Tuesday, November 16, 2010

რუსეთის კრიმინალიზაციის სოციოლოგიური ასპქტები

რუსეთის კორუფციისა და კრიმინალიზაცის პრობლემა იქცევა საერთოეროვნული სტრატეგიისა და პოლიტიკური დისკუსიის თემად და საჭიროებს ყოველმხრივ ანალიზს. ამავე დროს, ამ საკითხზე მსჯელობა, როგორც წესი, დაიყვანება უკანონო ოპერაციების გამოვლენის უფრო სრულყოფილი მექანიზმის შემოთავაზებაზე, სადამსჯელო ზომების ძიებასა და შესაბამისი პოლიციური ორგანოების დაუსრულებელ რეორგანიზებაზე. მაგრამ მათი უძლურება მოწმობს ეროვნული ორგანიზმის იმდენად მასშტაბური დაავადების უფრო ღრმა მიზეზების შესახებ. მათი ძიება კი დიდი ხანია საჭიროა შეგნების სფეროში, ხოლო ეს უკვე სოციოლოგიის საგანია.

„თუკი საზოგადოებას დაკარგული აქვს ცოდვისა და სირცხვილის გაგება, მაშინ მასში წესრიგის შენარჩუნება შუძლია მხოლოდ პოლიციელს“. _ მაგრამ ზნეობრივი დაცემის საშინელი ლოგიკური შედეგი დგება მაშინ, როდესაც თავად პოლიციელიც აღმოჩნდება იმ საზოგადოების პირდაპირი ნაშიერი, რომელმაც დაკარგა ცოდვისა და სინდისის გაგება...

ეს პრობლემა არა მხოლოდ და არა იმდენად არის სახელმწიფო სისტემის არასრულყოფილებაში, ცუდ კანონებსა და უპატიოსნო მოხელეების ყოვლისშემძლეობაში. ეს არის არა მხოლოდ და არა იმდენად ავადმყოფური და მტანჯველი გამოსვლა 90-იანი წლების დასაწყისის ქაოსიდან და ნგრევიდან. სინამდვილეში ჩვენს წინაშეა ადამიანისა და მთლიანად საზოგადოების ზნეობრივი დაცემისა და სულიერი გაღატაკების შედეგი. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ საზოგადოების წინაშე დგას ერის სულიერი გაჯანსაღების ამოცანა, რომლის გარეშეც მას არ გააჩნია მომავალი არც ეკონომიკური აზრით, არც რუსეთისა და რუსების როგორც მსოფლიო ისტორიისა და კულტურის მოვლენის შენარჩუნების აზრით.

გარდაქმნის შემდგომმა ათმა წელიწადმა გვიჩვენა როგორც ბოლშევიკების, ის პოსტსაბჭოთა ლიბერალ-მედასავლეთეების ღრმა შეცდომა, რომლებიც იმედოვნებდნენ იდეალური საზოგადობრივი ინსტიტუტებისა და „სწორი“ ეკონომიკური დოქტრინების ყოვლისშემძლეობაზე, საბაზრო მექანიზმების სასწაულმოქმედ ძალაზე, რომლებიც, ვითომდა თავისთავად ახდენდნენ თითოეულ ადმიანსა და მთლიანად საზოგადოებაში აღმშენებლობისკენ შემოქმედებითი ენერგიის სტიმულირებას. ხოლო იგი კი, როგორც ფიქრობდნენ, დიდი ხნის ნანატრი „liberte“-ის პირობებში მიგვიყვანდა თითოეულისა და ყველას აყვავებამდე. მაგრამ, თავისუფლება, რომელსაც წაართვეს კეთილისა და ბოროტის ეთიკური ჩარჩოები, ლოგიკურად შემოგვიბრუნდა ხორცისა და ამპარტავნებისადმი მონობად, ყვლაზე უფრო დაბალი ინსტინქტებისადმი მონობად. თავისუფლება კარგავს შემოქმედებით პოტენციალს, რის შესახებაც მოწმობს არა მხოლოდ ეკონომიკური დაცემა, არამედ კულტურისაც, რომელსაც წარმოშობს მხოლოდ დიდი ტაბუები და იდეალები, და არა გონების „თავისუფლება“.

შიშველი რაციონალიზმი ვერ განასხვავებს კეთილსა და ბოროტს, და, როგორც წერს რუსი ფილოსოფოსი პ. ასტაფიევი _ „არ მიდის მიზანშეწონილი საშუალებების შესახებ საკითხზე უფრო შორს“. იქ, სადაც არ არის არც რწმენა, არც იდეალი, არც ყოფიერების უმაღლესი საზრისისკენ მისწრაფება, მიზნის განსაზღვა მიეკუთვნება უბრალო მოთხოვნილებას, რომელიც არ სვამს საკითხს საქციელის ზნეობრივი შინაარსის შესახებ. მიზანშეწონილობის ეთიკა, _ ერთერთი იმ ეთიკათაგანია, რომელსაც წარმოშობს უსულო, გაუღმერთოებული და გარდაუვალად გაპირუტყვებული ადამიანური მრწამსი. მასში შეუძლებელია მოველოდეთ არა მხოლოდ უპირობო მორალს, მასში უკვე აღარ შეიძლება იყოს წამახალისებელი იმპულსი პირადი ცხოვრებისა და ისტორიის ზნეობრივი მიზანგანზრახულობისთვის.

მსგავს აზრებს გამოთქვამდნენ რუსეთის უდიდესი მოაზროვნეები, და ამასთან არა სლავიანოფილებისგან, რომლებსაც ახლანდელი პოსტსაბჭოთა მედასავლეთეები „რეტროგრადებს“ უწოდებენ, რომელთაც ვითომდა სურდათ „რუსეთის ჩამწყვდევა ქათმისფეხებიან ქოხში“. XIX საუკუნის შუახანებში აღიარებული მედასავლეთე და ერთერთი უმსხვილესი რუსი ისტორიკოსი კ. დ. კაველინი გვაფრთხილებდა იმ საშიშროების თაობაზე, რომლის შეგნებასაც მხოლოდ ახლა იწყებს ათეისტური ეკონომიკური აზრი: „პირადი საკუთრება იქცევა დაღუპვისა და ნგრევის დასაწყისად, როდესაც არ იქნება ზომიერებაში მოყვანილი სხვა მაორგანიზებელი საწყისის მიერ“.

