Sunday, November 16, 2014

რუსეთი იცავდა თავისი მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის შედეგებს

(ცნობილი ისტორიკოსი ნატალია ნაროჩნიაცკაია ფიქრობს პირველი მსოფლიო ომის გარშემო ჩამოყალიბებული მითებისა და რუსული თვითშეგნებისთვის მისი მნიშვნელობის შესახებ)

უცნობი ომი... ასე უწოდებენ ზოგჯერ ერთერთ ყველაზე უფრო სისხლისმღვრელ კონფლიქტს კაცობრიობის ისტორიაში, რომელიც რუსეთისთვის უსერიოზულესი განსაცდელების პერიოდად იქცა. სწორედ პირველ მსოფლიო ომში გამოვლინდა რუსეთის ისტორიის ყველა საკვანძო წინააღმდეგობა, მოხდა ოდესღაც ძალმოსილი რუსეთის იმპერიის მსხვრევა, ავანსცენაზე გამოვიდნენ დამანგრეველი საზოგადოებრივი ძალები და საბოლოოდ მომწიფდა წინაპირობები თებერვლისა და ოქტომბრის რევოლუციებისთვის. ამიტომ 1914-1918 წლების დრამატული მოვლენებისადმი მიმართვა ჩვენთვის მნიშვნელოვანია იმისთვის, რათა არ ვიმეორებდეთ წარსულის შეცდომებს და ვინარჩუნებდეთ ეროვნულ ერთიანობას ნებისმიერი სოციალური კატაკლიზმების პირისპირ.

პირველი მსოფლიო ომის დაწყების დღიდან მოახლოებული 100 წლისთავის შუქზე, რომელსაც ჩვენ 2014 წლის 1 აგვისტოს აღვნიშნავთ, «НВ» იწყებს ახალ სპეცპროექტს – “დიდი ომი. 1914-1918”. უახლოესი თვეების განმავლობაში ჩვენი გაზეთი გამოაქვეყნებს ისტორიკოსების, ფილოსოფოსების, სამხედრო ექსპერტების სტატიებსა და სხვადასხვა საარქივო მასალებს, რომლებიც XX საუკუნის ერთერთ ყველაზე უფრო მასტაბურ შეიარაღებულ კონფლიქტთანაა დაკავშირებული. პუბლიკაციების ციკლს იწყებს ისტორიულ მეცნიერებათა დოქტორის, “ისტორიული პერსპექტივის ფონდის” პრეზიდენტის, ნატალია ალექსის ასულ ნაროჩნიცკაიას ფიქრები.

– პირველი მსოფლიო ომის 100 წლისთავის წინკარში სინანულით გვიწევს იმის კონსტატირება, ჩვენი ქვეყნისთვის ამ უმნიშვნელოვანესი მოვლენის შესახებ ხსოვნა დაუმსახურებლად მოკრძალებულ ადგილს იკავებს რუსულ ისტორიულ შეგნებაში. მაინც რაშია ამის მიზეზი? რა თქმა უნდა, თავისი როლი ითამაშა იმანაც, რომ პირველი მსოფლიო ომი დაჩრდილეს ორმა რევოლუციამ რუსეთში და დიდმა სამამულო ომმა, 1945 წლის მაისის დიადმა გამარჯვებამ, რომელიც მოპოვებულ იქნა ისტორიაში უნახავი ეროვნული ზეძალისხმევით. მაგრამ რუსეთისა და მსოფლიო ისტორიის შემდგომ მსვლელობაზე გავლენის ხარისხის მიხედვით, 1914-1918 წლების მოვლენებს, რომლებმაც მომავალი მეორე მსოფლიო ომი წინასწარ განსაზღვრეს, კოლოსალური მნიშვნელობა გააჩნიათ. 

მაგრამ სამამულო შეგნებაში პირველი მსოფლიო ომის დაუმსახურებელი დავიწყების მთავარი მიზეზი იმაში მდგომარეობს, რომ საბჭოთა ხანაში მან დამახინჯებული იდეოლოგიზებული განმარტებანი განიცადა. თუკი ვნახავთ ისტორიის სასკოლო და საინსტიტუტო სახელმძღვანელოებს დაწყებული 1920-იანი წლებიდან, მათში ეს ომი დახასიათებულია როგორც “იმპერიალისტური”, “უსამართლო” და “ხალხისთვის არასაჭირო”.

მიზეზი აშკარაა. რევოლუციური “პოკროვსკისეული ისტორიული სკოლისა” და წითელი პროფესურის ინსტიტუტის კალაპოტში, რომელმაც ისტორიას კლასობრივი მიდგომა დაუდო საფუძვლად, ყველაფერი, რაც რევოლუციამდე იყო, ცრუ და “მშრომელთათვის” მტრული ინტერესებისთვის წარმოებულ არქაულ ბრძოლად ცხადდებოდა. და რაც მთავარი იყო, უნდა გაემართლებინათ ლენინის ლოზუნგი: “ომში საკუთარი მთავრობის დამარცხება” – რომელიც მსოფლიო პროლეტარული რევოლუციის კატალიზატორია. მორალური თვალსაზრისით ეს საეჭვო თეზისი შესაძლებელი იყო მხოლოდ პირველი მსოფლიო ომის “დანაშაულებრივ იმპერიალისტურ სასაკლაოდ” გამოცხადებით გაემართლებინათ.

არ არის გასაკვირი, რომ იდეოლოგიური დამუშავების ათწლეულების შემდეგ პირველი მსოფლიო ომის შესახებ ხსოვნა რუსულ ისტორიულ შეგნებაში მნიშვნელოვანი ზომით წაიშალა. ჩვენში თითქმის აღარ ახსოვთ და აღარ სცემენ პატივს გმირებს, რომლებიც დაეცნენ ბრძოლებში სამშობლოს პატივისა და ღირსებისთვის. იშვიათად თუ მოიხსენიება ალექსი ბრუსილოვი, და ისიც შემდეგ ბოლშევიკების მხარეზე მისი გადასვლის წყალობით. ჩვენში თითქმის სრულებით არ არის ძეგლები, დაკავშირებული 1914-1918 წლების მოვლენებთან. იშვიათი გამონაკლისებია – 2008 წელს პეტერბურგთან ცარსკოე სელოში აგებული სტელა და მემორიალური ქვა კალინინგრადის ოლქში თავისი ისტორიისთვის გააფთრებული ბრძოლების მონაწილეთა სასწაულებრივად შემორჩენილ ძმათა სასაფლაოებზე.

