Thursday, May 17, 2012

რუსულ-თურქული დაპირისპირება როგორც კავკასიისა და მცირე აზიის გეოპოლიტიკურ რეალიათა განმსაზღვრელი ფაქტორი

კონსტანტინოპოლის დაცემა 1453 წელს, რაც ნიშნავდა ბიზანტიის იმპერიის – ანუ მეორე რომის დაღუპვას, იქცა მესამე რომის – რუსეთის მრავალსაუკუნოვანი მშენებლობის წინაპირობად, რომელმაც მემკვიდრეობით მიიღო მთელი ქრისტიანული სამყაროს თანამიმდევრული მტრის – თურქეთის წინააღმდეგ მთავარი, სასაზღვრო სიმაგრის (საყრდენის, оплот) ისტორიულ-პოლიტიკური ფუნქცია. ეს როლი, როგორც ისტორიული ბედი, რუსმა ხალხმა მიიღო (взвалил) საკუთარ თაზე იძულებით, ვინაიდან შემომტევი თურქული ექსპანსია არ უტოვებდა მას, თვითგადარჩენის მიზნით, სხვა არჩევანს.

მაგრამ რამდენადაც თურქებმა, ითვისებდნენ და ინელებდნენ რა განსაკუთრებით ინტენსიურად XIV საუკუნეში ახლო აღმოსავლეთსა და ანატოლიაში ბიზანტიას, ყველაზე უფრო ხშირად დასავლეთევროპულ საზოგადოებრიობათა დახმარებით, წინ წაიწიეს ბალკანეთსა და ევროპის სიღრმეში, რათა სრულებით ალყაში მოექციათ და იზოლირებული ჰყოლოდათ მაშინდელი მსოფლიოს ეკონომიკური, სულიერი და კულტურული დედაქალაქი – კონსტანტინოპოლი, ამით ოსმალები გადაიქცნენ საერთოევროპულ მუქარად, რომლის ლიკვიდაციისთვისაც მათი უწინდელი მოკავშირეები და პარტნიორები ანტიბიზანტიურ კოალიციაში – ავსტრია, უნგრეთი, სერბეთი, პოლონეთი, ჩეხეთი, ვალახეთი, გერმანული სახელმწიფოები, ვენეცია და სხვა იტალიური სახელმწიფოები, აგრეთვე ესპანეთი, არაერთხელ ქმნიდნენ კავშირებს და აწყობდნენ ჯვაროსნულ ლაშქრობებს.

რუსეთი უშუალოდ შეეჯახა თურქებს კონსტანტინოპოლის დაცემიდან მხოლოდ 150 წლის შემდეგ, მეტად პროზაული მიზეზის გამო. ამ დროისთვის შავი ზღვისა და აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რეგიონში ჩამოყალიბებულ იქნა ორი მონათესავე თურქული სახელმწიფო წარმონაქმნის – ყირიმის სახანოსა და ოტომანური სახელმწიფოებრიობის – ბატონობა ისლამიზებული მომთაბარე ხალხების მორალითა და ზნეობრიობით, რომელთა შეგნებასა და პრაქტიკაშიც არ იყო ისეთი ცნებები, როგორიცაა მუშაობა, მეწარმეობა, შემოქმედება, შენება (созидание), სამაგიეროდ იყო პროზაული პრაგმატული პრიმიტივიზმი – თარეში (набег), ნადავლი, ძარცვა, ხოლო მეწარმეობაში კი მათ ძალზედ სწრაფად და ეფექტურად აითვისეს მხოლოდ ერთი დისციპლინა – მონებით ვაჭრობა, სხვაგვარად მოაზროვნე ქრისტიანების ტოტალურ განადგურებასთან ერთად.

მაგრამ ამ დანაშაულებრივი ხელობის ავბედით პარტნიორებს შორის მოხდა შრომის განაწილებაც...

ისტორიულად დამტკიცებულია, რომ მიზიდულობის მაგნიტს მომთაბარეებისთვის წარმოადგენს თავდასხმების (თარეშების) ორგანიზება ბინადარი (оседлые) ხალხების ყველაზე უფრო მდიდარ ქალაქებსა და პროვინციებზე, სადაც ნადავლს უფრო მეტი წონა აქვს, ამიტომ თურქები, ინელებდნენ რა ბიზანტიური ღვეზელის გიგანტურ ეკონომიკურ პოტენციალს, მაინც, ინერციით, ენერგიულად, მაგრამ უფრო ნაკლები გულმოდგინებით აგრძელებდნენ შეტევას ბალკანეთზე, უნგრეთზე, ავსტრიასა და ზოგიერთ სხვა ქვეყანაზე, მისცეს რა, თავიანთი დაუსრულებელი გაუმაძღრობის მიუხედავად, უმცროს ყირიმელ პარტნიორს მაშინ ძალადობრივად მითვისებული სიმდიდრეების თვალსაზრისით ნაკლებად საინტერესო რუსეთი, ლიტვა, რჟეჩ პოსპოლიტა, რამაც გზა მისცა ყირიმელ თათრებს, მათი ძირითადი სამეურნეო საქმიანობის მხრივ, ნადავლისა და მრავალრიცხოვან აღმოსავლურ ბაზრებში მონებით ვაჭრობისკენ, რისთვისაც ფართოდ იყენებდნენ რუსი ხალხის ადამიანურ რესურსებს.

ამასთან დაკავშირებით უპრიანია გავაკეთოთ, შესაძლოა სადაო დასკვნა, რომ ბიზანტიის იმპერია, თავისი პოლიეთნიკური ხალხის შრომისა და გენიის წყალობით, გადაიქცა ხელთუქმნელ კაშხლად, რომლის ნაპირებთანაც გაძარცვული ქონებით თანდათანობრივად გაჯერების გზით დაიწყო ველის ხალხების შეტევითი მგზნებარებისა და ენერგიის ამოწურვა, ე. ი. ბიზანტიელი ხალხისა და მისი ახლანდელი გაფანტული ნამსხვრევების წინაშე ბერძნების (საბერძნეთისა, კვიპროსისა, ჩრდილო-აღმოსავლეთ შავზღვისპირეთისა, აგრეთვე ისლამიზებული და თურქეთში დარჩენილი პონტოელ, კაპადოკიელ და იონიელ ბერძენთა მასებისა), სომხების, სერბების, ასირიელების, სირიის, ლიბანისა და პალესტინის ქრისტიანების, ბულგარელების, ეთიოპელების, იეზიდებისა და სხვათა სახით (1) – ევროპის ხალხები აუნაზღაურებელ ვალში არიან, ვინაიდან ეს ფენომენი რომ არ ყოფილიყო, ველის ხალხების მომთაბარე ენერგია, ნადავლის ძიებაში მიიყვანდა მათ ბრიტანეთში, სკანდინავიაში და თვით ყინულოვანი ოკეანის ნაპირებზეც კი – მაშინ მსოფლიო ცივილიზაციის ბედი, იქნებოდა რა გადაჩეხილი წყვდიადში, და სულ სხვანაირი აღმოჩნდებოდა!

ამასთან ერთად, რუსეთ-თურქეთის ბრძოლის ისტორია შეადგენს, პირობით, რამდენიმე პერიოდს.

1-ლი პერიოდი დაკავშირებულია თურქეთის წინსვლასთან ზღვისპირეთის ჩრდილოეთ მხარეს და მოიცავს მთელ XVII საუკუნეს. ამ პერიოდის დამახასიათებელი ნიშანი გახლდათ რამდენიმე ევროპულ ქვეყანასთან ერთად ერთობლივი ბრძოლა თურქეთის ექსპანსიასთან.

მე-2 პერიოდმა მოიცვა პრაქტიკულად მთელი XVIII საუკუნე და საკუთარი თავით აღნიშნა რუსეთის გადამჭრელი შეტევა, როგორც მთავარი ანტითურქული ძალისა მსოფლიო მასშტაბით.

მე-3 პერიოდი XIX საუკუნის პირველი დეკადიდან თვით 1917 წლამდე – ხდება საერთოევროპულ ანტითუქრულ სოლიდარობაზე უარის თქმა, და თურქეთს, უკვე სისხლისგან დაცლილს, იყენებენ რუსეთის მოწინააღმდეგენი, ბასტიონის სახით, დასავლეთისკენ რუსული წინსვლის გზაზე.

მე-4 პერიოდი სათავეს იღებს ბოლშევიკური გადატრიალებიდან და გრძელდება ჩვენს დღეებამდე.

თურქეთთან ბრძოლა რუსეთისთვის დაიწყო გაცილებით უფრო ადრე მანამდე, სანამ მოხდებოდა პირდაპირი დაჯახება ორივე ქვეყნის ჯარებს შორის.

1471 წელს თურქებმა დაიპყრეს აზოვისპირეთი, 1475-ში დაეცა ციხესიმაგრე აზოვი, 1484-ში მათ წაართვეს მოლდავეთს კილია დუნაის შესართავში და ბელგოროდი დნესტრის შესართავში. მაგრამ რუსეთს, როგორც ზემოთ იყო თქმული, მოუწია პირდაპირი კონტაქტი ჰქნოდა თურქეთის ვასალთან – ყირიმის სახანოსთან – ოსმალური აგრესიის დამრტყმელ ძალასთან რუსეთისა და სხვა სლავური ქვეყნების წინააღმდეგ. 1507 წლის შემდეგ ყირიმელი თათრები, ზოგჯერ ძალების კონცენტრაციით 100 ათას ადამიანამდე, სისტემატიურად აჩანაგებდნენ (опустошали) არა მხოლოდ მოსკოვის სახელმწიფოს სამხრეთ ნაწილს, არამედ იმ რუსულ მიწებსაც, რომლებიც იმყოფებოდა რჟეჩ პოსპოლიტას ოკუპაციის ქვეშ, თითქოსდა დაცინვით, სამშვიდობო შეთანხმებისა და კავშირის მიუხედავად პოლონეთსა და თურქეთს შორის, მისი ვასალი – ყირიმელი თათრები მუდმივად თავს ესხმოდნენ უკრაინას, ხოლო 1577-1578 წლებში მიმართეს მთელ შემოსევას (нашествие), წაიყვანეს რა ტყვედ 100 ათასამდე ადამიანი, 1593 და 1594 წლებში გაძარცვეს ვოლინი.

მოსკოვის სამეფოს მიწაზე მხოლოდ XVI საუკუნის პირველი ნახევრის განმავლობაში მოაწყვეს 43 მსხვილი თარეში (набег). თათრების თარეშებმა შეიძინა სისტემატური ხასიათი. 24-წლიანი ლივონიის ომის პერიოდში მხოლოდ სამმა წელმა ჩაიარა თარეშების გარეშე. 1571 წელს თათრებმა მოსკოვი ცეცხლს მისცეს, სასტიკად დაამარცხეს 36 ქალაქი, გაანადგურეს 60 ათასი ადამიანი და დაატყვევეს ამდენივე. რუსეთს ჰქონდა შესაძლებლობა, რომ სამხრეთ საზღვარზე ჰყოლოდა მხოლოდ 15-20 ათასიანი ჯარები, რომლებიც გაფანტული იყვნენ დიდ მანძილზე და თუმცა კი ფრონტალურ ბრძოლებში თათრების ძალები შედარებით ადვილად განიბნეოდნენ რუსული ცხენოსანი ჯარის მიერ, ისინი ამჯობინებდნენ მოქმედებას მალულად მცირე რაზმებით, თავს არიდებდნენ რა, როგორც წესი, პირდაპირ ბრძოლას და მოულოდნელად ესხმოდნენ თავს რუსების დაუცველ დასახლებულ პუნქტებს. თათრების მიერ რუსეთისთვის მოყენებული ზარალი კატასტროფული იყო.