რეფორმატორების დავებში ეკონომიკური და სოციალური კონცეფციების შესახებ ადამიანი _ ეს არის ამ კონცფციებისადმი გამოყენებითი ელემენტი _ ერთგვარი „homo economicus“-ი. მაგრამ პრაქტიკული საქმიანობის ამა თუ იმ სფეროში მონაწილეობისთვის უნარ-ჩვევები „ეკონომიკურ ადამიანს“ შუძლია მიიღოს განსაკუთრებული სირთულეების გარეშე. შემთხვევითი არ არის, რომ ბევრი ყოფილი საბჭოთა მოქალაქე, მოკლე ხანში იქცა წარმატებულ ვაჭრად, ლიდერად, მენეჯერად და ბანკის დირექტორად. მაგრამ საკუთარი ქცევებისა და მიზნების ზნეობრივი თვითრეგულირების უნარი შესაძლოა შევიძინოთ ფასეულობათა გნსაზღვრული სისტემის აღზრდის მეშვეობით, და არა უბრალოდ განათლებით. ზნეობრიობის საფუძველს კი ნებისმიერ საზოგადოებაში _ კათოლიკურში, პროტესტანტულში, მართლმადიდებლურში, მუსლიმანურში _ ყოველთვის წარმოადგენდა რელიგიური კანონები, რომლებიც მიწიერ ცხოვრებასაც უწესებდნენ ზნეობრივ ჩარჩოს, მკაფიო წრმოდგენებს ცოდვისა და სათნოების შესახებ. და ბაზარზე იმედებისა და სასოების ათი წლის დღევანდელი სამწუხარო გამოცდილებისთვის სავსებით აქტუალურია ნ. ბერდიაევის მსჯელობა: „საჭიროა ყოველთვის გვახსოვდეს, რომ მწარმოებლური ინიციატივა ეკუთვნის სულიერ შრომას, რომ მას ეკუთვნის ხელმძღვანელობა ქვეყნის სამეურნეო ცხოვრებაში. ინგრევა სულიერ-კულტურული ცხოვრების საფუძვლები რუსეთში, ვინაიდან გაიხრწნა ეკონომიკური ცხოვრების სულიერი საფუძვლები, მშრომელი პიროვნების ზნეობრივი და რელიგიური დისციპლინა“.

1918 წლის მსჯელობა მეტად შეფერება დღევანდელ რუსეთს, მის კრიმინალიზებულ ეკონომიკას XXI საუკუნის ცივილიზებული ქვეყნებისთვის სამარცხვინო მოქალაქეთა უზარმაზარი რიცხვის შუასაუკუნოებრივი სიღატაკის ფონზე. ეს სიღატაკე თავს იჩენს „წარმატებულისა და მდიდრის“ კულტის არანაკლები ვაკხანალიის პირობებში _ იდეალისა, რომელიც აბსოლუტურად უცხოა რუსული კულტურისთვის საერთოდ, და მეურნეობრიობის რუსული კულტურისთვის, კერძოდ. ასეთი სახე საქმით არ შეესაბამება პროტესტანტულ კულტურასაც, რომელიც სოციოლოგმა მაქს ვებერმა თავის ქრესტომათიულ ნაშრომში განსაზღვრა როგორც „კაპიტალიზმის სულისკვეთების“ წინაპარი. ჰედონიზმის _ ე. ი. ცხოვრებისადმი როგორც ტკბობის წყაროსადმი დამოკიდებულების უარყოფა, პატიოსანი და ასკეტური შრომა და მომჭირნეობა, დედამიწაზე „თავისი მოწოდების მეთოდურად რაციონალიზებული განხორცილების რელიგიურ-მესიანური კურთხევა“ _ აი, ვებერის მიხედვით, რამ გამოიმუშავა ამერიკაში გადასახლებული ინგლისელი პურიტანების შრომისა და სიმდიდრისადმი მოტივაციის ეთიკა.

ელექტრონული მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების მეშვეობით საზოგადოებრივი შეგნებით მანიპულირების თანამდეროვე ხერხების დროს უზარმაზარ დამანგრეველ როლს თამაშობს წარმატებული ადამიანის შექმნილი სრულიად ცრუ სტერეოტიპები, როდესაც ამ წარმატებულ ადამიანს არ გააჩნია სკრუპულები და არ არის დამძიმებული ზნეობრივი რიგის ეჭვებით. ასეთი ტიპი სინამდვილეში არ არის დასავლეთში. ასე, აშშ-ში ახალგაზრდობა, განსაკუთრებით სტუდენობა _ ეს არის საზრუნავითა და პრობლებებით ერთერთი ყველაზე უფრო დატვირთული ნაწილი საზოგადოებისა (კრედიტების დაფარვა განათლებაზე, მანქნაზე, საცხოვრებელზე), რომლისთვისაც სავსებით უცხოა ტკბობისა და ღირსების გარეშე სიმდიდრის კულტი. მაგრამ ფილმებსა და რეკლამების მიზანსცენებში სთავაზობენ ჰედონისტის, წარმატებულისა და უზრუნველის ცრუ სახისადმი თანაგრძნობას („აიღე ცხოვრებისგან ყველაფერი!“). სწორედ ის, და არა კეთილშობილი ადამიანი არის გარშემორტყმული თანამედროვე ცხოვრების მიმზიდველი ატრიბუტებით. რუსი ობივატელი და რუსი ინტლიგენტი ერთნაირად მსუნაგები აღმოჩნდნენ ჰედონისტური იდეალით ცდუნებაზე.

