Wednesday, July 18, 2012

ხელშეკრულება, რომელმაც შეცვალა ომის მსვლელობა

 1941 წლის 22 ივნისს ჰიტლერული გერმანიის ჯარები შემოიჭრნენ საბჭოთა კავშირში. დაიწყო დიდი სამამულო ომი, რომელიც იქცა მეორე მსოფლიო ომის ცენტრალურ ნერვად, რომლის შედეგი და მომავალი მსოფლიოს გეოპოლიტიკური კონფიგურაცია პირდაპირ იყო დამოკიდებული სლავებსა და ტევტონებს შორის ბრძოლის შედეგზე.

გარკვეული დროიდან ჩვულებრივი გახდა მსჯელობები, ვითომ ამ ომში დამნაშავეა სსრკ – კიდევ უფრო უარესი ტოლატიტარული მონსტრი, რომელიც ვითომდა თავად ემზადებოდა გერმანიაზე თავდასხმისთვის, მაგრამ ჰიტლერმა უბრალოდ დაასწრო სტალინს. მათი გამოჩენა შემთხვევითი არ არის, არამედ ემსახურებოდა განსაზღვრულ გეოპოლიტიკურ მიზნებს.

ჰიტლერული ნაციზმისა და საბჭოთა კომუნიზმის იგივეობის ახლანდელი კლიშე წარმოიქმნა არა ცივი ომის პერიოდში, თუმცა კი ურთიერთობები ახლო წარსულში ყოფილ მოკავშირეებთან მკვეთრად იყო გამწვავებული. ასეთი ინტერპრეტაციისთვის მზად არ იყო თავად დასავლური საზოგადოებრივი შეგნება. მილიონთა სახლებში ჯერ კიდევ ინახებოდა ომის დროინდელი გაზეთები, რომლებიც აღსავსე იყო აღტაცებით სტალინგრადის დამცველთა მიერ გაღებული მსხვერპლის წინაშე, ხოლო ინგლისელმა მწერალმა ტოლკიენმა კი, რომელიც წერდა სწორედ ომის წლებში თავის სახელგანთქმულ ზღაპრებს, აღმოსავლეთში მდებარე შავი სამეფოს მორდორის ქვეშ, გამოიყვანა სულაც არა სსრკ, როგორც დარწმუნებულნი არიან ისტორიაში არჩახედული პოსტსაბჭოთა მედასავლეთენი, არამედ ჰიტლერული გერმანია.

“კამათი ისტორიის შესახებ” დაწყებულ იქნა მსხვილი გერმანელი ისტორიკოსის ერნსტ ნოლტეს მიერ, როდესაც “ტოტალიტარიზმისა და დემოკრატიის” იდეოლოგიური ბრძოლა დაბეჯითებით მოითხოვდა მთელი უწინდელი მსჯელობების ინტერპრეტაციის გადახედვას მსოფლიო პოლიტიკის შესახებ. ასე, რუსეთის დადანაშაულება დაიწყეს თვით პირველი მსოფლიო ომის გაჩაღებაშიც კი. დასავლურმა ისტორიოგრაფიამ, ისე რომ ეჭვიც არ შეუტანია, მიიღო მარქსისტ მ. პოკროვსკის განმარტება, რომლის მსუბუქი კალმის მოსმითაც პირველ მსოფლიო ომს ამ დრომდე ეწოდება იმპერიალისტური, თუმცა კი მას უფრო მეტად მოუხდებოდა მეორე სამამულო ომის სახელწოდება – სხვა რომ არაფერი იყოს, რუსეთს ემუქრებოდა ბალტიისპირეთის, უკრაინის ჩამოშორება და ხმელთაშუა ზღვაზე გასასვლელის წართმევა. ბოლშევიკებს კი სჭირდებოდათ “ომში საკუთარი მთავრობის დამარცხების” ლოზუნგის გამართლება. მაგრამ კომისიამ პირველი მსოფლიო ომის გამო პასუხისმგებლობის დასადგენად ვერსალში 1919 წელს ერთმნიშვნელოვნად დაადგინა, რომ ბრალი ეკისრებათ გერმანიასა და ავსტრია-უნგრეთს, მას დაეთანხმა ამერიკის კონგრესიც.

ბრძოლა “ბოროტების იმპერიასთან” მოითხოვდა ახალ იდეოლოგემებს, და მ. ჰაიდეგერის მოწაფის, ე. ნოლტეს ფუნდამენტური წიგნები სწორედ რომ საამისოდ გამოდგებოდა. მათში ვირტუოზულად იყო გადაწყვეტილი, გეგონებოდათ, შეუსრულებელი ამოცანა: განგვირგვინებულ იქნას სსრკ – მთავარი მებრძოლი ფაშიზმის წინააღმდეგ, და ამასთან არ მოხდეს თავად ფაშიზმის რეაბილიტაცია, არამედ განთავისუფლებულ იქნას დასავლეთი ბრალეულობისგან მის გამო. ე. ნოლტე ახდენდა მეორე მსოფლიო ომის ინტერპრეტაციას არა როგორც მარადიულ მისწრაფებათა გაგრძელებისა ტერიტორიული და გეოპოლიტიკური ბატონობისკენ, არამედ როგორც ოქტომბრის რევოლუციით დაწყებული “სრულიადევროპული სამოქალაქო ომისა” ორ “განხეთქილების იდეოლოგიას” შორის. ევროპა კი, ნოლტეს მიხედვით, ჩავარდა ფაშიზმის ცოდვაში მხოლოდ ლიბერალური სისტემის კომუნიზმისგან დასაცავად და მხოლოდ შემდეგ გადაიღო ტოტალიტარული სტრუქურები თავისი მეტოქისგან. ასეთ სქემაში აღშფოთებული შეგნების სამიზნედ იქცევა სტალინური პერიოდის საბჭოთა ტოტალიტარიზმი და ყბადაღებული მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტი, რომლებიც, ვითომდა იქცნენ მეორე მსოფლიო ომის მიზეზად.