თურქეთი რუსეთთან ბრძოლაში გარკვეულ დრომდე იყენებდა თავის ყირიმელ ვასალს, მაგრამ ყაზანისა და ასტრახანის სახანოებზე რუსეთის კონტროლის დამყარების შემდეგ მოხდა პირველი პირდაპირი დაჯახება რუსებისა თურქებთან 1569 წელს. 17 ათასმა თურქმა და 50 ათასმა თათარმა მოახდინა ერთობლივი ლაშქრობის ორგანიზება ასტრახანზე. 1572 წელს მრავალრიცხოვანი თათრულ-თურქული ურდო წამოვიდა მოსკოვზე, მაგრამ განადგურებულ იქნა მისგან სულ რამდენიმე კილომეტრში.

თურქულ ექსპანსიაზე პასუხად იქცა დონისა და ზაპოროჟიეს კაზაკების ლაშქრობები მათ წინააღმდეგ. ასე შედგა კაზაკური ლაშქრობები 1502 და 1504 წლებში ტამანზე, 1516-ში ბელგოროდზე, 1523, 1527, 1528, 1538, 1541, 1545, 1547, 1548, 1551 წლებში ოჩაკოვზე, 1556-ში ქერჩსა და ოჩაკოვზე, 1558 წელს პერეკოპსა და ჯარილღაჩზე, 1560-ში კაფაზე, 1574-ში აზოვსა და ბელგოროდზე, 1575-ში ტრაპიზონზე, სინოპსა და კონსტანტინოპოლზე, 1576 წელს კილიაზე, სილისტრიასა და ვარნაზე, აგრეთვე 1602-დან 1696 წლის ჩათვლით პრაქტიკულად ყოველწლიურად ხორციელედებოდა კაზაკების ლაშქრობები თურქეთის შავი ზღვის სანაპიროზე, ხოლო 1637-1642 წლებში კი დონის კაზაკებს დაკავებული ჰქონდათ აზოვი.

კონტრშეტევით წარმატებული ბრძოლის პირველი დასკვნა რუსი ადამიანების მიერ წარმატებით აღმოჩნდა ათვისებული – ველის მცხოვრებთა თავდასხმებს უპირისპირებდნენ კაზაკთა თავისუფალი დასახლებების ირეგულარულ ფორმირებათა კონტრდარტყმებს, დამისამართებული შურისძიების გზით, მათივე მეთოდით, მაგრამ უფრო მეტი მამაცობით.

ალექსი მიხეილის ძის მეფობის დროს, საქმის მდგომარეობა ხარისხობრივად იქნა შეცვლილი. რუსეთი გამოერკვა არეულობის (смута) შემდეგ და თანდათანობით დაიწყო კონტრშეტევაში გადასვლა.

1648 წლიდან თათრები მსხვილ თავდასხმებს რუსეთზე უკვე ვეღარ ახდენდნენ, მაგრამ, იგრძნეს რა სისუსტე უკრაინაში, მათ 1654-1657 წლებში მოახდინეს იქ 38 თავდასხმა, წაიყვანეს რა ტყვედ 52 ათასი ადამიანი. 1676 წელს დაიწყო მსხვილმასშტაბიანი ომი თურქეთთან, რომელიც გაგრძელდა 1681 წლამდე. ჩიგირინთან მოწინააღმდეგე განადგურებულ იქნა (1677 წლის 28 აგვისტოს) და, მიატოვა რა ზარბაზნები, გაიქცა. მთლიანობაში თურქებმა მოკლულებით დაკარგეს 30 ათასზე მეტი ადამიანი.

რუსეთის თურქეთთან ისტორიული ბრძოლის მეორე პერიოდი დაკავშირებულია პეტრე I-ისა და ეკატერინე II-ის ბიზანტიურ პოლიტიკასთან.

XVIII ასწლეულის დასაწყისში თურქეთის ურთიერთობები აღმოსავლეთის ქრისტიანებთან ავიდა ახალ, მანამდე უნახავ დონეზე. სახელდობრ, პეტრეს მმართველობის პერიოდისთვის ბალკანეთის, კავკასიისა და მთელი ახლო აღმოსავლეთის დაჩაგრული ქრისტიანული ხალხების შეგნებაში გამოკირსტალება ხდებოდა რუსეთის ხატისა, როგორც ღვთის მიერ ბოძებული ბიზანტიის მენაცვალისა (მემკვიდრისა, преемника) და მრავალსაუკუნოვანი თურქულ-ისლამური უღლისგან მთელი მართლმადიდებლური აღმოსავლეთის განმათავისუფლებელისა (2). 1701 წელს პეტრე I-თან მოლაპარაკებებისთვის მოსკოვში ჩამოვიდა სომხური განმათავისუფლებელი მოძრაობის ერთერთ წინამძღოლთაგანი ისრაილ ორი (3). მან თან ჩამოიტანა სომეხი თავად-მელიქების მიმართვა რუსი მეფისადმი, რომელშიც ისინი სთხოვდნენ რუს მეფეს გაეთავისუფლებინა ისინი “ურჯულოთა” უღლისგან. “ჩვენ არა გვაქვს სხვა იმედი, ჩვენ ვიმედოვნებთ ღმერთსა და შენს ქვეყანაზე”. ი. ორმა შესთავაზა პეტრეს პროგრამა შემდეგი პუნქტებისგან. სომეხი და ქართველი ხალხების განთავისუფლებისთვის საკმარისია გაგზავნილ იქნას სამხრეთ კავკასიაში 25-ათასიანი რუსული არმია: 15-ათასიანი კაზაკების ცხენოსანი ჯარი და 10 ათასი ქვეითი ჯარი. კაზაკები ივლიან დარიალის ხეობით, ხოლო ქვეით ჯარს კი ასტრახანიდან გამოგზავნიან კასპიის ზღვით. კავკასიის მიწაზე რუსულ არმიას შეუერთდებიან სომხური და ქართული შეიარაღებული ძალები და რუსებთან ერთობლივად დაიძვრებიან სალაშქროდ თურქეთის წინააღმდეგ. პეტრემ მთლიანად მიიღო პროექტი და დაპირდა შვედებთან ომის დასრულების შემდეგ მაშინვე დახმარებოდა სომეხ და ქართველ ხალხებს.

1721 წელს ჩრდილოეთის ომის დასრულების შემდეგ პეტრე I-მა დაიწყო თავისი სახელგანთქმული “სპარსული” ანუ “კასპიის” ლაშქრობა კასპიის ზღვის დასავლეთ ნაწილის დაუფლებსა და ირანსა და კავკასიაში თურქების აგრესიის თავიდან აცილების მიზნით. პეტრეს ლაშქრობის საბოლოო მიზანი გახლდათ რუსეთისთვის აღმოსავლეთ სომხეთისა და აღმოსავლეთ საქართველოს შემოერთება (4). 1722 წლის ზაფხულში რუსული ჯარების შევიდნენ დარუბანდში და დაიკავეს ქალაქები ბაქო, რეშთა და რიგი კასპიისპირა რაიონებისა.

მაგრამ რუსული ჯარების შემდგომი წინსვლა შეჩერებულ იქნა ფართომასშტაბური თურქული აგრესიით კავკასიაში, და თურქეთის ერთმნიშვნელოვანი მხარდაჭერით ინგლისისა და საფრანგეთის მხრიდან. და თუმცა კი რუსეთს თავს მოახვიეს პირობები, რომელთა მიხედვითაც მას არ შეეძლო პირდაპირი სამხედრო მხარდაჭერა აღმოეჩინა მებრძოლი სომხურ-ქართული მხარისთვის, მაგრამ რუსული მთავრობა გაუხმაურებელ (ფარულ) მხარდაჭერას, მატერიალურსაც და მორალურსაც, აღმოუჩენდა სიუნიკისა და არცახის სომხურ ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობას. და რუსული დიპლომატიისთვის, თუნდაც ასეთ არახელსაყრელ დროს, დღის წესრიგიდან არ იხსნებოდა აღმოსავლეთ სომხეთისა და აღმოსავლეთ საქართველოს რუსეთისთვის შემოერთების საკითხი. და მხოლოდ პეტრე I-ის სწრაფმა სიკვდილმა გადასწია აღმოსავლეთ სომხეთისა და აღმოსავლეთ საქართველოს რუსეთთან შემოერთება XIX საუკუნის დასაწყისამდე.

მრავალსაუკუნოვან გეოპოლიტიკურ დაპირისპირებას დასასრული დაუდო სამმა რუსულ-თურქულმა ომმა XVIII საუკუნეში. 1735-1739 წლების ომის შედეგად რუსულმა ჯარებმა საომარი მოქმედებების თეატრი გადაიტანეს ყირიმში და აიღეს ბაღჩისარაი, ხოლო 1737-ში კი თათრები დაამარცხეს ყარასუ-ბაზარში, გაათავისუფლეს აზოვი და ოჩაკოვი. ამასთან გამარჯვებებს აღწევდნენ მოწინააღმდეგესთან შედარებით მცირე დანაკარგებით (ზოგჯერ 10-ჯერაც კი). ომი დასრულებულ იქნა ბელგრადის სამშვიდობო ხელშეკრულებით, რომლის მიხედვითაც რუსეთს დაუბრუნდა აზოვი.

პირველი ომი ეკატერინე II-ის დროს, 1768-1774 წწ., დაიწყო თურქეთმა და იგი დასრულდა ქუჩუკ-ყაინარჯის ზავით 1774 წლის 20 ივლისს და რუსეთს შემოუერთდა შავი ზღვისპირა პროვინციები.

მეორე ომი 1787-1791 წწ. დასრულდა იასის ზავით და სამუდამოდ მოახდინა თურქეთის ბატონობის ლიკვიდაცია შავი ზღვის პირეთში, ხოლო რუსულმა ფლოტმა კი მიიღო შავი ზღვის სრუტეებში თავისუფლად გასვლის უფლება.

XVIII-XIX საუკუნეების რუსეთ-თურქეთის ომების შედეგად, თურქეთისთვის მიყენებულ იქნა ისეთი დარტყმები, რომელთაგან გამორკვევა მან უკვე ვეღარ შეძლო თვით სსრკ-ის დაშლამდეც კი.

სწორედ XVIII საუკუნის რუსეთ-თურქეთის ომების წყალობით თურქეთმა უკვე დაკარგა მსოფლიო დერჟავის მდგომარეობა, მაგრამ მაინც, XIX ასწლეულის ზღურბლს გადააბიჯა როგორც ჯერ კიდევ საკმაოდ ძლიერმა, მაგრამ რომანულ-გერმანული და სლავური ცივილიზაციებისთვის ბედის ვეღარ განმსაზღვრელმა სახელმწიფომ, დანარჩენი წამყვანი ქვეყნების თანატოლი შესაძლებლობებით. თუმცა კი მისი ოკუპაციის ქვეშ ჯერ კიდევ იმყოფებოდა ბალკანეთისა და ანატოლიის ვრცელი რეგიონები, უპირატესად მართლმადიდებლური მოსახლეობით.

უზარმაზარი მნიშვნელობა ჰქონდა იმ გარემოებას, რომ XIX საუკუნის დასაწყისისთვის წარმოიქმნა კავკასიის ფრონტი. ათავისუფლებდა რა კავკასიას და საკუთარი დაცვის ქვეშ აჰყავდა რა ერთმორწმუნე მოსახლეობა, რუსეთი ღებულობდა პირდაპირ გასასვლელს თურქეთის აზიურ ტერიტორიებთან, რომლებიც ასევე მნიშვნელოვან ხარისხად დასახლებული იყო ქრისტიანი ხალხებით – ბერძნებით, სომხებით, ასირიელებით, იეზიდებით, მართლმადიდებელი სირიელებით, აგრეთვე ქურთებით (5).

ამ სიტუაციაში თურქეთი ძლიერ მხარდაჭერას აღმოუჩენდა კავკასიის მუსლიმან ხალხებს, ცდილობდა რა მათ გადაქცევას ანტირუსულ ბასტიონად, რომელიც წინ აღუდგებოდა რუსეთის კავშირს კავკასიისა და თურქეთის აღმოსავლეთ ვილაიეთების ქრისტიანებთან.