რუსეთში ეს არის სულიერი კულტურის დაცემის ძალით, გარემომცველი ცხოვრების გააზრების მკვეთრად შემცირების გარდაუვალი შედეგი, რომლის ერთერთ მიზეზად იქცა საუკუნის დასაწყისში საღვთო სჯულის სწავლების გაუქმება და ზოგადსაგანმანათლებლო პროგრამებიდან მსოფლიო კლასიკის თანდათანობით ამოღება, რომელმაც მხატვრულ ლიტერატურაში ხორცი შეასხა ქრისტიანულ ტრადიციულ ფასეულობებს, ცოდვის დაგმობას, ცოდვისა და სათნოების, კეთილისა და ბოროტის თავად მკაფიო დაპირისპირებას, ხორცი შეასხა ადამიანის იდეალს და მწვავედ სვამდა ზნეობრივ დილემებს. რუსეთში ამას გააჩნია კატასტროფული შედეგები. დასავლეთში შეკავების როლს ასრულებდა არა სულიერი დომინანტი, არამედ „ცივილიზებულობა“ _ „წესრიგი“. მაგრამ რუსეთში სწორედ სარწმუნოების მიერ დანერგილი ზნეობრივი კანონები, აზრი მარადიული სიცოცხლის შესახებ, გაუნათლებელ ადამიანებსაც კი აკავებდა ბესტიალიზაციისგან თვით ზნე-ჩვეულებათა უეჭველი სიუხეშისა და მატერიალური ჩამორჩენილობის პირობებშიც.

დაუწერლი ზნეობრივი ნორმები და მცნებები „სამართლებრივ“ სახელმწიფოზე არნაკლებად იცავდა იმ საფუძვლებს, რაზედაც ლაპარაკობს XIX საუკუნის „ოხრანკის“ ნათელი საარქივო დოკუმენტი _ ცნობების მიმწოდებლის მიერ დასმენა ხალხოსნურ პროპაგანდაზე გლეხებს შორის. ხალხოსანი (რუს. народник) ეუბნება გლეხს, მიუთითებს რა ბატონის მამულზე: „აიღე ხელში ცული და ხვალ ეს ყველფერი შენი იქნება“. გაუნათლებელი გლეხი, რომელმაც მხოლოდ ზეპირი მონაყოლით იცის წმინდა წერილი და ფსალმუნები, წვერზე ხელის ჩამოსმით მას პასუხობს: „ხვალ _ ეს გასაგებია. მაგრამ რა იქნება ზეგ? თუკი მე ხვალ გადავალ ღვთისა და ადამიანის კანონს და ასეთ რამეს მოვიმოქმედებ, მაშინ რა შეგიშლის შენ ხელს ზეგ, რომ ასეთივე რამ გამიკეთო მეც?“

რუსეთის დღვანდელი მდგომარეობა მომზადებულია არა მხოლოდ ბუნებრივი სიძნელეებით, არამედ ერისა და სახელმწიფოებრივი გრძნობის გახრწნის პერიოდითაც, მანკიერებისა და სათნოების თავისუფლების ლოზუნგით შერევის წახალისებითაც, ეროვნული ფასეულობების გაბაიბურებითაც. შორს არ არის პირადი და სახელმწიფოებრივი უსაფრთხოების დაკარგვის ის სახიფათო მიჯნა, რომლის მიღმაც ნორმალურ მდგომარეობაში დაბრუნება დემოკრატიული მეთოდებით შეუძლებელი იქნება. აქ უპრიანი იქნება გავიხსენოთ, რომ საბჭოთა ტოტალიტარიზმი ამოიზარდა ყაჩაღობისა და თავად სახელმწიფოებრივი მოწყობის ნგრევის იმ ვაკხანალიიდან, რომელიც გამოწვეული იყო ხელისუფლებისა და სახელმწიფოსდმი, ტრადიციული ფასეულობებისადმი ზიზღის რევოლუციის წინა პერიოდის მრავალწლიანი პროპაგანდითა და თავისუფლების ფირნიშით ყოველივეს ნებადართულობის ქადაგებით. ხოლო ამ ტრადიციულ ფასეულობებს წარმოადგენდა პატიოსანი შრომა და კანონებისადმი მორჩილება, სამსახური „არა შიშის, არამედ სინდისის გულისთვის“, ოჯახი, უბიწოება, ღირსება, პატიოსნება, უანგარობა.

ეკონომიკა და საზოგადოების სულიერი მდგომარეობა

პოსტსაბჭოთა „რადიკალური საბაზრო“ ეკონომიკური აზროვნება, როგორც ჩანს, დარჩა მატერიალისტური საზოგადოებათმცოდნეობის ფარგლებში: „ბაზისი განსაზღვრავს ზედნაშენს _ ე. ი. სულიერ-პოლიტიკურ სფეროს“, ეკონომიკა, ვითომდა, განსაზღვრავს პოლიტიკას. მაგრამ მეურნეობა რუსი ფილოსოფოსის ს. ბულგაკოვის სიტყვებით, „არის სულიერი ცხოვრების მოვლენა ისეთივე ზომით, როგორითაც ადამიანური საქმიანობისა და შრომის ყველა სხვა მხარე“.

მეურნეობა _ საზოგადობის არა ცალკული, ავტონომიური ნაწილია, რომელსაც შესაძლოა არემონტებდე, ცვლიდე, გარდქმნიდე სხვა სოციალურ და სულიერ-ზნეობრივ ურთიერთობებთან კავშირის გარეშე. მეურნეობა არის საზოგადოების ორგანული და ინტეგრალური კომპონენტი, მოცემული ხალხის საერთო კულტურის, მისი ტრადიციების, ზნეობრივი და სულიერი ფასულობების გამოხატულება და განსახიერება. ეკონომიკა კი არ განსაზღვრავს ხალხის სულიერ-ზნეობრივ და კულტურულ ყოფიერებას, არამედ უკანასკნელი განსაზღვრავს, აყალიბებს და ძერწავს საზოგადოების ეკონომიკური ურთიერთობების მისეულ ტიპსა და ხასიათს. რვოლუციამდელი რუსეთის საქმიანი გაზეთის „ბირჟევიე ვედომოსტის“ დევიზს შეადგენდა სიტყვები: „მოგება ყველაფერზე მაღლაა, მაგრამ ღირსება მოგებაზე უფრო ძვირფასია“. რუსი ვაჭრის პატიოსანი სიტყვა კონტრაქტზე ხელის მოწერაზე უფრო ნაღდი იყო. შეიძლება კი გვიკვირდეს, რომ ყველანაირი ზნეობრივი შეზღუდვებისგან განთავისუფლებული ინდივიდი ეკონომიკაში ავლენს ჯუნგლების კანონს, ხოლო პოლიციელი ასევე პასუხობს მას?