ე. ნოლტეს აზრით, საზოგადოების სიღრმეებიდან, ყველაზე უფრო ტრადიციული გლეხური ფენებიდან გამოწვეული (გამოძახებული) ენერგია მიმართულ იქნა “ლიბერალური სახელმწიფოს გადასარჩენად”, რაც უკვე საეჭვოა. კათოლიკური ეკლესია ალბათ არ მიესალმებოდა “ლიბერალურ სისტემას”, რომელშიც მოხდა ყველა საზოგადოებრივი ინსტიტუტისა და განათლების ლაიციზაცია, ხოლო ანტიკლერიკალური ძალები კი გაბატონდნენ სახელისუფლებო სტრუქტურებსა და პრესაში. მაგრამ “მწუხარე გერმანული გენია” და ჩახშობისა და ძალადობის დასავლეთევროპული პრომეთეული სული რატომღაც უუნარონი აღმოჩნდნენ ქრისტიანული ანტითეზის წამოყენებაში როგორც პროლეტარული ინტერნაციონალიზმის იდეის, ისე ლიბერალური ატომიზაციის მიმართაც, რის შედეგადაც “მგზნებარებამ” გამოავლინა ყველა ნიშანი დამახინჯებისა – დამოკიდებულება ეკლესიისა და ძალაუფლებისადმი, როგორც სამსახურეობრივი ინსტრუმენტისადმი, ძალადობა, ექსტრემიზმი, შოვინიზმი, ექსპანსია (Однако «сумрачный германский гений» и западноевропейский «прометеевский» дух подавления и насилия оказались почему-то неспособны на христианскую антитезу как идеологии пролетарского интернационализма, так и либеральной атомизации, в результате чего «порыв» проявил все признаки вырождения – отношение к Церкви и к власти как служебному инструменту, насилие, экстремизм, шовинизм, экспансия).

ნოლტეს კონცეფცია წინ ეფარება (заслоняет) პირველხარისხოვანი მნიშვნელობის საკითხს: ლიბერალური სისტემისადმი ფაშიზმის დაპირისპირებაში ქრება განსხვავება იტალიური ტიპის ფაშიზმსა და ნაციონალ-სოციალიზმს შორის, და ორივე მათგანის მთავარი ცოდვა დაიყვანება “ამერიკული დემოკრატიის” არარსებობაზე. მაგრამ რომელიმე ხალხის მიერ სურვილის არქონა თავისთან დემოკრატიის დამყარებაზე არის მისი უფლება, და თავისთავად არ მოაქვს გამოწვევა მსოფლიოსთვის, თუკი მხოლოდ მას არ ახლავს თან ამ არჩევანის ძალადობრივად თავზე მოხვევა. მაინც რა იყო გამოწვევა და მუქარა მსოფლიოსთვის ჰიტლერული რაიხის მხრიდან, რომელმაც გააჩაღა ომი მთელ ევროპასთან?

ვერსალური სისტემის გადალახვის მცდელობა, რომელშიც ანგლოსაქსებმა სამაგალითოდ დასაჯეს გერმანელები პრინციპის მიხედვით “უბედურება დამარცხებულებს!”, თვით ანშლუსებისა და ლოკალური ომების გზითაც კი, იგი რომ მხოლოდ ამით შემოფარგლულიყო, მცირე რამით თუ იქნებოდა განსხვავებული წარსულის პერიოდული ომებისგან მომიჯნავე ტერიტორიებისთვის და ალბათ არ მიიყვანდა საქმეს ნიურნბერგის ტრიბუნალამდე. ჰიტლერმა გამოაცხადა პრეტენზიები იმ ტერიტორიებსა და ქვეყნებზე, რომლებიც არასოდეს ყოფილან გერმანულ სახელმწიფოთა ორბიტაში როგორც ევროპის დასავლეთში, ისე აღმოსავლეთშიც. ასეთი პროექტი საჭიროებდა გამართლებას, რომლიც მისცა ადამიანთა და ერების ბუნებრივი უთანასწორობის წარმართულმა ნაცისტურმა დოქტრინამ, რომელიც არ გააჩნდათ არც იტალიური ტიპის ფაშიზმსა და არც კომუნიზმს.

ერთად ეს იქცა კიდეც გრანდიოზულ საყოველთაო გამოწვევად – არა მხოლოდ ხალხთა სუვერენობისადმი, საერთაშორისო სამართლისადმი, არამედ, რაც არ ყოფილა წინამორბედ საუკუნეებში – მონოთეისტური ცივილიზაციის თავად ფუნდამენტალური ცნებისადმი ადამიანთა და ერების ეთიკური თანასწორობის შესახებ, რომლებზედაც ვრცელდება ერთი მორალი და რომლებიც არ შეიძლება იყვნენ საშუალებანი სხვებისთვის. სწორედ გამოწვევის უნივერსალურობა და მიზნების გამართლება არაისტორიული ხალხების თეორიით საშუალებას აძლევდათ ამოეწყვიტათ ხალხები, მოესპოთ კულტურა, გადაებუგათ მთელი ქალაქები და სოფლები. დროის ორი წინამორბედი საუკუნის არც ერთ ომში არ ყოფილა სამოქალაქო მოსახლეობის ასეთი დაღუპვა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე.