XIX საუკუნეში რუსეთი ოთხჯერ ეომა თურქეთს. 1806-1812 წლების ომი დაიწყო თურქეთმა, რომელსაც აქეზებდა ნაპოლეონის საფრანგეთი. ამის შედეგად თურქებმა განიცადეს დამარცხებანი – 1807 წლის 2 ივნისს ობილეშტთან და 19 ივნისს ზღვაში ათონთან – Агиос Орос, 1810 წლის 6 აგვისტოს და 1811 წლის 6 ივნისს ისინი ორჯერ იქნენ დამარცხებული რუშჩუკთან და, ბოლოს კი, განადგურებულნი სლობოძეისთან.

კავკასიაში 1807 წელს რუსებმა დაამარცხეს თურქები არპაჩაისთან, 1809 წლის ნოემბერში აიღეს ფოთი, 1810 წელს დაამარცხეს თურქებისა და სპარსელების გაერთიანებული ძალები ახალქალაქთან, 1810 წლის თებერვალში აიღეს სოხუმი და აფხაზეთის ხელისუფალმა ითხოვა რუსეთის მფარველობაში შემოსვლის შესახებ.

1812 წელს მზადდებოდა დესანტი კონსტანტინოპოლზე, მაგრამ იგი ვერ შედგა ნაპოლენთან დაწყებული ომის გამო. 1812 წლის 11 ივლისის ბუქარესტის სამშვიდობო ხელშეკრულებით, რუსეთის შემადგენლობაში ნებაყოფლობით საფუძველზე შემოვიდნენ ბესარაბია, აგრეთვე აფხაზეთი, სამეგრელო და იმერეთი, ხოლო სერბეთმა კი მიიღო ავტონომია თურქეთის შემადგენლობაში.

1828-1829 წლების რუსეთ-თურქეთის ომი დაკავშირებული იყო ბერძენი ხალხის 1821-1829 წლების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლის მხარდაჭერასთან. რუსული იარაღის გამარჯვებამ ნავარინის საზღვაო ბრძოლაში და ადრიანოპოლის აღებამ 1829 წლის 7 აგვისტოს აიძულა თურქები, კონსტანტინოპოლის დაკარგვის მუქარის ქვეშ, რომ ხელი მოეწერათ სამშვიდობო ხელშეკრულებაზე, რომელიც აღიარებდა საბერძნეთის სრულ ავტონომიას, მაგრამ უნდა აღინიშნოს, რომ ბერძნული აჯანყებისადმი დახმარებამ აშკარად დაიგვიანა, ვინაიდან აჯანყებული ბერძენი ხალხის წინააღმდეგ რვა წლის განმავლობაში იბრძოდა პრაქტიკულად მთელი მუსლიმანური სამყარო, მათ შორის ეგვიპტელებიც, რის შედეგადაც ბალკანური საბერძნეთის მოსახლეობის ნახევარი ამოწყვეტილ იქნა...

ამ კამპანიის ფუძემდებლურ შედეგებს შორის უზარმაზარ გეოპოლიტიკურ მნიშვნელობას იძენდა აღმოსავლეთ სომხეთის უმეტესი ნაწილის რუსეთთან შემოერთება, ხოლო დასავლეთ სომხეთში, პონტოსა და კაპადოკიის საბერძნეთში თურქული ბატონობის შემდგომი ლიკვიდაციის შემთხვევაში – ოსმალეთის იმპერიის დანგრევა (крушение) სრული იქნებოდა (6), მაგრამ ჩვენ ვვარაუდობთ, უფალი კი – განაგებს.

რუსეთის უპრეცედენტო გაძლიერებამ უკიდურესი განგაში გამოიწვია დასავლეთში. მაგრამ რუსეთის მნიშვნელობა იმდენად განმსაზღვრელი აღმოჩნდა, რომ მოცემულმა გარემოებამ გააჩერა დასავლეთი. ინგლისმა და საფრანგეთმაც კი ვერ გაბედეს რუსეთთან ომის დაწყება. მათ მოუწიათ შერიგებოდნენ არა მხოლოდ ანტიეგვიპტური დესანტის გადასხმას კონსტანტინოპოლში, არამედ 1833 წლის 26 ივნისის უნქიარ-ისქელესის შეთანხმებასაც, რომელმაც უცხო სამხედრო გემებს შემოსასვლელი ჩაუკეტა შავ ზღვაში.

მაგრამ XIX საუკუნის შუახანებისთვის სიტუაცია შეიქნა ხარისხობრივად განსხვავებული და ევროპულ სახელმწიფოთა მხარდაჭერით აღფრთოვანებულმა თურქეთმა მოახდინა 1853-1856 წლების ომის პროვოცირება, რომელიც დასრულდა მისთვის გულსაკლავად, ვინაიდან თურქული ფლოტი მთლიანად იქნა განადგურებული სინოპის ბრძოლაში, ხოლო ცნობილ ყირიმულ კამპანიაში კი რუსებს საქმის დაჭერა მოუწიათ არა თურქებთან, არამედ მათ ევროპელ მფარველებთან.

უარი თქვა რა 1870 წელს პარიზის ზავის პირობებზე, რუსეთი აღმოჩნდა ერთადერთი ქვეყანა, რომელიც ერთმნიშვნელოვნად მხარს უჭერდა ბალკანეთის ხალხებს. კავკასიაში რუსებმა 1977 წლის 3 ოქტომბერს აიღეს არტაანი, ერთი თვის შემდეგ ყარსი და მიადგნენ არზრუმს, ბალკანეთის ფრონტზე გარდატეხა საომარ მოქმედებებში მოხდა თურქული არმიის განადგურების (разгром) შემდეგ პლევნასთან.

1878 წლის ბერლინის ხელშეკრულებამ დააფიქსირა რუმინეთის, სერბეთის, ჩერნოგორიის დამოუკიდებლობა და ბულგარეთის ძალზედ ფართო ავტონომია. მეფის რუსეთმა დაიბრუნა სამხრეთ ბესარაბია, ხოლო კავკასიაში კი მას საბოლოოდ გადმოეცა მის მიერ რამდენჯერმე თურქებისგან ბრძოლით მოპოვებული აღმოსავლეთ სომხეთის ისტორიულად განუყოფელი ნაწილი – ყარსის ოლქი ქალაქებით: ყარსი, არტაანი, სარიყამიში, ოლთისი, ქაღიზმანი (Кагиван), ართვინი. რუსეთის იმპერიას ასევე შემოუერთდა შავი ზღვის პორტი ბათუმი (7). მაგრამ გაერთიანებული საერთოევროპული კოალიციის დიპლომატიამ, სადაც წამყვან როლს თამაშობდა გერმანია, აიძულა რუსული ჯარები იძულებით დაეტოვებინათ დასავლეთ სომხეთის ტერიტორია. სწორედ მოცემული გარემოების ძალით გადახედილ იქნა სან-სტეფანოს შეთანხმებები, რომლებიც რუსეთს გადმოსცემდნენ ანატოლიას (закрепляли за Россией Анатолию) და აახლოებდნენ “აღმოსავლური საკითხის” გადაწყვეტას – ქრისტიანი ხალხების გათავისუფლებას თურქეთის უღლისგან. სან-სტეფანოს ხელშეკრულების ბერლინის ხელშეკრულებით შეცვლამ ბევრ რამეში მინიმუმზე დაიყვანა რუსული იარაღის ბრწყინვალე გამარჯვებანი დასავლური დიპლომატიის ძალისხმევით, ხოლო დასავლურმა მთავრობებმა კი საბოლოოდ გააკეთეს ფსონი თურქეთზე, როგორც, მათი აზრით, ძირითად ბასტიონზე ახლო აღმოსავლეთისკენ რუსული წინსვლის გზაზე.

1885 წელს ბულგარეთმა შემოიერთა აღმოსავლეთ რუმელია, ხოლო 1887 წელს კი, კუნძულ კრეტას მოსახლეობის აჯანყების შედეგად, რომელსაც საბერძნეთმა მხარი დაუჭირა, ამ კუნძულმა მიიღო ავტონომია.

პირველი ბალკანური ომის მსვლელობისას 1912 წელს საბერძნეთის, ბულგარეთის, სერბეთისა და ჩერნოგორიის გაერთიანებულმა ძალებმა წაართვეს თურქეთს მისი ევროპული ტერიტორიები, კონსტანტინოპოლისა და თრაკიის ნაწილის გამოკლებით.

მაგრამ ბულგარეთი მაშინვე გამოვიდა თავისი მოკავშირეების წინააღმდეგ (მეორე ბალკანური ომი 1913 წ.), რომელთაც შეუერთდნენ თურქეთი და რუმინეთი და განიცადა დამარცხება, დაკარგა რა ახლად მიღებული შენაძენები, ხოლო თურქეთმა კი რამდენადმე გაიძლიერა თავისი პოზიციები.

პირველ მსოფლიო ომში თურქეთი, რომელიც რჩებოდა რუსეთის თანამიმდევრულ მოწინააღმდეგედ, ბულგარეთთან ერთად გამოვიდა ავსტრიულ-გერმანული ბლოკის მხარეზე.

კავკასიის ფრონტზე რიგი ოპერაციების მსვლელობისას (სარიყამიშის 1914 წ., ალაშკერტისა და ჰამადანის 1915 წ., არზრუმისა და ტრაპიზონის 1916 წ.) თურქებისგან გათავისუფლებულ იქნა დასავლეთ სომხეთის, კაპადოკიისა და პონტოს საბერძნეთის ვრცელი ტერიტორიები – ფრონტის ხაზი გადიოდა ტრაპიზონიდან და ერზინჯანიდან ვანის ტბამდე (8).

1917 წლის კატასტროფამ და ამასთან დაკავშირებით კავკასიის ფრონტის დაშლამ საშუალება მისცა თურქებს 1918 წელს დაეპყროთ სამხრეთ კავკასია და გასულიყვნენ ჩრდილოეთ კავკასიაზე, თანაც დაუნდობლად ეღვარათ სომხური, რუსული და ბერძნული სისხლი (9).

ისტორიული მომენტის ტრაგედია იმაში მდგომარეობდა, რომ თურქებმა შეძლეს რამდენიმე თვის განმავლობაში ცეცხლითა და მახვილი გაევლოთ კავკასიის მიწაზე. და მხოლოდ სომეხი მხედართმთავრისა და რუსული არმიის გენერლის ლეგენდარული ანდრანიკ სასუნსკის სამხედრო შენაერთების გააფთრებულმა წინააღმდეგობამ შეუშალა ხელი თურქულ ჯარებს იმაში, რომ 1918 წელს მთლიანად მოეხდინათ მთელი კავკასიის ოკუპაცია და გასულიყვნენ ვოლგისპირეთსა და შუა აზიაში (10).

ბრესტის ზავმა არსებითად კავკასია მისცა თურქეთისა და მისი უფროსი პარტნიორის ხელში (на откуп). ბოლშევიკები, რომლებიც “მშვიდობის გულისთვის” დემონსტრაციულად გამოვიდნენ პირველი მსოფლიო ომიდან მის დასკვნით ეტაპზე, პრაქტიკულად მაშინვე აღმოჩნდნენ თურქეთის მოკავშირეებად. თუმცა კი ახალგაზრდა თურქებთან მდგომარეობა მალევე უნდა გადაზრდილიყო ქემალისტებთან “ძმურ ერთიანობაში”.