ლიბერალური იდეოლოგების წუხილი ხალხის ბარბაროსობაზე ნიანგის ცრემლების მსგავსია. თუკი ისინი წმინდა თავისუფლების შესახედაობით გააფთრებით ქადაგებენ მორალისგან თავისუფლებას და ადამიანის ბუნების დაბალი გამოვლინებების თავისუფლებას ტელევიზიაში, კინოსა და ლიტერატურაში, თუკი ისინი ჯანყდებიან ნებისმიერი ზნეობრივი შეზღუდვების წინააღმდეგ, რელიგიური აღზრდის წინააღმდეგ, მაშინ ისინი მიიღებენ ისეთ საზოგადოებას, რომელშიც თავისუფლება ესმით არა როგორც თავისუფლება ყოველგვარი ძალადობისგან, არამედ როგორც თავისუფლება სჩადიოდე ნებისმიერ უკანონობასა და ძალადობას.

1990-იანი წლების დასაწყისის იდეოლოგიური ლოზუნგი პირდაპირ ნასესხებია ნ. ბუხარინისგან, მისი სიტყვიდან მოსკოვის საბჭოს პლენუმზე 1921 წელს, რომელმაც აღნიშნა „ახალი ეკონომიკური პოლიტიკის“ დაწყება: „გამდიდრდით, გზა მშვიდობისა!“ ბოლშევიკები არ აპირებდნენ დიდ ხანს მორიდებოდნენ და მოეთმინათ დაშვებული კერძო სექტორი ეკონომიკაში და ამასთანავე ინარჩუნებდნენ „საკომანდო სიმაღლეებს“. მაგრამ გამდიდრების ლოზუნგი ზნეობრივი ორიენტირების გარეშე კალვინისტური მორალის წახალისებით, რომელშიც საქმიანი წარმატება _ ღვთივრჩეულობის მაჩვენებელია, ხოლო „წარმატებულს“ სძულს წარუმატებელი, „წარმატებული“ ქვეყნები იძენენ უფლებას ძალით ასწავლიდნენ „წარუმატებლებს“ (ყოველივე ეს სოციალ-დარვინიზმის გამოვლინებაა), საფუძვლად დაუდეს მართლმადიდებლური რუსეთის _ სამოციქულო ქრისტიანობის სულიერი ბურჯების მქონე ქვეყნის გრძელვადიან განვითარებას.

შესაძლოა მხოლოდ გვაოცებდეს რეფორმატორების აბსოლუტურად ბოლშევიკური მიზანშეწონილობა, რომელთაც აზრადაც კი არ მოსვლიათ, რომ ადამიანის უპირობო (უდაო) უფლების აღდგენა საკუთრებასა და მეწარმეობაზე არ შეიძლება ამოგლეჯილ იქნას ფასეულობათა სისტემიდან, რომელშიც სიმდიდრე არის შემოქმედებითი შრომის შედეგი, ხოლო შრომა _ ქრისტიანის ვალია ღვთისა და ადამიანების წინაშე, ადამიანის უმაღლესი დანიშნულებაა. ასეთ შეერთებაში მატერიალური შეძლებისკენ ადამიანის ბუნებრივი მისწრაფება „ზომიერებაშია მოქცეული“ უმაღლესი ზნეობრივი კატეგორიების დაურღვევლობის აღიარებითა და საერთოეროვნული ინტერესებით. სწორედ ეს არის კიდეც თანამედროვე სამართლებრივი სახელმწიფო საბაზრო ეკონომიკით. „პოსტინდუსტრიული საზოგადოება წარმოადგენს „კომუნალურ საზოგადოებასაც, სადაც სოციალურ ერთეულად გამოდის უფრო ცალკეული საზოგადოებრიობა (გაერთიანება), ვიდრე ინდივიდი, ხოლო მიზანი ხდება სოციალური გადაწყვეტილებების მიღწევა“. ეს სიტყვები სულაც არ არის მოყვანილი „კომუნისტური პარტიის მანიფესტიდან“, არამედ ისინი ეკუთვნის პოსტინდუსტრიული საზოგადოების უმსხვილეს თეორეტიკოსს დ. ბელს.

საშინელი შედეგები რუსეთისთვის დამძიმებული იყო იმით, რომ ზნეობრივი შეზღუდვების გარეშე მდიდრისა და წარმატებულის კულტი რუსეთს თავს დაატეხეს სამი თაობის ათეიზაციის შემდეგ, რამაც გამოიწვია დაუწერელი ეთიკური კანონების როლის შემცირება და საზოგადოებრივი მორალისთვის დამანგრეველი შედეგები. სწორდ სკრუპულების (ზნეობის) მქონე ადამიანები აღმოჩნდნენ კიდეც „ღატაკი ახირებულების“ მდგომარეობაში. ისინი მორალურად მზად არ აღმოჩნდნენ ეკონომიკური ბერკეტების მისატაცებლად ანგლოსაქსონური კრედოს საფუძველზე: „რაც აკრძალული არ არის _ ნებადართულია“, ვინაიდან მათთვის საკმარისი არ არის იქცეოდნენ „კორექტულად“, ე. ი. არ მოხვდნენ სისხლის სამართლის ნორმის მოქმედების ქვეშ, არამედ აუცილებელია იქცეოდნენ „კეთილშობილურად“, „წესიერად“. ერისთვის ასეთი მოვლენის ერთერთ ტრაგიკულ შედეგად იქცა მორალური ტაბუს მქონე განათლებული ფენის მიერ ყოვლგვარი საზოგადოებრივი სტატუსის დაკარგვა, მის მიერ სოციალური ენერგიის გარდაუვალად დაკარგვა, რამაც მთლიანობაში უკვე მიგვიყვანა საზოგადოების კულტურული დონის მკვეთრ შემცირებამდე.