დღეს, პირველი მსოფლიო ომის მოახლოებულ ასწლიან იუბილესთან დაკავშირებით, გამოჩნდა საბაბი რათა ვისწავლოთ ამ “მეორე სამამულოს” პანორამულად განხილვა, ამასთან შევინარჩუნებთ რა თანაზიარობას და არ დავიწყებთ არაფრის ლაქირებას. აუცილებელია მოფრთხილებით აღვიდგინოთ ხსოვნა იმ მოვლენების შესახებ, მოვახდენთ რა იდეოლოგიურად მოტივირებულ შეფასებათა გადასინჯვას. ამისთვის კი პირველ რიგში ჩვენ უნდა გავფანტოთ ყველაზე უფრო მეტად მდგრადი და დესტრუქციული მითები, რომლებიც ხელს გვიშლიან იმაში, რომ ღირსეულად შევაფასოით ჩვენი წინაპრების გმირობანი და გავიცნობიეროთ 1914-1918 წლების მოვლენათა ჭეშმარიტი მნიშვნელობა რუსეთის ისტორიისთვის.

მაგრამ რომელ მითებზეა ლაპარაკი? 

მითი # 1. რუსეთი არ უნდა ჩაბმულიყო ამ ომში

ზოგიერთ ყოჩაღ “სპეციალისტს” ისტორიაში უყვარს ტირაჟირება თეზისისა: “რუსეთის მონაწილეობა პირველ მსოფლიო ომში – სისულელე და ტრაგიკული შეცდომაა, რომლის თავიდან აცილებაც შეიძლებოდა”. ან: “ჩვენ არ გვიღირდა ამ სასაკლაოში ჩაბმა სერბეთის გადარჩენის გულისთვის”. რას იტყვი აქ? ვერ მოიშორებ თავიდან შთაბეჭდილებას, რომ მსგავსი შეფასებები – გულუბრყვილობისა და დომინირებული თვალსაზრისისადმი ანტითეზის წამოყენების თავდაჯერებული სურვილის ნარევია.

გახლდათ რა “დერჟავების ევროპული კონცერტის” ერთერთი ყველაზე უფრო აქტიური მონაწილე, რუსეთს არ შეეძლო განზე დარჩენილიყო ისეთი მასშტაბის მოვლენებისგან, რომლებიც პირდაპირ მის საზღვრებთან და მისი პასუხისმგებლობისა და უსაფრთხოების რეგიონში – ბალკანეთსა და სრუტეებში (ბოსფორისა და დარდანელის. – რედაქტორის შენიშვნა) იშლებოდა. და საქმე არც (საქონლის) გასაღების ახალი ბაზრების მიღებისკენ “იმპერიალისტურ” მისწრაფებაშია, არც კონსტანტინოპოლის დაუფლების იდეაში, რომელსაც რუსეთს სიცრუით მიაწერენ. რუსეთი ფლობდა საკუთარ, ჯერ კიდევ აუთვისებელ შიდა ბაზარს, რომელიც ჰპიდებოდა მასშტაბებით ევროპულ ბაზრად გადაქცეულიყო, და ამიტომ სხვა სახელმწიფოებთან მწვავე ეკონომიკური მეტოქეობის მდგომარეობაში არ ყოფილა.

და ტერიტორიული პრეტენზიებიც ჩვენს ქვეყანას სრულებით არ ჰქონია. კონსტანტინოპოლის დაუფლების კონკრეტული მიზანიც არასოდეს დასმულა. დიახ, იყო ოცნება – აღემართათ მართლმადიდებლური ჯვარი წმინდა სოფიაზე! (როდესაც უყურებ იმას, თუ დღეს თურქებს როგორ არ რცხვენიათ სალუტით ზეიმობდნენ კონსტანტინოპოლის დამონებას, უნებურად დაიწყებ ამაზე ოცნებას...) მაგრამ გეოპოლიტიკურად ეს მხოლოდ იმისთვის იყო საჭირო, რათა ჩვენთვის სრუტეების გადაკეტვა შეიძლებელი გამხდარიყო. ამასთან რუსეთი ყოველთვის აცნობიერებდა, რომ ცარგრადის დაუფლება პრაქტიკულად შეუძლებელია და წამყვანი დასავლეევროპული დერჟავების ისეთ ერთსულოვან მიუღებლობას გამოიწვევდა, განსაკუთრებით კი ინგლისისა, რომლის გადალახვაშიც ვერანაირი ზღაპრული სამხედრო ძლიერება ვერ დაგვეხმარებოდა.

არსებობს მხოლოდ დიპლომატ ალექსანდრე ნელიდოვის 1896 წლის წერილი ხელმწიფისადმი, სადაც ის კონსტანტინოპოლის აღების შანსზე და შესაძლებლობაზე ფიქრობს. ამ წერილს “გამოწუწნიდნენ” “ცარიზმის აგრესიული პოლიტიკის” მამხილებლები წითელი პროფესურის ინსტიტუტიდან. მაგრამ ფაქტია, რომ მინისტრების თათბირზე ამან ღრმად უარყოფითი დამოკიდებულება გამოიწვია! თავად ხელმწიფემ დატოვა რემარკა: “ეს რომ შესაძლებელი ყოფილიყო!” («ЕСЛИ бы это было возможно!») თათბირზე განიხილავდნენ ოტომანის იმპერიაში კრიზისისგან რუსეთისთვის (შესაძლო) საფრთხეს, რომელიც დაუყოვნებლივ ბოსფორის სრუტეში დასავლეთევროპულ დერჟავათა ფლოტების შემოსვლას გამოიწვევდა. ისმებოდა ამოცანა, რომ მოვლენათა ასეთი განვითარებისას თუნდაც ყველასთან ერთად მოქმედება მოეხერხებინათ, რათა სრულებით გამოდევნილნი არ ყოფილიყვნენ.