მსოფლიო რევოლუციის დასავლეთში ჩავარდნის შემდეგ, ოცნებობდნენ რა რევანშზე აღმოსავლეთში, ბოლშევიკები დიდ იმედებს ამყარებდნენ თურქეთზე, რომელიც, ვითომდა, მათი იდეების მედროშე უნდა გამხდარიყო თურქულ-ისლამურ სამყაროში. აქედანაა უზარმაზარი პოლიტიკური, ეკონომიკური და სამხედრო მხარდაჭერაც თურქებისთვის, რომლის ლომის წილიც მოდიოდა სომეხ და ბერძენ ხალხებთან ბრძოლაზე. “ლეკები და კავკასიის ალბანეთის სხვა ძირძველი ხალხები აღმოჩნდნენ თურქებისა და თათრების (აზერბაიჯანელთა) ძალაუფლების ქვეშ. ამ დროიდან დაიწყო კავკასიის ალბანეთის მიზანმიმართული და ხისტი თურქიზაცია. თუმცა კი 1920 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ გაათავისუფლა ამიერკავკასია თურქებისგან, აზერბაიჯანს რესპუბლიკაში ხელმძღვანელობა დარჩათ თურქებს, რამდენადაც თურქული ოკუპაციის დროს ლეკი ეროვნული ლიდერები ფიზიკურად განადგურებულ იქნენ, ხოლო საბჭოთა რუსეთი კი ამ დროს აწარმოებდა პროთურქულ პოლიტიკას (11). ამის თაობაზე მეტყველებს ფაქტები. ასე მაგალითად, 1919-1920 წლების საბერძნეთ-თურქეთის ომში თურქეთმა მიიღო უზარმაზარი დახმარება საბჭოთა რუსეთისგან ფულით (10 მლნ. მანეთი ოქროთი), იარაღით, საბრძოლო მასალებით” (იხ. Абдурагимов Г. А. Кавказская Албания – Лезгистан: история и современность. СПб 1995 г., с. 276). წითელი არმიის რაზმები, ასრულებდნენ რა თავიანთ “ინტერნაციონალურ ვალს თურქი მშრომელების წინაშე”, თურქულ ჯარებთან ერთად 1919, 1920, 1921, 1922 წლებში ბოლომდე ანადგურებდნენ (добывали) ბერძნული მოსახლეობის მართლმადიდებლური ნაწილის ნარჩენებს, რომლებიც მანამდე სასწაულის ძალით იყვნენ გადარჩენილნი კაპადოკიასა და პონტოში 1915 წლის შემდეგ.

მაშინ უნიფხვო, მაგრამ “რევოლუციური” რუსეთის მხრიდან თურქეთის მისამართით გაწეული ზემასშტაბური სამხედრო დახმარების შედეგად იქცა საბერძნეთის დამარცხება 1919-1922 წლების ომში თურქეთთან. იგი დასრულდა მართლმადიდებლური ელინიზმის მცირეაზიური კატასტროფით, 800 ათასი ბერძნის – პონტოელებისა და კაპადოკიელების გენოციდით, აგრეთვე 2 მლნ.-მდე მართლმადიდებელი ბერძნის განდევნით, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილიც დაიხოცა ავადმყოფობისგან (ერთ მესამედამდე) მათი მიღებისთვის ბუნებრივად ვერმომზადებულ ბალკანეთის საბერძნეთში.

წარმატებით “გადაწყვიტეს რა” ბერძნული საკითხი, ბოლშევიკები შეუდგნენ სომხურის “გადაწყვეტასაც”. რევოლუციური მიმართულებით თურქეთის კიდევ უფრო მეტად წახალისების მიზნით 1921 წლის მოსკოვისა და ყარსის ხელშეკრულებებით სომხეთი გაყოფილ იქნა თურქეთსა და აზერბაიჯანს შორის. ასეთნაირად, თურქეთს დაუტოვეს არა მხოლოდ დასავლეთ სომხეთი კილიკიასთან ერთად – მრავალსაუკუნოვანი ტკივილი სომეხი ხალხისა, არამედ მას გადასცეს აღმოსავლეთ (რუსული) სომხეთის ნაწილიც ყარსის ოლქისა და სურამალინის მაზრის სახით. აზერბაიჯანს კი გადაეცა ნახჭევანი და ყარაბაღი, რითაც მოახდინეს ყარაბაღის ამჟამინდელი კონფლიქტის პროვოცირება.

მიუხედავად იმისა, რომ 30-იან წლებში ათათურქთან (მუსტაფა ქემალთან) მეგობრობა ნულამდე დავიდა (сошла на нет), ვინაიდან ბოლშევიკებშიც კი სახელმწიფო ინტერესებმა გაიმარჯვეს, ბოლშევიკური ისტორიული მეხსიერების ინერციულობა მათეულ პროთურქულ სიმპათიებში გამოვლინდა ბრეჟნევის პოლიტიკაში, რომელმაც 70-იან წლებში სანქცია მისცა თურქულ აგრესიას კვიპროსის წინააღმდეგ და მისი ტერიტორიის 2/5 ოკუპაციას. ეს სიმპათია იმდენად მდგრადია, რომ გაოცებს, ვინაიდან ჯერ კიდევ II მსოფლიო ომის წლებში, ფაქტიურად იყო რა ჰიტლერის მოკავშირე, თურქეთმა თავი მოუყარა საბჭოთა ამერკავკასიის საზღვრებთან 26 დივიზიას და მხოლოდ სტალინგრადთან გერმანელების განადგურებამ გაუნელა მათ ჟინი, თუმცა კი, თუ ისინი ცხვირს შემოჰყოფდნენ, მაშინ მას, შესაძლოა, დამშვიდობება მოუწევდა აღმოსავლეთ სომხეთის ყარსის ოლქთან და ბერძნულ პონტოსთან. საერთოდ, ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ საფუძველი დაუდო ქვეყნის ახლანდელ დაშლას (1991 წელს), მოქმედებაში მოიყვანა რა ფსევდოკონსტიტუციის მეშვეობით რუსეთის ეროვნულ-ტერიტორიული დაყოფის გრადაცია, ე. ი. ჩადებულ იქნა შენელებული მოქმედების ბომბი, რომელიც ბელოვეჟის ტყეში ააფეთქეს ელცინმა, კრავჩუკმა და შუშკევიჩმა – პლანეტარული მასშტაბის ნაციონალ-გამყიდველებმა, რამაც რუსეთი კალმის ერთი მოსმით გადაისროლა XVII საუკუნის საზღვრებში. მსოფლიო და რუსული ისტორიის სამასი წელიწადი, სავსე რუსი ხალხის მილიონობით მსხვერპლით, აღმოჩნდა ამაო. ამასთან ერთად რუსეთისა და საბჭოთა კავშირის პოლიტიკური ელიტა პასუხისმგებელია იმ დიდ მსხვერპლზეც, რომელიც გაიღეს ოსმალური იმპერიის მართლმადიდებელმა ხალხებმა. ობიექტურად ხომ სწორედ რუსეთის 500-წლიანი ბრძოლა თურქეთთან აღაფრთოვანებდა ბერძნებს, სომხებს, სერბებს, ასირიელებს, სირიელებს, იეზიდებს, ბულგარელებსა და რუმინელებს ბრძოლისთვის საერთო მტრის წინააღმდეგ (12). ორიენტაცია ერთმორწმუნე რუსეთის სახელმწიფო მანქანაზე და რუსული ინტერესებისადმი ერთგულება ძვირად დაუჯდა ამ ხალხებს. მხოლოდ 1890-დან 1923 წლის ჩათვლით თურქებმა გაანადგურეს 6 მლნ. სომეხი და ბერძენი, 800 ათასი ასირიელი, 700 ათასი სირიელი ქრისტიანი, 500 ათასი ბულგარელი და 250-300 ათასი იეზიდი.

მიმოვიხილავთ რა რუსულ-თურქული ურთიერთობების ხუთსაუკუნოვან ისტორიას, შეგვიძლია დარწმუნებით განვაცხადოთ, რომ მათი ინტერესები პოლარულად ანტაგონისტურია, ჯერ ერთი, გეოპოლიტიკური არსით, მეორეც, ნაწილობრივ, კულტურულ-რელიგიურ ასპექტში, ვინაიდან ბალკანეთი, კავკასია და ყირიმი გეოპოლიტიკური აზრით – ბუფერული ზონებია და შესაძლებელია იყვნენ ან დიდი რუსული დაბლობის გავლენისა და კონტროლის სფეროში, ან ანატოლიის (ბალკანეთთან, კავკასიასა და ყირიმთან შეხებაში); ან კიდევ ირანის ზეგანისა (კავკასიასა და ყირიმთან და ნაკლები ხარისხით ბალკანეთან შეხებაში).

ამ ბუფერული ზონების ხალხებმა და ელიტებმა, როგორც ჩანს, მშვიდად უნდა მიიღონ მოცემული აქსიომა და თავიანთი არჩევანი გააკეთონ ამ პლანეტარული სამკუთხედის პოლუსებს შორის, არ დაღვრიან რა უსარგებლოდ თავიანთი ეროვნული საზოგადოებრიობის რიგითი წევრების სისხლს, მაგრამ, უპირობოდ, მხოლოდ თავიანთი საკუთარი ეროვნული ანალიზის ჩატარების შემდეგ. რუსეთის იმპერია, რომელმაც საკუთარ თავში შემოიკრიბა მრავალი ხალხი, სამხრეთისა (ოსმალეთი და სპარსეთი) და დასავლეთევროპული იმპერიებისგან განსხვავებით, თავის სახელმწიფოებრიობას აგებდა ისე, რომ არ თრგუნავდა ეთნოსებს, არამედ ქმნიდა წინაპირობებს მათი დემოგრაფიისა და კულტურის აღორძინებისთვის, თვით სახელმწიფოებრიობის უსისხლოდ მიცემითაც კი ასეულობით ხალხისთვის, რომელთაც ასეთი რამ არასოდეს ჰქონიათ.

თურქული სახელმწიფოებრიობა თავისი არსებობის 500 წელზე მეტი ისტორიის მანძილზე მრავალჯერ (мириады раз) ამტკიცებდა, რომ იგი თვით ჩვენს დროებამდეც კი წარმოადგენს გენოციდურ სახელმწიფოს, დამონებული ხალხების ძვლებზე ზესახელმწიფოს – დიდი თურანის – აშენების მებრძოლი იდეოლოგიით. იყენებს რა მისი ძალაუფლების ქვეშ მყოფი არათურქი ხალხების ეროვნული თავისებურებების დასათრგუნავად ნეისმიერ საშუალებებს, სპობს რა ეროვნულ და ისტორიულ მეხსიერებას. ნათქვამთან დაკავშირებით აუცილებელია მოვიყვანოთ მაგალითი თურქეთის უახლესი ისტორიიდან. “ახალი და დემოკრატიული” თურქეთის ფუძემდებელმა ათათურქმა (მუსტაფა ქემალმა) სახელმწიფო დონეზე მისცა სანქცია ქურთი ხალხის განადგურებაზე. ასეთნაირად, XX საუკუნის 20-იან წლებში დაიწყო ქურთი ხალხის გენოციდი, რომელიც ახლაც გრძელდება და მოასწრო რამდენიმე მილიონი სიცოცხლის წაღება. მეტად მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ, რომ თუკი ბერძნებს, სომხებს, ასირიელებსა და იეზიდებს ანადგურებდნენ როგორც “ურწმუნოებს”, “რუსეთის მეხუთე კოლონას”, “დანას ზურგში”, და ამას ამართლებდნენ “თურქი ხალხის უმაღლესი ინტერესებით”, ახლა ანადგურებენ თურქების ერთმორწმუნე ქურთებს, რომლებიც ოსმალური იმპერიის მთელი ისტორიის მანძილზე იყვნენ მისდამი ყველაზე უფრო ლოიალური ხალხი, და თავიანთი შესაძლებლობების და მიხედვით, ემსახურებდნენ თურქული სახელმწიფოს ინტერესებს. აქ ზედმეტი არ იქნებოდა გაგვეხსენებინა, რომ თურქული ხელისუფლების მიერ გაბრუებული (დაბანგული, одурманиваемое) ქურთული მოსახლეობა ხანგრძლივი ისტორიული დროის მანძილზე აღმოჩნდებოდა ხოლმე მის ხელში იარაღად თურქებისთვის არასასურველი ხალხების განადგურების მიზნით. ასე, XIX საუკუნის 80-იან წლებში გასამხედროებულ რაზმებს “ჰამიდე” (თავიანთი სახელი მათ მიიღეს სისხლისმსმელი სულთნის აბდულ-ჰამიდის სახელისგან) ძირითადად აკომპლექტებდნენ ქურთებით. “ჰამიდეს” რაზმების წინაშე დასმული ამოცანა უკიდურესად მარტივი იყო – მშვიდობიანი მოსახლეობის – ბერძნულის, სომხურის, ასირიულისა და იეზიდურის – ტოტალური განადგურება. მაგრამ თურქული სახელმწიფო მანქანის არაადამიანური არსი აისახა მისი თანამიმდევრული ქცევის ულმობელ ლოგიკაში. ამ ხალხების კვალდაკვალ მოვიდა ქურთი ხალხის “რიგიც”.