კიდევ უფრო სერიოზული შედეგია _ ადამიანთა მასების ამოვარდნა საზოგადოებრივი იერარქიიდან _ რუსეთში დაიწყო ფაუფერიზაცია (ინგლისური სიტყვიდან პაუპერ _ ღარიბი, ღატაკი, მათხოვარი, მაწანწალა). ეს არის განსაკუთრებული სოციალური მოვლენა _ სოციალური კავშირებისა და სოციალური ჯგუფების (სტრატების) დაშლა, ადამიანთა გაუცხოება და მათი დევნილებად გადაქცევა. იგი არ არის სიღატაკის იგივური. ფაუფერიზაცია წარმოიშვა კრომველის დროის ინგლისში და გაუგონარი რამ იყო რევოლუციამდელ რუსეთსა და კონტინენტურ ევროპაშიც უმდაბლესი ფენების ცხოვრების თვით ყველაზე უფრო მათხოვრულ დონეზეც კი, რომლებიც ამასთანავე ინარჩუნებდნენ თავიანთ სოციალურ იდენტიფიკაციას. როდესაც რუსეთში ყმა გლეხები სადმე იწყებდნენ შიმშილით სიკვდილს, იმ მამულს დაუყოვნებლივ იღებდნენ მეურვეობის ქვეშ. კრომველის დროის ინგლისში კი გლეხებს მასობრივი წესით ჰყრიდნენ მიწიდან და ბოგანოებად აქცევდნენ, და ამავე დროს ისინი ხდებოდნენ დევნილები (განდევნილები). ინგლისელმა პურიტანებმა, რომლებსაც საქმიანი წარმატება ღვთივრჩეულობის ნიშნად მიაჩნდათ, იდეოლოგიურად დაასაბუთეს სასტიკი კანონები მაწანწალების წინააღმდეგ, გამათრახება, გავარვარებული რკინით დაშანთვა, სოციალური რეპრესიები არა დამნაშავეების, არამედ „ხელმოცარულების“ წინააღმდეგ, რომლებიც უდანაშაულოდ დაზარალდნენ უფრო წარმატებულების ექსპანსიისგან.

XXI ასწლეულში ფაუფერებს არ ამწყვდევენ სამუშაო სახლებში, სადაც ღარიბებს ინახავდნენ თითქმის კატორღელებივით, და ისინი გადაიქცევიან კრიმინალიზაციის წყაროდ. ამ მოვლენის კიდევ ერთი სოციალურად დესტრუქციული ასპექტი მდგომარეობს შრომისუნარიანი და სოციალურად აქტიური მოსახლეობის უზარმაზარი მასების ლუმპენიზაციაში. ფაუფერის შრომა, თუნდაც პატიოსანი და თავგანწირული (შრომა მშენებლისა, რომელიც სამუშაოს ძებნაში ქალაქიდან ქალაქში დაეხეტება), სულ ერთია ბადებს საზოგადოებისგან, ქვეყნისგან და მისი საერთო პრობლემებისგან გაუცხოებული ლუმპენის შეგნებას. ეს ხდება არა მხოლოდ ქონებრივ შრეებად დაშლის ძალით, რომელიც თავისი სიმწვავის მიხედვით აღემატება თანამედროვე კრიტერიუმებით დაშვებულ ნორმებს, არამედ გაწყვეტილი სოციალური სტრუქტურებიდან ამოვარდნის ძალითაც, რომელთა ფარგლებშიც იქცევა მხოლოდ კიდეც შრომა წინმსვლელად განვითარებადი სოციუმის დინამიურ შემოქმედებით ელემენტად.

მეორე ასპექტი მდგომარეობს ასეთი განდევნილის უუნარობაშიც ისარგებლოს საზოგადოებრივი გარანტიებით. ბერდიაევის სიტყვებით, „ყოველგვარ სულიერ საფუძველს მოწყვეტილ მატერიალურ შრომას არ შეუძლია საკუთარი თავის დაცვა. საკუთარი თავის დაცვა შეუძლია ორგანიზებულ მწარმოებლურ შრომას, რომელიც ყოველთვის ვარაუდობს ზნეობრივ თვითდისციპლინას“. აანალიზებდა რა ბოლშევიკური რუსეთის წარუმატებლობებს, ბრდიაევმა გააკეთა ჩვენთვის სასარგებლო შენიშვნები: „ორგანიზებული და თავგანწირული შრომის ასეთი ძალა რუსულ რვოლუციაში არ აღმოჩნდა... აი რატომ უარყოფენ მშრომელი მასები... დღეს თავად შრომას“.

რუსი ინტელიგენტები ემიგრაციაში უკვე იაზრებდნენ თავიანთი იდეების კრახის მიზეზებს მათ მიერ ხელებგახსნილი რუსეთის რევოლუციის სტიქიაში: „გაბატონებული მარტივი ახსნა, რომელამდეც ახლა მივიდა საშუალო „მონანული“ რუსი ინტელიგენტი მდგომარეობს მითითებაში „ხალხის მოუმზადებლობაზე“ _ წერდა ს. დ. ფრანკი „მონანიების“ კრბულში «Из глубины», _ „ამ ახსნის თანახმად, „ხალხი“, თავისი უმეცრებისა და სახელმწიფოებრივი აღუზრდელობის ძალით, რომლებშიც საბოლოო ჯამში დამნაშავეა იგივე „ძველი რეჟიმი“, უუნარო აღმოჩნდა შეეთვისებინა და განეხორციელებინა მშვენირი ინტელიგენციის მიერ ჩაფიქრბული რეფორმები, და თავისი უხეში, უუნარო მოქცევით დაღუპა „ქვეყანა და რევოლუცია“.

