Sunday, December 25, 2011

1944: ტრაგიკული წელი ესტონეთის ისტორიაში

(ესტონური ტრაგედიის 60 წელიწადი. ესტონეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს მასალები)

საიტის ადმინისტრაცია მადლობას უხდის რუსეთის ფედერაციის საელჩოს ესტონეთის რესპუბლიკაში მოწოდებული მასალებისთვის.

1944 წელს საბჭოთა და გერმანული ჯარები ესტონეთში აწარმოებდნენ გააფთრებულ ბრძოლებს, რომლებშიც ორივე მხარე განიცდიდა მძიმე დანაკარგებს. გერმანული არმიის შემადგენლობასა და წითელი არმიის საბრძოლო ნაწილებში იბრძოდნენ ათასობით ესტონელისგან ჩამოყალიბებული ქვედანაყოფებიც, რომლებიც არცთუ იშვიათად ერთიმეორის პირისპირ იდგნენ ფრონტის ხაზის სხვადასხვა მხარეზე.

ესტონელები ფრონტზე მიდიოდნენ ომის დასრულების შემდეგ ესტონეთის დამოუკიდებლობის აღდგენის იმედით.

2004 წელს ესტონეთი აღნიშნავს ესტონეთში 1944 წლის ბრძოლებისა და ესტონეთის რესპუბლიკის აღდგენის მცდელობის 60 წლისთავს. ესტონეთი ხსოვნის ხარკს უხდის ყველა მსხვერპლს, რომლებიც იბრძოდნენ დამოუკიდებლობის სახელით, იტანჯებოდნენ ბანაკებში და დაიღუპნენ.

ქვემოთ მოგვყავს 1944 წლის უმნიშვნელოვანესი თარიღები და მოვლენები.

საბჭოთა და გერმანული ოკუპაცია ესტონეთში

– საბჭოთა კავშირმა მოახდინა ესტონეთის ანექსირება 1940 წლის ივნისში. 1941 წლის ზაფხულში საბჭოთა რეჟიმმა განახორციელა ესტონეტში მასობრივი რეპრესიები, 1941 წლის ივნისში ციმბირში დეპორტირებულ იქნა 10.000 ადამიანზე მეტი, თავიანთი უმრავლესობით მოხუცები, ქალები და ბავშვები. დემოკრატიული ქვეყნები არასდროს არ აღიარებდნენ საბჭოთა ოკუპაციას.

– გერმანიასა და საბჭოთა კავშირს შორის ომის დაწყების შემდეგ საბჭოთა ხელისუფლებამ შეკრიბა გასაწვევი ასაკის 50.000 მამაკაცი. მათმა ნაწილმა მოახერხა გაქცევა. დაახლოებით 32.000 გაგზავნილ იქნა რუსეთში მუშათა ბატალიონებში, სადაც ისინი გააჩერეს 1942 წლის ბოლომდე. იქ ათასობით დაიხოცნენ შიმშილის, მძიმე შრომისა და ეპიდემიებისგან. 1942 წელს რუსეთში გაყვანილი, აგრეთვე სსრკ-ში მცხოვრები ესტონელებისგან ჩამოყალიბებულ იქნა წითელი არმიის ესტონური მსროლელთა კორპუსი.

– საბჭოთა ოკუპაციის კვალდაკვალ 1941 წლის ივლისში დამყარებულ იქნა გერმანული, რომელიც გრძელდებოდა 1944 წლამდე. აღნიშნული დროის მანძილზე მოკლულ იქნა ესტონეთის დაახლოებით 8.000 მცხოვრები და მოქალაქე. ესტონეთის ტერიტორიაზე მოკლულ იქნა ან ბანაკებში დაიხოცა 20.000-ზე მეტი საბჭოთა სამხედრო ტყვე და სხვა ევროპული სახელმწიფოების მოქალაქე.