დოკუმენტების, და არა მოსაზრებების თანახმად, კონსტანტინოპოლის შესახებ საკითხის განხილვა ხელახლა უკვე ომის მსვლელობისას დაიწყო. 1915 წელს, როცა დაისვა საკითხი ინგლისსა და საფრანგეთს შორის თურქეთის არაბულ სამფლობელოთა გაყოფისა და ყოფილ თურქულ ტერიტორიებზე მართლმადიდებელთა დაცვის თაობაზე, სიტყვამ მოიტანა და, ინგლისმა უკვე მაშინ დაისაკუთრა (выторговала себе) კონტროლი ნავთობით მდიდარ მოსულსა და ქუვეითზე. ასე რომ “ერაყში დემოკრატიის” შესახებ ზრუნვას ძალზედ ძველი და მეტად მერკანტილური სარჩულები გააჩნია! რუსეთმა მაშინ დაიწყო კიდეც კონსტანტინოპოლში მტკიცე და პასუხისმგებლობითი ყოფნის შესაძლებლობების მოსინჯვა. თუმცა კი მიღწევად კონფიგურაციად ხედავდნენ არა, ისევ და ისევ ერთპიროვნულ, არამედ საერთაშორისო კონტროლს, “მაგრამ რუსული ზარბაზნებით ბოსფორზე”. სიტყამ მოიტანა და, ზოგიერთი ისტორიკოსი თვლის, რომ ასეთ ვარიანტზე დათანხმების შემდეგ ინგლისი იწყებს რევოლუციის დაფინანსებას რუსეთში, რათა თავისი დაპირება არ შეასრულოს...

სტრატეგიულმა მისწრაფებებმა XX საუკუნის დასაწყისისთვის თავი მოიყარა რუსეთის ევროპულ საზღვაო მიჯნებზე აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში და XXI საუკუნის დასაწყისამდე შენარჩუნდა. ბრიტანეთის, რუსეთისა და გერმანიის ჩამოყალიბებული სამკუთხედის ინტერესები ერთმანეთს ბალკანეთში, სრუტეების რეგიონში, აგრეთვე ბალტიკაზე შეეჯახა, საითკენაც გერმანიას აღმოსავლეთში მისი ამბიციები იზდავდა და სადაც პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ბრიტანეთისა და აშშ-ის ინტერესებიც მაშინვე გამოვლინდა.

პირველ მსოფლიო ომში რუსეთის ჩართვის (вовлечение) გარდაუვალობა თავისი მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის შედეგების დაცვის კრიტიკული აუცილებლობით იყო განსაზღვრული! მას ემუქრებოდა ჩრდილო-დასავლეთ და სამხრეთ მიჯნებზე სამსაუკუნოვანი მუშაობის შედეგების დაკარგვა, ბალტიისა და შავ ზღვებში სტრატეგიული გასასვლელების დაკარგვა, აგრეთვე სრუტეებში გასვლის უფლების დაკარგვა. არცთუ ამაოდ, ჯერ კიდევ გამოჩენილი რუსი დიპლომატი ალექსანდრე გორჩაკოვი თავის დროს ამბობდა, რომ შავი ზღვის სრუტეები – ეს დერჟავის ფილტვებია, რომლებსაც თუ გადაკეტავ, რუსეთსაც ადვილად მოგუდავ.

ცენტრალური დერჟავები კაიზერული გერმანიის მეთაურობით ერთდროულად “დრანგ ნახ ოსტენისა” და “დრანგ ნახ ზიუდენისკენ” (გერმ. “შეტევა აღმოსავლეთით” და “შეტევა სამხრეთით” – ი. ხ.) – ბალკანეთის გავლით თბილ ხმელთაშუა ზღვასთან გასვლისა და ბალტიკიდან და სრუტეების რეგიონიდან რუსეთის განდევნისკენ ისწრაფვოდნენ. ასეთი გეგმის წარმატება საშუალებას მისცემდა გერმანიას ზღვიდან ზღვამდე სტრატეგიულ მედიანაზე გადაეჭრა ევროპა, განდევნიდა რა რუსებს ტუნდრაში და ფრანგებს კი ატლანტიკაში. კაიზერი ვილჰელმი გაძლიერებით აგებდა ფლოტსა და ბერლინ-ბაღდადის რკინიგზას, რაც ახლო აღმოსავლეთის ნავთობით მდიდარი რაიონებისკენ ინგლისის საზღვაო გზების გაუფასურებით იმუქრებოდა.

რა თქმა უნდა, მონაწილეობის გარეშე ამ მოვლენებისთვის თვალყურის დევნება რუსეთს არ შეეძლო, ვინაიდან ასეთი პერსპექტივა დიდი დერჟავის სტატუსის დასასრულისა და დამოუკიდებლობის (самостоятельность) შემდგომი დაკარგვის აღმნიშვნელი იქნებოდა. ხოლო რაც ერთმორწმუნე სერბეთის მხარდაჭერას შეეხება, მისი ბედის ანაბარა მიტოვება ჩვენ არ შეგვეძლო არა მხოლოდ რელიგიური, არამედ სტრატეგიული მოსაზრებებითაც. მისი დაპყრობის შემთხვევაში ჩვენ მოგვიწევდა არა ჩვენს მიერ დაწყებულ ომს უფრო არახელსაყრელ პირობებში დავხვედროდით – ბალკანეთის დაპყრობა სტრატეგიულ პლაცდარმს შექმნიდა, და კაიზერი “ბერლინის ჰალიფატს” ჩამოაყალიბებდა, თურქეთის სულთნის ნაცვლად სრუტეების კარის გამღებ-ჩამკეტი შეიქნებოდა. და არ დაივიწყოთ, რომ გერმანიამ გამოუცხადა ომი რუსეთს, და არა პირიქით!