დღეს რუსეთში „დემოკრატიისა“ და ბაზრის წარუმატებლობების, ყველგან გავრცელებული დამნაშავეობის ვაკხანალიის, ეკონომიკის კრიმინალიზაციის ახსნას კვლავ ცდილობენ მონობისადმი რუსების მარადიული ჩვევით, სახელმწიფოს უპასუხისმგებლობითა და პატერნალისტური როლით, დამოუკიდებლობის უნარის არქონით, ცივილიზაციის ვერაღქმით. მსგავსი ახსნა-გნმარტებები იმ პოლიტიკოსების უპასუხისმგებლობის განაჩენია, რომლებიც თავიანთ პროგრამებსა და ქმედებებში ორიენტაციას იღებენ რომელიღაც მოგონილ იდეალურ ხალხზე, და არა იმ ხალხზე, რომელიც რეალურად არსებობს.

მაგრამ საკითხის ასეთნაირად დასმა ყალბია უკვე თავისი არსით. რა თქმა უნდა, კულტურულ და ზნეობრივ შეგნებაზეა დამოკიდებული, თუ როგორი პოლიტიკური იდები და მოქმედებათა ხერხები აღმოჩნდება ყველაზე უფრო გავლენიანი. ზოგადი შედეგი კი ყოველთვის განსაზღვრულია ურთიერთქმედებით საზოგადოებრივი შეგნების შინაარსსა და იმ უმცირესობის იდეების მიმართულებას შორის, რომელიც იქცევა მაუწყებლად. თუკი ფრანკს არ უკვირს, რომ რევოლუციის მსვლელობისას „ხალხის გატაცებამ“ თავისი სწორხაზოვნებით მხოლოდ და მხოლოდ საქმით მოსინჯა მასში ჩადებული იდეები და „ინტელიგენტურ ლოზუნგებს“ ჩამოგლიჯა „მოჩვენებითი ბრძნობისა“ და ზნეობრივად უნიადაგო ტაქტიკური დისტინქციების თხელი ფენა“, მაშინ არც მასობრივი დაცემა უნდა გვიკვირდეს 90-იან წლებში. XX საუკუნის ორმაგი გამოცდილება გვიჩვენებს შემდეგ კანონზომიერებას: ერთსა და იმავე საზოგადოებასა და ადამიანში ყოველთვის ერთმანეთის გვერდიგვერდ თანაარსებობს როგორც ანარქიული, ანტისახელმწიფოებრივი და სოციალურად დამანგრეველი ვნებების მარაგი, ისე აღმშენებლობითი, კონსერვატიულად დამცველი, სულიერად ჯანსაღი, ეროვნულ-გამაერთიანებელი მიმართულების დიდი ძალებიც.

90-იანი წლების მსვლელობა მნიშვნელოვან წილად შედგებოდა ამ უკანასკნელი რიგის ძალების თანდათანობით კვდომასა და გაფანტვაში. ეს პროცესი მიმდინარეობდა შეუზღუდავი თავისუფლების პროპაგანდისა და სწრაფი გამდიდრების ქადაგების გეგმაზომიერი და დაჯინებული ზემოქმედების ქვეშ. ფრანკი წერს რევოლუციის შესახებ, მაგრამ ეს თითქოსდა დაწერილია გარდაქმნის შემდგომი რუსეთის შესახებაც: „საჭირო გახდა ანარქისტული ინსტინქტების აღვირახსნილობის ენერგიული მუშაობა, რათა ხალხს საბოლოოდ დაეკარგა სინდისი და ჯანსაღი სახელმწიფოებრივი აზრი და მთლიანად დანებებოდა ინსტინქტების ძალაუფლებას. რევოლუციებისა და რეფორმების იდეოლოგებმა, მანამდე სანამ ხალხს დაადანაშაულებდნენ თავიანთ წარუმატებლობაში, უნდა გაიხსენონ მთელი თავიანთი საქმიანობა, მიმართული სახელმწიფო და სამოქალაქო დისციპლინის ნგრევაზე“, „მუშათა და აგრარული მოძრაობის სახელით (შევცვალოთ „ბაზრით“) ანგარების მოყვარული ინსტინქტებისა და კლასობრივი სიძულვილის თავაშვებულობაზე“.

რუსეთის ცხოვრების კრიმინალიზაციასთან ბრძოლა შესაძლოა მოვიგოთ მხოლოდ მთელი საზოგადოების ძალისხმევის შერთებითა და სულიერი ბურჯების აღორძინებით, რომლებიც ოდესღაც აღზრდილი გვქონდა რწმენით, აღზრდით, ვინაიდან მასში განათლებისგან განსხვავებით, ადამიანი ღებულობს არა მხოლოდ ცოდნას, არამდ ადამიანთა ერთად ცხოვრების გაკვეთილებსაც, რომელიც შეუძლებელია ღირსებისა და მოვალეობის გარეშე, სირცხვილისა და ცოდვის ცნების გარეშე.

იმას, რომ საზოგადოებამ რუსეთში მთლიანობაში სულაც არ დაკარგა თავისი საფუძვლები, ამტკიცებს სოციოლოგიური გამოკვლევები, რომლებიც ახდენს ქრისტიანულ ცივილიზაციაში აღზრდილი ტრადიციული ფასეულობების ძლიერი ინერციის დემონსტრირებას. გამოკითხვებმა გვიჩვენა, რომ დაწყებული 1995 წლიდან, მასობრივი შეგნების აზრობრივი დომინანტის სახით ბრუნდება მართლმადიდებელ-ქრისტიანული წარმოშობის მითითებები და ფსეულობები, რომლებიც ამტკიცებს სულიერი საწყისების აღმატებულობას ცხოვრების გარეგნულ მოწყობასა და მატერიალური კეთილდღეობისკენ შეუზღუდავ მისწრაფებაზე. თუკი საბაზრო რეფორმების დასაწყისში რუსეთის იმ მაცხოვრებელთა რიცხვმა, რომლებიც სინდისსა და ჰარმონიას უფრო მაღლა აყენებდნენ გავლენასა და ძალაუფლებაზე, მკვეთრი შემცირება დაიწყო (1993 წ. _ დაახლოებით 84%, 1994-ში _ მხოლოდ 74%), უკვე 1995 წლიდან დაწყებული, ტენდენცია იცვლება საპირისპირო მხარეს. 2000 წლის გაზაფხულზე 92%-მა კარგი ოჯახური და მეგობრული ურთიერთობები დააყენა საჯარო აღიარებასა და წარმატებაზე უფრო მაღლა 1993 წლის 81%-ისა და 1994-ის დაახლოებით 71%-ის საპირისპიროდ. სოციოლოგიის კანონებით ასეთ მაღალ მაჩვენებელს აძლევენ არა უმრავლესობის აზრის კვალიფიკაციას, არამედ მთელი რუსეთის სოციოკულტურული გარემოს ინტეგრალური მახასიათებლისა.