– უკვე 1941 წლის ივნისში ესტონეთის ტყეებში იმალებოდა ათასობით მამაკაცი, რათა არ მოხდინათ მათი მობილიზაცია და არ გაეგზავნათ როგორც სამხედროვალდებულები რუსეთში. ათასობით მამაკაცი გაიქცა ფინეთში, სადაც შევიდნენ სამხედრო სამსახურში. იყვნენ პირები, რომლებიც თანამშრომლობდნენ გერმანულ საოკუპაციო რეჟიმთან, ისევე როგორც პირებიც, რომლებიც თანამშრომლობდნენ საბჭოთა საოკუპაციო რეჟიმთან.

– 1942 წლის აგვისტოში ჰიტლერმა მისცა მითითება, რომ ჩამოეყალიბებინათ შშ-ის ესტონური ლეგიონი. ომის საერთაშორისო კანონების საწინააღმდეგოდ დაიწყო ესტონელთა მობილიზაცია.

– 1944 წლის იანვარში საბჭოთა კავშირმა დაიწყო შემოტევა (ლენინგრად-ნოვგოროდის ოპერაცია) ბალტიისპირეთის დასაპყრობად. იანვრის ბოლოს დაიწყო ესტონელთა მობილიზაცია გერმანულ არმიაში. 1944 წლის 7 თებერვალს ესტონეთის რესპუბლიკის უკანასკნელმა პრემიერ-მინისტრმა იური ულუოტსმა (Юри Улуотс) მოუწოდა ესტონელებს, რომ ეასულიყვნენ გასაწვევ პუნქტებში. ისევე როგორც სხვა ესტონელმა პოლიტიკოსებმაც, ულუოტსმა აუცილებლად ჩათვალა, რომ ხელი შეეშალა საბჭოთა ოკუპაციის დაბრუნებისთვის, იმედოვნებდა რა ესტონეთის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის აღდგენას ომის დასრულების შემდეგ.

– 1944 წლის გაზაფხულისთვის გერმანულ არმიაში მობილიზებულ იქნა დაახლოებით 32.000 ესტონელი, რომელთაგად ჩამოაყალიბეს 7 ე. წ. სასაზღვრო დაცვის პოლკა და შშ-ის 20-ე ესტონური დივიზია (15 ათასი ადამიანი) საბრძოლო მოქმედებებში მონაწილეობისთვის. აგვისტოში მობილიზებულ იქნენ 1926 წელს დაბადებული ჭაბუკები, რომლებსაც ძირითადად უშვებდნენ შშ-ის 20-ე დივიზიაში. ითვლება, რომ 1944 წელს ესტონეთში სულ მობილიზებულ იქნა დახლოებით 38.000 ადამიანი.

საბრძოლო მოქმედებები აღმოსავლეთის ფრონტზე

– 1944 წლის 2 თებერვალს წითელმა არმიამ მოხდინა მდინარე ნარვის ფორსირება და შექმნა რამდენიმე პლაცდარმი, ემზადებოდა რა შემოტევის განვითარებისთვის. 1944 წლის 11 თებერვალს წითელმა არმიამ მიმართა ნარვის დაპყრობის მცდელობას, მაგრამ გერმანულმა ჯარებმა შეძლეს მისი შეჩერება. ივლისის ბოლოს წითელმა არმიამ დაიწყო ახალი შემოტევა და 1944 წლის 26 ივლისს დაიპყრო ქალაქი.

– ნარვის დაცემის შემდეგ გერმანულმა ჯარებმა უკან დაიხიეს ე. წ. ტანენბერგის ხაზზე ნარვასთან (ე. წ. ლურჯი მთები), სადაც დაახლოებით სამი კვირის მანძილზე მიდიოდა სისხლისმღვრელი ბრძოლები, რომლებშიც ფრონტის ხაზის ორივე მხარეზე მონაწილეობდა ათასობით ესტონელი. წითელმა არმიამ ვერ მოახერხა ფრონტის გარღვევა, რომელსაც ინარჩუნებდნენ გერმანული ჯარები.

