дигорским народом враждебных несогласий. – Но как по обстоятельствам службы я не мог тогда-же обратиться к Владикавказу, чтобы видеть место, на которое Дигорский народ желает переселиться извнутри гор, чтобы пригласить и прочих горских народов, во вражде с Дигорцами пребывающих, к забвению всех прежних неудовольствий и чтобы во всем этом сделать свое соображение для пользы службы, которая-бы сопряжена была с пользою народов, то объявив старшинам о времени прибытия моего во Владикавказскую кр., и повторив Кабардинскому владельцу подполк. Джанхотову о обязанности, в. выс-м на него возложенной, поспешил быть в Георгиевске, чтобы управиться с предстоявшими нужнейшими делами, откуда 7-го числа сего месяца выехал для исполнения воли вашей изъясненной в предписании за № 907.  

Вызвав некоторых Осетинских старшин вместе с Дигорскими, вместе со всеми отправился при подошве гор по ведущей к р. Ардон дороге, которая пересекается реками Черною Кобанкою, Куртатою, Хатал-дон, наконец ведет чрез Ардон на малой речке на равнину, где и имеют Дигорцы намерение поселиться. Вообще путь сей на разстоянии 38 верст в начале весьма ровен, а далее несколько затруднителен, но может быть поправлен и сделан удобным, – только не иначе, как от Владикавказа; от Моздока-же или Екатеринодара чрез малую Кабарду совершенно не возможен по большому числу встречающихся быстрых и топких рек. Впрочем местоположение при Ардоне действительно изобилует всеми выгодами натуры и доставит несомненное благо владельцам онаго. В разсуждении дороги чрез горы в Имеретии, хотя Дигорцы и уверяли меня, как доносил и в. выс-у, что по желанию на услуги для пользы принявшей их в покровительство России, они откроют сию дорогу, но нельзя еще в оной удостовериться, не имея возможности видеть сей путь по глубокой в горах зиме; с открытием-же весенняго времени, когда не будет никаких препятствий и когда существенныя расположения ущелья будут обнажены от снега, я отправлю знающаго чиновника для обозрения всей дороги, к Имеретии пролегающей. Между тем, назначил сам место на южной стороне р. Ардона для построения на оном воинскаго укрепления, которое будет защитою Дигорцев против покушения каких либо неприязненных народов. Рота пехоты, 1 артиллерийское орудие с некоторым числом козаков будут занимать и составлять силу онаго укрепления, сообщение с коим будет несколько затруднительно от апреля до сентября месяца, т. е. во время обыкновеннаго умножения в реках воды и чрезвычаинаго оной стремления, а особенно в последней р. Ардоне, которая и теперь нимало неменее Терека; а потому транспортировку провианта и прочих нужных запасов для имеющих быть в укреплении чинов я предполагаю делать из Владикавказа между апрелем и сентябрем месяцами; но для транспортировок в Имеретию, если дорога туда будет безпрепятственная, я не оставлю распорядиться по особенному соображению своему и утверждению в. выс-а моего предположения, которое по последствию буду иметь честь на разсмотрение ваше представить. 

Согласив наконец Тагаурских, Куртатских и Цумутских Осетин прекратить все распри между Дигорцами, провождая жизнь дружескую между собою, будучи единодушно верно преданными пользам службы Е. И. В., и получив от некоторых из них изъявление желания выйти из гор и поселиться на плоскости, под сохранением тишины и спокойствия, – я, как скоро получит свободу от болезни подполк. кн. Кучук Джанхотов, не оставлю стараться, чтобы подобные раздоры были забыты и между Кабардинским народом с водворением братскаго среди всех союза, который не только возстановит общее благополучие их, но и принесет ощутительныя пользы для самой России, ежели только продлится подобное великодушие, каковое в. выс-о оказываете для блага здешняго края. 

Как по словам Дигорцев обитают за ними далее по ущелью народы Нарцы, Туольты (?), Биглаты (?), Тибы и в смежности с Грузиею Калани, то на случай свободнаго чрез места ими занимаемыя сообщения не благоугодно-ли будет в. выс-у поручить кому либо пригласить их не причинять ни малейших в том препятствий и вместе с тем положить обузданность, которая-бы заставляла их жить в спокойствии и послушном повиновении. 