ამასთან რუსეთის მოქალაქეები ახდენენ დემოკრატიისადმი საკმარისი მომხრეობის დემონსტრირებას _ საზოგადოების ორგანიზებისა და ფუნქციონირების ფორმას (მაგალითად, კანონის წინაშე თანასწორობას) ამავდროულად იმ მსოფლმხედველობრივი „ფასეულობებისადმი“ შედარებითი გულგრილობით, რომლებსაც ყველაზე უფრო მეტ მნიშვნელობას ანიჭებენ პოსტსაბჭოთა „ლიბერალ-მედასავლეთეები“, მაგალითად „საკუთარი სამშობლოს საქმებთან ართანაზიარობის უფლებას“. შთამბეჭდავია ერთსულოვნების მაღალი ხარისხი ეროვნული სიამაყის საგნის გამო. პირველ ადგილზე აქ დგას გამარჯვება დიდ სამამულო ომში. მისით, როგორც XX ასწლეულის ეროვნული ისტორიის უმნიშვნელოვანესი მოვლენით, ამაყობს რუსეთის მოქალაქეთა 80%-ზე მეტი, ამასთან არა მხოლოდ უფროს ასაკობრივ ჯგუფში, არამედ ყველაზე უფრო უმცროსშიც _ რომელიც „გარდაქმნისა“ და საბაზრო რეფორმების თანატოლია. ლიბერალური „თავისუფლებები“ აშკარად დარჩა საერთოეროვნული სიის გარეთ: მათით ამაყობს ყველაზე უფრო ახალგზრდა მოქალაქეთა დაახლოებით 7% და უფროსი თაობის ადამიანების სულ რაღაც 2-3%.

რუსული ცივილიზაციის ტრადიციონალიზმს ამავდროულად დმოკრატიისადმი მიზიდულობასთან ერთად საბოლოოდ ადასტურებს შემდეგი მონაცემები: ყველა სოციალური, დემოგრაფიული და ასაკობრივი ჯგუფის მიხედვით გამოკითხულთა 91%-მა ყველაზე უფრო მძიმე დანაშაულად დაასახელა სამშობლოს ღალატი, რომლის გამართლებაც არ შეიძლება არანაირ გარმოებებში (სოციალური და ეროვნული პრობლემების დამოუკიდებელი ინსტიტუტის მასობრივი შეგნების შესწავლის ცენტრის მონაცემებით). ეს უპირისპირდება ლიბერალურ კრედოს „სადაც კარგად ვარ, იქ არის სამშობლოც“. მებრძოლი ლიბერალ-მედასავლეთეების თვალში, რომლებიც პოსტსაბჭოთა პოლიტიკური სემანტიკის კურიოზმა „მემარჯვენეებად“ გადააქცია (მთელს მსოფლიოში ლიბერალიზმს უწოდებენ მემარცხენე მოძრაობას, მემარჯვნეს კი _ რელიგიურობას, დამცავ კონსერვატიზმს), მსგავსი ფაქტები მოჩანს როგორც „ტრადიციული საზოგდოების“ რელიქტი, როგორც „მოდრნიზაციის ჩავარდნა“ და „არქაიკისკენ“ დაბრუნება. მაგრამ სწორედ ეს შედეგი გვაძლევს გამოჯანმრთელებაზე დაიმედების საშუალებას. ვინაიდან ჩვენ გვჭირდება არა დიდი რყევები, არამედ დიდი რუსეთი, ძლიერი, ჯანსაღი ეკონომიკითა და ჯანსაღი საზოგადოებით, საკუთარი ისტორიის შემომქმედი ერით.

სამართლებრივი სახელმწიფო

დროა დავფიქრდეთ იმის ღრმა ფილოსოფიურ შეფასებაზე, რასაც უწოდებენ სამართლებრივ სახელმწიფოსა და სამოქალაქო საზოგადოებას. მისი უძლურება კრიმინალის წინაშე შემთხვევითი კი არ არის, არამედ კანონზომიერია. სამართალშეგნებაში დომინირება დაიწყო, თანაც უკიდურესად ვულგარიზებული ფორმით, ე. წ. ანგლოსაქსონური სამართლის კონცეფციამ, რომელიც ემყარება ფოსტულატს: „ყველაფერი, რაც აკრძალული არ არის, _ ნებადართულია“, რომელიც ლოგიკურად ავსებს მევახშის ლოზუნგს საფრანგეთის რევოლუციაში „laissez passer laissez faire“ _ „გამატარეთ ყველგან, ნუ მიშლით მოქმედებას“. ასეთ კონცეფციაში სამართალი და კანონი მაქსიმალურად არის გამოყოფილი ზნეობრივი შეფასებისგან.