მიუხედავად ამისა, კომუნიზმს ყოველთვის აერთიანებენ ჰიტლერიზმთან – შედარება ფილოსოფიური თვალსაზრისით ზედაპირულია და ნაკარნახევია პოლიტიკური ამოცანით მოგვცენ მეორე მსოფლიო ომის ინტერპრეტაცია როგორც ომისა არა გეოპოლიტიკური სივრცეებისთვის, არა ხალხების ისტორიული სიცოცხლისთვის (ცხოვრებისთვის), არამედ როგორც ომისა “ამერიკული” დემოკრატიისთვის. ამერიკელი ავტორი უ. ლაკერი წიგნში “რუსეთი და გერმანია. ჰიტლერის დამრიგებლები” განსაზღვრავს “იტალიურ ფაშიზმს როგორც ნახევარ გზაზე დგომას” გერმანული შედეგისკენ. ლაკერი ცდილობს დაამტკიცოს ორი რეჟიმის ნათესაობა – ჰიტლერულისა და საბჭოთასი, ამიტომ მისთვის აუცილებელია, რომ გერმანული “ფაშიზმის” მთავარი საშინელება დაიყვანოს “ტოტალიტარიზმზე” – ესე იგი “ამერიკული დემოკრატიის” არარსებობაზე. ამიტომ იგი არც კი ახდენს ყურადღების აქცენტირებას რასობრივ თეორიასა და მის მომყოლ ებრაელთა წინააღმდეგ რეპრესიების, “ოსტარბაიტერების” მონური სამუშაო ძალის ძალადობრივი გადანაცვლების, სსრკ-ის შავმიწანიადაგიანი ოლქებისა და უკრაინის (გერმანელი) კოლონისტების მიერ დაკავებისა და მეორეხარისხოვანი რუსების, ბელორუსებისა და უკრაინელების 40 მლნ.-ით შემცირების პროგრამის საშინელ იდეურ დასაბუთებებზე.

მიზანი ნათელია – დაამტკიცონ, რომ XX საუკუნისა და საერთოდ მსოფლიო ისტორიის მთავარი ბოროტება – ეს არის რუსული და საბჭოთა ტოტალიტარული იმპერიალიზმი, რომლის ეტალონიც გახლდათ სტალინური პერიოდის სსრკ, და გამოყონ ყველაფერი, რაც შეიძლება გამოადგეთ მასთან მსგავსების საჩვენებლად ჰიტლერულ რაიხში.

ნაციზმისა და ბოლშევიზმის ტოტალიტარული იგივეობის ზედაპირული განმარტება (გადმოცემა) იქცა დასავლური საზოგადოებათმცოდნეობის კლიშედ, რომლით ოპერირებისაც არ რცხვენიათ ყველაზე უფრო განათლებულ და სახელმოხვეჭილ ავტორებს, ერთადერთ კრიტერიუმს რომელთათვისაც წარმოადგენს დემოკრატიის არარსებობა. საერთაშორისო ურთიერთობათა ფრანგული ინსტიტუტის დირექტორი ტ. დე მონბრიალი სარგებლობს ამ მოსიარულე ლოზუნგით ისევე როგორც უ. ლაკერიც. “ნაცისტური გერმანია განასახიერებს თანამედროვე ბოლშევიზმს”, – დააგდო სიტყვა თანამედროვე უმსხვილესმა ფრანგმა ისტორიკოსმა ფ. ფურიემაც. სწორედ ეს წიგნებია გადმოთარგმნილი რუსულ ენაზე.

მაგრამ თეზისი ნაციზმის “რუსეთის” კომუნიზმთან ნათესაობის შესახებ ვერ უძლებს ანალიზს. კომუნისტური ჩანაფიქრი სისხლისგან სცლიდა საკუთარ ქვეყანას მთელი კაცობრიობის კეთილდღეობის იდეისთვის, რომლის საკურთხეველზეც მიტანილია ყოველივე ეროვნული. ისტორიის რელიგიურ-ფილოსოფიური საფუძვლების პრიზმის გავლით ასეთი მიზანი, აღებული იდეალურ კრიტერიუმებში, არის პროგრესის ფილოსოფიის მიერ ნაშობი, რომელიც თავის მხრივ წარმოიშვა ქრისტიანულ სამყაროში ქრისტიანობისგან უკანდახევის გზაზე. იგი გამოიყვანება ქილიაზმის ერესიდან – სწავლებისა ღვთის ათასწლოვანი სამეფოს შესაძლებლობის შესახებ დედამიწაზე მართალი ადამიანებით და იდეიდან მიწიერ ცხოვრებაში თანასწორობის დამკვიდრების თაობაზე.

გერმანულმა ნაციზმმა, რომელმაც დასაბამი მიიღო ვერსალური სისტემის გადალახვიდან (დაძლევიდან), გამოაცხადა უფლება სისხლისგან დაეცალა სხვა ერები იმისთვის, რათა კეთილდღეობა მიეცა თავის ერისთვის. ნაცისტური დოქტრინის მთელი ასპექტები დაფუძნებულია არა მხოლოდ (ცალკეული) ხალხების არაისტორიულობის იდეაზე, რაც დამახასიათებელია კლასიკური გერმანული ფილოსოფიისა და ენგელსისთვის, არამედ რასობრივ აღმატებულებაზეც, ადამიანთა ბუნებრივი და ეთიკური უთანასწორობის მტკიცებაზეც, რაც წარმოადგენს დაბრუნებას წარმართობაში, ფილოსოფიაში: “რაც ნებადართულია იუპიტერისთვის, არ არის ნებადართული ხარისთვის”. ეს გახლავთ დაყოფა ხალხებისა “უტყვ არსებებად” და მათად “ვისაც უფლება აქვს”. ფილოსოფიის მიხედვით იგი განსხვავდება როგორც კომუნიზმისგან, ისე იტალიური ტიპის ფაშიზმისგანაც, რომელმაც მოგვივლინა მხოლოდ ახალი დროის “ბურჟუაზიული” სახელმწიფოს მახინჯი ვარიანტი, “ჰიპერ-ეტატიზმი”. ე. ნოლტეს მიერ ფაშიზმისა და ნაციონალ-სოციალიზმის არგანსხვავებას მიჰყავს იგი ჰიტლერული დაპყრობების ირიბ გამართლებამდე, თუკი მეორე მსოფლიო ომი – ეს არის “იდეოლოგიათა სრულიად ევროპული ომი”, დაწყებული 1917 წელს სწორედ ბოლშევიზმის მიერ.