– აგვისტოს შუახანებში წითელმა არმიამ დაიწყო შემოტევა სამხრეთ-აღმოსავლეთ ესტონეთში და დაიპყრო ვირა და ტარტუ. გერმანულმა სამხედრო სარდლობამ მოახერხა წითელი არმიის წინსვლის შეჩერება მდინარე ემაიგიზე (Эмайыги). სექტემბრის დასაწყისში წითელი არმიის სარდლობამ ემაიგისთან მოზიდა ახალი ძალები, მათ შორის წითელი არმიის მე-8 ესტონური მსროლელი კორპუსი. 1944 წლის 16 სექტემბერს ჰიტლერმა გასცა ნებართვა, რომ შედგომოდნენ ესტონეთიდან ევაკუაციას. 1944 წლის 17 სექტემბერს წითელმა არმიამ დაიწყო შემოტევა ემაიგის მიჯნაზე. 17-22 სექტებერს ესტონური ნაწილები, რომლებიც იბრძოდნენ როგორც გერმანული, ასევე საბჭოთა ჯარების შემადგენლობაში, არაერთხელ ჩაებნენ საბრძოლო შეჯახებებში ერთიმეორესთან. მათში დაიღუპა ასეულობით ადამიანი.

დამოუკიდებლობის აღდგენის მცდელობა

– 1944 წლის 24 მარტს შეიქმნა სრულიად ესტონეთის საკოორდინაციო ცენტრი – ესტონეთის რესპუბლიკის ეროვნული კომიტეტი, რომელმაც გააერთიანა საბჭოთა და გერმანული ოკუპაციის დროს გადარჩენილი 30-იანი წლების პროსამთავრობო და ოპოზიციური წრეები. ეროვნულმა კომიტეტმა თავის მიზნად დაისახა აღედგინა ესტონეთის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა ესტონეთის რესპუბლიკის სამართლებრივი მემკვიდრეობითობის პრინციპებზე და ატლანტიკური ქარტიის პრინციპების შესაბამისად, რომელიც ითვალისწინებდა იმ ქვეყნების დამოუკიდებლობის აღდგენას, რომელთაც დაკარგეს იგი მეორე მსოფლიო ომის დროს.

– 1944 წლის 1 აგვისტოს ეროვნულმა კომიტეტმა საკუთარი თავი გამოაცხადა ესტონეთში უმაღლესი ძალაუფლების მატარებლად. 1944 წლის 18 სექტემბერს პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელმა ულუოტსმა (იგი გახლდათ აგრეთვე ესტონეთის რესპუბლიკის უკანასკნელი პრემიერ-მინისტრი საბჭოთა ოკუპაციამდე) დანიშნა ესტონეთის რესპუბლიკის მთავრობა ოტო ტიფის (Отто Тиф) მეთაურობით. მიზნად ისახავდნენ ესარგებლათ წარმოქმნილი შესაძლებლობით საერთო გაურკვევლობის ვითარებაში, როდესაც გერმანელები უკვე წავიდნენ, ხოლო წითელი არმია ჯერ კიდევ არ მოსულა.

– მთავრობამ განკარგულება გასცა, რომ გამოეცათ პირველი “სახელმწიფო უწყებანი”, რადიოთი ინგლისურ ენაზე გადაცემულ იქნა შეტყობინება ესტონეთის ნეიტრალიტეტის შესახებ ამ ომში. როდესაც გერმანული ჯარები ტოვებდნენ ტალინს, კოშკზე გრძელი ჰერმანი აღმართულ იქნა ესტონური დროშა.

– იმის წინ, სანამ საბჭოთა ჯარებმა დაიკავეს ტალინი, მთავრობის წევრება დატოვეს ქალაქი. მათი უმრავლესობა დაპატიმრებულ იქნა სახელმწიფო უშიშროების საბჭოთა ორგანოების მიერ და გაგზავნილი ციმბირში შრომით ბანაკებში. მძიმედ დაავადებულმა იური ულუოტსმა მიაღწია სტოქჰოლმამდე, სადაც მალევე მოკვდა.

საბჭოთა ოკუპაციის აღდგენა

– 1944 წლის 22 სექტემბერს წითელი არმიის ნაწილებმა დაიპყრეს ტალინი, კოშკზე გრძელი ჰერმანი აღმართულ იქნა წითელი დროშა, როგორც ახალი ოკუპაციის სიმბოლო. სისხლიოსმღვრელი ბრძოლები დასავლეთ-ესტონური არქიპელაგის კუნძულებზე გრძელდებოდა ნოემბრის ბოლომდე. კუნძულ საარემაას სამხრეთ დაბოლოება დაეცა 1944 წლის 24 ნოემბერს.