620. Письмо ген. Ртищева к подполк. Кучук-бею Джанхотову, от 24-го июля 1816 года, № 807. 

На одно из 5 писем ваших, в котором вы уведомляете об исполнении вами моего препоручения в разсуждении соглашения Дигорскаго народа ко вступлению в подданство могущественнейшей Всероссийской Империи и о прекращении вражды, существовавшей между сим народом и Кабардинцами, имею удовольствие ответствовать, что для меня весьма приятно изъявить вам чрез сие мою искреннейшую благодарность за оказанное вами в сем случае старание, которое отношу к отличной преданности и усердию вашему на пользу службы Е. И. В., о чем я и не премину засвидетельствовать пред всемилостивейшим и великим нашим Г. И., с испрошением приличнаго за сие награждения как для в. с., так и для рекомендуемых вами узденя Куденетова и переводчика, за понесенные ими при сем случае труды. Что-же касается до народа Дигорскаго, то сходно с вашим представлением я не применул вместе с сим предписать ген.-м. Дельпоцо и Кавказскому гражданскому губернатору о позволении сим новым подданным Российским ездить по надобностям своим в Россию и об оказании им всякаго покровительства, наравне с прочими подданными Российской Империи. . . . . . . . . . . 

621. Тоже, к старшинам и всему народу Дигорскому, от 24-го июля 1816 года, № 808. 

Чрез старшин ваших Девлетуко Абисалова, Али Кантемирова, Иналуко Кубатова и Кази Туганова я получил ваше письмо, из коего, к совершенному удовольствию моему, усмотрел я о учинении вами присяги на верность и подданство великому и могущественнейшему Г. И. Всероссийскому и о прекращении несогласий, до ныне существовавших между вами и Кабардинцами; почему, изъявляя за сие вам, почтенные старшины и весь народ Дигорский, искреннюю мою признательность, я удостоверяю вас, что если вы не на одном обещании, а на самом деле сохраните верность свою к России, в чем однако-же я и не сомневаюсь, то благоденствие ваше, покровительствуемое столь сильною и могущественною Империею, никогда и никем нарушено не будет. При чем нахожу за нужное уведомить вас, что от меня сделано уже распоряжение не только о непрепятствовании вам ездить в Кавказскую губернию и в Кабарду по торговым своим промыслам, но еще приказано оказывать вам в нужном случае всякое покровительство наравне с прочими Российскими подданными. Только при сем случае я советую вам, чтобы отправляющиеся от вас люди для прописанной надобности снабжаемы были письменными билетами от подполк. кн. Джанхотова, для соблюдения порядка и для отвращения того, чтобы под именем вашим не могли пользоваться сими преимуществами другие народы, не находящиеся еще под покровительством России. Затем, отправляя обратно означенных вами посланных, принятых мною с приличным уважением, для меня весьма приятно повторить при сем случае уверение во всегдашнем благорасположении. . . . . . . . . . . 

622. Предписание ген. Ртищева ген.-м. Дельпоцо, от 24-го июля 1816 года, № 809. 

. . . В удовлетворение поступивших ко мне от Кабардинскаго владельца подполк. кн. Кучук-бея Джанхотова просьб, предписываю в. пр. сделать зависящее от вас исполнение по следующему предмету. 

Так как из уведомления его ко мне видно, что Дигорский народ уже принял присягу на вечную верность и подданство Российской Империи, то сходно с желанием сего народа и представлением кн. Кучук-бея Джанхотова в разсуждении позволения им ездить в Кавказскую губернию и в Кабарду по торговым своим промыслам – я поручаю в. пр. по предварительному сношению вашему с Кавказским гражданским губернатором сделать по сему надлежащее распоряжение, наблюдая в сем случае, дабы из приезжающих в наши границы Дигорцев пропускаемы были те только, кои будут иметь письменный вид от подполк. кн. Джанхотова, дабы чрез сие удобнее можно было соблюсти порядок и пресечь способ другим горским народам, не состоящим еще в покровительстве России, под именем Дигорцев пользоваться предоставленными им преимуществами. . . . . . . . . .

Текст для публикации в блоге подготовил

Ираклий Хартишвили