მითი # 2. რუსეთის მოქმედებები მხოლოდ გეოპოლიტიკით იყო განპირობებული 

მაგრამ, პირველი მსოფლიო ომისკენ მოძრაობას ღრმად გეოპოლიტიკური მიზნების გარდა იდეოლოგიური სარჩულებიც გააჩნდა. უზარმაზარი რაოდენობით კომუნისტური, სოციალ-დემოკრატიული, მასონური, ლიბერალური ორგანიზაციები ეროვნულ ინტერესებზე კი არ ფიქრობდნენ, არამედ პოლიტიკური სისტემებისა და ტრადიციების კრახზე ოცნებობდნენ, რათა ძველი სამყარის ნანგრევებზე მსოფლიო ერთიან ნიმუშამდე მიეყვანათ. ამ “პროგრესული” წრეების წარმომადგენლებს ეკლესიისადმი, ქრისტიანობისადმი, ტრადიციული ფასეულობებისადმი, მონარქიისა და სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტისადმი მძვინვარე მტრობა გამოარჩევდათ – ყველაფერ იმისადმი, რასაც ისინი “ბნელი წარსულის” ატრიბუტებად მიიჩნევდნენ.

ამასთან ასეთი იდეები თანაბარი ხარისხით იყო დამახასიათებელი არა მხოლოდ ბოლშევიკებისთვის პროლეტარული ინტერნაციონალიზმის მათეული პროექტით. უთვალავი საიდუმლო საზოგადოება პირდაპირ იმედოვნებდა, რომ სისხლიანი დაჯახებები ევროპას “სუფთა დაფად” გადააქცევდა, რომელზედაც ქრისტიანული მონარქიების ჩამონგრევის შემდეგ მომავალი მსოფლიოს ახალი იდეური ფოსტულატების დახაზვა იქნებოდა შესაძლებელი.

რა თქმა უნდა, ამ პროცესებისგან განზე დარჩენა რუსეთს ასევე არ შეეძლო. გახლდათ რა მართლმადიდებლური მონარქია, იგი პირველი მსოფლიო ომის წლებში ტრადიციული ევროპის იდეალებს – კლასიკურ საერთაშორისო სამართალს, ეროვნულ სუვერენიტეტს, რელიგიურ და ოჯახურ ფასეულობებს – იცავდა. თვით ფრანგულ-რუსული კავშირის ჩამოყალიბებაც კი რუსეთისთვის – ქრისტიანული სახელმწიფოებრიობის ბურჯისთვის – “უღმერთო” საფრანგეთის რესპუბლიკური სტატუსის გამო გაძნელეგული შეიქნა, რომელიც რუსეთის თვალში “მოკავშირეობის უნარის მქონედ” უნდა ექციათ! (которую надо было сделать в глазах России «союзоспособной»!) პარიზისა და პეტერბურგის დაახლოებისთვის დიდი სამუშაოს გაწევა მოუხდა ვატიკანს, რომლისთვისაც რუსეთ-საფრანგეთის კავშირის გამოჩენა სასურველი სცენარი გახლდათ. მისი ჩაწოდებით კარდინალებმა საფრანგეთის რესპუბლიკისადმი საჯანმრთელო გალობების აღვლენა დაიწყეს, რითაც, სიტყვამ მოიტანა და, ბევრი მართლმორწმუნე კათოლიკი შოკში ჩააგდეს. 

რუსეთი არ ეძიებდა ომს, ეს ფაქტია. განიარაღების, საერთაშორისო მშვიდობისმყოფელი ძალისხმევისა და არბიტრაჟის იდეის სათავეებთან სწორედ რუსეთის იმპერატორი ნიკოლოზ II იდგა, რომელსაც მომავალი ეპოქის ღრმა გაცნობიერება ამოძრავებდა, როცა ომი გადაიქცეოდა (становилась) არა პოლიტიკის გაგრძელებად სხვა საშუალებებით, არამედ უდიდეს მსოფლიო უბედურებად, მილიონობით ადამიანის დაღუპვად, რაც თვით გამარჯვებასაც კი უაზროს ხდიდა. და აშშ პრეზიდენტის ვუდრო ვილსონისგან განსხვავებით, რომელიც XIV პუნქტისგან შემდგარ მისეულ პროგრამაში თავისი კოლოსალურად გაზრდილი ძალის პოზიციიდან საერთაშორისო მექანიზმების მეშვეობით საკუთარი პირობების კარნახის ამოცანას ნიღბავდა – კეთილშობილი ხელმწიფის შეგნებაში არაფერი მსგავსი რამ არ ყოფილა.

ამრიგად, რუსეთი პირველ მსფლიო ომში თავისი საზღვრებისთვის, მათი უსაფრთხოებისთვის, ზღვასთან მის მიერ უკვე შეძენილი გამოსასვლელებისთვის, სუვერენიტეტისთვის, რწმენისა და ქრისტიანთა ბედისთვის იბრძოდა.

მითი # 3. რუსეთს ანტანტის მხარე კი არ უნდა დაეჭირა, არამედ გერმანიისა

კიდევ ერთი პოპულარული მითი იმაში შედგება, რომ პირველ მსოფლიო ომში ნიკოლოზ II-მ ვითომდა არასწორად აირჩია მოკავშირე, რამაც საბოლოო ჯამში 1917 წლის ტრაგედიამდე მიგვიყვანა. რუსეთს ვითომდა გერმანიის მხარეზე უნდა ებრძოლა, და არა ანტანტისა! ზოგიერთს თავის ფანტაზიებში სჯერა, რომ რუსეთი ომის მსვლელობისას მზად იყო სეპარატული ზავისთვის გერმანიასთან... რა თქმა უნდა, დღეს მხოლოდ წუხილიღა დაგვრჩენია იმის გამო, რომ რუსეთ-გერმანიის ურთიერთობები XX საუკუნეში აფეთქებულ იქნა გერმანელთა ორი საშინელი ლაშქრობით აღმოსავლეთისკენ. გერმანიასა და რუსეთს შორის ხომ ასწლეულების მანძილზე უნაყოფიერეს თანამშრომლობას ჰქონდა ადგილი. ამაო არ არის, რომ გერმანულ კულტურაში დღესაც შენარჩუნებულია მდგრადი, თუმცა კი მცირე სლავოფილური მიმდინარეობა.