ქურთებთან დაკავშირებული მოცემული მაგალითი წარმოადგენს თურქული სახელმწიფოს თავდაპირველი დანიშნულების თვალსაჩინო ილუსტრაციას, რომელიც არ ღალატობს თავის უძველეს შირაარსს – ზოოლოგიურ ზიზღს ყოველივე არათურქულისა და არათურანულისადმი, და თავის წინაშე აყენებს “ისტორიულ ამოცანას” აშენებისა “თურქეთისა თურქებისთვის”, “თურქეთისა როგორც შუქურისა მთელი მსოფლიოს თურქებისთვის” დამონებული არათურქი ხალხების ძვლებზე.

თურქეთის პანთურქისტები დღესაც, საკუთარი საზღვრების შიგნით ეწევიან მასირებულ პროპაგანდას, უწოდებენ რა, მაგალითად, ტელევიზორების ეკრანებიდან მათ მიერ ძალადობრივად ისლამიზებული 20 მილიონი ბერძნის (პონტოელების, კაპადოკიელებისა და იონიელების) დიალექტებს უძველესი თურქული ენის დიალექტებად; მათ რა თქმა უნდა, “არცხვენთ” ის გარემოება, რომ ისლამიზებული ბერძენი ქალების უდიდესი უმრავლესობა, განსაკუთრებით მთის სოფლებში, დღესდღეობითაც კი ვერ ფლობს თურქულ ენას, და მაინც ჩვენი სამხრეთელი მეზობლის ოფიციალური პროპაგანდა მუსლიმან ბერძნებს უწოდებს საპატიო თურქებს, პარალელურად ბალკანეთში თურქული სპეცსამსახურები, ცრუ (подставные) ფირმების მეშვეობით, ბულგარეთის, საბერძნეთის, სკოპიას (მაკედონიის), ალბანეთის, კოსოვოს, ბოსნიის, თვით მოლდავეთის გაგაუზიის ჩათვლითაც უფასოდ ავრცელებენ სპეციალურ სატელევიზიო ანტენებს, რომლებიც მთელი დღეღამის განმავლობაში იძლევიან დიდი თურანის ნაციონალისტურ-რელიგიური პროპაგანდის მიღების შესაძლებლობას, რიცხავენ რა საპატიო თურქებში მილიონობით ალბანელს, ბოშას, სლავურენოვან ბოსნიელს, помяков, ამასთან ერთად თურქეთის შიგნით, ზემოაღნიშნული ტაქტიკის შესაბამისად, პანთურქისტები აგიტაციას უწევენ ათეულობით მილიონ ქურთსა და სომეხ-ჰამშილს, “უწოდებენ რა” მათ საპატიო მთიელ თურქებს.

კიდევ ერთი საინტერესო დეტალი, მოახდინეს რა დამოუკიდებელი კვიპროსის 2/5-ის ოკუპაცია, შეეჯახნენ “თურქი” კვიპროსელების ბერძნულენოვნებას, რომლებიც ფაქტობრივად არიან გამუსლიმანებული ბერძნები. ამის გამო თურქული საოკუპაციო ხელისუფლება, თავისი მეხუთე კოლონის საფარველქვეშ, რაუფ დენკატაშის სახით, ერთის მხრივ მიმართავს მაქსიმალურ ძალისხმევას, რათა ბერძნულენოვანმა თურქმა კვიპროსელებმა დატოვონ სამშობლო (დღეისთვის 120 ათასი გამუსლიმანებული კვიპროსელიდან 50 ათასმა დატოვა კუნძული), მეორეს მხრივ კი, ანატოლიიდან შეყვანილ ქინა 120 ათასი ე. წ. კოლონისტი, რომლებიც ჩაასახლეს მართლმადიდებელი კვიპროსელებისთვის კუნძულის ჩრდილოეთში წართმეულ სახლებში. ხოლო “დიდი, ლიბერალური” ამერიკულ-დასავლეთევროპული ცივილიზაცია კი, რომელიც გენეტიკურად შედედებულია (заквашена) ორმაგ სტანდარტებზე, რა თქმა უნდა, დუმს, უწმენდს რა ევროკავშირში შესვლის გზას თავის სტრატეგიულ პარტნიორს, და ახლა ამაში იძულებით ჩართო საბერძნეთის მმართველი წრეებიც.

აშკარაა, რომ საპატიო თურქებად გახდომის მსგავს ხვედრს ამზადებს ჩვენი სამხრეთელი მეზობელი კავკასიის ხალხებისთვისაც, განსაკუთრებით მის ჩრდილოეთ ნაწილში აქ მუსლიმანი ხალხების სიჭარბის გათვალისწინებით.

როგორც შუა საუკუნეებშიც, მაშინ ოსმალური იმპერიის აშენებისთვის “საზარბაზნე ხორცად” იყენებდნენ – ყირიმელ თათრებს, ნაწილობრივ ისლამიზებულ ქურთებსა და კავკასიის ზოგიერთ ხალხს, აგრეთვე ალბანელებსა და ბოსნიელებს ბალკანეთში, ეგვიპტელებს ახლო აღმოსალეთში. ასევე ახლაც, რუსეთის დეზინტეგრაციის უახლოეს პირობებში – ჩვენმა ანტირუსულმა მოწინააღმდეგემ, იყენებს რა ელცინის ეპოქის ლიბერალური მმართველების დანაშაულებრივ “შეცდომებს”, რომლებმაც მოსკოვიდან ჩართეს ჩეჩენი ხალხის წინააღმდეგობა და ამით დააყენეს უახლესი ექსპერიმენტი რუსული სახელმწიფოებრიობის შემდგომი ნგრევის მიზნით, მსხვერპლის სახით ამოირჩია ვაინახი ხალხი, რომელიც წარმოადგენს პლანეტის უძველესი ცივილიზაციის – სახელდობრ, ურარტუს პირდაპირ შთამომავალს.

მაგრამ, დიაგნოზი და საბოლოო დასკვნა აშშ გლობალისტებისა და მათი თურქი პარტნიორების გეოპლანეტარული თამაშების გამო აუცილებელია გააკეთოს იმ ხალხების ინტელექტუალურმა ელიტამ, რომლებიც ჩართული არიან ახლანდელ ცხელ წერტილებში.

ჩვენ კი ვაცნობიერებთ, რომ ავბედით (ავის მაუწყებელ, зловещие) გეოარქიტექტორებს რუსეთის დაშლის კვალდაკვალ შემდგომ დაგეგმილი აქვთ თურქეთის უპირობო დაშლაც, ვინაიდან ეს სახელმწიფო, უნიტარული სახელმწიფო წყობილების მიუხედავად ფაქტიურად კვლავინდებურად რჩება იმპერიად (მისი 70 მილიონანი მოსახლეობის მხოლოდ 37%-ს თუ გააჩნია მეტ-ნაკლებად ჩამოყალიბებული თურქული ეროვნული თვითშეგნება – ეს გახლავთ ლიზა ნესტმანის გერმანული ინსტიტუტისა და ბრიტანელი მკვლევარის ჯ. პეტიფერის, აგრეთვე სხვა მრავალი ევროპელი მკვლევარის მონაცემები).

ჩვენი პოზიცია მეზობლის მიმართ არის – მისი საზღვრების ხელშეუხებლობა, მაგრამ უპირობო ფედერალიზაციით, ვინაიდან დაყოვნება განსაკუთრებით საშიშია, რადგანაც თავისუფლებით დაორსულებული ქურთები, პონტოელები, კაპადოკიელები, იონიელები, ლაზები, სომეხი-ჰამშილები, არაბები, ჩრდილოკავკასიელები, ბოშები... შიგნიდან ააფეთქებენ ამ ქვეყნის ერთიანობას, დაიღვრება ზღვა სისხლი. ჩვენ განსაკუთრებული ინტერესი გაგვაჩნია, რათა არ დავუშვათ მსგავსი ფინალი, ვინაიდან მცირე აზიის ბერძნულ ნაწილში – კაპადოკიაში, პონტოსა და იონიაში უწყვეტად მრავალი ათასწლეულის მანძილზე და ახლაც ცხოვრობს არანაკლებ 20 მილიონისა ჩვენი სისხლისმიერი ძმა, რომლებიც მუსლიმანები გახდნენ (13).

და ბოლოს, თურქეთი, რომელმაც თავის თავში მიიღო ბიზანტიური დიპლომატიის თითქმის ათასწლოვანი გამოცდილება, პლიუს პოსტბიზანტიური საკუთარი ისტორიის 500 წელიწადზე მეტი, ამ ქვეყნის მმართველ წრეებს საგარეო პოლიტიკის ქვაკუთხედად, დიდი თურანის მშენებლობის მისწრაფებებთან ერთად, ჩადებული აქვთ ერთმნიშვნელოვანი მიმართულება იქცნენ ევროკავშირის სრულუფლებიან წევრებად, რათა შემდეგ გახდნენ ევრაზიული ზესახელმწიფოს ცენტრი დემოგრაფიულად “ქრობადი” რუსეთის ნაცვლად. მსგავსი გლობასლისტური მიზანდასახულობა მოითხოვს მისგან საშინაო პოლიტიკის გადაწყობას (გადაკეთებას) მასში დასახლებულ ყველა ძირითად ისლამიზებულ ხალხთან მიმართებაში. პირველი “მერცხალი” შედგა თურქეთის დიდი ეროვნული კრების მიერ “ქვეყნის საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში რეგიონული ენების გამოყენების შესახებ კანონის” მიღებით.

თურქული პოლიტიკური ელიტის მიერ არჩეული სტრატეგიული კურსი, რა თქმა უნდა, გამოიწვევს პრიმიტიულ დონეზე მოაზროვნე პანთურქისტებისა და პანისლამისტების საპასუხო ნეგატიურ რეაქციას, მაგრამ, როგორც წარმოგვიდგენია, პოლიეთნიკურ თურქეთს XXI საუკუნის შუახანებისთვის ელოდება შთამბეჭდავი აშკარა წარმატებები, ვინაიდან ტექნოლოგიური პროგრესის განმსაზღვრელ მთავარ ამოცანას – მეზობელ ქვეყნებთან მეგობრული ურთიერთობების დამყარებას, მმართველი წრეები გადაწყვეტენ თურქეთის შესაბამისი დიასპორების პოლიტელიტის დახმარებით. ქურთული შტატის ან ავტონომიის არსებობა იქცევა არსებული პრობლემების გადაწყვეტის გარანტად არა მხოლოდ ერაყის, ირანის, სირიის, აზერბაიჯანის ქურთებთან, არამედ გახდება მტკიცე ურთიერთობების დამყარების საფუძველი ირანული ენობრივი ოჯახის ქვეყნებთან – ირანთან, ტაჯიკეთთან, ავღანეთთან და ნაწილობრივ სომხეთთან და პაკისტანთან; სომხურ-ჰამშილური შტატი ან ავტონომია გახსნის ორი ხალხის მრავალსაუკუნოვანი ურთიერთქმედების მთელი ნეგატივის კვანძს; სემიტური არაბულ-ასირიული შტატი იქცევა ურთიერთგაგების ხიდად უზარმაზარ არაბულ სამყაროსთან; ჩერქეზული ავტონომია ახალ იმპულსს მიანიჭებს თურქეთის შემოღწევას (внедрение) რუსულ ჩრდილოეთ კავკასიაში; და ბოლოს, სამი ბერძნული შტატი – პონტოსი, კაპადოკიისა და იონიის, თითოეული თავისი დიალექტით, თუნდაც ჯერ კიდევ ვერგაფორმებული (14), უკვე თამაშობს პოზიტიურ როლს კეთილმეზობლური ურთიერთობების დამყარებაში თურქეთსა და საბერძნეთს შორის, რომლებსაც ჩრდილს აყენებს თურქეთის მიერ ჩრდილოეთ კვიპროსის გაგრძელებული ოკუპაცია.