მაგრამ სამართლის ნებისმიერი სისტემის ფილოსოფია ყველა ცივილიზაციაში გამონაკლისების გარეშე ემყარება ცოდვისა და დანაშაულის იგივეობას. ზნეობრიობის აბსოლუტური კრიტრიუმების წყაროს ყოველთვის წარმოადგენდა საბაზო წარმოდგენები კეთილისა და ბოროტის შესახებ, რომლებიც თავდპირველად მიღებული იყო რწმენიდან, ხოლო კულტურას წრმოშობს მხოლოდ მაღალი ტაბუები, რომლებსაც ადებს არა იურიდიული კანონი, არამედ ზნეობრივი საწყისი. იურიდიული კანონის ნორმის ზნეობრივ კანონთან ეთიკური შეპირისპირების დილემა აღარ აწუხებს ათეიზებულ „homo economicus“-ს, თუმცა თავის დროზე აწუხებდა უკვე ძველ ბერძნებს (ანტიგონეს სოფოკლეს ტრაგედიაში). ასეთი კონცეფცია განსაზღვრავს მხოლოდ აკრძალულს, არ მიუთითებს რა ზნეობრივ სავალდებულოზე.

გამოდის, რომ ზნეობრივია ის, რაც ნებადართულია იურიდიული კანონით, ხოლო იურიდიული კანონით ნებადართულია ის, რომ „ხელი არ შეუშალო სხვებს“. მატერიალური პროგრესი, თავის თავად ნეიტრალური, სულ უფრო მზარდი ზომით უზრუნველყოფს შესაძლებლობას „ხელი არ შეუშალო სხვებს“ განსაკუთრებით ფორმალიზებულ კრიტრიუმებში. ეს უწევს კიდევაც სტიმულირებას ადამიანთა ერთად ცხოვრების ზნეობრივად შემკავებელი ეთიკური ნორმების საბოლოოდ დაკარგვას. მაგრამ იურიდიული „კანონი“ _ დასაშვები კომპრომისების ქვედა ზღვარი ზნეობრივ მცნებასა და გარემობებს შორის _ მხოლოდ ზნეობრივი კანონის ავტორიტეტთან შეხებით ინარჩუნებს გარეგნული ქცევის შესაბამისობას ზნეობრიობის შინაგან მდგომარეობასთან. შემთხვევითი არ არის, რომ ქრება „არაკეთილშობილური საქციელის“ ცნება, რომელიც არღვევს ზნეობრივ კანონს _ მითითებას კეთილისა და ბოროტისადმი საქციელის შესაბამისობაზე, და ადგილს უტოვებს მხოლოდ „არაკორექტულ საქციელს“, რომელიც არღვევს გარკვეულ წესებს.

სამართლებრივი სახელმწიფო განუხორციელებელია, თუკი ქრება ზნეობრიობისა და მორალის ნამდვილი წყარო _ წარმოდგენები ცოდვის შესახებ, ხოლო ასეთ წყაროდ აღიქვამენ თავად უვნებო იურიდიულ კანონებს, რომლებიც ასახავს მხოლოდ კომპრომისს გარემოებებთან. ისინი _ მხოლოდ და მხოლოდ მიჯნაა, ქვედა პლანკა, როდესაც დანაშაულებანი და შეცდომები ატარებს უკვე სოციალურად საშიშ ხასიათს. მაგრამ პატიოსანი ადამიანი ჩრედება გაცილებით უფრო ადრე, სანამ ძალაში შედის იურიდიული კანონი, კეთილშობილი ადამიანი კი _ კიდევ უფრო ადრე.

სამართლის ფილოსოფიის რუსულ სკოლაში, XIX საუკუნის მიწურულისა და XX-ის ლიბერალური მიმართულების სამართალმცოდნეობის ჩათვლით, დამახასიათებელია იურიდიზმისა და ყველანაირი სამართლის ზნეობრივი დომინანტის სინთეზი: „ბუნებრივი სამართალი წარმოადგენს სამართალში ზნეობრივად სავალდებულოს სინონიმს... იგი არის ყველანაირი კონკრეტული სამართალწესრიგის ზნეობრივი საფუძველი“ _ ამტკიცებს XX ასწლეულის დასაწყისის სამართლის მსხვილი ფილოსოფოსი თავადი ე. ნ. ტრუბეცკოი, _ „ყველანაირი პოზიტიური სამართალი შესაძლოა ადამიანისგან მოითხოვდეს მორჩილებას არა სხვანაირად, არამედ როგორც ამა თუ იმ საზოგადოებრივი ავტორიტეტის, ამა თუ იმ ხელისუფლების ზნეობრივი სამართლის (უფლების) გულისთვის; რამდენადაც არსებული წესრიგი ნამდვილად წარმოადგენს სიკეთეს მოცემული საზოგადოებისთვის, ბუნებრივი სამართალი აძლევს მას სანქციას და ემსახურება მას საყრდენად“. მსგავს გაგებას სამართლებრივი და პოლიტიკური სწავლებების ისტორიკოსები პოულობენ თავად კურბსკისთან და თვით ვლადიმირ მონომახთანაც კი.

არ უნდა გვიკვირდეს, რომ პოზიტიური სამართლის პრიმატი მისი ცივი იურიდიზმით, რომელიც მოწყვეტილია ცოდვის ცნებას, კეთილთან და ბოროტთან მიმართებით ღვთისა და ადამიანის წინაშე მოვალეობის ცნებას, აღმოჩნდება სრულებით უუნარო საზოგადოებისა და ეკონომიკის კრიმინალიზაციის შეკავებაში. ვინაიდან ყველაზე უფრო განტოტვილი სამართლებრივი და სადამსჯელო სიტემაც ვერ შეძლებს ადამიანის შეკავებას დანაშაულისგან, არამედ ამას შეძლებს მხოლოდ ზნეობრივი კანონი. ვაი იმ სახელმწიფოს, სადაც მოქალაქეები არ სჩადიან დანაშაულს მხოლოდ სისხლის სამართლებრივი სასჯელის წინაშე შიშის გამო.

ნატალია ნაროჩნიცკაიამასალის ორიგინალი გამოქვეყნდა საიტზე pravoslavie.ru 11/09/2003
შემდგომში განახლებულ იქნა საიტზე narochnitskaia.ru


თარგმნა ირაკლი ხართიშვილმა

No comments:

Post a Comment