მაგრამ მოსაზრებები (домыслы) ვერანაირ კრიტიკას ვერ უძლებს. ხომ არ შეიძლება იმ ფაქტის იგნორირება, რომ გერმანიის ძირითადი გეოპოლიტიკური ამბიციები სწორედ აღმოსავლეთში იდო. დიახ, ლეგენდარულმა ოტო ფონ ბისმარკმა უანდერძა არავითარ შემთხვევაში რუსეთთან არ ეომათ. ცნობილია მისი სიტყვები: “აღმოსავლეთში ჩვენ მტრები არა გვყავს”. მაგრამ რატომღაც გერმანული მილიტარისტული წრეები, ბისმარკისეული ბუდის ეს ბარტყები, სწორედ მხოლოდ აღმოსავკლეთისკნ იყურებოდნენ, დაივიწყეს რა “რკინის კანცლერის” ბრძნულ გაფრთხილებათა შესახებ.

პირველ მსოფლიო ომამდე უკვე ოცი წლით ადრე გამოჩენილი დიპლომატის, მომავალი კანცლერის, ბერნჰარდ ფონ ბიულოვის საიდუმლო ჩანაწერში წერია: “მომავალ ომში ჩვენ რუსეთი ევქსინის პონტოდან და ბალტიის ზღვიდან უნდა განვდევნოთ. ორი ზღვიდან, რომლებმაც მას დიდი დერჟავის მდგომარეობა მისცეს”. ჩვენ როგორც მინიმუმ 30 წლით უნდა მოვსპოთ მისი ეკონომიკური პოზიციები, დავბომბოთ მისი სანაპიროები”. ეს რის შესახებ მეტყველებს? რუსეთთან ომი ბერლინში ჯერ კიდევ XIX საუკუნის ოთხმოცდაათიან წლებში გარდაუვალად ითვლებოდა!

ცნობილია კაიზერ ვილჰელმის შეხედულებები, რომელსაც სძულდა სლავები, ბუნდესტაგში წარმოთქმული სიტყვები, ფრიდრიხ ნაუმანის გეოპოლიტიკური დოქტრინა, რომლებიც კაიზერული გერმანიის ტერიტორიული ამბიციების შესახებ მოწმობს სწორედ ავროპის აღმოსავლეთში და რუსეთში იმპერიასთან მიმართებით. არსებობს პანგერმანისტების 1911 წლის რუკა (სიტყვამ მოიტანა და, ის ძალიან გვაგონებს ნატო-ს აღმოსავლეთისკენ გაფართოების რუკას), რომელზედაც სუპერგერმანულ წარმონაქმნში შედიან რუსეთის ბალტიისპირა სამფლობელოები, უკრაინა, მთელი აღმოსავლეთ ევროპა, ბალკანეთი შავ ზღვამდე. და ბოლოს, არ შეიძლება არ გავიხსენოთ ბოლშევიკების მიერ დადებული ბრესტის ზავი: სწორედ ის გვიჩვენებს კიდეც, თუ ბერლინი ომს რა მიზნების გულისთვის აწარმოებდა.

XX საუკუნის დასაწყისში ავსტრია-უნგრეთისა და გერმანიის უზომო ამბიციებმა კაიზერული გერმანიისა და ავსტრია-უნგრეთის კრახი გამოიწვია. გაკვეთილი შეთვისებული არ ყოფილა, და ჰიტლერმა თვითმკვლელობრივი შემოტევა გაიმეორა. გერმანიაში ზოგიერთი მოაზროვნე ამ დრომდე სვამს კითხვას, როგორ შეძლეს გოლიათური კულტურული პოტენციალის მქონე ნიჭიერი და სწრაფად განვითარებადი ერის დაბრმავება საშინელმა ამბიციებმა და მცდარმა გეოპოლიტიკურმა ანგარიშებმა? მეფის ბოლოს წინა საგარეო საქმეთა მინისტრი ს. დ. საზონოვი თავის მემუარებში ვარაუდობდა, რომ, გერმანელებს XX საუკუნის დასაწყისში საკუთრი თავი მსოფლიოს ბატონად რომ არ წარმოედგინათ, მათი სწრაფი ეკონომიკური ზრდა, მრეწველებისა და ინჟინრების ტალანტი ეფექტურად მუშაობის უნართნ ერთად უკვე ათეული წლის შემდეგ გერმანიას ევროპაში პირველ როლებზე გამოიყვანდა.

მაგრამ რუსეთისა და გერმანიის დაახლოება – კონტინენტური ევროპის სტაბილურობის ფაქტორი – ნამდვილ კოშმარს იწვევს ანგლოსაქსებში XX საუკუნის დასაწყისიდან და თვით უკანასკნელ დრომდეც კი. იგივე ნატო-ს ბლოკი ამერიკამ შექმნა არა მხოლოდ სსრკ-ის წინააღმდეგ, რომელიც დასავლეთ ევროპაში წინსვლისკენ სულაც არ ისწრაფვოდა, ძლივს-ძლივობით ართმევდა რა თავს აღმოსავლეთ ევროპაში შეძენილ კონტროლის სფეროს. ევროპული ინტეგრაციის ერთერთი მიზანი გერმანიის ისტორიული პოტენციალისა და ნების გათქვეფასა და შებოჭვაშიც შედგებოდა.

მითი # 4. რუსეთი უიღბლოდ (წარუმატებლად) ომობდა 

ფართოდ არის ცნობილი კიდევ ერთი “კლასობრივი” შეფასება საბჭოთა სახელმძღვანელოებიდან: “რუსეთი 1914 წელს სტაგნაციაში მყოფი დესპოტია გახლდათ, სხვა დიდ დერჟავებთან შედარებით ჩამორჩენილი და დამარცხებისთვის განწირული”. მაგრამ სპეციალისტებმა დოკუმენტებით დაამტკიცეს, რომ მწვავე სიძნელეები ეკონომიკასა და ფინანსებში ომის მსვლელობისას მხოლოდ და განსაკუთრებით რუსული მოვლენა არ ყოფილა. ვალუტის დევალვაცია, სახელმწიფო ვალის ზრდა, სასურსათო კრიზისი და საბარათო სისტემა – ყველა ეს მოვლენა ომის მონაწილე სხვა ქვეყნებშიც დაიმზირებოდა, გერმანიისა და დიდი ბრიტანეთის ჩათვლით. რუსეთის მდგომარეობა სხვებზე უფრი უარესი სულაც არ ყოფილა.