– დაახლოებით 70.000 ესტონელი იძულებული იყო დაეტოვებინა სამშობლო. ათეულობით ათასი გაემართა შვედეთისკენ, დანარჩენები უკანდახეულ გერმანულ ჯარებთან ერთად გაიქცნენ გერმანიაში, სადაც განთავსებულ იქნენ ლტოლვილთა ბანაკებში. ათასობით დაიღუპნენ ზღვით გაქცევის დროს. და მხოლოდ ცოტანი დაბრუნდნენ 90-იან წლებში.

– საბჭოთა ხელისუფალნი მოვიდნენ ტალინში 1944 წლის 25 სექტემბერს. საბჭოთა ხელისუფლებამ მიზნად დაისახა ესტონური სახელმწიფოებრიობისა და ეროვნული ელიტის სრული განადგურება. 1944-1953 წლებში ათასობით ესტონელი გაგზავნილ იქნა ბანაკებში ან დეპორტირებული.

– საბჭოთა ოკუპაციის მიუხედავად, დემოკრატიული ქვეყნები აგრძელებდნენ ესტონეთის რესპუბლიკისა და მის საზღვარგარეთულ წარმომადგენლობათა აღიარებას აშშ-სა და დიდ ბრიტანეთში. 1991 წელს ესტონეთის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა აღდგენილ იქნა სამართალმემკვიდრეობითობის პრინციპზე, და ბევრმა ქვეყანამ, მათ შორის აშშ-მა, კანადამ, ევროკავშირის წევრებმა, აღადგინეს მასთან დიპლომატიური ურთიერთობები. 1991 წელი ესტონეთისთვის ნიშნავს მეორე მსოფლიო ომის დასრულებას. Uკანასკნელი საოკუპაციო ჯარები გაყვანილ იქნენ ესტონეთიდან 1994 წლის 31 აგვისტოს.

ესტონეთის დანაკარგები მეორე მსოფლიო ომში

ესტონეთის მოსახლეობა

1940 წლის 1 იანვარს: 1.121.939 (წყარო: ცენტრალური სახელმწიფო სტატისტიკური ბიურო)

1944 წლის 30 ნოემბერს: 885.414 (წყარო: ესტონეთის სსრ-ის სახალხო კომისართა საბჭო).

ოკუპაციის შედეგად ესტონეთმა დაკარგა თავისი მოსახლეობის დაახლოებით მეხუთედი ნაწილი (19,1%).

საინფორმაციო ფურცლის შედგენაში დახმარება აღმოგვიჩინეს ტინუ ტანბერგმა (Тыну Таннберг), ტოომას ჰიიომ (Тоомас Хийо) და სხვებმა.

ესტონეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრო
თარგმანი ი. ისრაელიანისა (И. Исраэлян), რუსეთის ფედერაციის საელჩო ესტონეთში
საიტზე გამოქვეყნდა: 04. 03. 05.

ქართულ ენაზე თარგმნა ირაკლი ხართიშვილმა

აღნიშნული საკითხების შესახებ ასევე იხილეთ ჩვენს ბლოგზე ნატალია ნაროჩნიცკაიას წერილები:

“ბალტიისპირეთის დამოუკიდებლობა: საკითხი რჩება საკითხად”;

“კალინინგრადის ოლქის პრობლემისადმი”;

აგრეთვე წერილი „ანგლოსაქსონური გეოპოლიტიკური გეგმების მემკვიდრეობითობა ევროპასთან მიმართებით“
განსაკუთრებით მისი თავები:
“პირველ და მეორე მსოფლიო ომებს შორის”
და
“რეალური პოლიტიკა და იდეოლოგია სამხედრო თანამშრომლობის კულისებს მიღმა და ‘ცივი ომის’ პერიოდში”.

No comments:

Post a Comment