ასე, აშშ-ისა და ბრიტანეთის მიერ ჰიტლერის წინააღმდეგ ომი უკვე აღმოჩნდა, რომ თურმე წარმოებული ყოფილა არა იმისთვის, რათა ფრანგები და დანიელები დარჩენილიყვნენ ფრანგებად და დანიელებად, რათა ლატვიელები და პოლონელები არ გადაქცეულიყვნენ არიელთა ღორების მწყემსებად და შინამოსამსახურეებად, არამედ “ლიბერალური ამერიკული დემოკრატიის უნივერსალური ზეიმისთვის”, რომელიც გრძელდება დღემდეც. მაგრამ დოკუმენტები, განსაკუთრებით სულ ახლახანს განსაიდუმლოებულნი, კიდევ უფრო აშკარად უარყოფენ ახალ სქემებს, ვიდრე საბჭოთა შტამპები.

აღსანიშნავია დიდი ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის – სერ ჯონ საიმონის საიდუმლო მოლაპარაკებები ჰიტლერთან ბერლინში 1935 წლის მარტში, რომელთა ჩანაწერიც იქცა საბჭოთა დაზვერვის მონაპოვრად და გამოქვეყნებულ იქნა 1997 წელს. ჰიტლერი უარყოფს ნებისმიერ თანამშრომლობას ბოლშევიკურ რეჟიმთან, უწოდებს რა მას “ჭურჭელს შავი ჭირის ბაცილებით”. აქ არაფერი არ არის ისეთი, რაც წინასწარ გვაუწყებდა 1939 წლის მომავალი საბჭოთა-გერმანული პაქტის შესახებ. საიმონი კი ჩამოვიდა, რათა მოახდინოს ავსტრიის ანშლუსის სანქციონირება. როდესაც რიბენტროპი დაინტერესდა ბრიტანული შეხედულებებით ავსტრიის საკითხზე, საიმონმა პირდაპირ მოახდინა ფოსტულირება: “მისი უდიდებულესობის მთავრობა არ შეიძლება შეშფოთებული იყოს ავსტრიის გამო ისე, როგორც, მაგალითად, ბელგიის გამო, ესე იგი ქვეყნისა, რომელიც იმყოფება ყველაზე უფრო ახლო მეზობლობაში დიდ ბრიტანეთთან”. ჰიტლერმა გამოხატა თავისი აღტაცება და მადლობა გადაუხადა ბრიტანულ მთავრობას მისი “ლოიალური ძალისხმევისთვის” “და ყველა სხვა საკითხშიც, რომლებშიც მან დაიკავა ასეთი დიდსულოვანი პოზიცია გერმანიასთან მიმართებით” – ბრიტანეთი საერთაშორისო კონფერენციაზე წინ აღუდგა სანქციების გამოყენებას გერმანიისადმი ვერსალის ხელშეკრულების სამხედრო დებულებათა დარღვევების გამო.

ახლა მივუბრუნდეთ ყბადაღებულ მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტს, რომლისადმი დამოკიდებულებაც არ შეიძლება გასაგებ იქნას ევროპაში XX საუკუნის ანგლოსაქსონური სტრატეგიის ცოდნის გარეშე. მის ერთერთ მუდმივას (კონსტანტას) წარმოადგენდა გერმანიისა და რუსეთის ძალისხმევისთვის დასწრება. ამასთან სტრატეგია ამოდიოდა იმ თეზისიდან, რომ კონტინენტის ორგანიზატორის როლს გერმანიას ან რუსეთს აძლევს მხოლოდ აღმოსავლეთ ევროპა. მსოფლიო პოლიტიკის მთელი ზიგზაგები ფასდება ამ თვალსაზრისიდან. ამ მიზნისთვის ბრიტანეთი და ვ. ვილსონი ვერსალის შემდეგ მიზნად ისახავდნენ “დემოკრატიისა და თვითგამორკვევის” საფუძველზე გერმანიასა და რუსეთს შორის წვრილ არადამოუკიდებელ სახელმწიფოთა იარუსის შექმნას ბალტიკიდან შავ ზღვამდე ისე, რათა ისინი არ შესულიყვნენ არც გერმანულ და არც რუსულ ორბიტაში. აღმოსავლეთ “სასიცოცხლო სივრცის” დაპყრობის გეგმები, თითქოსდა, სრულებით ამსხვრევდა ანგლოსაქსონურ დოქტრინას. მაგრამ ცნობილია, თუ ბრიტანეთი და აშშ ირიბად როგორ ყველანაირად უბიძგებდნენ ჰიტლერს სწორედ აღმოსავლეთისკენ.