ცალკე სასაუბრო – ეს გახლავთ წინასწარ შეგონებანი (предубеждения) რუსეთის არმიის შესახებ, რომელსაც ვითომდა ბრძოლა არ შეეძლო და იშვიათი გამონაკლისებით უიღბლოდ (წარუმატებლად) მოქმედებდა. შეცდომებისა და დამარცხებებისგან ყველაზე უფრო ძლევამოსილი შეიარაღებული ძალებიც კი არ არიან დაზვეულნი. ხოლო რაც ომის სულ დასაწყისში აღმოსავლეთ პრუსიაში წარუმატებელ შეტევას შეეხება, მას რუსეთმა საფრანგეთის მთავრობის ვედრებებზე საპასუხოდ მიმართა. კარგადაა ცნობილი მარშალ ფერდინანდ ფოშის სიტყვები: “აღმოსავლეთის ფრონტზე რუსების მსხვერპლიანი გამოსვლა რომ არ ყოფილიყო, მაშინ პარიზი ომის პირველსავე თვეებში აღებული იქნებოდა”.

დიახ, რუსეთს არ სურდა ომი და პირველ მსოფლიო ომს საუკეთესო ფორმაში სულაც ვერ დახვდა, რადგანაც 1905-1907 წლების რევოლუციითა და რუსეთ-იაპონიის ომით იყო დასუსტებული. მან მხოლოდ დაიწყო კრიზისებიდან გამოსვლა და მდგომარეობის გამოსწორება, და მისი შეიარაღებული ძალებიც განახლების სტადიაში გახლდათ.

და მიუხედავად ამისა სწორედ აღმოსავლეთის ფრონტზე იქნა უზრუნველყოფილი საბოლოო გამარჯვება! რუსეთმა თავისი ეროვნული ხასიათის ძალა და ვალდებულებებისადმი ერთგულება გამოავლინა, ჩვენი ჯარისკაცები და ოფიცრები მამაცობისა და ფიცისადმი თავგანწირული მსახურების სასწაულებს ახდენდნენ, თვით რუსეთის იმპერიის კრახის შემდეგაც კი (რუსული საექსპედიციო კორპუსი საფრანგეთში). ხოლო ბევრი ოპერაცია, მაგალითად ცნობილი ბრუსილოვის გარღვევა, როგორც სამხედრო-სტრატეგიული ხელოვნების ნიმუშები, სახელმძღვანელოებში შევიდა. მაგრამ აღმოსავლეთ პრუსიაში თვით მთლიანობაში წარუმატებელმა შეტევამ სექტემბერში მარნაზე ფრანგების გამარჯვება გახადა შესაძლებელი და ომის შემდგომ წლებშიც სტრატეგიული კონფიგურაცია წინასწარ განსაზღვრა. საერთოდ ანტანტის გამარჯვების საზღაური რუსული რუსული სისხლით იქნა გადახდილი.

მითი # 5. რუსეთმა დამარცხება განიცადა 

ეს დასკვნა – აშკარა გამარტივებაა. დიახ, სწორედ პირველი მსოფლიო ომის მსვლელობისას მომწიფდა წინაპირობები თებერვლისა და ოქტომბრის რევოლუციებისთვის, რომლებიც ჩვენი ქვეყნისთვის ეროვნულ ტრაგედიად იქცა. მაგრამ არ შეიძლება რუსეთს ვთვლიდეთ დამარცხებულად. სხვა საქმეა, რომ ქვეყანამ ვერ შეძლო თავისი გამარჯვების ნაყოფებით ესარგებლა ხელისუფლებაში ბოლშევიკების მოსვლის შემდეგ, რომლებმაც ის გამარჯვებულთა კოჰორტიდან გამოიყვანეს და ახალი მსოფლიოს ნახატის შექმნა კი ანტანტას შეასყიდეს.

არც თუ ამაოდ უინსტონ ჩერჩილი იმ წლებში წერდა: “რუსეთის იმპერიის ძალა ჩვენ იმ დარტყმების მიხედვით შეგვიძლია გავზომოთ, რომლებიც მან დაითმინა, იმ უბედურებათა მიხედვით, რომლებიც მან გადაიტანა... უკვე ხელში ეპყრა რა გამარჯვება, ის ცოცხლად დაეცა დედამიწაზე და მატლებისგან იღრღნებოდა”.

ამასთან დაკავშირებით წამოიჭრება კითხვა: მძლავრმა პატრიოტულმა აღმაფრენამ ომის დასაწყისში რატომ დაუთმო ადგილი რამოდენიმე ხნის შემდეგ სკეფსისს, დაღლილობას, დამარცხებისკენ განწყობებსა და რევოლუციურ ციებ-ცხელებას?

რა თქმა უნდა, რუსული საზოგადოების მიერ პირველი მსოფლიო ომის აღქმის მკვეთრი ცვლილება მნიშვნელოვან ხარისხადაა დაკავშირებული მის გაჭიანურებულ ხასიათთან. გრძელდება რა თვეების განმავლობაში სამშობლოსგან შორს, ომი გარდაუვალად აჩლუნგებს თავდაპირველ აღმაფრენას. მრავალრიცხოვანმა მსხვერპლმა უცხოეთში, სიმძიმეებმა არ შეიძლება უკვალოდ ჩაიაროს. ომის დასაბუთება გახლდათ ტრადიციულ ფასეულობათა შენარჩუნება, დერჟავის პატივი და ღირსება. ასეთ მარადიულ უძველეს იდეალებს შთაგონება ომის დასაწყისში შეუძლიათ, მაგრამ შემდეგ ისინი მარცხის განცდას იწყებენ გააფთრებული, კონკრეტული ლოზუნგების წინაშე. ლაპარაკია ანტიმონარქიულ, პაციფისტურ და რევოლუციურ იდეებზე. მათი პროპაგანდისტები “ომის არსაჭიროების” გაჰყვიროდნენ შესახებ და რევოლუციისკენ მოუწოდებდნენ.