რაც შეეხება ყოფილი საბჭოთა კავშირის თურქულ (тюркские) სახელმწიფოებსა და რუსეთის ტიტულიან თურქულ ავტონომიებზე ზემოქმედების თურქულ ფაქტორს, მან, რა თქმა უნდა, უკვე მიაღწია თავის მაქსიმუმს და, ობიექტურად, პერსპექტივაში მიზანმიმართული იქნება ანკარის კონტროლის ქვეშ მყოფი ძლიერი თურქული (тюркский) ლობის შექმნაზე რუსეთის წარმომადგენლობითი და აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოებში, თურქულ სახელმწიფოთა კავშირის შექმნის საბოლოო მიზნით, რომელიც ითვალისწინებს რუსეთისგან, ჩინეთისგან, ირანისა და ავღანეთისგან, თვით მოლდავეთისა და ჩრდილოეთ კვიპროსის ჩათვლით მთელი თურქულენოვანი სამყაროს გამონაწევრებასა და დიდი თურანის ფარგლებში ჩართვას. ე. ი. თურქეთის სავარაუდო ავტონომიზაცია ვერ ხსნის ავტომატურად მის მეზობელთა საზღვრების ურყეობის პრობლემას – ყველაფერი დამოკიდებულია იმაზე, თუ რომელ მხარეს დაიძვრება თურქული სამყაროს საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ლოკომოტივი თურქეთის სახით.

რამდენადაც თურქეთის ყველა ეთნოსის წარმომადგენლები მეტი ან ნაკლები ხარისხით ჩართული არიან ამ ქვეყნის სახელისუფლებო და წარმომადგენლობითი სტრუქტურების ყველა განშტოებაში, ისინი, თითქოს და, უნდა ყოფილიყვნენ რუსეთის პოტენციური მოკავშირეები, განსაკუთრებით ისლამიზებული “მართლმორწმუნე” ბერძნების, სომხების, ქურთების სახით. მაგრამ მათ, არიან რა ისტორიული მეხსიერების მატარებლები, პირიქით, საკუთარ თავში თითქმის გენურ დონეზე მოახდინეს მათი ეროვნული ინტერესების “გამყიდველობის” გაკვეთილების კონცენტრირება “რუსი” ბოლშევიკების მხრიდან ბოლშევიკური რუსეთის ტერიტორიაზე – როგორც, მაგალითად, ჯუჯა (карликовая) სომხეთის შექმნა, ნახჭევნისა და ყარაბაღის გადაცემა აზერბაიჯანის შემადგენლობაში და წითელი ქურთისტანის სწრაფი ლიკვიდაცია აზერბაჯანში და მიკროსკოპული ბერძნული ავტონომიისა ყუბანზე, ასევე მასშტაბური დახმარება თურქებისთვის ამ ხალხების გენოციდის საქმეში XX საუკუნის პირველ სამ დეკადაში, რომელიც ქურთებთან მიმართებით დღესაც გრძელდება.

ქრისტიანული და ისტორიული ფაქტორების გათვალისწინებით, პოლიტიკური პრაქტიკა სასიცოცხლოდ აუცილებელია, ვინაიდან სასწორზეა (на кону) ჩვენი სამხრეთელი მეზობლის ახლანდელი მოსახლეობის 50%-ზე მეტის სიმპათია-ანტიპათია.

ხარლამპი პოლიტიდისი

რუსეთის ეროვნულ გაერთიანებათა კონგრესის წევრი

საიტზე pravoslavie.ru გამოქვეყნდა 2000-იანი წლების დასაწყისში

თარგმნა ირაკლი ხართიშვილმა


მთარგმნელის კომენტარები:

(1) – ავტორი რატომღაც არ იხსენიებს გამაჰმადიანებულ (ისლამიზებულ) ქართველებს; შესაძლოა იგი ამას აკეთებს იმის გამო, რომ კაპადოკიისა და პონტოს ბერძნებში ბევრნი იყვნენ და არიან ჯერ კიდევ გამაჰმადიანებამდე ელინიზებული ქართველები, რომელთა ქართული ძირების მოხსენიებას ბერძენი ავტორი, სამწუხაროდ, შეგნებულად გაურბის. გარდა კაპადოკიისა და პონტოს ელინიზებული ქართული წარმოშობის მოსახლეობისა, მცირე აზიაში და ამიერკავკასიის სამხრეთ-დასავლეთში ისტორიულად დასახლებული არიან გამაჰმადიანებული ქართველებიც, როგორც მესხები, ასევე ლაზებიც, მაგრამ რატომღაც თავის წერილში ხარლამპი პოლიტიდისი ამის აღნიშვნას დაჟინებით თავს არიდებს.

(2) – საქართველოს მეფე-მთავრებისთვის იმედები რუსეთის მოკავშირეობასა და მფარველობაზე მაჰმადიანთა წინააღმდეგ წარმოიშვა და ვითარდებოდა ჯერ კიდევ მოსკოვის რუსეთში იოანე III-ის, იოანე IV მრისხანისა და ბორის გოდუნოვის მეფობის ხანაში, ანუ XV საუკუნის მიწურულიდან და იყო ამ მხრივ კონკრეტული ნაბიჯებიც. თანაც კახეთის მეფეთა ლტოლვა რუსეთის მფარველობისკენ ძლიერი იყო არა მხოლოდ ირანის სახელმწიფოს დაქვეითებისა და დასუსტების ხანაში, როგორც წერს ხოლმე ამის შესახებ ნიშნის მოგებით ზოგიერთი რუსი ავტორი, არამედ თვით ირანის უძლიერესი შაჰის აბას I-ის მმართველობის ხანაშიც, XVI საუკუნის მიწურულსა და XVII-ის დასაწყისში, როდესაც თეიმურაზ I ათწლეულების მანძილზე აწარმოებდა ბრძოლას ირანთან და არ თმობდა მოსკოვის რუსეთისადმი მინდობასა და ერთგულებას. მან თავისი შვილიშვილი, ნიკოლოზ (ერეკლე) დავითის ძე, გაგზავნა აღსაზრდელად მოსკოვის სამეფო კარზე, სადაც ეს უკანასკნელი სამეფო ღირსების შესაბამისად იქნა მიღებული. XVII საუკუნის მიწურულისთვის, მაჰმადიანთა შემოტევის გამო, რუსეთში გაიხიზნა იმერეთის მეფე არჩილი, რომლის ვაჟიც, ალექსანდრე ბატონიშვილი დიდად იყო დაახლოებული ახალგაზრდა პეტრე I-თან, მას ახლდა ევროპაში დიდი ელჩობის დროს, განსაკუთრებით სწავლობდა საარტილერიო საქმეს და რუსეთში დაბრუნებისას სათავეში ჩაუდგა სამეფოს არტილერიას; შვედებთან პირველი წარუმატებელი ბრძოლების დროს ტყვედ ჩავარდა, სადაც წლების შემდეგ გარდაიცვალა კიდეც, თუმცა კი რუსეთის ხელმწიფე ბევრს ეცადა მის განთავისუფლებას. პეტრე I-ის მეფობის დროს რუსეთი კიდევ უფრო გაძლიერდა და ანგარიშგასაწევი ძალა შეიქნა ევროპულ პოლიტიკაში, უფრო აქტიური საქმიანობის შესაძლებლობა მიეცა ირანისა და ოსმალეთის მიერ დამონებული ქრისტიანი ხალხების ინტერესების დასაცავად. რუსი ავტორები ხშირად ტენდენციურად აცხადებენ ხოლმე იმის თაობაზე, რომ პეტრე I-ის გამოჩენამ განაწყო ეს ხალხები დაპყრობლების წინააღმდეგ საბრძოლველად და მხოლოდ ამითაც დიდი პროგრესული გავლენა იქონიაო. მაგრამ საქმე იმაშია, რომ ირანისა და ოსმალეთის ძალმომრეობის წინააღმდეგ და მათი უღლის გადაგდებისთვის ამიერკავკასიისა და ბალკანეთის ხალხები შეძლებისდაგვარად იბრძოდნენ რუსეთში პეტრე დიდის გამეფებამდეც, ჰქონდათ მათ ამ ბრძოლაში გამარჯვებებიცა და დამარცხებებიც. და ესეც უდაო ფაქტია, როგორც ის, რა თქმა უნდა, რომ რუსეთის გაძლიერებამ პეტრე I-ის მმართველობის ხანაში უდიდესი გავლენა იქონია მთელ ამ პროცესებზე და მყარი საფუძველი დაუდო ირანისა და თურქეთის ძალმომრეობის აღკვეთას კავკასიასა და ბალკანეთში.

(3) – ისრაელ ორის მოსკოვში ჩასვლამდე, როგორც ზემოთ ვთქვით, იქ იყო გახიზნული არჩილ მეფე თავისი ოჯახითა და მხლებლებით, და ამიერკავკასიის ქრისტიანი მოსახლეობის მძიმე მდგომარეობის შესახებ რუსეთში უკვე კარგად იქნებოდნენ ინფორმირებულნი. ამით არ გვინდა ჩრდილი მივაყენოთ ისრაელ ორის მისიას, არამედ უბრალოდ გულსატკენია, რომ ქრისტიანობისა და მამულიშვილობის პოზიციიდან მოლაპარაკე ხარლამპი პოლიტიდისი რატომღაც ქართველების ისტორიული დამოკიდებულებისა და მათი როლის დამცრობით ცდილობს თავისი სათქმელის გამოხატვას, და რაში სჭირდება ეს?

(4) – პეტრე I-ის მიზანი გახლდათ ირანში რუსეთის ვაჭრობისთვის ხელსაყრელი პირობების შექმნა, კასპიის ზღვის დასავლეთ სანაპიროზე რუსული გავლენის გავრცელება და იქ მყოფი რუსული სავაჭრო ჯგუფებისთვის საქმიანობაში ხელის შეწყობა, დაღესტნელი მფლობელების მხრიდან ძარცვა-რბევისგან მათი დაცვა. და ეს რუსულმა ჯარებმა უზრუნველყვეს კიდეც, ასევე რუსეთის მთავრობამ დაიცვა თავისი უფლებების საფუძვლიანობა 1723 წლის მოლაპარაკებებზე თურქეთთან, განსხვავებით თურქეთის მიერ იმხანად დაპყრობილი აღმოსავლეთ ქართველებისა და სომხების ინტერესების დაცვისგან, რაც პეტრე I-მა იმხანად ვერ შეძლო. თუმცა კი სავსებით სწორი იქნებოდა გვეთქვა, რომ საქართველოსა და სომხეთზე ზრუნვაც ასევე უდაოდ შედიოდა პეტრე I-ის ინტერესებში, მაგრამ ეს არ უნდა ყოფილიყო ისეთი განმსაზღვრელი, როგორც ამას წერილის ავტორი გვიხატავს.

(5) – სამწუხაროდ აქ ავტორი ისევ ჯიუტად ახდენს ქართველების იგნორირებას, რატომ? თუ ვინმე ქართველმა მას რაიმე აწყენინა, მთელი ქართველობა რა შუაშია?

(6) – 1828-1829 წლების რუსეთ-თურქეთის ომი ამიერკავკასიაში ძირითადად შემოიფარგლებოდა, რამდენადაც ვიცი, ახალციხის აღებითა და ამ საფაშოს ერთი ნაწილის – ისტორიული სამცხე-ჯავახეთის რუსეთის იმპერიასთან შემოერთებით. მეტ ამოცანებს რუსული სარდლობა იმხანად არ ისახავდა. და რა შუაშია აქ აღმოსავლეთ და დასავლეთ სომხეთი, ან კიდევ “კაპადოკიისა და პონტოს საბერძნეთი”?