საქმით (სინამდვილეში) ამაში არ ყოფილა წინააღმდეგობა. მას ქმნის მხოლოდ ცრუ თეზისი სახელმძღვანელოებიდან, რომ ბრიტანეთი, თანხმდებოდა რა ავსტრიის ანშლუსსა და ჩეხოსლოვაკიის დაპყრობაზე, ვარაუდობდა ჰიტლერის დაწყნარებას, მაგრამ, ვითომდა, ანგარიშებში შეცდა. პირიქით, ყველაზე უფრო საშინელი რამ ანგლოსაქსებისთვის მოხდებოდა მაშინ, თუკი გერმანია დაკმაყოფილდებოდა მიუნხენითა და ავსტრიის ანშლუსით. ეს იყო გერმანული პოტენციალის შეერთება ერთ სახელმწიფოში – კოშმარი ბრიტანეთისთვის ბისმარკის დროიდან, ამასთანავე ჰიტლერის აქტები აღიარებული იყო “დემოკრატიული საზოგადოებრიობის” მიერ, და ამიტომ მათი გაპროტესტება ძნელი იქნებოდა. ასევე ძნელი იქნებოდა შემდგომში ხმის ამაღლებაც ვერსალური სისტემის რევიზიის წინააღმდეგ, რამდენადაც ჩეხოსლოვაკია და ომისშემდგომი ავსტრია არ გახლდნენ 1914-1918 წლებში გერმანიის მიერ დაპყრობილი ქვეყნები. ესენი მრავალი საუკუნის მანძილზე გერმანიისა და ავსტრია-უნგრეთის ტერიტორიები იყო და არასოდეს არავის მათ გამო დავა არ დაუწყია.

ბრიტანეთი იმედოვნებდა სულაც არა ჰიტლერის დამშვიდებას, არამედ ბიძგის მიცემას მისთვის შემდგომ ექსპანსიაზე, და პრინციპში ანგლოსაქსონელთა ანგარიში ნაცისტური იდეოლოგიის ამბიციების მოუთოკაობასა და დაბანგულობაზე (дурман) ზუსტი გახლდათ. მაგრამ ბრიტანეთისთვის საჭირო იყო მოემართა აგრესია მხოლოდ აღმოსავლეთისკენ, რაც მისცემდა საბაბს ჩარეულიყო და შემოსულიყო აღმოსავლეთ ევროპაში მის დასაცავად და დაესრულებინა გეოპოლიტიკური პროექტები, ესე იგი ამოეღო აღმოსავლეთ ევროპა როგორც გერმანიის კონტროლიდან, ისე სსრკ-ისაც. ბეჭდური სიტყვა და პოლიტიკური წრეები ინგლისში ღიად მსჯელობდნენ ჰიტლერის შემდეგ ნაბიჯზე – პრეტენზიების განცხადებაზე უკრაინასთან მიმართებაში.

ამ საკითხში აქტიური იყო პოლონეთი, რომელიც სთავაზობდა ჰიტლერს თავის სამსახურს. უკვე 1939 წლის იანვარში პოლონეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ბეკმა განაცხადა ბერლინთან მოლაპარაკებების შემდეგ “საბჭოთა კავშირთან მიმართებით ინტერესთა სრული ერთიანობის” შესახებ, ხოლო შემდეგ კი საბჭოთა დაზვერვამ შეატყობინა რიბენტროპის მოლაპარაკებათა თაობაზე, რომელთა მსვლელობისას პოლონეთმა გამოხატა მზადყოფნა შეურთდეს ანტიკომუნისტურ პაქტს, თუკი ჰიტლერი მხარს დაუჭერს მის პრეტენზიებს უკრაინასა და შავ ზღვაზე გასასვლელზე. პოლონეთი არ ყოფილა უდანაშაულო მსხვერპლი. მისი ბედი დრამატულად იყო წინასწარ განსაზღვრული მისი განწყობა-დამოკიდებულებითაც და, არცთუ უკანასკნელ ხარისხად, მისი საუკუნოვანი მტრობითაც რუსეთისადმი, რის შესახებაც საბჭოთა სახელმძღვანელოები ყოველთვის დუმდნენ, ვინაიდან ეწეოდნენ სოციალისტური ბანაკის ხალხთა მარადიული და ურღვევი მეგობრობის პროპაგანდას, რომლებსაც ვითომდა წარსულში ხელს უშლიდნენ მხოლოდ ცარიზმი და კაპიტალიზმი. მთავარი პოლონური მისწრაფებები მომართული იყო, როგორც მრავალი საუკუნის წინაც, ლიტვასა და უკრაინაზე.

განსაიდუმლოებული დოკუმენტები გვიჩვენებს საძრახის კულისებსმიღმა ვაჭრობასა და ციებ-ცხელებიან მცდელობებს თავიანთი მცირეოდენი წილის მისაღებად ჰიტლერული დაპყრობებიდან. “პოლონეთი ინარჩუნებს უარყოფით დამოკიდებულებას გერმანიის წინააღმდეგ მიმართული მრავალმხრივი კომბინაციებისადმი”, – უცვლელად პასუხობდა ელჩი გჟიბოვსკი სახალხო კომისარ ლიტვინოვს და უარს ამბობდა მონაწილეობის მიღებაზე რამენაირი ფრონტის შექნაში გერმანიის წინააღმდეგ სსრკ-თან ერთად. როგორც კი ჰიტლერმა წაართავა ჩეხოსლოვაკიას სუდეტები, პოლონეთმა დაუყოვნებლივ განაცხადა პრეტენზიები ტეშინის სილეზიაზე, რომელიც ვერსალის ხელშეკრულებით ჩეხოსლოვაკიასთან გადავიდა ჰაბსბურგული იმპერიის შემადგენლობაში ოთხი საუკუნის მანძილზე ყოფნის შემდეგ. პოლონელი დიპლომატები მხურვალედ არწმუნებდნენ გერმანულ მხარეს იმაში, რომ ფსონი გაეკეთებინათ პოლონეთზე, და მაშინ “პოლონეთი თანახმა იქნება შემდგომში გამოვიდეს გერმანიის მხარეზე ლაშქრობაში საბჭოთა უკრაინაზე”.