გააფთრებული საშინაო მხილებები ყოველთვის ძალზედ ხელსაყრელია მოწინააღმდეგისთვის, რომელიც განზე არ დარჩენილა და რევოლუციურ საქმიანობას აქტიურად აფინანსებდა. გერმანიის ხელმძღვანელობა რუსეთში ყველაზე უფრო რადიკალური ძალების მხარდაჭერით იყო დაინტერესებული. ჩემი თვალით ვნახე დეპეშის ფოტოასლი გერმანული და ავსტრიული არქივებიდან, რომელიც კაიზერმა ვილჰელმმა საუზმის დროს წაიკითხა: “ლენინის გადასროლა რუსეთში წარმატებით განხორციელდა. დასახულ საქმიანობას შეუდგა”. ხოლო რუსეთის ფედერაციის სახელმწიფო არქივში კი არის საბუთი – ბოლშევიკების საქმიანობაზე 5 მილიონი ოქროს მარკის მიღების ხელწერილი. გერმანულ არქივში დევს განკარგულებებიც “საგანგებო ბიუჯეტის მე-6 მუხლით გამოიყოს 10”, შემდეგ კი “15”, “20” მილიონი ოქროს მარკა რუსეთში რევოლუციური საქმიანობისთვის.

გულუხვი ფინანსური შემონადენების წყალობით ბოლშევიკებმა, ესერებმა და სეპარატისტებმა დიდი შესაძლებლობები მიიღეს. მათი აგენტურები განმსჭვალავდნენ არმიას, რომლის “დემოკრატიზაციაც” თებერვლის რევოლუციის შემდეგ ისეთ ხარისხამდე მოახდინეს, რომ ოფიცრებმა ჯარისკაცებზე კონტროლი ფაქტიურად დაკარგეს. ამის შედეგად ერთ პოლკზე საკმარისი იყო ერთი აგიტატორი, რათა სულისკვეთება და დისციპლინა დაუმორჩილებლობამდე გაეხრწნათ.

თუმცა კი, მე მათ არ მივეკუთვნები, ვინც ვარაუდობს, რომ რევოლუციის მოხდენა გარედან შეიძლება. მაგრამ როცა ქვეყანა შეირყა, გარე ზემოქმედებას უზარმაზარი მნიშვნელობა აქვს იმისთვის, თუ სახელდობრ როგორი ძალები გაიმარჯვებენ...

1917 წლის ორი რუსული რევოლუცია იმ სიღრმისეული პროცესების შედეგი შეიქნა, რომლებმაც XX საუკუნის დასაწყისში რუსეთის გლეჯვა დაიწყეს. XIX-XX საუკუნეების მიჯნის რევოლუციური ინტელიგენცია დასავლეთევროპული ინსტიტუტების კალკს მოითხოვდა, რომლებიც პროგრესის ფილოსოფიის მიერ იყო ნაშობი, და რუსული სახელმწიფო იდეისა და რუსული თვითმპყრობელობის რელიგიურ საფუძველს ცუდად ეხამებოდა, რომელიც (რუსული თვითმპყრობელობა, которое) ელიტის მხარდაჭერის გარეშე და ხალხისგან გამოყოფილი, შემოქმედებით პოტენციალს კარგავდა. რუსული ინტელიგენციის უკიდურესი ნიჰილიზმი და ახალისებდა მას დაუნდობლად გაეთელა ფეხით ყველაფერი, რასაც რუსეთი პირველ მსოფლიო ომში იცავდა, – მართლმადიდებელი სარწმუნოება, მონარქია, კანონმორჩილობის ტრადიცია, მამულისთვის მსახურების იდეალები.

პირველი კრიზისი, რომელიც ეკონომიკური რეალიებითა და რუსეთ-იაპონიის ომით იყო გამწვავებული, პირველი რუსული რევოლუციით, 17 ოქტომბრის მანიფესტითა და კონსტიტუციური რეფორმებით დასრულდა. და რატომ ვერ შეძლო რუსეთის იმპერიის სახელმწიფო სათათბიროს ათწლიანმა საქმიანობამ თებერვლის რევოლუციისა და ოქტომბრის გადატრიალების თავიდან აცილება? და სურდათ კი ამის თავიდან აცილება სათათბიროს იმ მოწვევების დეპუტატებსა და პარტიებს? სწორედ მათ, არა მხოლოდ მემარცხენე რადიკალებს – ბოლშევიკებს, მენშევიკებსა და ესერებს, არამედ კადეტებსაც, ყველა ჯურის ლიბერალებსაც – სურდათ დანგრევა, და არა აშენება (შექმნა, созидать). პირველი მსოფლიო ომის წინა წლებში რუსეთი შვიდმილიანი ნაბიჯებით ვითარდებოდა. ერთ სულ მოსახლეზე გამოდნობილი ფოლადის, სარკინიგზო მშენებლობის, წიგნების ბეჭდვისა და სტუდენტთა რაოდენობის მიხედვით რუსეთი უკვე გერმანიას ეწეოდა. მაგრამ სწრაფი (ქარიშხლიანი) მოდერნიზაცია სოციალურ ქსოვილს გლეჯდა, რომელიც გადაძაბვისგან სკდებოდა, და თავისი სამყაროდან ამოვარდნილი კონსერვატიული გლეხობა ახალ სოციალურ კავშირებს ვერ პოულობდა. ხდებოდა მოსახლეობის მასობრივი ლუმპენიზაცია, ხოლო ლუმპენი კი – რევოლუციური პროპაგანდისთვის იოლი ნადავლია. რევოლიციური აფეთქება, არც თუ მცირე ხარისხად, ძალზედ სწრაფი ცვლილებებით იყო მომზადებული. ახალი ღვინის ძველ ტიკში ჩასხმა შეუძლებელია. 