(7) – ავტორი წერს, რომ 1877-78 წლების ომისა და 1878 წელს ჩატარებული ბერლინის კონგრესის შედეგად – “კავკასიაში კი მას (რუსეთს – ი. ხ.) საბოლოოდ გადმოეცა მის მიერ რამდენჯერმე თურქებისგან ბრძოლით მოპოვებული აღმოსავლეთ სომხეთის ისტორიულად განუყოფელი ნაწილი – ყარსის ოლქი ქალაქებით: ყარსი, არტაანი, სარიყამიში, ოლთისი, ქაღიზმანი (Кагиван), ართვინი. რუსეთის იმპერიას ასევე შემოუერთდა შავი ზღვის პორტი ბათუმი”. თურმე არტაანი, ოლთისი და ართვინი აღმოსავლეთ სომხეთის ნაწილი ყოფილა, ხოლო ბათუმი კი, უბრალოდ, “შავი ზღვის პორტი”. ესე იგი ქართველები საერთოდ არაფერ შუაში ყოფილან. და ამას წერს ადამიანი, რომელიც, რატომღაც ცდილობს დაგვარწმუნოს, რომ ქრისტიანობითა და მამულიშვილობით უყურებს საკითხებს, ანუ უფლისა და მოყვასის სიყვარულით. სინამდვილეში კი ამას აკეთებს მიკერძოებითა და, სამწუხაროდ, პროფესიული უსინდისობით.

(8) – 1914-1916 წლების ბრძოლების შესახებ ავტორი წერს: “თურქებისგან გათავისუფლებულ იქნა დასავლეთ სომხეთის, კაპადოკიისა და პონტოს საბერძნეთის ვრცელი ტერიტორიები – ფრონტის ხაზი გადიოდა ტრაპიზონიდან და ერზინჯანიდან ვანის ტბამდე”. ნუთუ ტრაპიზონიდან ერზინჯანამდე და ვანის ტბამდე ქართველების კვალი ასევე ვერ იპოვნა ჩვენმა ავტორმა? თურქული მოდგმის ხალხების მცირე აზიაში დამკვიდრებამდე აქ ხომ აღმოსავლეთ რომის, გნებავთ ბიზანტიის იმპერია იყო? ნუთუ იგი მონოეთნიკურ ბერძნულ სახელმწიფოს წარმოადგენდა? თუ ქრისტეს შობამდე I საუკუნეში აქ რომაული ჯარების მოსვლამდე უკვე იყო მკვიდრი მოსახლეობა? ან კიდევ პონტოს სამეფო, რომელიც კულტურულად უდაოდ ელინისტურ სახელმწიფოს წარმოადგენდა, ეთნიკურად წმინდად ბერძნული იყო, რომელი ბერძნული ტომებით იყო დასახლებული კაპადოკია და პონტო – დორიელებით, იონიელებით, ლაკედემონელებით და სხვით? ნუთუ ისტორიის მამად წოდებული ჰეროდოტე თანამედროვე ტრაპიზონის, ერზინჯანის ან ვანის ტბის სანახებს ბერძენთა სამკვიდრო ოლქებად ასახელებს? თუკი შემდგომ საუკუნეებში ელინისტური სახელმწიფოები აქ ადგილობრივი ძირძველი მოსახლეობის დამპყრობლებად და ასიმილატორებად მოგვევლინენ, მაშინ იქნებ სამართლიანია, რომ შემდეგში თავადვე აღმოჩნდნენ დაპყობილნი და წიხლდაჭერილნი უცხო და უხეში ძალის მიერ, ნუთუ ამანაც ვერ ასწავლა ჭკუა დღევანდელ “მამულიშვილებს”?

(9) – 1918 წელს თურქებს ამიერკავკასია არ დაუპყრიათ, ვინაიდან ისინი გააჩერეს მათივე მოკავშირე გერმანელებმა, რომლებიც გამოვიდნენ შუამავლებად მოლაპარაკებებში, რომ თურქეთი დაკაყოფილებულიყო ბრესტის ზავით მისთვის დადგენილი ტერიტორიების დაკავებით, ხოლო დანარჩენ ამიერკავკასიურ მიწებზე პრეტენზიები არ განეცხადებინა. საქართველოში ეს გახლდათ ტფილისის გუბერნიის ახალციხისა და ახალქალაქის მაზრები და ქუთაისის გუბერნიის ბათუმისა და ართვინის ოკრუგები. ამის შემდეგ ამიერკავკასიაში დამყარდა გერმანიის ფაქტობრივი პროტექტორატი, რომელიც თუმცა კი ხამოკლე აღმოჩნდა, იმავე 1918 წლის შემოდგომაზე I მსოფლიო ომში გერმანიისა და მისი მოკავშირეების (მათ შორის თურქეთის) დამარცხების შედეგად. ამის შემდეგ თურქებს მოუწიათ ბრესტის ზავის თანახმად დაკავებული ოლქების დატოვებაც. ასე რომ, ავტორი აქაც აშკარად ტყუის.

(10) – ბრესტ-ლიტოვსკში საბჭოთა რუსეთსა და გერმანიას შორის ზავის დადებამდე თურქეთის ფრონტზე იდგნენ რუსეთის ჯარები. 1918 წლის 3 მარტს ზავის დადების შემდეგ რუსულმა ჯარებმა დაიწყეს ფრონტიდან მოხსნა და სახლებში დაბრუნება, რასაც გარკვეული დრო დასჭირდა. ამის შემდეგ თურქეთმა მოითხოვა მისთვის იმ ტერიტორიების გადაცემა, რომლებიც ბრესტის ზავის პირობებით მისთვის იქნა მიკუთვნებული. სახელდობრ, საქართველოში ეს გახლდათ ტფილისის გუბერნიის ახალციხისა და ახალქალაქის მაზრები და ქუთაისის გუბერნიის ბათუმისა და ართვინის ოკრუგები. ყოფილი რუსეთის იმპერიის ყარსის გუბერნიაში, როგორც ვთქვით, შედიოდა სომხური და ქართული ოლქები; სახელდობრ, პირველს მიეკუთვნებოდა ყარსისა და ქაღიზმანის ოლქები, მეორეს კი ოლთისისა და არტაანის. რამდენადაც ვიცი ქართული ისტორიული ლიტერატურიდან, 1918-1920 წლებში მიმდინარე დავების დროს საქართველოს მთავრობა მკაცრად იცავდა ამ მიდგომას და არასოდეს არ იჩემებდა სათავისოდ ყარსისა და ქაღიზმანის ოლქებს, მიუხედავად იმისა, რომ ამ ისტორიულ სომხურ ოლქებში იმ დროისთვის სჭარბობდა მაჰმადიანური (თათრული) მოსახლეობა და აზერბაიჯანის ხელისუფლება, სომხეთთან არსებული გარკვეული დაპირისპირებების გამო, სთხოვდა საქართველოს მთავრობას, რომ 1919-1920 წლებში წარმოებულ მოლაპარაკებებზე და საერთაშორისო კონფერენციებზე სათავისოდ მოეთხოვა ყარსისა და ქაღიზმანის ოლქებიც, ვინაიდან იქ მცხოვრებ აზებაიჯანულ მოსახლეობას არ სურდა სომხური სახელმწიფოს შემადგენლობაში შესვლა და ცხოვრება.

მაგრამ ეს შემდეგ იყო – 1919 და 1920 წლებში, როცა გერმანულ-ავსტრიულმა ბლოკმა კაპიტულაცია გამოაცხადა, რუსეთის იმპერია აღარ არსებობდა და საერთაშორისო ურთიერთობათა ბატონ-პატრონნი ანგლო-ამერიკელები და ფრანგები იყვნენ. 1918 წელს კი, სომხეთისა და საქართველოს რევოლუციური ხელისუფლების ხელმძღვანელებმა, რომლებიც არ ცნობდნენ საბჭოთა რუსეთში ბოლშევიკურ ხელისუფლებას, უარი უთხრეს თურქეთს ბრესტის ზავით მისთვის მიკუთვნებული ოლქების დათმობაზე და გადაწყვიტეს იარაღის ძალით დაეცვათ ეს მიწები. მაგრამ სწორედ აქ მოხდა ძირითადი განხეთქილება ამიერკავკასიის ერთიანობაში, ვინაიდან აზერბაიჯანის დეპუტაციამ ამიერკავკასიის სეიმში უარი განაცხადა თურქეთის წინააღმდეგ ბრძოლაზე; გარდა ამისა, ქართული და სომხური ჯარებიც ბრძოლებში მარცხს განიცდიდნენ, ვინაიდან მსოფლიო ომით დაღლილ ჯარისკაცებს აღარ სურდათ ომის გაგრძელება, თანაც ჯარებში ძლიერი იყო ბოლშევიკური აგიტაციის გავლენა იმის თაობაზე, რომ მსოფლიო ომი იყო იმპერიალისტური და ემსახურებოდა არა ხალხის, არამედ მჩაგვრელი კლასების ინტერესებს. მიუხედავად იმისა, რომ ქართულ ჯარებს იმხანად არ აკლდათ მცოდნე, უნარიანი და გამოცდილი გენერლები და ოფიცრები, ისინი მაინც ვერ უწევდნენ სათანადო წინააღმდეგობას შეტევაში გადმოსულ თურქულ არმიას. ალბათ ასეთივე მდგომარეობა იქნებოდა სომხურ ჯარებშიც. ფრონტზე მოხალისედ მიდიოდნენ რევოლუციური მიშათა რაზმები (ე. წ. წითელი გვარდია, შემდგომში სახალხო გვარდია) და მამულიშვილურად განწყობილი სტუდენტები, მაგრამ თურქების წინააღმდეგ მათ ბრძოლა, უბრალოდ, არ შეეძლოთ. თურქულმა ჯარებმა დაიკავეს ბრესტის ზავით მისთვის დათმობილი ტერიტორიები, მაგრამ, ისარგებლეს რა საქართველოსა და სომხეთის მიერ ზავის არმიღებითა და შეიარაღებული ბრძოლის გაგრძელებით, თავადაც არ გაჩერებულან და აგრძელებდნენ შემოტევას საქართველოსა და სომხეთის სიღრმეში.

შეიქმნა კრიტიკული ვითარება, რომლის განმუხტვაც საქართველოში შესაძლებელი გახდა ქართული სახალხო გვარდიის მხრიდან სოფ. ნატანებთან ბრძოლაში ჯავშნოსანი მატარებლების შემოყვანით. მათმა არტილერიამ გააჩერა თურქული ჯარები, მაგრამ ეს ვერ იქნებოდა ხანგრძლივი და საიმედო გარანტია. ამიტომ საქართველოს მმართველმა მენშევიკურმა მთავრობამ ზურაბ ავალიშვილი მიავლინა გერმანული სარდლობის შტაბში იმ თხოვნით, რომ თურქეთი დაკმაყოფილებულიყო ბრესტის ზავის პირობებით და შემდგომი შემოტევა გაეჩერებინა, სამაგიეროდ, როგორც ჩანს, საქართველოს მთავრობა აღიარებდა გერმანიის უმაღლეს ხელისუფლებას და მას სთხოვდა შუამავლობასა და საპასუხო გარანტიებს. გერმანელებმა მიიღეს ასეთი წინადადება და გამოვიდნენ შუამავლებად მოლაპარაკებებში საქართველოსა და თურქეთს შორის. მათვე შესთავაზეს საქართველოს ხელისუფლებას, რომ ვინაიდან ამიერკავკასიის ერთიანობა უკვე დაირღვა აზერბაჯანის პოზიციის გამო, ამიტომ საქართველოს გამოეცხადებინა დამოუკიდებლობა და თავად საკუთარი სახელით ეწარმოებინა ეს მოლაპარაკებები თურქეთთან. სწორედ ეს გახლდათ საფუძველი და წინაპირობა 1918 წლის 26 მაისს საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებისთვის. და ეს “დამოუკიდებლობა” თავიდანვე დამოკიდებული იყო გერმანიაზე, რის თაობაზეც მეტყველებს საქართველოს მენშევიკური მთავრობის მიერ ბრესტის ზავის ცნობა და თურქეთისთვის ახალციხისა და ახალქალაქის მაზრების, აგრეთვე ართვინისა და ბათუმის ოკრუგების უსიტყვოდ გადაცემა. ამავე გზით წასვლა მოუწია სომხეთსაც და იქაც ალბათ გერმანული სარდლობა იყო შვიდობისა ბრესტის ზავის პირობების შესრულების გარანტი.