მაგრამ ანგლოსაქსონური სტრატეგია არ ყოფილა წარმატებული. მიუნხენმა და “დემკრატიული ქვეყნების” პოზიციამ დაგვანახა ანგლოსაქსონური სტრატეგიის ფარვატერში ყოფნის უშედეგობა სსრკ-თვის. კოლექტიური უსაფრთხოების უსასრულო პროექტების ქრესტომათიული ისტორია გვიჩვენებს: ვერც ერთი პროექტი ვერ აძლევდა გარანტიას ბალტიის სახელმწიფოებს – სსრკ-ის დასავლეთ საზღვარს. როგორც კი მ. ლიტვინოვმა, რომელიც ითვლებოდა ანგლოსაქსონურ ლობიდ საბჭოთა ისტებლიშმენტში, დატოვა საგარეო საქმეთა სახალხო კომისრის პოსტი, დადებულ იქნა ყბადაღებული 1939 წლის მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტი. აგრესია სსრკ-ის წინააღმდეგ გადადებულ იქნა დასავლეთ ევროპის განადგურებამდე (разгром).

ეს ხელშეკრულება დემონიზებულია დასავლური აზრისა და ისტორიოგრაფიის მიერ, თუმცა კი მასში სამარცხვინო არაფერია. ჰიტლერული გერმანია გახლდათ საყოველთაოდ აღიარებული სახელმწიფო, რომელსაც გააჩნდა ინტენსიური დიპლომატიური ურთიერთობები უწინარეს ყოვლისა ყველა დასავლურ ქვეყანასთან. უძველესი დროიდან სახელმწიფოები დებდნენ ხელშეკრულებებს ისეთ პარტნიორებთან, რომელთა შინაგანი ცხოვრება მათ ანტიპოდს წარმოადგენდა. ქრისტიანულ სახელმწიფებს ჰქონდათ ურთიერთობები წარმართულ სახელმწიფოებთან, სადაც ადამიანებს მსხვერპლად სწირავდნენ. თურქეთის მთავრობას, სადაც პირველი მსოფლიო ომის წინ ძელზე სვამდნენ, ხოლო ქრისტიანთა მოკვეთილ თავებს საჩვენებლად გამოჰფენდნენ, დიპლომატიურ ლექსიკონში ეწოდებოდა “ბრწყინვალე პორტა”. დაბოლოს, ბუკოვინის მცირე ნაჭრის გარდა, სტალინმა მხოლოდ დაიბრუნა ის ისტორიული ტერიტორიები, რომლებიც “მიტაცებულ” იქნა (были «отхвачены») რუსეთისგან რევოლუციისა და სამოქალაქო ომის ქაოსის პერიოდში. ამ ტერმინს იყენებს ჰ. კისინჯერი ვრცელ ნაშრომში “დიპლომატია”, როდესაც ავიწყდება, რომ რადენიმე გვერდის შემდეგ უნდა შეუდგეს “ნაცისტურ-საბჭოთა პაქტის” დემონიზაციას.

ე. ნოლტე უწოდებს “ჰიტლერ-სტალინის პაქტს” მეორე მსოფლიო ომის ევროპულ პრელუდიას. არჩევს რა საიდუმლო ოქმის ტექსტს გავლენის სფეროთა გაყოფის შესახებ, ნოლტე თავზე ატყდება (обрушивается) პუნქტს პოლონეთის თაობაზე, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ “საკითხი ორივე სახელმწიფოს ინტერესებისთვის დამოუკიდებელი პოლონური სახელმწიფოს სასურველობისა და იმის შესახებ, თუ როგორი უნდა იყოს ამ სახელმწიფოს საზღვრები, შესაძლებელია გარკვეულ იქნას მხოლოდ სიტუაციის მომავალი პოლიტიკური განვითარების მსვლელობისას”.

სტალნის მზადყოფნა საკუთარი ქვეყნის წინააღმდეგ ომის გადავადების სანაცვლოდ თვალი დაეხუჭა ჰიტლერის მისწრაფებებზე პოლონეთთან მიმართებაში, რომელიც მანამდე სთავაზობდა ჰიტლერს თავის სამსახურს უკრაინის დასაპყრობად, ისევე როგორც ესარგებლა შემთხვევით რუსეთის იმპერიის ტერიტორიის აღდგენისთვის, რომელიც დაკარგულ იქნა რევოლუციის გამო, არაფრით არ განსხვავდებოდა პრაგმატულობის ანუ, თუ გნებავთ, ცინიზმის მიხედვით საიმონის სიტყვებისგან, რომელმაც გამოუცხადა ჰიტლერს, რომ ბრიტანეთი არ შეშფოთდება ავსტრიის გამო როგორც ამას გააკეთებდა ბელგიის გულისთვის. და თავად ბალტიისპირა სახელმწიფოები? როგორც დოკუმენტები მოწმობს, მათ ეკავათ ერთმნიშვნელოვნად პროგერმანული პოზიცია, “მიისწრაფვოდნენ დარჩენილიყვნენ გერმანიის წინააღმდეგ მიმართული კოალიციების გარეთ”, და, როგორც იტყობინებოდა ამერიკის ელჩი ლიტვაში, “უკიდურესად არაკეთილმოსურნედ ეკიდებოდნენ საგარეო საქმეთა საბჭოთა კომისრის წინადადებას, რომ დიდ ბრიტანეთს მოეხდინა ამ ბალტიის სახელმწიფოთა საზღვრის გარანტირება საბჭოთა კავშირთან”.