ხოლო ტრიბუნა კი სათათბიროს უწინდელ წევრებს (მხოლოდ მათ?) საზოგადოებრივი ანტაგონიზმების გამწვავებისთვის სჭირდებოდათ, და არა სახელმწიფოს დაცვისთვის – მისი დაფასება მათ მხოლოდ ემიგრაციაში ისწავლეს. ეს მათ ესროლა დიდმა რეფორმატორმა სტოლიპინმა: “თქვენ გჭირდებათ დიდი რყევები, ჩვენ კი გვჭირდება დიდი რუსეთი”-ო.

იმ დროს, როცა რუსული არმია სამშობლოს ტერიტორიული მთლიანობისთვის სისხლს ღვრიდა, ტრიბუნიდან ისტერიულად გაჰკიოდნენ “გაუგებარი ომისა” და “გახრწნილი” არმიის წინააღმდეგ ყველა ჯურის სეპარატისტების სასარგებლოდ (ნაცნობია?) ადამიანები, რომლებსაც არცთუ იშვიათად საზღვარგარეთიდან კაიზერული გერმანიის გენერელური შტაბის სახსრებით, ოლიგარქისა და პირველი პოლიტტექნოლოგის პარვუსის მხრიდან ჰქონდათ ანაზღაურება მიღებული.

სახეზეა კრიზისული ეპოქის ყველა ნიშანი, როცა ადამიანები ცვლილებების ექსტაზში იმ ღერძის გადახეტვას იწყებენ, რომელზედაც ყველაფერია დაფუძნებული. და თვითნგრევის ამ ვნებამ რუსეთის იმპერიას პირველი მსოფლიო ომის გახურებულ წლებში მოუსწრო, როცა რუსეთს გამარჯვება უკვე ფაქტიურად ხელში ეჭირა.

რეზიუმე 

ხსოვნა პირველი მსოფლიო ომის შესახებ რუსული საზოგადოებისთვის იმიტიომ არის მნიშვნელოვანი, რომ ის საშუალებას გვაძლევს გავიგოთ ძალზედ მნიშვნელოვანი და ფუნდამენტური საგნები: “რისთვის მოგვიხდა ჩვენ ომები XX საუკუნეში? ეროვნული ყოფიერების რომელი მიზნებისა და ფასეულობათა დაცვა გვჭირდება საკუთარი თავის ისტორიაში გაგრძელებისთვის?” XX საუკუნის დასაწყისში ხომ რუსეთი ისეთ შიდაპოლიტიკურ და გეოპოლიტიკურ გამოწვევებს დაეჯახა, რომლებიც გასაოცარი სახით XXI ასწლეულის მიჯნაზე განმეორდა. 1914-1918 წლების ომის შესახებ ისტორიული მეხსიერების აღდგენას შეუძლია ჩვენი ისტორიის მემკვიდრეობითობის დაკარგული გრძნობა გაგვიღვიძოს, შეცდომების განმეორებისგან დაგვიცვას.

მართლაც, პირველი მსოფლიო ომის ერთერთი მთავარი გაკვეთილი შედგება ერთ აშკარა, მაგრამ მწარე ჭეშმარიტებაში: არ შეიძლება გარშე მტერთან სამამულო ომის ზურგში სახელმწიფოს მოწყობის შესახებ დავა-კამათების გაჩაღება. ერი, რომელსაც შეუძლია სამშობლოს შენარჩუნების გულისთვის ასეთი კამათების დროებით გვერდზე გადადება, იმარჯვებს და ისტორიაში საკუთარ თავს აგრძელებს, შემდგომი მშენებლობის შესაძლებლობას ინარჩუნებს. ხოლო თუ ერი გარდატეხვის მომენტში იხლიჩება, ეს გარდაუვალად იწვევს სახელმწიფოებრიობის ჩამონგრევას, უზარმაზარ დანაკარგებსა და ძმათამკვლელ სამოქალაქო დაჯახებებს.

პირველ მსოფლიო ომში ჩვენი მსხვერპლის შედეგი გვასწავლის, რომ საგარეო გამოწვევები ერს უნდა აერთიანებდეს. ცოდვიანი და ნაძირლურია სიძნელეების შიდაპოლიტიკური მიზნებისთვის გამოყენება. ამასთანავე დღევანდელი დღის ბევრი ჩვენთვის მტკივნეული პროცესის (ნატო-ს გაფართოება) გაგება უფრო ადვილია, როცა იცი პირველი მსოფლიო ომის გეოპოლიტიკური და იდეოლოგიური სარჩულები, მით უმეტეს, რომ იმ ომში რუსეთზე ზეწოლის ძალოვანი ისრები 1990-იან წლებშიც გასაოცარი სახით განმეორდა.

ჩვენ ამ დრომდე არ შეგვიძლია ერთიანობის გამოძებნა წარსულის, აწმყოსა და მომავლს ბევრ საკითხში, რაც ერისთვის ძალზედ სახიფათოა. მაგრამ თუ, ხელს ჩავავლებთ რა ისტორიის ძაფს და 1914 წელში დავბრუნდებით, მაშინ ჩვენ კვლავ ერთიანი ხალხი გავხდებით, ტრაგიკული გახლეჩვის გარეშე. ამიტომ ჩვენ ახლებურად უნდა შევისწავლოთ პირველი მსოფლიო ომი, რომელიც ჩვენ XX საუკუნის გეოპოლიტიკის ხედვასაც მოგვცემს, და რუსი ადამიანების უსაზღვრო მამაცობის, გმირობისა და თავგანწირვის მაგალითებსაც. მხოლოდ მას, ვინც იცის ისტორია, შეუძლია ადექვატურად დახვდეს მომავლის გამოწვევებსაც.

მოამზადეს მიხეილ ტიურკინმა და ეკატერინე პორტნოვამ 

თარგმნა ირაკლი ხართიშვილმა


No comments:

Post a Comment