მოლაპარაკებათა დასრულების შემდეგ საქართველოსა და თურქეთის ჯარებს შორის ჩადგა ოთხი გერმანული ბატალიონი, რომელიც იცავდა მშვიდობას იმ ხანებში. მაგრამ იმავე 1918 წლის შემოდგომაზე გერმანიამ აღიარა თავის დამარცხება პირველ მსოფლიო ომში და გერმანული უმაღლესი ხელისუფლება ამიერკავკასიაში შეიცვალა ფრანგულ-ბრიტანულით, საქართველოში კი შემოყვანილ იქნა ბრიტანული ჯარის ნაწილი. ტერიტორიული დავების გამო, 1918 წლის მიწურულს საქართველოში მოულოდნელად შემოიჭრნენ სომხური ჯარები, მაგრამ მდინარე ხრამზე დამარცხებულ და განდევნილ იქნენ. ამიტომ გაუგებარია, თუ როგორ ვერ მოახერხეს თურქული არმიის “დამმარცხებელმა” სომხურმა ჯარებმა საქართველოს ჯარებთანაც გაკლავება? როგორც ჩანს, ხარლამპი პოლიტიდისი სერიოზულად უნდა აზვიადებდეს გენერალ ანდრანიკ სასუნსკის სარდლობით სომხური ჯარების მიერ თურქების დამარცხების მნიშვნელობას. შესაძლოა ეს გახლდათ ადგილობრივი მასშტაბის ტაქტიკური გამარჯვება, ისევე როგორც ვალოდია გოგუაძის მეთაურობით ჯავშნოსანი მატარებლების მიერ სოფელ ნატანებთან თურქული ჯარების დამარცხება და შეჩერება.

1918 წლის ნოემბერში ვერსალის ხელშეკრულების დადების შემდეგ თურქეთს მოუხდა ბრესტის ზავით მიღებული ოლქებიდან წასვლა, მაგრამ შემდეგში იგი აგრძელებდა მათთვის ბრძოლას უკვე აქ მყოფი მაჰმადიანური მოსახლეობის ამბოხებითა და მასზე დაყრდნობით. აჯანყებას უშუალოდ მეთაურობდა სარვარ-ბეგ ჯაყელი, რომლის წინააღმდეგაც ახლა უკვე საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ჯარები აწარმოებდნენ ბრძოლებს 1919-1920 წლებში და თანდათანობით მტკიცედ მკვიდრდებოდნენ უწინდელ “ოსმალოს საქართველოში”. პარალელურად მიდიოდა მოლაპარაკებები, უპირატესად ბრიტანეთის მეთვალყურეობითა და შუამავლობით, ტერიტორიათა განაწილების თაობაზე სომხურ, ქართულ და აზებაიჯანულ სახელმწიფოებს შორის, როგორც პირდაპირ, ისე საერთაშორისო კონფერენციების ფარგლებშიც, მაგრამ მათ რაიმე გადამწყვეტი შედეგები არ მოჰყოლია. ამის პარალელურად საბჭოთა რუსეთში საბოლოოდ გამოიკვეთა ბოლშევიკური ხელისუფლების გამარჯვება სამოქალაქო ომში. ბრიტანელებმაც ისევ მათთან გამონახეს საერთო ენა, გაიყვანეს საკუთარი ჯარის ნაწილი საქართველოდან და თანხმობა მისცეს მთელი ამიერკავკასიის დაუფლებაზე, რასაც აზერბაიჯანისა და სომხეთის გასაბჭოების შემდეგ მოჰყვა 1921 წლის თებერვალში საქართველოშიც საბჭოთა ხელისუფლების დამყარება და საქართველოს რუსეთის ორბიტაში დაბრუნება.

(11) – აქაც მეტად საეჭვოა ხარლამპი პოლიტიდისის მსჯელობა. ისტორიული ალბანეთის ხალხები თურქული მოდგმის ხალხების ძალაუფლების ქვეშ უწყვეტად ცხოვრობდნენ უკვე XIV საუკუნეში თემურ ლენგის შემოსევების, შემდეგ ორი თურქული ურდოს – თეთრბატკნიანებისა (აყ-ყოინლუ) და შავბატკნიანების (ყარა-ყოინლუ), და მათ კვალდაკვალ ირანელი ყიზილბაშებისა ოტომანის პორტას კავკასიაში გაბატონების დროიდან. ნუთუ XVI-XVIII საუკუნეებში ბაქოს, შაქის, შირვანის, შამახიის, განჯის, ნახჭევნის, შუშის (ყარაბაღის), ერევნის სახანოებში, სადაც ირანელი მოხელეები მართავდნენ და ირანული (ყიზილბაშური) ჯარები იცავდნენ მაჰმადიანობის ინტერესებს, ასე აყვავებული იყო ადგილობრივი ალბანური და სომხური მოსახლეობა? განა უკვე მაშინ არ მძლავრობდა თურქული ელემენტი და თურქული მოდგმა ამ მხარეებში. განა 1920 წლამდე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე უპირატესად ქრისტიანული მოსახლეობა ცხოვრობდა, “ალბანელი ხალხების” სახით, და მხოლოდ აზერბაიჯანის გასაბჭოების შემდე დაიწყო მათი გამაჰმადიანება და თურქიზაცია? ხარლამპი პოლიტიდისის ასეთი მსჯელობაც აშკარა წინააღმდეგობაში მოდის ირანის აზერბაიჯანული სახანოების რეალურ ისტორიასთან XVI-XVIII საუკუნეებში.

(12) – “ობიექტურად ხომ სწორედ რუსეთის 500-წლიანი ბრძოლა თურქეთთან აღაფრთოვანებდა ბერძნებს, სომხებს, სერბებს, ასირიელებს, სირიელებს, იეზიდებს, ბულგარელებსა და რუმინელებს ბრძოლისთვის საერთო მტრის წინააღმდეგ”. აქაც რატომღაც ჯიუტად არ სურს ბერძენ ავტორს მართლმადიდებელ ქართველების მოხსენიება. ნუთუ 1768-74 წლების რუსეთ-თურქეთის ომში ქართლ-კახეთისა და იმერეთი სამეფოების მონაწილეობა, 1783 წელს დადებული გეორგიევსკის ტრაქტატი და მისი მომდევნო ამბები, 1801 წლიდან საქართველოს სამეფო-სამთავროების თანდათანობით რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შესვლა, აქედან მოყოლებული ირან-ოსმალეთისა და შამილის წინააღდეგ ბრძოლებში ქართული მილიციის რეგულარული და თავდადებული მონაწილეობა არ არის საკმარისი იმისთვის, რომ ამდენი მართლმადიდებელი ხალხების ჩამოთვლისას ხარლამპი პოლიტიდისს მაინცა და მაინც ქართველნი არ გამორჩენოდა? როგორც ჩანს სხვა რამეშია საქმე, და ეს უფრო ავტორის პრობლემას წარმოადგენს, ვიდრე ქართველებისა.

(13 და 14) – “...ვინაიდან მცირე აზიის ბერძნულ ნაწილში – კაპადოკიაში, პონტოსა და იონიაში უწყვეტად მრავალი ათასწლეულის მანძილზე და ახლაც ცხოვრობს არანაკლებ 20 მილიონისა ჩვენი სისხლისმიერი ძმა, რომლებიც მუსლიმანები გახდნენ”, და “და ბოლოს, სამი ბერძნული შტატი – პონტოსი, კაპადოკიისა და იონიის, თითოეული თავისი დიალექტით, თუნდაც ჯერ კიდევ ვერგაფორმებული...”; წერს ავტორი და იქნებ სწორედ აქ იყოს საძებნი მიზეზი მისი ტენდენციურობის და არაკეთილსინდისიერებისა? იგი ამბობს, რომ იონიის, კაპადოკიისა და პონტოს ბერძნებს ერთმანეთისგან განსხვავებული ენობრივი დიალექტი გააჩნიათ, თუმცა იგი ამას არ ამბობს, მაგალითად, სომხებზე, რომელთა ერთი ნაწილი ისტორიულად საუკუნეების მანძილზე ირანის ქვეშევრდომები იყვნენ, მეორე კი ოსმალეთისა. მაგრამ სომხები, თუნდაც მათ საუკუნეების მანძილზე სხვადასხვა მუსლიმანური სახელმწიფოების შემადგენლობაში ეცხოვრათ, მაინც ერთი ძირიდან წამოსული ხალხი იყვნენ. იქნებ ასე სულაც არ იყო ვითარება იონიელ, კაპადოკიელ და პონტოელ ბერძნებს შორის? ის განსხვავებული ბერძნული დიალექტები იმის მიმანიშნებელია, რომ ეს ხალხები ძირეულად სხვადასხვა წარმომავლობის არიან, მათ შორის ქართულისაც? იქნებ კაპადოკიური და პონტოს მოსახლეობის ქართული ძირების ასე დაჟინებით მიჩქმალვა სურს ბერძენ ავტორს? და ძალზედ სამწუხაროა, რომ ამას ის მართლმადიდებლობასთან, ანუ ჭეშმარიტ ქრისტიანობასთან აკავშირებს, უფლის მცნება კი სერიოზულად დავიწყებია, რომელიც გვასწავლის, რომ არ ვუსურვებდეთ სხვას ისეთ რამეს, რასაც საკუთარ თავს არ ვუსურვებდით, და არ ვუკეთებდეთ სხვას ისეთ რამეს, რაც არ გვენდომებოდა რომ ჩვენთვის გაეკეთებინათ. არამედ პირიქით, ისე უნდა ვექცეოდეთ სხვებსაც, როგორც ვისურვებდით, რომ თავად ჩვენ გვექცეოდნენ. და განა კი უნდა ბ-ნ ხარლამპი პოლიტიდისს, რომ ვინმე სხვა ჩქმალავდეს ბერძნების სახელს, მათ ტკივილსა და მათ ღირსებას, მათ იმედებსა და მათ ისტორიულ დამსახურებას. იგივე შეიძლება ითქვას ქ-ნ ნატალია ნაროჩნიაცკაიას შესახებაც, რომლის წერილებს შორისაც არის განთავსებული საიტზე ხარლამპი პოლიტიდისის ზემოთ მოყვანილი წერილი. ყველას უნდა გვახსოვდეს, რომ რასაც დავთესთ იმას მოვიმკით კიდეც. ქართველებმა ეს სამკალი, სამწუხაროდ, უხვად მოვიწიეთ უკანასკნელ ათწლეულებში საკუთარ თავზე. ნუთუ ამ ავტორებსაც ასე ადვილად ემეტებათ საკუთარი ხალხები ისეთი უბედურებისა და განსაცდელებისთვის, რაც ჩვენ დავიტეხეთ თავზე, სწორედ ასეთივე ისტორის გაყალბებით, სიცრიუთა და ცილისმწამებლობით? თუ ფიქრობენ, რომ თვითონ უფრო მოხერხებულად დაუძვრებიან ღვთის სამსჯავროს? და ხომ იციან, რომ ეს ასე არ მოხდება? ხომ იციან, რომ მხოლოდ სიმართლით, უფლისა და მოყვასის სიყვარულით, და ამ სიყვარულის შესაფერი საქმეებით გამართლდებიან ღვთის წინაშე? შეგვაძლებინოს ღმერთმა ყველას რომ ასე ვიქცეოდეთ.

No comments:

Post a Comment