ნოლტე უწოდებს საბჭოთა-გერმანულ ხელშეკრულებას “ომის”, “გაყოფის”, “განადგურების” («уничтожение») პაქტს, რომელსაც ვითომდა არ შეიძლებოდა ჰქონოდა ანალოგები ევროპულ ისტორიაში, იმიტომ რომ ესენი იყვნენ “სრულებით განსაკუთრებული გვარის სახელმწიფოები”. ასეთ მტკიცებას მხოლოდ ირონიის გამოწვევა შეუძლია ისტორიკოსში. 1648 წლის ვესტფალიის ზავიდან დეიტონამდე არა მხოლოდ იმპერული წარსულის, არამედ დემოკრატიული აწმყოს ხელშეკრულებები და მრავალმხრივი ტრაქტატები წარმოადგენდა ერთი დერჟავების მიერ საზღვრების დახაზვას სხვებისთვის. ნაპოლეონი ტილზიტში სთავაზობდა ალექსანდრე I-ს პრუსიის მოსპობას (уничтожить Пруссию), ვენის კონგრესმა 1815 წელს დახაზა თანამედროვე შვეიცარიის ტერიტორია, დაუმატა რა მას სტრატეგიული სამთო უღელტეხილები, რათა უფრო მეტად დინამიურ სახელმწიფოებს არ შეძლებოდათ მაშინვე (ერთბაშად) დაუფლებოდნენ ბალტიის ზღვასაც და ხმელთაშუა ზღვასაც. ავსტრიამ 1908 წელს მოახდინა ბოსნიის ანექსირება, მიიღო რა ამაზე დერჟავების თანხმობა. 1905 წლის საიდუმლო შეთანხმებაში იაპონია უარს ამბობდა “აგრესიულ განზრახვებზე” ფილიპინებთან მიმართებით, ტოვებდა რა მას აშშ-ის სამეკვიდრეო მამულად (вотчина), ხოლო აშშ კი დაეთანხმა იაპონიის მიერ კორეის ოკუპაციას.

ვერსალში გამარჯვებულმა ანტანტამ დაანაწევრა ავსტრია-უნგრეთი, დაადგინა რა (предписав), თუ ვის და რომელ საზღვრებში შეიძლება ჰქონდეს სახელმწიფოებრიობა, ხოლო ვის კი არა, ვინ, როგორც გალიცია გადავიდეს ერთი პატრონიდან მეორესთან, ვინ – სერბები, ხორვატები, სლოვენები – იყვნენ ერთად. პოტსდამში განსაზღვრულ იქნა ბევრი სახელმწიფოს საზღვრები და ყოფილ კოლონიათა ბედი. ამერიკული დიპლომატიის ბურჯმა ჯ. კენანმა 1993 წელს პირდაპირ მოუწოდა დაეხაზათ ახალი ტერიტორიული სტატუს-ქვო ბალკანეთში, “გამოეყენებინათ ძალა” და აეძულებინათ მხარეები მის დაცვაზე (соблюдение), რაც იქნა კიდეც გაკეთებული დეიტონში 1995 წელს.

ჰიტლერული გეოპოლიტიკური გეგმები ემთხვევა პანგერმანისტების გეგმებს პირველი მსოფლიო ომის წინ. კანცლერი ფონ ბიულოვი მის დაწყებამდე ჯერ კიდევ 20 წლით ადრე წერდა: “მომავალ ომში რუსეთთან ჩვენ უნდა განვდევნოთ იგი ორი ზღვიდან, რომლებმაც გადააქციეს რუსეთი დიდ დერჟავად – ბალტიისა და ევქსინის პონტოდან”. თვით მოხუცებულმა ბისმარკმაც კი გააკეთა მინდორზე შენიშვნა: “ამდენად ექსცენტრიული ესკიზების ქაღალდზე დატოვება არ შეიძლება”! გერმანიის საზღვრის ვოლგაზე დამყარებას 1914 წელს მოითხოვდნენ ბერლინელი ინტელექტუალები, ესროდნენ რა გამოწვევას არა “სამოქალაქო ომის კომუნისტურ იდეოლოგიას”, არამედ ქრისტიანულ რუსეთს.

ხელშეკრულება დემონიზებულია არა იმიტომ, რომ ვითომდა ხელს უწყობდა ომს. ომი ნებისმიერ შემთხვევაში გარდაუვალი იყო, და ჰიტლერი აპირებდა შელდას შესართავის დაპყრობას (ბელგია) – სტრატეგიული პუნქტისა ბრიტანეთის წინააღმდეგ. ხელშეკრულებამ შეცვალა ომის განრიგი, და, გამომდინარე, ომისშემდგომი კონფიგურაციაც, შეუძლებელი გახადა რა ანგლოსაქსებისთვის აღმოსავლეთ ევროპაში შემოსვლა როგორც ომის დასაწყისში, რამდენადაც საჭირო იყო დასავლეთ ევროპის თავდაცვა, ისე გამარჯვების შემდეგაც მისი ამოღებისთვის სსრკ-ის ორბიტიდან. 1939 წლის მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტი წარმოადგენს ინგლისური სტრატეგიის უმსხვილეს ჩავარდნას მთელი XX საუკუნის მანძილზე, და ყოველთვის მოახდენენ მის დემონიზირებას.

თუმცა კი ჰ. კისინჯერმა თავი ვერ შეიკავა მსჯელობისგან, რომ “რუსეთმა ითამაშა გადამწყვეტი როლი ორივე ომის გაჩაღებაში”-ო, მისივე მასალა ახდენს გულდაწყვეტისა და უნებური აღტაცების დემონსტრირებას. აღიარებს რა ჰიტლერის დასავლურ და აღმოსავლურ მისწრაფებებს, კისინჯერი თვლის “სტალინური მიღწევების საზომად იმას, რომ მან თუნდაც დროებით, ადგილები შეუცვალა ჰიტლერის პრიორიტეტებს”. მაგრამ ეს ხომ შესაძლებლის მაქსიმუმია და არ შეიძლება შეფასებულ იქნას სხვანაირად თუ არა დიპლომატიის გამოჩენილ (выдающийся) წარმატებად. კისინჯერი სწორედ ასე აფასებს კიდეც ამ ფაქტს, უწოდებს რა მას საშუალებების უმაღლეს მიღწევას, რომლებიც “შესაძლებელია ნასესხები იყოს ტრაქტატიდან სახელმწიფო მმართველობის ხელოვნების თემაზე XVIII საუკუნეში”.

იმ დროის თავად ბრიტანელი პოლიტიკოსები მიიჩნევდნენ სსრკ-ის მოქმედებებს რევოლუციამდელი ტერიტორის აღსადგენად აბსოლუტურად მართლზომიერად: ლორდმა ჰალიფაქსმა, საგარეო საქმეთა მინისტრმა ასე წარუდგინა ლორდთა პალატას საბჭოთა-გერმანული ხელშეკრულება და სსრკ-ის მოქმედებანი: “უნდა შეგახსენოთ, რომ საბჭოთა მთავრობის მოქმედებები მდგომარეობდა საზღვრის გადმოტანაში არსებითად იმ ხაზამდე, რომელიც რეკომენდირებულ იქნა ვერსალის კონფერენციის დროს ლორდ კერზონის მიერ. მე მომყავს ისტორიული ფაქტები და ვვარაუდობ, რომ ისინი უდაოა”. 1939 წლის 10 ოქტომბერს ასეთივე შეფასება მისცა ჩერჩილმაც.

სსრკ-ზე ჰიტლერის თავდასხმიდან ორი თვის შემდეგ ანგლოსაქსები იწყებენ მომავალი მსოფლიოს დაგეგმვას ომის შემდგომი ხანისთვის. სტრატეგია იგივეა. მას ნათელს ჰფენს ორი დოკუმენტი – აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთის ატლანტიკური ქარტია, რომელიც მთელ მსოფლიოს გამოუცხადეს 1941 წლის 14 აგვისტოს, და საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს მემორანდუმი სახელმწიფო დეპარტამენტისადმი იმავე წლის 22 აგვისტოს, რომელიც ამ დრომდე დამალული აქვთ არქივებში. ქრესტომათიულ ქარტიაში აშშ-მა და დიდმა ბრიტანეთმა ვალდებულება იკისრეს ხელი შეეწყოთ “იმ ხალხების სუვერენული უფლებებისა და თვითმმართველობის აღდგენისთვის, რომელთაც ეს წაერთვათ ძალადობრივი გზით”, ამასთან მითითება ჰიტლერულ აგრესიაზე დოკუმენტში არ ყოფილა. ეს დოკუმენტი რომ გაშიფრული ყოფილიყო მოთხოვნით დაბრუნებოდნენ “მდგომარეობას ომამდე”, მაშინ ეს ნიშნავდა მხოლოდ ჰიტლერული გერმანიის დაპყრობების გაუქმებას. მაგრამ ისინი აპირებდნენ სხვების “განთავისუფლებას” – რომლებიც იმყოფებოდნენ სუვერენულ სახელმწიფოთა შემადგენლობაში არეალში, რომელიც მოცული გახლდათ ომით. ვინ იყვნენ ესენი, ნათელი ხდება საიდუმლო დოკუმენტიდან სახელწოდებით “ამერიკული პოლიტიკის საკითხები, რომლებიც შეეხება ნაცისტურ-ბოლშევიკურ ომს”. მასში განიხილებოდა თემა “...უნდა მისცეს თუ არა აშშ-მა სანქცია ხალხთა მასობრივ გადასახლებაზე გერმანიასა და რუსეთს შორის ბუფერული ზონის შესაქმნელად” და გაკეთებულ იქნა შემაჯამებელი რეკომენდაცია – გამოიყენონ ომი “ძალთა გადაჯგუფებისთვის ბოჰემიიდან ჰიმალაებამდე და სპარსეთის ყურემდე” და “აღმოსავლეთ ევროპის რეორგანიზაციისთვის ტევტონებსა და სლავებს შორის ბუფერული ზონის შესაქმნელად”.

იალტურ-პოტსდამური სისტემა, რომელმაც მოახდინა მეორე მსოფლიო ომის შედეგების დაფიქსირება, იქცა გამანადგურებელ დარტყმად მთელ ამ გეგმებზე. ახალი – ცივი – ომი ამიტომ გარდაუვალი იყო, ისევე როგორც დაუყოვნებლივ რეალიზაცია “ბუფერისა სლავებსა და ტევტონებს შორის” სსრკ-ის დანგრევის შემდეგ. შემთხვევითი არ არის, რომ ბუში დიდად აღტაცებული გახლდათ ლიტვის ნატო-ში მიღების გამო: “უკვე აღარ იქნება არც მიუნხენი, არც იალტა”.

ამრიგად, დანილევსკის საკრამენტული გამოთქმა რუსეთისა და ევროპის დაპირისპირების შესახებ XIX საუკუნეში, რომელსაც ბერლინის კონგრესამდე ნიღბავდნენ ერთგვარი ფანტასმაგორიით – თურქეთის იმპერიით, შესაძლოა პერეფრაზირებულ იქნას. სანამდე რუსეთსა და დასავლეთს შორის “იდგა კომუნისტური ფანტასმაგორია”, ცივი ომის ჭეშმარიტი მიზეზები შესაძლო იყო ვერც კი შეგვემჩნია, ხოლო როდესაც “მოჩვენება გაიფანტა”, “ჩვენ აღარაფერი დაგვრჩენია, თუ არა შევხედოთ სინამდვილეს პირდაპირ თვალებში”. უწინარეს ყოვლისა, სასარგებლოა რომ საკუთარი, და არა სხვისი თვალებით ვუყურებდეთ ჩვენს ისტორიას. ვინაიდან დღეს ნგრევის მთავარ ინსტრუმენტს წარმოადგენს მანიპულაცია ჩვენი ისტორიული და ეროვნული თვითშეგნებით.

ნატალია ნაროჩნიცკაია
22/08/2003
საიტზე narochnitskaia.ru გამოქვეყნდა 22.12.03

თარგმნა ირაკლი ხართიშვილმა

No comments:

Post a Comment